3001

ԱՒԵՏԱՐԱՆ

 

ԺԷ. դար

ԳՐԻՉ` Յովսէփ աբղյ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Յովսէփ աբղյ (գրիչը) եւ տէր Մկրտիչ: ԾԱՂԿՈՂ՝ Յովանէս աբղյ:

ԹԵՐԹ՝ 258+1 (կրկն.՝ թ. 231). չգրուած՝ 1ա-2ա, 258աբ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԲx12 (ԻԲ 7): ՆԻՒԹ՝ թուղթ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20,8x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (16x11): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 44ա, 121բ՝ ծածկագիր): ՏՈՂ՝ 22: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի՝ դռնակով (Ա. փեղկը կոստղապատ՝ 74 կոստղ, կենտ­րո­նում արծաթէ ականակուռ խաչ), միջուկը՝ տախտակ, աս­տառը՝ զարդահիւս մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր:

Նմուշ 44ա

Ծածկագիր` 121բ

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Մատթէոս՝ 2բ, Մարկոս՝ 73բ, Ղու­կաս՝ 121բ, Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 198բ: Լս-ային՝ Մարիամ Մագդաղենացի՝ 71ա, Յովսէփ Արեմաթացի՝ 118բ, 193բ, 250ա, Աւետումն՝ 123բ-4ա, Յարուցեալ Մարիամ՝ 124բ, Սրնգահար հովիւ՝ 127ա: Կիսախորան՝ 3ա, 74ա, 122ա, 199ա: Լուսան­ցա­­զարդ՝ բուսական, յուշկապարիկ, թռչուն, տաճար: Զար­դա­գիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր, մարդադէմ: Գոյներ՝ կար­միր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, մոխրագոյն, նարնջի, մանուշա­կագոյն, շագանակագոյն, սեւ, սպիտակ:

ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ – Աստուածաշունչ. Գիրք Մնացոր­դաց ԻԸ. (վրացերէն): ԺԳ. դ.: ԱԲ+ԳԴ՝ ստացուած մէկական թեր­թերի ընդերկայնակի ծալումով եւ ընդլայնակի եզրահատու­մով (բնագիրը կտրած): Մագաղաթ, 30x20,5. երկսիւն (24,5x17). նուսխուրի բոլորգիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 31: Վրացերէն ձեռագիրը երկսիւն է եղել, կանոնաւոր գրչութեամբ, պարբերու­թիւնների սկիզբը ընդգծուած է եւ գլխատառ: Խորագրերը՝ կարմրով: Սկզբի պահպանակ, արտաքին բացվածք՝ (Վասն նո­րո­գութեան Տաճարի): Վերջի պահպանակ, միջին բացուածք՝ (Վասն ապս­տամ­բութեան Աքազ արքայի): Արտաքին բացվածք՝ (պիտի լինի. – Պ. Մ.) (Եզեկիա որդի Աքազի, թագաւորեց քսա­նինը տարի, տասներեքերորդ Դաւթից [հաշուած] (վերծանեց Պ. Մու­րա­դեանը): Ըստ Բեռնար Ուտիէի՝ այս պահպանակի մայր ձե­ռագրից են նաեւ մեր Հմր 223 եւ 14 այլ ձեռագրերի պա­տառիկ-պահպանակները:

Նմուշ Բա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմը, մէջքի վերին եւ ստորին եզերքը մաշուած, դռնակը կծկուած, խաչի 2 քարերը, շուրջ քսան կոստղ, գամերից մէկը եւ կապիչներն ընկած, յետագայում Ա. կազմաս­տառին փակցուած սպիտակ թուղթ. լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ գունաթափ, սեւացած. թերթերին զանազան բծեր, խո­նաւութեան հետքեր, թ. 257ը հիմքից կտրած, յետագայում փակ­ցուած այլ թուղթ, վրան կազմողի յիշատակարանը:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1. 3ա-73ա Աւետարան Մատթէոսի: 73ա Նախա­դրութիւն:

2. 73ա, 120բ Նախադրութիւն: 74ա-120բ Աւետա­րան Մարկոսի (120աբ Յարուցեալ Յիսուս): 120ա՝ «Համբարձմանն կարդա՛յ»:

3. 122ա-97բ Աւետարան Ղուկասու: 198ա Նա­խա­դրութիւն:

4. 197բ, 255բ Նախադրութիւն (197բ՝ «Յառաջն Ղուկաս կարդա՛»): 199ա-255ա Աւետարան Յովհան­նու (254բ-5ա Իրք կնոջն շնացելոյ):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

1. Գրչի. 73ա Զգձաւղ սուրբ Աւետարանիս զՅով­սէփ յիշել աղաչեմ:

120բ Զգձագրաւղ սուրբ եւ երջանիկ Աւետարանիս զՅովսէփ, յիշման արժանի առնել յաղաւթս ձեր, յի­շաւղքդ յիշեալ լիջի՛ք:

198ա Ո՛վ եղբարք, յառաջն զՂուկաս պիտէր գրած եւ յետեւ զՅոհան, անմեղադի՛ր լերուք. զՅովսէփ գձաւղս յիշել աղաչեմ, յիշողքդ յիշեալ լիջի՛ք ի Քրիս­տո­սէ:

255բ Փա՜ռք անսկզբանն եւ սկզբանն ամենայնի, անեղ Էին եւ գոյացուցչին բնաւից, անվախճան եւ ան­սահման էացուցչին, սահմանիչ եւ կատարումն բոլոր էիցս, միակին, եզակի եւ միում աստուածութեանն, որ անշարժ գոլով՝ շարժէ զարարածս ի կեանս եւ ի փրկու­թիւն, էից էակն եւ կենդանեաց կեանքն, որ անփոփոխ գոլով միշտ յէութեանն անեզր եւ անվայրափակն, լրումն եւ բովանդակիչ ամենայնի եւ յամենայնս է եւ յամենայնէ անհաս է, որպէս ի մասունս՝ եւ ի բոլորս, եւ ինքն ո՛չ մասն եւ ո՛չ բոլոր, որպէս թէ զմասն եւ զբոլոր, զամենայն ինքն ունելով եւ կրէ զամենայն բանիւ զաւ­րութեան իւրոյ, գրալեր (=գերալիր) գոլով, լնու զամե­նայն, եւ անհաս է յամենայնէ, որում Բան եւ |256ա| իմաս­տութիւն եւ լեզու տուեալ բոլոր էիցս, ի բոլոր էիցս հանցուք աւրհնութիւն եւ փառս Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ: Իսկ չորից աւե­տա­րան­­չացն խորհուրդ բազում աւրինակ իմն ցուց­մամբ տեսանի, զի ոմանք ասեն, թէ չորից աւետա­րան­չացն են չորք անկիւնք արարածոց՝ արեւելք, արեւ­մուտք, հիւ­սիս եւ հարաւ, պարտ էր համասփիւռ քարո­զել զԱւե­տա­րանն: Իսկ ոմանց հաճոյ թուեցաւ ըստ չո­րից մշտա­հոս գետոցն յադենական աղբերէն յառաջ խաղա­ցեալ առ ի տիեզերաց առոգումն՝ Փիսոն, Գեհոն, Տիգ­րիս, Եփրա­տէս, եւ սոցա գոլով նմանապէս թուով ուռ­ճա­ցեալք ի կենդանական աղբերէն, առոգանել զպաս­քեալ միտս մարդկային բնութեանս: Նոյն աւրի­նակ ըստ տեսութեանն Եզեկիէլի քառակերպեան աթո­ռոյ՝ մարդ, առիւծ, եզն, առծիւ, զանմարմնոցն տեսա­նե­լով բազ­մեալ ի փառացն աթոռ, իմանալի ցուցմամբ զխնամս բոլոր բնու|256բ|թեանս զակնարկումն, որ աստուածա­պէս եւ տիրաբար բերմամբ նշանակէ զլի­նելն առ ի հողածինս հոգեղինացն, անմահից զմահկա­նա­ցուս առ­նել հաղորդս, եւս եւ ի գերակատար հանել ի փառս, վասն զի փառաց թագաւորն Քրիստոս՝ փա­ռա­կիցն Հաւր եւ Հոգւոյն Սրբոյ, զմերս առնելով բնու­թիւն, ինքեան միացոյց աստուածութեան՝ ուսուցանե­լով մի Որ­դի դաւանել, որ յԱստուծոյ Հաւրէ եւ որ ի Մա­րիա­մայ սուրբ Կուսէ անճառ միութեամբ, զոր աւե­տարա­նա­կանն ուսուցանեն բանք, մինչ ի կատա­րած հաւա­նու­թեամբ, հաւատահաստատ կարգաւք ի նոյն յա­րելով յառաքելաւանդն քարոզութիւնն, որ զաս­տուածա­խաւսն վարդապետութիւն դրոշմեալ զսակաւս ի բազ­մացն՝ առ ի հաւատալ, թէ Յիսուս Քրիստոս է Որդի Աստուծոյ՝ ըստ վեհին Յովհաննու, հաւատալ եւ զկեանսն յաւիտենականս ընդունել յանուն նորա, ուս­տի եւ իմ տեսեալ զսորայս անճառ փրկագործու­թեան խորհուրդ, որ գրեցի զսուրբ Աւետարանս յիշատակ ինձ եւ ծն/// (շարունակութիւնը թափուած, տե՛ս Վիճակ):

2. Ծաղկողի 2բ (ստ. լս.) Նըկարեցաւ սուրբ Աւե­տա­րանս ձեռամբ Յոհանէս սուտանուն աբեղայի, ի խնդրոյ տէր Յովսէփ կուսակրաւն աբեղայի՝ քաչ քար­տո­ղարի, յիշատակ իւր եւ ծնաւղաց իւրոց, թվին ՋԾԲ. (1503):

121բ (ստ. լս.) Ծաղկեցաւ սուրբ Աւետարանս ի հայրապետութեան տէր Յովանէս արհեպիսկոպոսի, զոր Աստուած ընդ երկայն աւուրս պահեսցէ մինչեւ ի խորին ծերութիւն, ի վայելումն տէր Յովսէփին եւ տէր Մկրտչին, ձեռամբ (բացակայ անդամով ծածկագիր՝ «գլվ. զկց. էչւ. ժճռ. դխտ. հչւ. բի[մ]»)՝ Յոհանէս:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. Յետին նորոգող-ստացողի 121ա (1643 թ., բո­լոր­գիր) Յիշատակ է հոգէնուաք սուրբ Աւետարանս Մարիամ ապաշխարողին եւ ծնաւղացն՝ հաւրն՝ Յովա­նիսին, եւ մօրն՝ Շահբէկուն, եւ ամենայն արեան առու ազգականաց իւրոց՝ կենդանեաց եւ հանգուցելոց. որք հանդիպիք սմա ընթերցումամբ կամ գաղափառ առնե­լով եւ կամ տեսանելով, խնդրեմ՝ Տէր ողորմի եւ Հայր մեղայի միոյ արժանի <ար> առնէ՛ք, եւ ձեզ լիցի մասն բարի ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ. ամէն: Այլ եւ խնդրեմ՝ մի՛ բաց բառնայք ի սմանէ յիշատակարանս, թէ ոք հատանէ, պարտական լիցի առաջի Քրիստոսի, եւ ինք անյիշատակ լիցի աստ եւ ի հանդ[ե]րձեալն. ամէն:

198ա (1643 թ., բոլորգիր) Ո՛վ պատուական հա՛րք եւ եղբա՛րք, խնդրեմ ի ձէնջ, զի խնամաւք պահէ՛ք զսա ամե­նայն պատահարից, փորձանաց. եւ մի՛ ծուլու­թեամբ, այլ հոգ տարջի՛ք սմա եւ խնամաւք պահեցէ՛ք զսա, եւ դուք վարձս Աստուծոյ առնուք:

257ա (1643 թ., բոլորգիր) Յիշատակ է աստուածա­խաւս սուրբ Աւետարանս Մարիամին եւ ծնաւղացն՝ հաւրն՝ Յոհանիսին, եւ մօրն՝ Շահբէկուն, եւ ամենայն ամեանառու ազգականաց իւրոց՝ կենդանեաց եւ հան­գու­ցելոց: Որք պատահիք սմա կարդալով կամ աւրինա­կելով եւ կամ հարեւանցի ինչ տեսանելով, յիշեսջի՛ք սրտի մտաւք առաջի անմահ գառին Աստուծոյ եւ թո­ղու­­­թիւն խնդրեցէ՛[ք] մեղաց մերոց, եւ ձեզ՝ յիշողացդ, ողորմեսցի Քրիստոս Աստուած իւր միւսանգամ գալստեանն. ամէն: Ո՛վ պատուական հա՛րք եւ եղբա՛րք եւ սրբանուէր մանկո՛ւնք Սիոնի, կողկողագին պաղա­տա­նաւք առ ոտս անկեալ, աղաչեմ զձեզ զամենեսեան, զի խնամաւք պահէ՛ք զսա ի ջրէ եւ ի կրակէ, եւ մի՛ հատանէք զյիշատակարանս, զի որ առատն է ի տուրս բարեաց, կարող է բարիս տալ ամենեցուն ի յառատ եւ անչափ ողորմութենէն, որոց ձեզ եւ մեզ մասնակից արասցէ իւր առատ ողորմութեանն եւ ամենազաւր թագաւորութեանն, որոյ նմա վայել է փառք, իշխանու­թիւն եւ պատիւ ամենասուրբ անուան իւրոյ. ամէն: Ստա­ցա զսուրբ Աւետարանս ի յարդար ընչից իմոց եւ ետու նորոգել եւ արծաթապատ առնել զսա եւ խաչ ար­ծաթի բեւեռեցի ի վերայ սորա. մի՛ ոք յափշտակես­ցէ զսա եւ կամ արծաթոյ սո|257բ|րին, եթէ ոք յանդգնի, պատիժս կրեսցէ աստ եւ ի հանդերձեալն. ամէն: Նորո­գե­ցաւ ի թվին ՌՂ. եւ Բ. (1643), հայրապետու­թեան տեառն Փիլիպպոսի ճգնազգեաց կաթողիկոսի, ձե­ռամբ յոգնամեղ Յովանէս [իր]իցու, անմեղադի՛ր լե­րուք պակասութեան սորա:

Միայն այս յիշ-ը յապաւումներով տե՛ս ԺԷ. դ. յիշ-ք, Գ., էջ 106-7, Հմր 172:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 3ա երկիցս, կարմիր թանաքով ութ­ան­կիւն՝ «ԳԻՐՔ ԱՅՍ ՍՈՒՐԲ ԷՋՄԻ/ԱԾՆԱ Է»: 251բ սեւ թա­նա­քով բոլորակ՝ մէջտեղում խաչ՝ նշմարւում են ան­կա­պակից տառեր՝ «Ժ Պ Ի Ե Տ»:

ՆՇՈՒՄ՝ Ա. փեղկին՝ «Աւետարան, Յովսէփ (՞)», մէջ­քին՝ «10», 1ա.ին սոսնձուած թերթիկին՝ «ՋԾԲ. – 1503, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», «Հմր 10», 1ա՝ «371/3001»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 199ա՝ «Աւետարանն ըստ Յհաննոյ ե»:

 

3002

ԱՒԵՏԱՐԱՆ

ԳԵՏԻՍԻՄՈՆ ԳԻՒՂ (Վարդանաշատ)

ՋԽԹ. – 1500

ԳՐԻՉ եւ ՍՏԱՑՈՂ՝ Յունան եպս.:

ԹԵՐԹ՝ 331: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԸx12 (Ա 10, ԻԸ 9): ՆԻՒԹ՝ թուղթ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x14,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (15x10): ԳԻՐ՝ բո­լոր­գիր (նմուշ՝ 98ա): ՏՈՂ՝ 21: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմա­զարդ կաշի՝ դռնակով, կապիչներով, միջուկը՝ տախտակ, աս­տառը՝ սպիտակ կտաւ (Ա. փեղկ) եւ վանդակազարդ մետաքս (Բ. փեղկ). լուսանցակողերը՝ կարմիր:

Նմուշ 98ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Մատթէոս՝ 1բ, Մարկոս՝ 91բ, Ղու­կաս՝ 152բ, Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 256բ: Լս-ային՝ Բ. աշա­կերտք ի մէջ նաւի՝ 117ա, Գաբրիէլ հրեշտակապետ՝ 155բ, Յարու­ցեալ Մարիամ՝ 156բ, Քրիստոս ի վերայ աւանակի (Մուտք յԵրու­սաղէմ)՝ 232ա: Կիսախորան՝ 2ա, 92ա, 153ա, 257ա: Լու­սանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, կենդանի, վարդեակ, յուշ­­կա­պարիկ, տաճար, խաչ, խորան: Զարդագիր՝ հանգուցա­գիր, թռչնա­գիր, յուշկապարիկ, կենդանագիր, մարդ: Գոյներ՝ կար­միր, կա­պոյտ, կանաչ, դեղին, շագանակագոյն, նարնջա­գոյն, ծի­­րա­նա­­գոյն, սեւ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին վնասուած, ցեցի անցքեր, Ա. փեղկի ստ. եզրը պոկուած, դռնակը կծկուած եւ ստ. եզրը թա­փուած. լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ գունաթափ, սեւա­ցած. թերթերին զանազան բծեր, խոնաւութեան հետքեր, տեղ-տեղ ցեցի անցքեր, թ. 55-6, 105-6, 118-20, 139-44, 314, 324ի վերին աջ անկիւնները, թ. 131, 250, 317-23՝ ստ. աջ անկիւնները թա­փուած եւ աւելացուած յետագայում, բնագիրը լրացուած յե­տա­գայի ձեռքով, թ. 276ի վերին աջ անկիւնի թափուած հա­տուա­ծը լրացուած յետագայի թղթով, 331ա էջի յիշատակարանը եղծած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1. 2ա-90բ Աւետարան Մատթէոսի:

2. 92ա-152ա Աւետարան Մարկոսի (151ա-2ա Յարուցեալ Յիսուս):

3. 153ա-255ա Աւետարան Ղուկասու:

4. 257ա-328բ Աւետարան Յովհաննու:

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. ԺԸ. դար

Բ. 1. 1ա [Մեկնողական. աւետարանական մտօք] – /// հին կայս առ խաչին Յիսուսի... ձեզ բաշ­խեն յեր­կուս վըտակաց զինչ///:

2. 1ա Վրացերէն՝ ԺԹ.դարի մխեդրուլի գրով. գրո­ղը խնդրում է աղօթել եւ խնդրել, որ ինքը զերծ մնաայ պատահարներից:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 90բ Զմեղապարտ եւ զանարժանս ի կարգի՝ զգծող սուրբ Աւետարանիս Յունան եպիսկոպոս, յի­շեա՛յ յաղաւթս քո, ո՛վ սուրբ ընթերցող:

152ա Զսակաւ աշխատողս եւ զմեղապարտ գծող սորա՝ անարժանս ի կարգի Յունան եպիսկոպոս, յի­շեա՛ միով Տէր ողորմայիւ, յաղաւթս քո, ո՛վ սուրբ ըն­թերցող, եւ դու յիշ[եալ լինիցիս]:

227բ-8ա (ստ. լս.) Ի սոյն ժամանակիս գրեցաւ յԱւագ պահոցս, որ զՍուլթան Հիւսէինն կոխեցին ի Ղա­­­րապաղին, թվական ՋԽԹ. (1500) էր մտեալ:

255ա Զըստացող սուրբ Աւետարանիս եւ զգծա­գրող սորայ՝ անարժան Յունան եպիսկոպոս, հանդերձ ծնաւղաւք յիշեցէ՛ք յաղաւթս: Թվիս ՋԽԹ. (1500) էր:

328բ Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մարդասիրին փա՜ռք յաւիտեանս. ամէն:

329ա Փա՜ռք համագոյ սուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Սրբոյ Հոգոյն, այժմ եւ միշտ եւ [յաւի­տեանս յաւիտենից]: Արդ, Արեգակն արդարու­թեան Քրիս­տոս, ծագեալ ի Հաւրէ, Որդին Միածին, ընդ իւր փայլեցոյց զլուսաւոր աշխարհի եւ քառահոլով վտա­կիս, այլ եւ արբոյց զչորս անգիւն աշխարհս եւ սնոյց զմանկունս սուրբ եկեղեցոյ լուսաւոր վարդապետու­թեան սուրբ առաքելոցն, եւ մ[կ]րտութեան սուրբ աւա­­­­զա­նին հրաւիրեաց զամենեսեան Հաւրն երկ­նաւո­րի եւ ժառանգորդ երկնից արքայութեանն եւ զոր ասաց. «Հուր եկի արկանել յերկիր եւ զինչ կամիմ, զի արդէն բորբոքեսցի» (Ղուկ. ԺԲ. 49): Եւ զայս տեսեալ, մարդիկ յաւժարեցան դիմեն|329բ|ալ մեծաւ յուսով եւ ջերմեռանդ փափաքանաւք առ յոյսն ամենեցուն Քրիս­տոս, քանզի որք մեծութեան ընչից ըղձանան, ոչինչ աշ­խա­տութիւն զմտաւ ածեն յայլմէ, այլ անցանել ընդ գաւառս հեռագնաց ուղղութեամբ, որպէսզի զշահն աճեցուցանել մարթասցին: Արդ, ես՝ մեղաւք զառա­ծեալ գրիչ՝ անարժանս ի կարգի, որ եմ հող եւ մոխիր ամենայն կարգաւորաց, Յունան եպիսկոպոս, շնոր­հաւք Տեառն սկսա եւ ողորմութեամբ նորին կա­տարեցի զքառաբուխ սուրբ Աւետարանս՝ յիշատակ հոգւոյ իմոյ եւ ծնողաց իմոց՝ հաւրն իմոյ Մխիթարին, եւ մաւրն իմոյ՝ Յասուկանին՝ յիշելով զբանն, զոր ասէ. «Երանի, զոր ունիցի զաւակ ի Սիոն եւ ընդանի Երուսաղէմ» (Եսայի ԼԱ., 9): Քանզի փափաք|330ա|էի եւ առի, կարաւտ էի եւ տեսի, ծարաւ էի եւ արբի: Այլեւ ստացա զսուրբ Աւետարանս յիշատակ ինձ եւ ամենայն արեան մերձաւորացն՝ ազգաց եւ ազգայնոցն, նայ եւ փո­խե­ցեալ եւ հանգուցեալ նախնի հայրապետքն մեր՝ տէր Իգ­նատիոս վարդապետն, տէր Յորդանան արհիեպիս­կոպոս, տէր Ծերուն եպիսկոպոսն, եւ զհայրն իմ՝ զՄխի­­­­թար, յիշեցէ՛ք/// (2 տող թափուած): Այ[լեւ] [յի­շե]ցէ՛ք զկենդանիքս մեր, որ բազում երախտիք ունին ի վերայ մեր, զհայրգլուխ հաւրեղ­բայրն իմ՝ զտէր Մա­թէոս քահանայն, եւ զկողակիցնն իւր՝ զՀեղինէն, եւ զորդիսն՝ զՎարդան քահանայ եւ զԹադէոս, այլ եւ զհարազատ եղբայրն իմ՝ զՍադոն, եւ զկինն իւր՝ Խոնծզատայ, եւ որդիքն իւր՝ Մխիթարն, Տաւլա­թիարն, Սատ[աթիարն] |330բ|/// (4 տող թա­փուած) աբեղէն՝ զ[Ի]գնատիոս, եւ միւս աբեղէն՝ Ազա­րիէն: Ընդ նմին յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զքիրն իմ՝ զՆար­դան, եւ զորդին իւր՝ զտէր Առաքեալ եպիսկոպոս, որ տղա հասակաւ փոխեցաւ ի Քրիստոս, եւ մեզ կոծ եղեւ: Արդ, գրեցաւ սուրբ Աւետարանս ի թվականիս հայոց ՋԽԹ. (1500), ձեռամբ անարժան գծողի՝ Յունան եպիսկո­պոս: Քանզի որք աւգտիք եւ կամ հանդիպիք սուրբ Աւետարանիս կարդալով կամ աւրինակելով, յիշեցէ՛ք ի սուրբ աղաւթս ձեր զվերոյասացեալս ի սմա, եւ արա­րիչն Աստուած, որ առատն է ի տուրս բարեաց, ձեզ՝ յի­շո­ղացդ եւ մեզ՝ յիշեցելոցս, ողորմեսցի իւրում գալստեանն. ամէն:

331ա Գրեցաւ սուրբ Աւետարանս ի երկիրս Վար­դանաշատոյ, ի մերձակա գեղս, որ կոչի Գետի­սի­մոն, ընդ հովանեաւ Սուրբ Կարմիր Աւետարանիս եւ սուրբ եկեղեցեացս եւ սուրբ նահատակիս, որ ի ժամատունս է, յիշատակ է սուրբ Աւետարանս մաւրն իմոյ՝ Ասուկա­նին, եւ հաւրն իմոյ՝ Մխիթարին, ով ոք հանդիպիք, յաղաւթս յիշեցէ՛ք:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. Նորոգող-կազմողի. 255բ (1655 թ., բոլորգիր) Զվերջին նորոգիլ տըւող սուրբ աստուածախօս Աւե­տա­րանիս՝ հեզահոգի, աստուածասէր Մխիթար քրիստո­նեայն, եւ ծնօղացն՝ Ոսկանին, Եղիսաբեթին, եւ եղ­բարցն՝ Գրիգորին, եւ քըւերցն, եւ ամենայն արեան մեր­ձաւորացն, որ ի Քրիստոս են հանգուցեալ, Աս­տուած իւրեանցն արքայութիւն շնորհէ: Դարձեալ յի­շե­ցէ՛ք զՍ[ա]հակն եւ զկողակիցն՝ Նազլուխանն, եւ ծնօղացն՝ Մխիթարին, Մարգարիտին, եւ որդոցն եւ դստերացն: Դարձեալ յիշեցէ՛ք զՄարգարէն եւ կողա­կիցն՝ Մարիանն, եւ որդին՝ Պապաճան, Աս­տուած ընդ երկայն աւուրս արասցէ: Դարձեալ յիշեցէ՛ք զնախա­հարքն՝ զտէր Սիմաւօնն, Ներսէսն, Մխիթարն, Մա­թէոսն, Աստուած իւրեանցն արքայու­թիւն շնորհէ, Վար­դանն, Մարիանն: Դարձեալ յիշեցէ՛ք Ովանէսն եւ կողակցին՝ Խանումաղին, Աստուած իւրն արքայու­թիւն շնորհէ, եւ ծնօղացն՝ Թամուրն, եւ կողակիցն՝ Դովլաթխանումն: |256ա| Դարձեալ յիշեցէ՛ք հեզահո­գի, աստուածասէր Խաչատուրն, եւ ծնօղացն՝ Վարդա­նանն, Սեւլումն, եւ կողակցին՝ Դաստագուլն, եւ որ­դին՝ Գասբարն, եւ նախա[հա]րքն՝ Գրիգոր քահա­նայն, եւ որդին իւր՝ Գասբարն, եւ եղբարցն եւ քըւերցն եւ ամենայն արեան մերձաւորացն, Աստուած ննջե­ցելոցն արքայութիւն շնորհէ եւ կենդանեացն՝ կեանք. ամէ[ն]: Նորոգեցաւ ձեռամբ Դաւիթ քահանայի, թվին ՌՃԴ.ին (1655): Դարձեալ յիշեցէ՛ք զտէր Աղազարն, որ [յ]որ­դորէց բազում ջանիւք Աւետարանս կազմիլ ետուր, Աստուած զինքն փառաւորէ:

Տե՛ս ԺԷ. դ. յիշ-ք, Գ., էջ 663-4 (Հմր 1001):

2. 331ա (ԺԷ. դ., նոտրգիր) Աիս է Ավէտարանս տէր Սօղօմանին եւ իոր որթի Մօսէսսին:

3. 331բ (ԺԷ. դ., բոլորգիր) /// [մե]րձաւ[որ]աց՝ կենդանաց եւ ննջեցելոց, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, Աս­տուած զձեզ յիշէ. ամէն:

4. 331բ (ԺԷ. դ., նոտրգիր) /// որ Թաթոս [աւ]րհ­նեալիւքն՝ Գուլխաթուն, Աւասափ, Միխաթար, Մա­թոս, Խաւսրով, Գուլվարդ, Հուռումսիմայ, Մարյան, Գուզալ, Խաթուն, Նազարէ, Էվվադ, Իէսափէդ, Խաս­խաթում, Մարէիամ, Սարուկ(՞), Մարքարայ, Սիրթո սահան(՞), Գուլիքան ///, Սարու­խան, /// Թաթոսին,/// եց սու[ր]բ Աւե[տար]անիս վերայ /// արանիս: Ով ես կար­դայ, Աստուած ողորմի ասին /// տէր Սիմաւոն///, Գալուստին, Էվար[դ]ին, Աւասափին, Խասխաթու­նին, Հուռումսիմին, Գու­լին /// իւր արին մերձաւորաց հոգին: Ով էս կար­դայ, մին Աստուած ողորմի ասի, կարդացողաց, լոյսողաց, որ ասի. ամէն, Հայր/// թողու­թիւնք զի իմ մեղաց: Աստուած մէռնէմ քեղաուդիլ(՞) ահու եմ ես շնորհորքդ ուրր ինձ, Աստուած///, մեղայ Աստուած, Աստուած իմ մեղաց թիղութ[իւն], [վ]ա՜յ-վա՜յ ինձ, վաղայ /// ինձ թեղուի արա՛յ ինձ, ////// դա­կան փորձութիւ[ն], /// ինձ Աստուած թուղհանադիլ(՞) մի ինձ:

5. 91ա (1728 թ., բոլորգիր) Ես՝ Ալէքսանի որդի Մէլիքիսէթ էրէցս, առայ զսուրբ Աւետարանըս ի հալալ արթեանց իմոյ, յիշատակ իմ եւ իմ ծնօղացն իմոյ՝ Ալէքսանին, մօրն իմոյ՝ Մահին, եւ ամենայն ազգա­կա­նացն իմ յիշատակ լիցի, եւ իմ հօրքօր իմոյ՝ աբաշ­ղարող Շուշանին, եւ ամենայն արեան մեր­ձաւորացն: Արդ, ետու ի ձեռս Ներսէս վարդապետին, զի սայ կամ օվ ոք հանդիպեսցի կարդալօվ կամ օրի­նա­կելօվ, ի սուրբ պատարագին մէջն յիշեսցէ եւ մեր մեղացն թո­ղութիւն խնդրեսցէ, եւ դուք՝ յիշողքըդ, յիշեալ լիցի՛ք. ամէն: Գրեցաւ ի ՌՃՀԷ. (1728) թվին, Դեկտեմբերի Ը.ումն, ազատեցաւ ի անօրինաց ձեռաց­նէն, ազատօղն Քրիստոս ամէն չարէ ազատէ. ամէն:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «17», Ա. կազմաստառին սոսնձուած թերթիկ՝ «378/3002, ՋԽԹ. – 1500, Մ[ես­րոպ] եպ[իս­կոպոս]»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ վրացերէն. մխեդրուլի գրով՝ 20բ-1ա, 22բ՝ վրացերէնի այբուբենը, երկիցս, 23բ-4ա՝ զանա­զան բառեր. վրացատառ հայերէն՝ «Տէր», «երրորդ. դու, բայց չեմ իմանում» 90բ՝ «Յիշատակ է/// էցի տէր Ոհանէ՝ որդի (՞) ագղին է», 91ա՝ «Ես՝ Ալէքսան»:

ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝ 329բ՝ ձուկ, թռչուն:

3003

ԱՒԵՏԱՐԱՆ

ԲԱՂԷՇ

ՌՃԼԳ. – 1684

ԳՐԻՉ՝ Միքայէլ երէց: ՍՏԱՑՈՂ՝ Սուքիաս: ԹՈՒՂԹ ԿՈԿՈՂ եւ ՏՈ­ՂՈՂ՝ Ոսկի (կին):

ԹԵՐԹ՝ 262. չգրուած՝ 1բ, 259բ-62բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԲx12 (Ա 10): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ երեքնուկ, «B B»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (15,5x9,5): ԳԻՐ՝ բո­լոր­գիր (նմուշ՝ 65ա): ՏՈՂ՝ 25: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշ­մա­զարդ կաշի՝ դռնակով (Ա. փեղկին մետաղէ 2 խաչ, մէկի կենտ­րոնում՝ ապակէ կապոյտ ակն), միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ կապոյտ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր:

Նմուշ 65ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Մատթէոս՝ 2բ, Մարկոս՝ 74բ, Ղու­կաս՝ 121բ, Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 198բ: Լս-ային՝ «Տապար առ արմին ծառոյ դնի» (Մկրտութիւն)՝ 7ա, 130ա, Հրեշտակ (Յա­րու­թիւն)՝ 72բ, Յովսէփ Արամաթացի՝ 119ա, 194ա, 253ա, Գաբ­րիէլ հրեշտակապետ՝ 124ա, Հովիւ՝ 127ա: Կիսախորան՝ 3ա, 75ա, 122ա, 199ա: Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, յուշ­կա­­պարիկ, տաճար, խաչ: Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգու­ցա­գիր, կենդանագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դե­ղին, վար­դագոյն, շականակագոյն, մանուշակագոյն, սեւ, սպի­տակ:

ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ – Աւետարան Ղուկասու: Ժ. դ.: Ա+Բ, ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի կիսումով եւ ընդերկայ­նա­­կի եզ­րա­հատումով (բնագիրը կտրած): Մագաղաթ, 20,5x16,5. երկ­սիւն (15,5x12, 17x10). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 8-9, ունի համաբարբառ: Կարդալ՝ Աբ, Բբ, Աա, Բա՝ «[Ամե­նեք]ին նոքա ի մթե[րից] իւրեանց արկին... որում ոչ կարիցեն կալ հակառակ կամ» (ԻԱ. 4-15):

Նմուշ Բա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին վնասուած, մէջքը, դռնակը մաշուած, ստ. հատուածը պոկուած-ընկած, Ա. փեղկին մետաղէ խաչի հետքեր, գամի անցքեր, կապիչներն ու գամերն ընկած, խա­չերի 1ական թեւքը կոտրուած-ընկած. լուսանցակողերի կար­միրը մասամբ գունաթափ, սեւացած. թերթերին զանազան բծեր:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1. 3ա-74ա Աւետարան Մատթէոսի:

2. 75ա-121ա Աւետարան Մարկոսի (120ա-1ա Յարուցեալ Յիսուս):

3. 122ա-198ա Աւետարան Ղուկասու:

4. 199ա-257բ Աւետարան Յովհաննու:

Ունի ստ. լս. համաբարբառ:

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. ԺԸ. դար

Բ. 1. 1ա [Գլուխք Մատթէոսի] – Վասն մոգոց. Ա... Վասն կուրաց եւ կաղաց. ԽԶ.:

2. 121ա [Գլուխք Ղուկասու] – Վասն այնր, որ ու­նէր զորդին դիւական. Ը... Վասն խնդրելով զտէրու­նա­կան մարմին. ՁԳ.:

Ծնթ. Կանոնաւոր գլխացանկեր չեն, այլ ցանկերից մի քանի միաւորներ՝ համառօտ նշումներով:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 3ա (ստ. լս.) Աօգնեա՛, Տէր Յիսո՛ւս, աղօ­թիւք սուրբ Մատթէոսի աւետարանչին:

258ա Փա՜ռ[ք] համագոյ, անբաժանելի եւ միաս­նա­կան սուրբ Երրորդութեան՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Սուրբ Հո­գոյն, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն: Ի ծագման ճշմարիտ Արեգականն եւ ի յայտնել Աս­տուածն Բանի, նորազուարճ բերկրանօք պայծառա­ցան արարածք ամենայն: Արդ, այսմ աստուածեղէն եւ երկ­նապարգեւ գանձիս եւ լուսափայլ մարգարտիս ցան­կացաւ աստուածասէր (եւ բարէմիտ Սուքիասն), որ ըս­տացաւ զսուրբ Աւետարանս յիշատակ հոգոյ իւրեանց եւ ծնօղաց իւրոց՝ (Գազպարին, եւ Յա­մա­սին, եւ մամուն՝ Գուլդանին, եւ եղբայրցն՝ Անդրէասին եւ Վարդանին, եւ միուս եղբօրն՝ Սողոմոնին, որ հան[գ]եաւ ի Քրիս­տոս): Աւրինակ միեղջուրւին եղեալ հոգեւոր եւ աս­տուա­ծասէր (Սուքիասն), որ ի յոլովու­թենէ հրական մասին բաղձայ աղբեր ջուրց՝ ըստ բա­նին երջանկին Դաւթի, ապաւինեալ ի մարդն ճշմա­րիտ եւ ի գառնն Աստուծոյ, զոր պատմէ աւետաբար­բառն Մատթէոս, վստահացեալ յառեւծն խրոխտական ի հզօրն Յիսուս, զոր ծանուցա­նէ մեզ Մարկոս, աւժան­դակեալ յեզն պարարակ եւ ի զուա|258բ|րակն ար­դիւ­նական, զոր յայտ առնէ քա­ջաբանն Ղուկաս, բուռն հարեալ յարծըւա­թռիչ բարձ­րութեանն, որ բերէ ի վե­րայ միջնողանն, որպէս գրէ որդին օրինաց, որ բերէ զօրինակ աստուածաբանն Յոհաննէս: Արդ, զայս պա­տուական ակս շափիւղայ, ուր կայ հանգուցեալ Աս­տուածն Իսրայեղի եւ զկառս Եզեկիէլի, որ պարագրէ զլոյ[ս]ն արտափայլեալ, առեալ բարեպաշտ (Սու­քիասն) պաշար երկայնաձիգ ճանա­պար­հին: Արդ, կա­տա­րե­ցաւ սուրբ Աւետարանս եւ բե­րանս Քրիստոսի, եւ քարոզս Յիսուսի Տեառն մերոյ Աս­տուծոյ ի քաղաքս, որ կոչի Բաղէշ, ձեռամբ յոգ­նա­մեղ եւ անարժան եւ մե­ղաւոր, սուտանուն Միքայէլ երիցու, ի թուականու­թեանս հայոց ՌՃԼԳ. (1684), ի հայրա­պե­տութեանն տեառն Եղիազարի եւ մերոյ աթո­ռա­կալի Աւետիս վար­դապետի: Արդ, աղաչեմ զամե­նե­սեան՝ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս եւ ի սուրբ յաղօթս ձեր զվե­րոյ յիշեցեալն (Սու­քիասն, զծօ[ղ]սն իւր եւ զեղբայրցն եւ կո­ղակ­ցեացն եւ ամենայն արեան մերձաւորաց): Դար­ձեալ յերեսս անկեալ աղաչեմ եւ զոտս ձեր համ­բու­րեմ՝ յի­­շե­ցէ՛ք ի Քրիստոս եւ սուրբ յաղօթս ձեր զիս՝ զանար­ժան գծօղս՝ զՄիքաէլ, եւ զկողակից|259ա|ն իմ՝ զՈս­կին, որ բազում աշխատեցաւ ի թղթի կոկելն եւ ի քաշ­ւա­ծին, եւ զիմ ծնօղքն՝ զհայրն իմ՝ զԲաղդասար քահա­նայ, եւ զմայրն իմ՝ զԽանդուխտն, եւ զեղբայրն իմ՝ զՄար­տիրոս քահանայ, եւ միւս եղբարն՝ Սրա­պիոն, որ յայսմ ամին փոխեցաւ ի Քրիստոս ի հասակս մանգու­թեանն, բազում տրտմութիւն եթող ծնօղաց եւ եղ­բարցն, եւ իմ որդոցն՝ Յոհանին եւ Ստեփանոսին, եւ լի բերանով Աստուած ողորմի ասացէ՛ք, եւ Աս­տուած ձեզ ողոր­մես­ցի եւ ձեր ննջեցելոցն. ամէն: Աստուած ո­ղոր­մի Յա­կոբ քահանային, որ զօրինակն ետուր. ամէն: (Դար­ձեալ յի­շե­ցէ՛ք ի Քրիստոս եւ Աստուած ողոր­­մի ա­սա­ցէ՛ք Սու­քիասին եւ իւր ծնօղացն՝ հօրն՝ Գազ­պա­րին, եւ մօրն՝ Յամասին, մամուն՝ Գուլդանին, եւ կո­ղակ­­ցին՝ Նազ­լուին: Դարձեալ Աստուած ողորմի Անդ­րէա­սին եւ իւր կողակցին՝ Հրեղինին: Դարձեալ Աս­տուած ողորմի Վար­դանին եւ իւր կողակցին՝ Խան­բէ­կուն, եւ ամենայն արեան մեր[ձ]աւորաց իւրեանց, որ ստա­ցան զսուրբ Աւե­տարանս յիշատակ իւրեանց հո­գուն եւ եդին ի գիւղն, որ կոչի Յուռու (՞), Աստուած բա­րով վայելել տայ. ամէն: Դարձեալ Աստուած ողորմի տէր Խա­չա­տու­­րին, որ եղեւ պատճառ սուրբ Աւետա­րանիս. ամէն):

Ծնթ. Փակագծուած հատուածները լրացուած են անփոյթ բոլորգրով, գունատ թանաքով, գրչի՝ սկզբնապէս չգրած, բաց թողած տեղերում, ստացումը գրչութեան 1684 թուականից շատ ուշ լինել չէր կարող:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 2ա (1816 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՄԿԵ.ին (1816) ես՝ տէր Գրիգոր, գընեցի իմ հալալ փարօվս այս հրա­շա­լի եւ բժշկարար սուրբ Աւետարանս՝ յիշատակ իմ հոգուն եւ իմ յայր Պետրոսին, իմ ծնօղաց՝ Նուբարին, եւ եղբօրս՝ Փարւանին եւ համա[յ]ն նընջեցելոց: Ոչ ոք ունի իշխանութիւն գրաւել կամ ծախել եւ կամ տանէն հեռացուցանել. կարդալ եւ վայելել եւ Աստուած ողոր­մի ասել մեզ եւ համայն ննջեցելոց, Աստուած ձեզ ողոր­մեսցի ի միւսանգամ գալըստեան. ամէն: Որք հան­դիպիք, տո՛ւք զողորմին, կրկին յիշեցէ՛ք եւ Աս­տուած ողորմի ասացէ՛ք մեղապարտ տէր Գրիգորին, կողակից Եւաին, որդի Պետրոսին. ամէն:

2. 2ա (1890 թ., շղագիր) Նուէր Մինաս քահա­նայի Տէր-Պետրոսեան ի մատենադարան Մայր Աթոռոյ Սրբոյ Էջմիածնի, ի 6 Նոյեմբեր 1890 ամի:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «20», Ա. կազմաստառին սոսնձուած թերթիկին՝ «Հմր 20», «ՌՃԼԳ. – 1685, Մ[եսրոպ] եպ[իս­­կոպոս]», 1ա՝ «381/3003»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 10բ ստ. լս.՝ «Աստուած օգնական», 197ա՝ «Համբարձմանն»:

3004

ԱՒԵՏԱՐԱՆ

ԽԱԶԱՆ

ՌՂԱ. – 1642

ԳՐԻՉ՝ Վասիլ: ՍՏԱՑՈՂ՝ խջյ. Աւետիք:

ԹԵՐԹ՝ 265+2 (կրկն.՝ թ. 1, 82. վերին լս. գրչի էջակալում՝ ա-շէ., որ է՝ 1գ-261ա). չգրուած՝ 1աբ, 78բ, 125բ, 200բ, 264ա-265բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԲx12 (ԺԶ 11, ԺԸ, ԻԲ 14): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ոճաւորուած թագանման ձուածիր՝ մէջտեղում բուսական զարդեր: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20,3x15,8: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միա­սիւն (15,5x10,5): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 72ա): ՏՈՂ՝ 21: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի, պատուած կարմիր թաւիշով, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ (ձեռագրի թղթից). լու­սան­ցակողերը՝ բրոնզ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ (սկ.). սպիտակ, չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ձեռագրի թղթի:

Նմուշ 72ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Լուսանցազարդ՝ բուսական: Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կա­պոյտ, կանաչ, դեղին, սեւ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի Ա. փեղկի թաւիշի վրայ մոմ թա­փուած, կապիչներն ընկած, մէջքը եզրից պատռած. լուսան­ցա­կո­ղերը մասամբ գունաթափ, սեւացած. թերթերին զանազան բծեր, խոնաւութեան հետքեր՝ վերակազմելիս ստ. լուսանցի եզ­րա­­հատման հետեւանքով պրակահամապների մեծ մասը կտրուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1. 1գ-78ա Աւետարան Մատթէոսի:

2. 79ա-125ա Աւետարան Մարկոսի (124բ-5ա [Յա­րուցեալ Յիսուս]):

3. 126ա-200ա Աւետարան Ղուկասու:

4. 201ա-60բ Աւետարան Յովհաննու:

Ծնթ. Գրիչը վրիպած-չգրած հատուածները լրացրել է լս-նե­րում՝ 58ա, 62բ, 66ա, 78ա, 80բ, 84բ, 103ա, 106ա, 112բ, 114ա, 125ա, 148բ, 176ա, 195բ, 199ա, 201բ, 220բ, 227ա, 246բ, 262աբ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 261ա Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեան՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւի­տեանս. որ մարդասիրեալ ի մեզ՝ բաժանեցաւ մինն ի երրակեն՝ լոյսն անբաժանելի, Որդին միածի[ն], որ խո­նար­հեցաւ ի հայրական ծոցոյ եւ բնակեցաւ ի յար­գանտ սուրբ կուսին Մարիամու, անարատ պահելով զկու­սութիւն, սքանչապես ծնաւ, ի հրեշտա­կաց պա­տուե­ցաւ, հովուաց եւ ի մոգոց երկրպաքեցաւ, Խ.օրայ ի տաճարն եկաւ, ի ծերոյն Սիմէոնի ընկծեցաւ եւ գըգուեցաւ, ի յԵգիպտոսէ զձեռագործ պատկերն շար­ժե­ցոյց եւ կործանեցաւ, եւ այլ բազում սքանչելիս արար: Լ.ամայ եկն ի Յորդանան եւ զջուրն ի յետ դարձո[յ]ց, զգլուխ չար վիշապին կոխելով՝ սատակե­ցոյց: Երկինք պատառեցաւ, եւ լոյսն ի վերայ կամար կապ|261բ|եցաւ, աղաւնակերպ Սուրբ Հոգին ի վերայ իջաւ, եւ Հայր ի վերուստ վկայեցաւ, եթէ. «Դայ է Որդի իմ սիրելի, դմայ լուարո՛ւք» (Մարկ. Թ. 6) եւ մկրտեցաւ ձեռամբ Մկրտչին, եւ արար երկոտասան աշակերտս իւր: Ի սկիզբն նշանաց արար ի Կանա Գալիլէացոց, զջուրն ի գինի փոխեաց, զհիւանդսն բժշկեաց, զջեր­մոտին առողջութիւն շնորհաց, զկաղն կանգնացուց, զդի[ւ]ահարն բժշկեաց, խլից լսել շնորհեաց, եւ համ­րաց լեզու ետ, անդամալոյծն առողջացոյց, զբո­րոտսն սրբեաց, զգոսացեալն բժշկեց, զմաքսաւորն արդաց, զպոռնիկին մեղքն էթող, զսատեր ոսկին ի ձկան փորէն հանեց, զկարկամեալ կինն առողջացուց, ի վերա ծովու գնաց, զհողմն եւ զալիքն դադարեցոյց, զհացն բազ­մացուց, զիշխանի դուստրն կենդանացոյց, զայրի կնոջ որդին ի դաքաղ|262ա|ին կենդանացոյց, զՂազար՝ չորեքօրէայ մեռեալն կենդանացուց. եւ այլ բազում սքանչելիս արարեալ: Խաչեցաւ եւ թաղեցաւ եւ կեն­դանի ել ի գերեզմանէն, իջաւ ի դժոխս եւ ազատեաց զհոգիսն, եւ աւիրեաց զդժոխն եւ կապեաց զսատանա եւ բազում անգամ երեւեցաւ առաքելոցն եւ իւղաբեր կանացն եւ համբարձաւ փառօք ի յերկինս: Եւ Սուրբ Հոգովն մխիթարեաց զառաքեալսն, լեզու եւ իմաստու­թիւն շնորհ[ե]աց սրբոց առաքելոցն, շնորհք, բժշկու­թիւն եւ իշխանութիւն ետ նոցա եւ առաքեաց զնոսա քարոզել ընդ ամենայն աշխարհս եւ լուսաւ[ւր]ել, եւ դարձեալ շնորհեաց զԱւետարանս ի ձեռն սրբոց աւե­տա­րանչաց, որով քարոզեցան եւ լուսաւորեցան աշ­խարհս ամենայն, զոր մեր լուեալ ի սուրբ Աւետարա­նիս, որ ասէ. «Որ արասցէ եւ ուսուսցէ, նայ մեծ կոչես­ցի» (Մատթ. Ե. 19), թէպետ ոչ եմ կարող առնել, բայց պարտիմք ուսուցանել ըստ |262բ| կարաց մերոց՝ շնոր­հօքն Քրիստոսի, փա՜ռք յաւիտեանս. ամէն: Իսկ վասն բազմաթիւ մեղաց մերոց անձն առի՝ փոխանակ ապաշ­խա­րանաց գրեցի այս սուրբ Աւետարանս օգնութեամբ Քրիստոսի, ի քաղաքս Խազանս: Իսկ պա[տ]ճառն բարեաց խօճա Աւետիքն, որ եկեալ էր Խըզըլպաշէն, այս սուրբ Աւետարանն ընկեալ էր ի մէջ գերութեան: Այսչափ պատճառն բարեաց խօճայ Պօղոսն, որ եկեալ էր Ասթարխանէ, թուղդըն նա գընեց իր հոգոյն հա­մար, եւ ես՝ գերի, մեղաւոր Վասիլ, ձեռօքս գրեցի, որ մնացնում յիշատակ այս Խազանի ժողովրդեանն: Փրկիչն ամենայնի՝ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս զխօճայ Միխալն եւ զպարոնն եւ իւր որդին՝ Մկրտիչն, եւ զխօ­ճայ Միխալին քոյրն եւ քրոջ որդիքն, Գրիգորին տըղաքն՝ զՄելքունն եւ զԽազարն եւ զՔասբարն եւ զՊաղտասարն եւ ամենայն ժողովուրդքն՝ մեծ եւ փոք[ր], աւրհնեսցէ այն աւրհնութեամբն, որ աւրհ­նեաց զջուրն Յորդան|263ա|անու, սրբաց եւ մաքրաց զմեղս աշխարհի եւ որպէս աւրհնեաց զհարսանիսն ի Կանա Գալիլէաց եւ զջուրն ի գինի փոխեաց, եւ նոյն­պէս զչարն ի բարին փոխեսցէ դեմ պա[տ]ճառս բա­րեաց եւ մեր բարերար բարեկամաց, որ զիս այս գերու­թեանն մէջ կու ունթունին եւ զիս կու սգեցնուն ու կու կե­րա­կրեն: Տէր Աստուած իրենց մէկին Ճ.ապատիկ, Ռ.ապա­տիկ, բիւրապատիկ վարձս բարեաց հատուցա­նէ. ամէն: Հայրն երկնաւոր Աստուած զձեր հայրն եւ մայրն աւրհնէ, Որդին միածին Աստուած զձեր ծաղ­կեալ դուստր եւ որդիքն աւրհնէ, Հոգին Սուրբ Աս­տուած զձեր եւ զմեր ննջեցելոց հոգին աւրհնէ, Տէրն մեր Յի­սուս Քրիստոս աստի աշխարհիս փառօք եւ պա­տօք զարդարէ եւ յետոյ՝ անդի կենաց ընդ արդարոցն լու­սաւորէ եւ դասաւորէ զձեզ եւ զննջեցեալսն ձեր եւ մեր ի վերին յԵրուսաղէմ. ամէն: Դարձեալ յիշեցէ՛ք ի մաք­րա­փայլ յաղօթս ձեր զիս՝ մեղաւորս, |263բ| գերիս Վա­սիլս, եւ իմ ծընողքս եւ իմ ամենայն այրեան մեր­ձա­ւորքս: Գրեցաւ ի թվականիս ՌՂԱ. (1642), Փետրվա­­րի ԻԱ.էն Ապրիլի ԻԸ., լըմընցուցի, բարով վա­յե­լէ՛ք: Ով որ կարդայ, «Հայր մեր» ասէ, եւ Քրիս­տո­սի փա՜ռք յաւի­տեանս. ամէն: Հայր մեր:

Տե՛ս ԺԷ. դ. յիշ-ք, Գ., էջ 53, Հմր 84: Գրիչ Վասիլն այս ժա­մանակ Ղազանի (Կազանի) բանտում գերի-բանտարկեալ էր. նոյն՝ 1642 թ. նոյն բանտում նրա գրած մի այլ Աւետարան այժմ պահպանւում է Կազանի համալսարանի գրադարանում:

ՆՇՈՒՄ՝ Պհպ. Աա-ին սոսնձած թղթին՝ «ՌՂԱ. – 1642, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», Պհպ. Աա՝ «384, 3004»:

3005

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

 

ՌՃՁԶ.-ՌՃՁԷ. – 1737-1738

ԳՐԻՉ եւ ԾԱՂԿՈՂ՝ Աւետիս քհյ:

ԹԵՐԹ՝ 203. չգրուած՝ 1աբ, 179բ-80բ, 194ա-203բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷx12 (Ա 11): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ հե­ծեալ զինուոր՝ ձեռքին նիզակ, թագապսակ առիւծ՝ թաթին սուր եւ «PRO PATRIA»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միա­սիւն՝ թ. 2-161 (15x12), երկսիւն՝ թ. 162-93 (14,7x10,7): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 2ա): ՏՈՂ՝ 32 (թ. 2-161), 31-2 (թ. 162-93): ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աս­տա­ռը՝ սպիտակ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+Դ-Զ. սպիտակ, չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ խաչապսակ թագ՝ մէջտեղում՝ եղջերու, սլաւո­նա­կան տառեր «Հ Ղ հ Թ»:

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – (գծանկար) Կիսախորան՝ 2ա: Լու­­սանցազարդ՝ բուսական: Զարդագիր՝ կենդանագիր, թռչնա­գիր: Գոյն՝ կարմիր:

Նմուշ 2ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած, քեր­ծուած, Ա. փեղկը խոնաւութիւնից կորացած. թերթերին թրջուա­ծութեան հետքեր եւ զանազան բծեր, թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով գրադաշտը մասամբ գունափոխուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 2ա-161բ [Ա]րիստոտէլի Ստարգիրացւոյ Գիրք Բնազանցականաց, որ կոչի յունարէն Մէթաֆիզիկայ

Տե՛ս ձեռ. 926, 208ա-86ա: ա/2ա-19բ: բ/19բ-22ա: գ/22ա-32ա: դ/32ա-45ա: ե/45ա-63ա: զ/63ա-7ա: է/67ա-85բ: ը/85բ-91ա: թ/91ա-9բ: ժ/99բ-110ա: ժա/110ա-25ա: ժբ/125ա-36ա: ժգ/136բ-53ա: ժդ/153ա-61բ:

Ծնթ. ունի լս-ային լուծմունքներ:

Բ. 162ա-79ա [Նորին Դաւթէ փիլիսոփայի մեկ­նեալ զբանս զայս չորեքտասան գլխով Ա]րիս­տոտէլի վեր­լո­ւծական

Տե՛ս ձեռ. 464, 150բ-83բ: ա/162ա-3ա (սկ. տարբեր՝ Գի­տու­­թիւն Արիստոտէլի ի Վերլուծականէն...): բ/163ա-4բ: գ/164բ-5բ: դ/165բ-6բ: ե/166բ-8ա: զ/168աբ: է/168բ-9բ: ը/169բ-70բ: թ/170բ-2բ: ժ/172բ-4ա: ժա/174ա-5ա: ժբ/175ա-6բ: ժգ/176բ-8ա: ժդ/178ա-9ա: Այս տասն եւ չորք գլուխք/179ա:

Տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Մեկնութիւն ի Վերլուծականն Արիս­տո­­տէլի, Երեւան, 1967, էջ 37-142 (այս ձեռագիրն օգտագոր­ծուած չէ):

Գ. 181ա-93բ [Հ]ամառօտ հաւաքումն յաղագս հոգւոյն բանականին

Տե՛ս ձեռ. 119, 103ա-234բ: Յառաջաբանութիւն գրոցս/181ա: Ցանկ գրոցս/181ա-3բ: ա/184ա-92ա: բ/192ա-3բ զի գտանիցէ յեղանակ, թէ որով այս արա­րումն, որ է իմա­նալն/// (վերջը թա­փուած): գ-ժէ/չիք: Առ բարեմիտ ընթեր­ցօղն/չիք:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 161բ (ստ. լս.) Զգծող եւ ծաղկող գրքիս՝ Աւե­տիս մեղսամած քահանայիս յիշեցէ՛ք, եւ դուք յի­շեալ լիջիք, ՌՃՁԶ. (1737):

183բ Ըզգիրքս Հոգեաց, զոր ըսկըսայ, Հոգի բարի առաջնորդեա՛, ՌՃՁԷ. (1738), Մարտի ԺԵ. (15):

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «23, Մ[եթաֆ‎իզիկա] Արիստո­տելի», Պհպ. Աա՝ «404, 3005», «ՌՃՁԶ. – 1737, Մ[ես­րոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

3006

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

(Բաղկացած է երկու տարբեր ձեռագրերից)

ԹԵՐԹ՝ 353+1: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի՝ դռնակով եւ կապիչներով, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սեւ եւ սպիտակ շերտերի վրայ ծաղիկներով կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ 2 (թ. 1-2՝ հաշուած թերթաքանակի մէջ), սպիտակ թուղթ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած, մէջքի վերին եւ ստորին մասերը վնասուած, գամերը եւ կապիչներից մէկն ընկած. լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ:

Ծնթ. Հաւանաբար ստացողը վերցրել է Բ. ձեռագիրը եւ նրա չգրուած 315-9 թերթերին ու յաջորդող երեք պրակներին աւելաց­րել Ա. ձեռագրի Բ-Դ. նիւթերը:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Գիրք Գրիգորի Տաթեւացւոյ, Հարցմունք, 829բ», 1ա՝ «468, 3006», «ՌՃԽԴ. – 1695, Մ[եսրոպ] եպ[իսկո­պո]ս», 2ա վրացատառ հայերէն՝ «ქ აის გირგს ვურე არცმანც» («Ք. Աիս գիրգս, վուր է Արցմանց»):

ՁԵՌԱԳԻՐ Ա.

ՔԱՇԵՐ գիւղ (Գողթն)

ՌՃԽԴ. – 1695

ԳՐԻՉ եւ ՍՏԱՑՈՂ՝ Աստուածատուր Սպահանցի:

ԹԵՐԹ՝ 307+1 (թ. 1-273, 320-353, կրկն.՝ թ. 133). չգրուած՝ 1բ, 271ա-3բ, 351բ-3ա: ՊՐԱԿ՝ 2+3+Ա-ԻԲx12 (ԺԱ, ԻԱ 13, ԻԲ 15)+3x12 (3՝ 10): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ոճաւորուած զինանշան: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (17,5x11): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 4բ): ՏՈՂ՝ 35-7 (թ. 1-273), 29-31 (թ. 320-53):

Նմուշ 4բ

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնա­ւու­թեան հետքերով եւ զանազան բծերով, թանաքի թթուայնու­թեան հետեւանքով գիրը հաճախ արտացոլուած թերթերի հա­կա­ռակ երեսներին, 3ա-ին խոշոր թանաքաբիծ, թ. 6-42ի ստ. աջ անկիւնում ցեցի անցքեր, թ. 133ը 15,5x14,5 չափսի լրացում-թերթ՝ առանց վերին եւ ստ. լս-ների:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 3ա-270ա [Գրիգորի Տաթեւացւոյ Գիրք Հարց­մանց]

Տե՛ս ձեռ. 921, 3ա-367ա: Ցանկ/3ա-4ա: Յռջբն/4բ-5բ: Հատոր Ա/5բ-29ա: Ցանկ/5բ: ա/6ա-12ա: բ/12ա-3ա: գ/13ա-28ա: դ/28ա-9ա: Բ/29ա-50բ: Ցանկ/չիք: Նխդր/29ա-30բ: ե/30բ-5բ: զ/35բ-40բ: է/41ա-50բ: Գ/50բ-66ա: Ցանկ/չիք: ը/50բ-9ա (սկզբնամասը չիք՝ Զինչ է անճառելի աստուածաբանու­թիւնն...): թ/59ա-66ա: Դ/66ա-87բ: Ցանկ/չիք: ժ/66ա-72բ: ժա/72բ-5ա: ժբ/75ա-80ա: ժգ/80ա-5բ: ժդ/85բ-7բ: Ե/87բ-104ա: Ցանկ/չիք: ժե/87բ-94բ: ժզ/94բ-100բ: ժէ/100բ-4ա: Զ/104ա-43ա: Ցանկ/չիք: ժը/104ա-9բ: ժթ/109բ-17բ: ի/117բ-25ա: իա/125ա-32բ: իբ/132բ-7ա: իգ/137ա-43ա: Է/143ա-57ա: Ցանկ/143աբ: իդ/144ա-5բ: իե/145բ-7ա: իզ/147ա-9ա: իէ/149ա-51բ: իը/151բ-4ա: իթ/154ա-7ա: Ը/157ա-80բ: Ցանկ/157աբ: լ/157բ-80բ: Թ/180բ-223բ: Ցանկ/180բ-1ա: լա/181բ-90ա: լբ/190ա-5ա: լգ/195ա-200ա: լդ/200ա-9ա: լե/209ա-23բ: Ժ/223բ-70ա: Ցանկ/223բ-4ա: լզ/224բ-31բ: լէ/231բ-8բ: լը/238բ-40ա: լթ/240ա-7ա: խ/247ա-63բ: խա/264բ-70ա: Յիշատակարան գրոցս/263բ-4ա: Յիշատակա­րան Հարցմանցն Գէորգեայ/չիք:

Բ. 315ա-32ա Տիրանայ հայոց վարդապետի պա­տասխանի հարցմանց թագաւորացն Աղուանից Ատրներ­սեհի եւ Փիպէի – Ընկալեալ զհրամանս եւ զխնդիրս ձեր... իսկ աղաւնին էջ ի վերայ Յիսուսի իբրեւ ոք զձեռն իւր դիցէ եւ ասասցէ՝ Սա է:

Ծնթ. Նիւթիս 315-9 թերթերը մասն են Բ. ձեռագրի:

Գ. 332ա-48բ Սուրբ հօրն Եւագրեա Հարիւրաւորքն վե­ցերորդ

Տե՛ս ձեռ. 1666, 200ա-50բ: ա/332ա-4բ: բ/334բ-7ա: գ/337ա-9բ: դ/339բ-41բ (սկ. տարբեր՝ Ո՜, տնկեաց իւր բա­նա­ւորք...): ե/341բ-3բ: զ/343բ-6ա: է/346ա-8բ:

Տե՛ս Սարգսեան Բ., Սրբոյ Հօրն Եւագրի Պոնտացւոյ Վարք եւ մատենագրութիւնք, Վենետիկ, 1907, էջ 143-216:

Դ. 348բ-51ա Հարցմունք եւ պատասխանիք ի գրոց սրբոց ընդիր օրինակ ի Սանդուխ գրոց [Յո­վան­­նու Կլեմաքսի] – Մինչ ոչ էին ըստեղծեալ հրեշ­տակք եւ մարդիկք, զԱստուած ո՞վ փառաւորէր... Ադամ վասն կնոջն ողորմելոյ առ եւ ճաշակեաց, եւ Քրիստոսի յուսոյն մերոյ փառք յաւիտեանս. ամէն:

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. ԺԸ. դար

Ե. 353բ [Հանելուկք] – Թէ շատ կաֆայ չափես ի ձախ, / Գտցես ի յաջ գայ խիստ աճախ... Փրփրացաւ ցաւ ցաւօք, / Քարացաւ աւար ցաւօք:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրիչ-ստացողի. 2բ Բայց ավարտեայքս, որ է անու­վա­­նեցաւ Հարցմունք գիրք, եւ ի ձեռացն լուկ անուամբ Աստուածատուր վարդապետէ աշխատեալ ի սուրբ մատեանս, որ կոչի Հարցմունք գիրք, եւ թէ ամե­նայն բան միջին ավել[ի] կա, պակասութիւն չկա, հաս­տա­տեալ է սուրբ վարդապետացն:

5բ Այս խորանիս անուն է թուբ, / գծող սորա Աս­տուածատուր տրուպ, / զձեզ աղաչեմ եղբարքդ սուրբ, / յիշել զմեղօք անկեալս ի գուբ:

66ա Օգնեա՛, Աստուած իմ Յիսուս Քրիստո՛ս, նուաստ ծառայի քո՝ Աստուածատուր վարդապետիս:

104ա Զբազմամեղ ըՍպահանցի Աստուածատուր վարդապետս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, որ բազում աշխա­տա­նօք գրեցի վասն անձին իմոյ, եւ յետ իմովք վայե­լես­ցէ, մի բերան ողորմի ասասցէ եւ ինձ թողութիւն խնդրեսցէ Աստուծոյ առատ ողորմութենէն, զի յոյժ մեղաւոր եմ, զի եւ ձեզ ողորմեսցի Աստուած. ամէն:

133ա (ստ. լս.) Զառածեալ եւ սուտանուն Աստուա­ծա­տուր վարդապետս յիշեցէ՛ք մաքրափայլ յաղօթս ձեր, եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի անմահ արքային. ամէն:

157բ Այս խորանիս անուն սղտոր, / միտքս է մոլոր, խելքս է պղտոր, / ի տես աչաց է հեշտ եւ դոր, / ի նկա­րելն դժուար եւ խոր: / Ստացող տառիս յոյժ մեղաւոր, / զձեզ աղաչեմ, տէ՛ր հոգեւոր, / ի ձէնջ խնդրեմ սրտիւ բոլոր, / յիշման արէ՛ք արժանաւոր, / ի արքայութեան աւետաւոր, / Աստուածատուրս եմ մեղաւոր:

239բ (ստ. լս.) Ո՜հ կարի ննջէի, ներեցէ՛ք, ներեցէ՛ք:

264ա Եւ արդ, զանարժան գծագրօղ, զմեղսանկար բանի սպասաւոր՝ սուտանուն Աստուածատուր վար­դա­­պետս յիշեցէ՛ք, որ բազում աշխատութեամբ գրեցի վասն անձին իմոյ, եւ դուք յիշեալ լիցիք ի Քրիստոսէ. ամէն:

270ա Փա՜ռք եւ գոհութիւն համագոյ եւ համա­պա­տիւ միասնական սուրբ Երրորդութեանն եւ միոյ աս­տուա­ծութեանն, անեղի, անհասի, անմահի, անպա­րա­գրի, անորակի, անքանակի, անպատմելի, անճառե­լի, միշտ Էի, գերագոյի եւ մշտնջենաւորի: Աւրհնութիւն, գո­հութիւն, բարեբանութիւն, փառաբանութիւն, փա­ռատ­րու­­թիւն |270բ| տացուք փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիս­­տոսի, ընդ Հօր եւ ընդ Սուրբ Հոգոյն, այժմ եւ միշտ, յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն: Արդ, գծագրեցաւ աստուածային մատեան այս, որ կոչի Հարցմանց գիրք, աւրհնեալ եւ հաւաքեալ արի եւ քաջ հեռետորի եւ ան­յաղթ փիլիսոփայի, լուսաւոր ոգոյ՝ Գրիգոր րաբունա­պետի, որ գաւառաւն՝ Տաթեւացի որջորջի, փոխեցելոյն ի դասս սէրովբէից եւ ի տեսութիւն Քրիստոսի: Եւ եղեւ զրաւ աւարտման սորա ի յերկիրս Գողթան, ի գիւղս՝ Քաշեր, որ է ի ներքոյ վանացն Մցկունա Սուրբ Նա­խա­վկային ըՍտեփանոսի, եւ է ի վեր, քան զսոսայ գիւղաքաղաքն Ցղնայ, ի յօգնութիւն ամենայն հաւա­տա­ցելոց, ի կաթողիկոսութեանն հայոց Սուրբ Էջմիած­նի՝ տեառն Նահապետին, եւ հայրապետութեանն՝ երիցս երանեալ տէր Ովհան վարդապետի (14 տողի տեղ չգրած): Արդ, աւարտեցաւ գիրքս այս ի հայկա­զան թվականիս ՌՃԽԴ. (1695), ձեռամբ մեղսաներկ եւ ան­ար­հեստ, վատթար եւ փըծուն գրչի, չնչին յետնեալս ի բարեաց եւ անարհեստ՝ Աստուածատուր լոկ անուամբ վարդապետս, որ անուամբ միայն եմ, բայց գործովս չար եւ զազիր: Ո՞ թէ եղուկ եմ եղկելիս, բայց շնորհօքն Քրիս­տոսի բազում աշխատութեամբ գրեցի յիշատակ ինձ եւ ծնողացն իմոց եւ ամենայն արեանառու մեր­ձա­ւո­­րացս ամենայնի. ամէն: (գրչափոխութեամբ)՝ Արդ, ո՜վ սիրազուն ընթերցօղք, որք հանդիպիք սմա ըն­թեռնելով եւ կամ օրինակելով, յիշեցէ՛ք միով Հայր մե­ղայիւ զգծագրօղ սորան՝ չնչին ծառայ եւ անարուեստ գրիչ՝ զԱստուածատուր իբր վարդապետս, եւ զծնօղ­քըս իմ, եւ դուք յիշօղքդ յիշեալ լիջիք ի փառս Քրիս­տոսի Աստուծոյն մերոյ. ամէն:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 1ա (1757 թ., նոտրգիր) Ի թվին փրկչական 1757, Յունիսի 18 գրեցաւ ձեռամբ ի տէր Աւետիք մեղ­սամած քահանայէ:

2. 252բ (ԺԸ. դ., շինծու բոլորգիր) Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոս ողորմեա՛ մեղսամած Դաւիթ աբե­ղա­յիս. ամէն:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 6ա սեւ թանաքով քառանկիւն՝ ան­ըն­թեռնելի:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 1ա՝ «Գիրք հարցմունքաց տէրունա­կան բանից, մարգարէից, իմաստնոց վարդապետու­թեամբն, Տէր Աստուած այն իմաստութեամբն տուեալ ես, Գիտասցէ, զի որ դարձուսցէ զմեղաւորն ի մոլո­րու­թեան ճանապարհէ իւրմէ, փրկեսցէ զոգի իւր ի մա­հուանէ, ծածկեսցէ զբազմութիւն մեղաց, Գիտասցէ, զի որ դարձուսցէ զմեղաւոր իմօց, Այս գիրքս, որ կոչի հարցմունք, Աստված ողուրմիաց»: 1բ՝ «Ի տանս հայոց կառուցելոց զարմանամ կարկ»: 2ա՝ «Այս է Գիրք հարց­մանց, Ի տյանու Հյաիոց կայրուցիլոց»: 252ա՝ «Հա­­մարեցէ՛ք զհայելն եւ ընդ խօսելն, սայ տեսէ՛ք եւ հաւա­տա­ցէ՛ք սիրելիք, որ տակաւին դեռ մարմնի էր, ծանե­րո՛ւք եւ ի միտ առէ՛ք»: 252բ՝ «Տէր Յիսուս Քրիս­տոս Աստուած պարգեւիչ»: 351բ՝ «Հարցմունք արա­րեալ սրբոց, վարդապետութեամբն Գրիքորի եւ Բար­սեղի – Բարսեղ ասէ. Յորժամ ոչ երկինք... Գրիքոր ասէ. Ի վե­րա տատրական լոյս... Բարսեղ ասէ. Յորժամ ոչ հրեշ­տակ եւ ոչ հրեշտակապետք, ով/// եւ Քրիստոսի յուսոյն մերոյ փառք յաւիտեան. Ամէն: Բարսեղ ասէ///»: 353բ՝ «Ձայն. Ա. աւրըստաւրէ լըցութեամբ փա­ռաւք եւ ազ­գա­կա, Արդ, զինչ ասեմ խաւարելոյս, Որ ի մօրէդ ան­ջա­տե­լոյս, Տո՛ւր Տէր մըտացն իմոց զգօ­նու­թիւն, մտա­ծե­լով ածեմ զսա յեզրութիւն, Զօրք չարին իսկոյն հասին, Վիրալից զիս խոցեցին: Ի նուաստ, Տեառն, Տեառնդ»:

ՁԵՌԱԳԻՐ Բ.

 

ԺԷ. դար

ԳՐԻՉ՝ Անանուն (թ. 274-315), Աստուածատուր Սպահանցի (թ. 315-9): ՍՏԱՑՈՂ՝ Աստուածատուր Սպահանցի:

ԹԵՐԹ՝ 46 (թ. 274-319. ստ. լս. յետագայի էջակալում՝ 2-88, որ է 274բ-317բ): ՊՐԱԿ՝ Ա-Դx12 (Բ 10): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսա­գծե­րով: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ 274ա-315ա (16x10), երկսիւն՝ 315ա-9բ (17x11): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 285ա): ՏՈՂ՝ 24 (թ. 274-314), 29-31 (թ. 315-9):

Նմուշ 285ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. թերթերը տեղ-տեղ զանազան բծերով, ստո­րին եւ արտաքին եզրերը լրացուած յետագայի թղթով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1. 274ա-84ա Գէորգեա վարդապետի արա­րեալ ի խնդրոյ Ստեփաննոսի մականուն Գոյ­նե­րի­ցանց Կայթառանցւոյ մեղսաներկ անձին

Տե՛ս ձեռ. 267, 399ա-417բ: Նախերգան/274աբ: ա/274բ-9ա: բ/279ա-83ա: գ/283ա-4ա:

Տե՛ս Լ. Խաչերեան, «Գրչութեան արուեստի» լեզուական-քե­րականական տեսութիւնը միջնադարեան Հայաստանում, Երեւան, 1962, էջ 287-307. այստեղ ձեռագիրս օգտագործուած չէ:

2. 284ա-89բ Խրատք գրչութեան, զոր արարեալ էր զսա յառաջագոյն Գէորգայ վարդապետի, ի խնդրոյ ումեմն, զորոյ զպակասն ի նմանէ յետոյ իմ վարդա­պե­տէն խնդրեալ, եւ նա կատարեաց զխնդրուածս իմ, եդեալ յառաջ զԱռիստակիսի արարեալն, եւ զթերին ի նմանէ կատարեաց ինքն ինձ նուաստիս՝ Ստեփագոյն Երի­ցանց, որոց ողորմեսցի Տէր արարողին եւ խնդրո­ղին

Տե՛ս ձեռ. 267, 418ա-28ա: Յռջբն/284բ-5բ: ա/285բ-7ա: բ/287ա-8ա: գ/288աբ: դ/288բ-9ա: ե/289բ: զ/չիք:

Տե՛ս Լ. Խաչերեան, «Գրչութեան արուեստի» լեզուական-քե­րականական տեսութիւնը միջնադարեան Հայաստանում, Երեւան, 1962, էջ 308-20. այստեղ ձեռագիրս օգտագործուած չէ:

Բ. 289բ-315ա Վերլուծութիւնք բացերեւապէս բազ­մազան բայից եւ բառից՝ յոքնախումբ շարա­գրու­թեամբ արարեալ զըսա Առիստակիսի գրչի, ի խնդոյ բազմաց, յԱրհեստ գրչութեան

Տե՛ս ձեռ. 267, 348ա-98ա: Նախերգան/290ա-1ա: ա/291ա-2ա: բ/292ա-4ա: գ/294ա-5բ: դ/295բ-6ա: ե/296ա-8ա: զ/298ա-300ա: է/300աբ: ը/300բ-1ա: թ/301աբ: ժ/301բ-15ա:

Տե՛ս Լ. Խաչերեան, «Գրչութեան արուեստի» լեզուական-քե­րականական տեսութիւնը միջնադարեան Հայաստանում, Երեւան, 1962, էջ 227-87. այստեղ ձեռագիրս օգտագործուած չէ:

3007

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

ԱԴԱՆԱ

ՌՄԻԱ. – 1772

ԳՐԻՉ եւ ՍՏԱՑՈՂ՝ Գաբրիէլ եպս. Սեբաստացի:

ԹԵՐԹ՝ 208 (ստ. ձախ անկիւնում գրչի էջակալում՝ 01-248, որ է՝ 1ա-124բ, վերին ձախ անկիւնում գրչի էջակալում 1-98, որ է՝ 156ա-205բ). չգրուած՝ 1ա, 148բ-55բ, 206ա-8բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԳx12 (ԺԳ 10)+Ա-Եx12 (Ե 6): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշ­մով՝ թագ, ներքեւոմ աստղ (թ. 1-154), եռամահիկ (թ. 155-208): ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ թ. 1-154 (15,5x 11,5), թ. 155-208 (18x12): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 22ա): ՏՈՂ՝ 28 (թ. 1-154), 31-6 (թ. 155-208): ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշ­մա­զարդ կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով:

Նմուշ 22ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին, Ա. փեղկի աստառը ցեցի անցքերով, մաշուած, խունացած. Բ. փեղկի աստառը փո­խա­րի­նուած Ի. դարի սպիտակ թղթով. թերթերը տեղ-տեղ աղտո­տուած, խոնաւութեանն եւ բորբոսի հետքերով, զանազան բծե­րով, թ. 1-5, 206-8ը ցեցի անցքերով, որոշ պրակների հիմքի կա­րերը թուլացած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1բ-148ա [Գօշ վարդապետին Մխիթարայ Հա­մառօտ մեկնութիւն մարգարէութեանն Երեմիայ եւ նախադրութիւն]

Տե՛ս ձեռ. 1216, 218ա-422բ: Նխդր./չիք: Յօհաննու Ոսկե­բերանի/2ա-3ա: 1. ա/3ա-6բ: բ/6բ-13ա: գ/13ա-7բ: դ/18ա-22ա: ե/22ա-5ա: զ/25ա-9ա: է/29ա-33բ: ը/33բ-6բ: թ/36բ-40ա: ժ/40ա-3բ: ժա/43բ-6բ: ժբ/46բ-9ա: ժգ/49բ-52ա: ժդ/52ա-4բ (տարբեր՝ [Բան.] Եւ եղեւ բան Տեառն առ Երեմիայ... [Մեկ­նութ.] Բազում անգամ խօսեցաւ առակօք...): ժե/55ա-7ա: ժզ/57ա-9ա: ժէ/59ա-62ա: ժը/62ա-3բ: ժթ/63բ-5ա: ի/65ա-7բ: իա/67բ-9ա: իբ/69ա-71բ: իգ/71բ-4բ: իդ/74բ-5բ: իե/75բ-8բ (Մեկնութ. տարբեր՝ Քանզի անդ եդաւ սկիզբն մարգարէու­թեան մարգարէանալոյ Երեմիայի...): իզ/78բ-80ա: իէ/80բ-2ա: իը/82ա-3ա: իթ/83ա-4բ: լ/85ա-6ա: լա/86ա-9բ: լբ/89բ-92բ: լգ/92բ-4ա: լդ/94ա-5բ: լե/95բ-7ա: լզ/97ա-9ա: լէ/99ա-100բ: լը/100բ-2բ: լթ/102բ-4ա: խ/104ա-5ա: խա/105ա-6բ: խբ/106բ-7ա: խգ/107ա-8ա: խդ/108ա-10ա: խե/110աբ: խզ/110բ-2բ: խէ/112բ-3ա: խը/113ա-5բ (Մեկնութ. տարբեր՝ Մովաբացիք էին, որք որդոցն Ղովտայ...): խթ/115բ-8բ: ծ/118բ-21բ: ծա/121բ-5ա: ժբ/125ա-8ա: 2. Բարուք/128ա: ա/128ա-9բ: բ/130ա-1բ: գ/131բ-3բ: դ/133բ-5ա: ե/135ա-5բ: 3. Առջբ./135բ-6ա: ա/136ա-7բ (տարբեր՝ [Բան.] Զիարդ զատաւ, նստաւ մե­նա­­ցեալ քաղաքն բազմաժողով... [Մեկնութ.] Զայս եւ Եզրաս նմանեցուցանէ...): բ/137բ-9բ: գ/139բ-42ա: դ/142բ-5ա: 4/145ա-6ա:

– 146ա Յիշատակարան գրոցս Մխիթար վար­դա­պետէ Գօշի – Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն, յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն: Եւ գոհութիւն, որ ետ մեզ յանկել զայս ձեռնարկութիւն, որ ի վեր իսկ է, քան կար մեր, եւ յամօթ արար զամենայն խափանիչս այսմ տառի, եւ զօրացոյց /146բ/ զտկարութիւնս իմ եւ ծա­գեաց ի նսեմացեալ միտս զնշուլ լուսոյ իւրոյ ան­նա­խանձ, յամենայն ի պարգեւս իւր: Եւ զսկիզբն արարաք յայսմ իրողութեան ի թուականիս հայոց ՈԼԶ. (1187) եւ կատարեցաք զկնի ամի միոյ, եւ զի թէպէտ յօժարեցաք զտիրագոյնն առնել զմիտս եւ հակիրճ դնել բանիւ, այլ բազմապատիկ վրիպեցաք, զի յոյժ սխղալ եւ անգոյ պա­տահեցաք օրինակի, եւ բազում հնչաց ի վերայ մեր փորձութիւնք՝ ներքոյ եւ արտաքոյ, յորմէ յողդողդեցաք մտօք եւ տկարացաք ոչ միայն յընտրութիւն սրբոյն բա­նիցն Յօհաննու, այլեւ յայնոսիկ, որ զմնացեալսն ի նմանէ համարձակեցաք լնուլ, զի բնաւիցն ոչ էր նո­րայն մեկնութիւն, վասն որոյ աղաչեմ զհարս եւ զեղ­բարս թողութիւն առնել յանդքնութեան իմոյ եւ սիրով Հոգւոյն ուղղել զսխալանսն, այլ եւ յայսմ ամի մերոյս գոր­ծոյ առաւ սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ ի Սալա­հա­տինն կոչեցելւոյ բռնաւորէ՝ յաղագս բազմանալոյ մե­ղաց քրիստօնէից, եւ գերի վարեցաւ Նշանն սուրբ, հան­­դերձ թագաւորաւն եւ բազում զօրօք, եւ թագա­ւո­րութիւնն Վրաց շփոթեալ կայր, զի Թամարն՝ դուստր Գէորգեայ թագաւորին, եթող զայրն առաջին՝ զորդի թա­գաւորին Ըռուզոց, եւ էառ այլ այր՝ յԱլանաց թա­գաւորութենէն եւ ի մայրենի ընտրութենէ իւրմէ Սօս­լան անուն, որ եւ Դաւիթ ի թագաւորելն իւրում ա­նուա­­­նեցաւ: Եւ եղեւ այս ի հայրապետութեան տեառն Գրի­գո­րի Հայոց կաթողիկոսի՝ Տղայ կոչեցելւոյ, եւ եպիս­­կո­պո­սութեանն տեառն Բարսղի հռչակաւոր ուխ­տիս Յաղբատոյ: Բայց գրեցաւ յանապատիս Գետ­կայ, որ ընդ հովանեաւ Սրբոյն Գողգոթայի եւ Լուսաւորչին Գրիգորի: Արդ, որք ընդօրինակէք, անպարսաւ մտօք յի­­շեսջի՛ք զմեզ, աղաչեմ, ընդ նմին եւ զեղբարս, որ ընդ մեզ, եւ որ զձեզ յիշեսցէ. նմա փառք յաւիտեանս. ամէն:

Տե՛ս Մխիթար Գոշ, Մեկնութիւն համառաւտ մարգարէու­թեանն Երեմիայի եւ նախադրութիւն նորին, Մատենագիրք հայոց, հտ. Ի. (ԺԲ. դ.), Երեւան, 2014, էջ 109-417. ձեռագիրս ար­ձանագրուած է հետեւեալ գրքում՝ Ս. Գրքի հայերէն մեկնու­թիւնների մատենագիտութիւն, պատրաստեցին՝ Եզնիկ եպս. Պետրոսեան, Արմէն Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002, էջ 60:

Բ. 156ա-65ա Դաւիթ փիլիսոփայի առածք Ե.

Տե՛ս ձեռ. 464, 184ա-7բ: ա/156ա-9ա: բ/159ա-60ա: գ/160ա-1ա: դ/161ա-3բ: ե/163բ-5ա:

Տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Առածք հինգ, Մատենագիրք հայոց, հտ. Ի. (ԺԲ. դ., Յաւելուած), Երեւան, 2014, էջ 646-9:

Գ. 165ա-9բ Նորին Դաւթի Աթենականի հայոց փի­լիսոփայի Վասն բաժանման – Բան. Ամենայն, որ միանգամ բաժանեալ գոյ յայլոց գոյից... ոչ մեռանի, այլ մնայ կենդանի:

– 169բ [Յիշատակարան] – Ահա ընկա՛լ զհայ­ցուածս քոյ, ո՜վ մաքրամիտ եղբայր, զի դիւրիմաց տե­ղիսն համառօտեցի, իսկ զդժուարիմացսն երկարեցի չա­փաւոր, զի ըզսակաւ գիտութիւն որ ի սմա, դու եւ զայլս ուսո՛ ի փառս Քրիստոսի յուսոյն մերոյ, որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն, յաւիտեանս. ամէն:

– 169բ [Առ բարեսէր ընթերցօղսդ] – Յայտ լիցի ուսումնասիրացդ, զի ասէ մեծն Դաւիթ Անյաղթ փի­լի­սոփայն ի Մեկնութեան Պորփիւրի, Զ. գլուխն, թէ պղա­տո­նական տեսութիւնք դժուարք եւ խորինք եւ յամենայն կարծիս հուպ անկեալք. եւ զի այսպէս գոյ, յայտ է, զի ամենայն մեկնօղ ըստ իւրում կարծեաց ձեւա­ցուցանէ, նոյնպէս եւ մեք ըստ կարողութեան մե­րոյ այսպէս ձեւացուցաք զմեկնութիւն սորա, առաջ­նոր­­դութեամբ սուրբ եւ ուղղափառ վարդապետացն հայոց, վասն զի ի թուին հայոց ՌՄ. եւ Բ. (1753) ես՝ տառապեալ Մեսրոպ անարժան քահանայ եւ կրօ­նա­ւոր, եկի ի մեծ քաղաքն Կոստանդինուպօլիս եւ տեսի զգիրքս տպեալ, բայց յաղագս նրբութեան սորա եւ դժուարիմաց գոլոյն՝ սակաւ թէ ոք ստանայր զսա: Վասն որոյ ստիպեալ եղէ յեղբարց ոմանց ուսումնա­սի­րաց դիւրացուցանել զտեսութիւն սորա ընթերցողաց, սակս որոյ երես անկեալ աղաչեմ զմաքրափայլ ան­ձինսդ, որք ընթերցմամբ սմին պատահիք, ներել իմում անարժանութեանս, քանզի են բիւր կերակուրք ի վերայ երկրի, եւ ոչ ոք ի նոցանէ բռնութեամբ մտանեն ի բերան, ասէ մերն Վանական վարդապետ: Նմանա­պէս եւ սա կամողաց է, եւ թէ գտցի ինչ ի սմա, ըստ կամաց ձերոց՝ Տեառն շնորհք եւ աշխատաւորացն մե­րոց, /170ա/ իսկ պակասն եւ անյարմարն իմում տկա­րութեանս է, ներել մաղթեմ զայն յեղբայրասէր կամաց ձերոց ի Տէր, որ եւ ձեզ յիշողացդ եւ մեզ յու­սացողաց՝ առհասարակ ողորմեսցի Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս՝ Աստուածն ամենայնի, որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս. ամէն:

Ծնթ. գրչի ցուցումներ՝ 165բ ստ. լս.՝ «Այս երեսս յորժամ աւար­տես ընթերձմամբ, ա՛նց 23 երեսն», 166բ ստ. լս.՝ «Ի յաւարտումն այսր երեսի թխտոյս դա՛րձ յերեսն 20»:

Տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Վասն բաժանման, Մատենագիրք հա­յոց, հտ. Ի. (ԺԲ. դ., Յաւելուած), Երեւան, 2014, էջ 650-1. Ձեռա­գիրս աւելի ընդարձակ է:

Դ. 170ա-205բ Համառօտ մեկնութիւն գրոցն, որ կոչի Պատճառաց, արարեալ ի տառապեալ Մեսրո­պայ Գանձակեցւոյ Աղուանից, ի գրոց պատճառաց Արիստոտէլի, կամ որպէս թուի ոմանց՝ Պրոկղի

Տե՛ս ձեռ. 2521, 2ա-70բ: ա/170ա-2ա: բ/172բ-3բ: գ/173բ-5ա: դ/175ա-6բ: ե/176բ-8ա: զ/178ա-9ա: է/179ա-81ա: ը/181ա-2բ: թ/182բ-4ա: ժ/184ա-5ա: ժա/185աբ: ժբ/185բ-7ա: ժգ/187աբ: ժդ/187բ-9ա: ժե/189աբ: ժզ/189բ-91ա: ժէ/191աբ: ժը/191բ-2բ: ժթ/192բ-3ա: ի/193բ-5ա: իա/195աբ: իբ/195բ-6ա: իգ/196բ-7ա: իդ/197ա-8ա: իե/198աբ: իզ/198բ-9բ: իէ/199բ: իը/200աբ: իթ/200բ-1ա: լ/201ա-3ա: լա/203ա-4ա: լբ/204ա-5բ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՆԱԽԱԳԱՂԱՓԱՐ ՕՐԻՆԱԿԻ

147ա (1198 թ.) Յիշատակարան յայլմէ, վասն Մխի­թար վարդապետի – Այս յիշատակարանս Մխի­թար վարդապետին էր՝ Գօշին, յարմարօղի զՄեկնու­թիւն սրբոյ կտակիս, զոր եւ ես՝ սիրօղ եւ համակամ եւ յորդորիչ նորին Դաւիթ, յիմումս եդի օրինակի, վասն յաւէժութեան նորայն անուան, յամենայն օրինակս, որոց ախորժելի երեւի գծել զսայ: Հաւանութեամբ եւ սի­րով ընկալայ եւ շնորհակալ եմ քում նազելի եւ երկիւղած պարկեշտութեան, ո՜վ պատուականդ ինձ եւ սիրօղ ճշմարտութեան, զի թէ եւ սուղ տարացուցիւ է յարդարեալ, բաւական է իմաստնոց յաճմունս բանից եւ յեղաշրջմանց, ի նըշանակս խորհրդականս: Եւ զի ան­պարապ եղեալ իմոյս անձին ի ժամանել եւ դրոշմել զսա, այլ եւ այլում տխմարի ետու գծել եւ ապաշաւ ունիմ, թէպէտ եւ ուղղեցի յետոյ: Արդ, ոյք ընդօրինա­կէք ընդ ախմարացն գիծս, զգուշութեամբ հայեցարո՛ւք եւ ուղղեցէ՛ք, զոր ինչ սղալ գտանի, եւ զիմդ աներ­կեւան ընկալարուք եւ զմեզ եւս մասնաւորեցէ՛ք աղօ­թից: Եւ արդ, իմումս գրութեան զայս տառ ԲԺ.ան ամ էր առմանն Երուսաղէմի, որ եւ տակաւին եւս ի ձեռս այլազգաց է, ըստ յաճախութեան մեղաց մերոց, ի թուա­կանիս հայոց ՈԽԷ. (1198): Եւ զի թէպէտ նախան­ձու մեծաւ, վասն սրբոյն քաղաքին Երուսաղէմի ելին ի կողմանցն Իտալացւոց թագաւորք եւ զօրագլուխք արիականք ընդ Թէրակ եւ ընդ Անդլատական ովկիա­նոսի եւ անցին կէսք ի կողմանս Ասիացւոց եւ Կլիկեց­ւոց, եւ այլ միջածովեալք ելին յԱղէսանդր Եգիպտոսի, եւ ոմանք յԱքայիայ ծովեզերեայ, սակայն զրաւ եղեալ կենաց թագաւորին նոցա, ցիր եւ ցան եղեալ զօրքն ամենայն, ընդ կրունկն դառնային, եւ կէսք աստէն մնային ամրացեալք ի քաղաքսն ծովեզերեայս, մինչեւ այց արասցէ Բարձրեալն ի բարձանաց, եւ անդրէն առ մեզ դարձուսցէ զքաղաքն իւր սուրբ զԵրուսաղէմ, եւ զտխրացեալ /147բ/ սիրտս մեր վերստին զուարճա­ցուս­ցէ եւ զցրուեալքս կրկին ժողովեսցէ ընդ թեւօքն իւրովք, եւ զմեզ եւ զձեզ առհասարակ յիշեսցէ յանմո­ռաց գութն իւր եւ յողորմութիւնն. ամէն:

147բ (1653 թ.) Յիշատակարան նորոգման հնա­գոյն գրոյն, յորմէ օրինակեալ էր օրինակն սոյն այս գրոյս մեր՝ նորագծեցեալ – Նորոգեցաւ տառս եւ սո­փեստս, եւ մատեանս աստուածախօս մարգարէին Երե­միայի, մեկնեալ քաջ փաղերային եւ երախտաւորին հա­յոց՝ Գօշին Մխիթարայ, համառօտ եւ քաղցր բանիւ՝ յօգուտ ընթերձողաց, զոր եւ գրեսցէ զնա Տէր ի գիրն անջնջելի կենացն յաւիտենից, եւ սուրբ աղօթիւք նո­րին եւ ընդ մեզ հաշտեսցի անոխակալութեամբ: Եւ զի էր տառս այս յանհոգութենէ աշխարհասիրաց այրեալ եւ փտեալ, եւ կարկամեալ դիւրաեղծ նիւթն սորա, զօ­րէն տա­ռապեալ տնանկի, զոր եւ տեսեալ զսորայս փար­թա­մութիւն անկեալ ի գետնի, սիրելի եղբայրն մեր Սար­գիս, որ ի կարգէ աստիճանաց սրբոյն Ստեփան­նոսի, եւ հասեալ ի վերայ կորզեաց զտառս ի ժահա­հոտ վայրէն, եւ վեր առեալ զսա իբր զմարգարիտ ի տղմէ, եւ ուրախամիտ մտօք կարկատեալ զսորայս հնու­­թիւն, բազմաշխատ եւ վշտակիր ջանիւ, եւ զկնի աշ­խատեալ ի խոյզս օրինակի եւ հազիւ գտեալ յաջող­մամբ Տեառն, եւ ապա քաջալերեալ զտկարու­թիւնս մեր՝ առ ի յընկերել ինքեան ի գրել զպակասն եւ զեղ­ծեալսն, եւ մեր վշտացուցեալ զնա մեր անհամբե­րու­թեամբս բազմադիմի եւ կարողութեամբ հաստչին Յի­սուսի, այժմ աւարտեցաք ի փառս նմա, ի թուակա­նիս հայոց ՌՃԲ. (1653), ի քաղաքս Բաղէշ, ի մենաս­տանս Ամրտօլու Սուրբ Յօհաննու Մկրտչին եւ այլոցն, զոր եւ կողկողագին պաղատանօք հայցեմ /148ա/ ի հանդի­պօ­ղացդ՝ հայցել աննախանձ գթոյն Քրիստոսի փշրանս ողորմութեան մեզ՝ մուրողացս ի ձէնջ, եւ յիշել յաղօթս զՍարգիս քաջ երաժիշտն եւ զարագագիր գրչա­պետն եւ զնկարօղն, եւ ախօրժ մտօք Աստուած ողոր­մի ասել նորին եւ ծնօղացն իւրոց, որ է սա ի Մի­ջա­գետաց քաղաքէն յԱմթայ, եկեալ աստ վասն տքնու­­թեան սուրբ գրոց ընթերցման, որ եւ իսկ ունի զցայգաջան աշխատութիւնն դեգերեալ ի դրունս իմաս­տից միշտ, զոր եւ լցուսցէ Տէր զանձկութիւն ըղձից փափաքման սորա, որ աննախանձ է ի տուրս շնորհաց, եւ յիշեսցէ ան­մոռացութեամբ զձեզ յիշօղքդ եւ զյու­սօղքս, եւ զծնօղսն մեր, եւ զիս՝ զսակաւ տաժանօղս Վարդան, ի միւսանգամ գալուստն. ամէն: Առաջի գրօ­ղի յիշատա­կա­րանն անկեր էր, յորմէ օրինակեալ էր օրի­նակն սոյն գրոյս: Յիշեսցէ զնա եւս Տէր ողորմու­թեամբ իւրով: Կազմօղն նոյնոյ հնոտի գրոյն ի վերոյյի­շե­ցեալ Վար­դանն, հանդերձ ծնօղիւքն յիշել ի Տէր՝ գրեալ էր:

Տե՛ս ԺԷ. դ. յիշ-ք, Գ., էջ 553-4 (855):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 148ա Յիշատակարան յետին ծրօղի եւ ստա­ցօղի սոյն գրոցս – Փա՜ռք, պատիւ եւ գոհութիւն անեղին եւ անբաւազօրին Աստուծոյ՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, որ հասոյց յանկ զգրութիւն սրբոյ մատենիս, որ է Մեկնութիւն մարգարէութեանն սրբոյն Երեմիայի, եւ է մեկնեալ յարդիւնամիտ եւ լուսաւոր վարդապետին հայոց տեառն Մխիթարայ Գօշ մակա­կո­չեցելւոյ, մեծ րաբբունւոյն եւ քաջ հռետորին, հա­կի[ր]ճ տեսութեամբ եւ համառօտ լուծու[թեամ]բ, բայց ազդու եւ զօրաւոր մտօք, որոյ եռանդօտ ըղձիւ տեն­չացեալ իմ, ի թուին փրկչին ՌՉՀԲ. (1772), իսկ հայոց ՌՄԻԱ. (1772), յԱպրիլի ԻԸ. (28), ի քաղաքն Ադանայ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածին եկե­ղեց­ւոյն, ծրելով տխեղծ մատամբս ստացայ ես՝ Գաբ­րիէլ բանի Տեառն յետին պաշտօնեայս եւ ապարդիւն անուամբ եւեթ եպիսկոպոսս Սեփաստացի, ի վայե­լումն անձինս յաղկաղկի, եւ յիշատակ ապագայ վայե­լօղ հարց եւ եղբարց: Ուրեմն ժտի յընթերձողացդ եւ օրինակողացդ յիշել ի Տէր զնուաստութիւնս իմ, հան­դերձ հոգեւոր եւ մարմնաւոր ծնօղիւքս եւ եղբարբքս եւ վարժապետօքս, եւ եւս զօրինակն գրոցս շնորհօղ զտէր Սարգիս եպիսկոպոսն՝ ծնօղիւքն, զհամշիրակն իմ, որ զգուշութեամբ գրեաց ի հնացեալ օրինակէ. վերջ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

3ա (ԺԹ. դ., շղագիր, ստ. լս.) Ն[ուաստ] Յով­հան­նէս ծ[այրագոյն] վարդապետ Գրիգորեան, ի Ռուս­ճուք, Պուլկարիոյ:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 3ա կապոյտ թանաքով բոլորակ՝ «ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐ­ԴԱ­ՊԵՏ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ, 1874»:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Գօշ Մխիթար. Մեկն. Երեմիայ մար­­գարէի», Պհպ. Աա՝ «536/3007», «ՌՄԻԱ. – 1772, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Աա՝ «եւ զայս գը»:

3008

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

ԺԷ. դար

ԹԵՐԹ՝ 181+1 (կրկն.՝ թ. 168): ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷx12 (Ա, ԺԷ 9, Զ, Ժ-ԺԶ 10): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմերով՝ ողկոյզ, երկրաչափական պատկեր, «FDC» եւ «VI»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 23x 17,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (18x12,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 12ա): ՏՈՂ՝ 33-35: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի, մի­ջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ ծաղկաւոր դրոշմազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր:

Նմուշ 12ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին ցեցակեր, մասամբ մա­շուած, վնասուած, քերծուած, մէջքը վերին եւ ստորին մասերը վնասուած, եզրերը մաշուած, մետաղական կապիչները եւ ագու­ցիչ­ներից մէկն ընկած. լուսանցակողերի կարմիրը կեղտոտուած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան, ձէթի, թանաքի եւ այրուածքի հետքերով, զանազան բծերով, թ. 173-81ը հիմքից թուլացած. ստ. լս. յետագայի էջակալում՝ բ-իթ., որ է՝ 1բ-15ա:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1. 1ա-5բ [Գրիգորի՝ աշակերտի եռամեծի եւ տիեզերալոյս վարդապետի Յովհաննու Որոտնեցոյ, հաւաքեալ քաղուածոյ մեկնութիւն սրբոյ Աւետարա­նին Մատթէոսի. տե՛ս ձեռ. 1355, 4ա-17ա]

ա. 1ա-4բ Յաղագս նախերգաբար բաղդատու­թեան չորս գետոցն եդեմաբուղխ չորից աւետարան­չացն հոգէբուղխ. Օգնեա՛յ Հոգիդ Սուրբ, Աստուած ճշմարիտ. ամէն – Արդ, չորս գետն նըմանի չորից աւե­տարանչացն... եւ հանին զՏէրն ի խաչ, այսքան առ այս:

բ. 4բ-5բ Բաղդատութիւն չորից կենդանեացն եւ աւետարանչաց – Արդ, չորս կենդանիքն, զոր եւ ետես Եզեկիէլ... եւ վերայգոյնն ամենայն աւետարանչացըս ըստ տեղւոյն:

2. 5բ-9ա Զցանկ Աւետարանին տեսութիւն եւ վասն տասն խորանացն, զոր արարեալ է մեծին Եւսե­բեայ, ի խնդրոյ Կարպիանոսի եպիսկոպոսի, զոր եղբայր կոչէ – Եւ տե՛ս զեղբարութեան եղանակս ի լուծմունս Պարապմանց... այսքան վասն խորանացն եւ ի ցանկն Աւետարանիս:

3. 9ա-11բ Նորին ըսկիզբն եւ պատճառ Մեկ­նու­թեան Աւետարանին կարճառօտ հարցմամբ – Հար­ցումն. [Վ]ա՞սն էր Տէրն մեր Քրիստոս բանիւ քարոզէր զօրէնս եւ ոչ գրով... թողուն զերկրաւորըս եւ հետեւին Քրիստոսի. այսքան առ այս:

Բ. 12ա-181բ Երկրորդ հատոր. Մեկնութիւն սրբոյ Աւետարան[ին] Մարկոսի՝ ասացեալ Բարսղի վար­դա­­պետի

ա. 12ա-7ա [Ա.] [Բան]. Զի՞նչ է, զոր դպիրքն ասեն... [Մեկն.]. Պարտ եւ արժան էր ամենայն հաւա­տացելոց... ծառայս ձեզ վասն Քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս. ամէն:

բ. 17ա-8ա Բ. [Բան]. Եւ իբրեւ եմուտ նա ի տուն, աշակերտ առանձինն հարցին ցնա եւ ասեն... [Մեկն.]. Եւ զի առանձին մատուցեալ հարցանէին... չա­րեացն շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ, որ է աւրհ­նեալ յաւիտեանս. ամէն:

գ. 18ա-20ա Գ. [Բան]. Եւ անտի ելեալ անցանէին Գալիլիացովն... [Մեկն.]. Ըստ երեւելի տեսութեան սոսկալի եւ սարսափելի է... որով մխիթարելոց էր Աս­տուած աւրհնեալն յաւիտեան. ամէն:

դ. 20ա-3բ Դ. [Բան]. Եւ իբրեւ եմուտ ի տուն, հարցանէր զնոսա... [Մեկն.]. Սակաւ եւ դուզնաքեայ է ժամանակ կենաց... եւ թէ Աստուած եկաց ի ժողովս Աստուծոյց եւ միայնոյն Աստուծոյ, փառք եւ պատիւ այժմ եւ յաւիտեան:

ե. 23բ-5ա Ե. [Բան]. Պատասխանի ետ նմա Յոհաննէս եւ ասէ... [Մեկն.]. Եւ զի ասաց, թէ որ ըն­դունի մանուկ այսպիսի յանուն իմ... զի այնու ընդու­նիք զարքայութիւնն եւ զհարկսն յաւիտենին եւ շնոր­հողին զայս պատիւ, փառք յաւիտեանս. ամէն:

զ. 25ա-8ա Զ. [Բան]. Եւ որ ոք գայթակղեցուցանէ զմի ի փոքրկանցս... [Մեկն.]. Ըստ սովորութեան գաւառին ցուցանէ եւ զմեծութիւն տուժին... եւ ընկեա՛ ի բայց ի քէն, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք եւ պատիւ այժմ:

է. 28ա-32ա Է. [Բան]. Եւ թէ ձեռն քոյ գայ­թակ­ղե­ցուսցէ զքեզ... [Մեկն.]. Բազումք են ի մարդկանէ... որ­պէս ասէ, թէ որդն նոցա ոչ մեռանի, եւ հուրն ոչ շի­ջանի:

ը. 32ա-4բ Ը. [Բան]. Եւ զի ամենայն ինչ հրոյ յաղիցի... [Մեկն.]. Եւ զի յոյժ քաղցր եւ մարդասէր է Աստուած... եւ առ այլս կարասցուք գործել:

թ. 34բ-7ա Թ. [Բան]. Եւ անտի յարուցեալ գայ ի սահման... [Մեկն.]. Ոչ գոյ ինչ հզոր, քան զճշմարտու­թիւն... զի վասն չար ցանկութեան արձակեաց ըզնա:

ժ. 37ա-8բ Ժ. [Բան]. Եւ մատուցանէին առ նա մանկտի... [Մեկն.]. Սովորութիւն է աստուածապաշտ եւ երկիւղած ծնողաց... եւ ընդ բանս Աստուծոյ կրթել զնոսա յառաջին հասակին:

ժա. 38բ-42բ ԺԱ. [Բան]. Եւ ընդ ելանելն նորա ան­տի... [Մեկն.]. Թէպէտ յամենայն ժամ պարտական եմք լսել օրինացն Աստուծոյ... եւ նորին իսկ չարին լինի­ցեմք:

ժբ. 42բ-6բ ԺԲ. [Բան]. Եւ եթէ կամիս կատարեալ լինել... [Մեկն.]. Շատ եւ բաւական են մարդիկ առ ի յոր­դորումն գործոց... եւ ոչ ընդ թշնամիսն. եւ Քրիս­տոսի փառք յաւիտեանս. ամէն:

ժգ. 46բ-51ա ԺԳ. [Բան]. Սկսաւ ասել ցնա Պետ­րոս... [Մեկն.]. Կարի իմն տկար եւ կարճամիտ է ազգ մարդկան... արժանի է ձեզ գընալ կոչման, ոյոր (=որոյ) կոչեցարուք:

ժդ. 51ա-5բ ԺԴ. [Բան]. Եւ էին ի ճանապարհի... [Մեկն.]. Զամենայն չարութիւնս բարին եւ բարերարն Աստուած ատէ... զի թէպէտ եւ տուիչ է նա կենաց այնո­ցիկ, որ ապստամբեն ի նմանէ:

ժե. 55բ-60ա ԺԵ. [Բան]. Եւ գան յԵրիքով եւ ընդ ելանել նոցա յԵրիքովէ աշակերտօքն... [Մեկն.]. Զա­նա­զան եւ ազգի-ազգի վիրօք վիրաւորեաց... այսինքն՝ նման լիցի ինձ, որպէս աշակերտ վարդապետի:

ժզ. 60ա-7ա ԺԶ. [Բան]. Եւ յորժամ մերձ եղեն յԵրուսաղէմ... [Մեկն.]. Բազում անգամ պատմեն աւե­տա­րանիչքն... հաղորդ գտանին շնորհօք Տեառն մե­­րոյ Յի­սուսի Քրիստոսի, որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւի­տենից. ամէն:

ժէ. 67ա-9բ ԺԷ. [Բան]. Եւ որ առաջին եւ զկնի երթային... [Մեկն.]. Մեծ գթութիւնն եւ անճառ սէր Աս­­տուծոյ... քարոզ եղաւ առաքելովքընս, որ է աւրհ­նեալ:

ժը. 70ա-6ա ԺԸ. [Բան]. Եւ ի վաղիւ անդր մինչ­դեռ ելանէին... [Մեկն.]. Քաղցնուլս այս ըստ կարծեաց աշակերտացն էր... զի հալածեալ լինի յարդարոցն:

ժթ. 76ա-80ա ԺԹ. [Բան]. Վասն այսորիկ ասեմ ձեզ... [Մեկն.]. Բազում անգամ գրեն աւետարանիչքն... եւ մի՛ արկանէք զմարգարիտս առաջի խոզանց:

ի. 80ա-6ա Ի. [Բան]. Եւ սկսաւ խօսել ընդ նոսա առակօք եւ ասել... [Մեկն.]. Կարի իմն հպարտ եւ փառասէր է ազգ մարդկան... եւ զիարդ, ախտացան նոքա նախանձու եւ ատելով զմիմեանս:

իա. 86ա-9բ ԻԱ. [Բան]. Եւ առաքեն առ նա զոմանս փարիսացւոց անտի... [Մեկն.]. Եւ զի ունել զնա չկարէին... իսկ ձերդ հեռի եւ օտար է յոյժ եւ կարի չար եւ վնասակար:

իբ. 89բ-92բ ԻԲ. [Բան]. Եւ մատուցեալ մի ոմն ի դպրացն՝ լսէր նոցա... [Մեկն.]. Մտաւոր եւ բանական կենդանեաց կարգ եւ սահման եդ Աստուած... եւ յօ­ժա­րութեամբ լսէին զասացեալըս ի նըմանէ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

իգ. 92բ-3բ ԻԳ. [Բան]. Եւ ասէր ուսուցանելով ի վարդապետութեան իւրում... [Մեկն.]. Աստ զկամսն եւ զգործսն յանդիմանէ զդպրացն... եւ նա ընտրէ եւ կարգէ զիւրաքանչիւրսն, որպէս եւ կամի:

իդ. 93բ-5բ ԻԴ. [Բան]. Եւ յելանելն նորա ի տաճարէ... [Մեկն.]. Մեծ եւ սքանչելի էր տաճարն առ հրեայսն... զի մոլորեալքն պատերազմելով ընդ մի­մեանս յաղթութեան եկեղեցւոյ:

իե. 95բ-100բ [ԻԵ.] [Բան]. (սկ. չգրուած)/// տացէք, զի յարիցեն սուտ Քրիստոս եւ սուտ մարգա­րէք... [Մեկն.]. Գրէ աստուածընկալն Պօղոս... եւ կեն­դա­նացեալսն հրեշտակք ժողովեն ի չորից ծագաց:

իզ. 100բ-7ա [ԻԸ.] [Բան]. Բայց դուք ի թըզենոյ անտի ուսջիք զառակն... [Մեկն.]. Նըմանութիւն թզեն­ւոյ մարգարէութիւն տերեւն արձակեալ է... եթէ կամիս, կարօղ ես գործել զբարիս:

իէ. 107ա-13ա ԻԹ. [Բան]. Եւ էր Զատիկ եւ բաղարճակերք յետ երկուց աւուրց... [Մեկն.]. Զատիկ էր ասացեալ միայն այն օր... ոչ լինէր առ նա բազ­մու­թիւն ժողովրդոցն՝ վարդապետել ի նմանէ:

իը. 113ա-21ա Լ. [Բան]. Եւ յառաջնում աւուր բա­ղար­ճակերացն... [Մեկն.]. Առաջին օր զայն ասէ... եւ անցաւոր ի մեղաց, եւըս առաւել ցասման եւ բնա­կութեան, որ է օրհնեալ:

իթ. 121ա-5բ ԼԱ. [Բան]. Մինչդեռ ուտէին, առեալ Յի­­սուսի հաց... [Մեկն.]. Մատթէոս ի թողութիւն մե­ղաց... ամենայն պարարտք երկրի, որ է աւրհնեալ յաւի­­տեանս:

լ. 125բ-9ա ԼԲ. [Բան]. Եւ ասէ ցնոսա Յիսուս... [Մեկն.]. Եւ զոր օրինակ այր տանուտէր... վասն որոյ ասէ՝ Տրտում է անձն իմ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

լա. 129ա-34բ ԼԳ. [Բան]. Եւ մատուցեալ սակաւ մի... [Մեկն.]. Ուստի ուսանիմք, զի ի ժամ փորձու­թեանցն չէ պարտ թուլանալ... զի արդ, եթէ ախորժեմք զբարին, ոչ կարեմք գործել այսքան օգնականօք:

լբ. 134բ-40բ ԼԴ. [Բան]. Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ ցնոսա... [Մեկն.]. Որպէս ասիցէ, թէ յիմարութիւն էր խնդրելն զնա... եւ պախարակելով զանձն ըստ Պողոսի:

լգ. 140բ-7ա ԼԵ. [Բան]. Եւ վաղվաղակի ընդ առաւօտն խորհուրդ արարեալ... [Մեկն.]. Զոր աւրի­նակ այնոքիկ, որ հեղգք եւ ծոյլք գտանին... եւ խաչիւն Քրիստոսի Ադամ ի դժոխոցն արձակեցաւ, եւ մեք ի նոյնն:

լդ. 147ա-52բ ԼԶ. [Բան]. Եւ զինուորքն տարան զնա ի ներքս... [Մեկն.]. Յորժամ թագաւոր թագաւո­րէր ի վերայ Հռօմայեցւոցն... եւ հիացմամբ զարմա­նա­յին, թէ զինչ գործեցաւ:

լե. 152բ-7բ ԼԷ. [Բան]. Է յոր ժամ երրորդ, եւ հանին զնա ի խաչ... [Մեկն.]. Յոհաննէս Զ. ժամ ասէ զժամ գիշերոյն... ըստ աւազակին զնոյնս փառս ան­ճառելի պարգեւելոցն, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս:

լզ. 157բ-66բ ԼԸ. [Բան]. Եւ յիններորդ ժամու աղաղակեաց... [Մեկն.]. Այնպէս, որպէս մարդ խօսի եւ լայ... եւ պատէր, դնէր ի գերեզմանի:

լէ. 166բ-71ա ԼԹ. [Բան]. Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ... [Մեկն.]. Ուրբաթն կազմութիւն կամ պատրաստութիւն թարգմանի... այսպէս եւ սատանայ մահուամբն, որով զամենեսեան եսպան, սպանեալ եղեւ:

լը. 171ա-3բ Խ. [Բան]. Եւ ընդ առաւօտս միաշա­բաթուն գան ի գերեզմանն... [Մեկն.]. Ասեն ոմանք, եթէ որոյ կամ որում արժան է հաւատալ... թէ արդարեւ յարեաւ Տէր եւ երեւեցաւ Կեփայի:

լթ. 173բ-81բ ԽԱ. [Բան]. Եւ ընդ առաւօտս միա­շա­բաթուն գան ի գերեզման... [Մեկն.]. Եւ զի ասաց վասն մատնութեան եւ չարչարանաց... որում վայել է փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւի­տեանս յաւիտենից. ամէն:

Հմմտ. ձեռ. 1314, 1բ-308ա. գրիչն ընդօրինակել է բնա­գի­րը՝ համառօտելով եւ որոշ հատուածներ զեղչելով:

Տե՛ս Բարսեղ Շնորհալի, Մեկնութիւն Աւետարանին Մարկո­սի, հտ. Բ., Կ. Պօլիս, 1826, էջ 3-499 (տպագրում բնագրի գլխա­բաժանումն արուած է ըստ Մարկոսի Աւետարանի), ձե­ռա­­գիրն արտայայտուած է հետեւեալ գրքում. Ս. Գրքի հայերէն մեկ­նութիւնների մատենագիտութիւն, պատրաստեցին՝ Եզնիկ եպս. Պետրոսեան, Արմէն Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002, էջ 88:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

181բ (ԺԷ. դ., նոտրգիր) Յիսուս Քրիստո՛ս, Աս­տուա՛ծ ճշմարիտ, որ տուիր ինձ շնորհ յաւարդ գրկոյս:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Բարսղի վարդապետի Մեկ. Աւետ. Մարկոսի», 1ա՝ «548/3008», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իս­կոպոս]»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 181բ՝ «Բ. եւ ԴՃ.»:

3009

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

 

 ՌՃԿԶ. – 1717 (կամ առաջ)

ՍՏԱՑՈՂ՝ Գրիգոր վրդ.:

ԹԵՐԹ՝ 442. չգրուած՝ 167բ-9բ, 432ա-42բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԴx 12+ Ա-ԻԳx12 (ԻԳ 10): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշ­մե­րով՝ եռամահիկ, ողկոյզ, բուսական ոճաւորմամբ թագապսակ բոլորակ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն՝ թ. 1-168 (15,5x10), թ. 169-442 (16x12): ԳԻՐ՝ նոտրգիր՝ թ. 1-168 (նմուշ՝ 1ա), այլ ձեռք՝ թ. 169-442 (նմուշ՝ 181ա): ՏՈՂ՝ 31 (թ. 1-168), 32 (թ. 169-442): ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի՝ Ա. փեղ­­­կին զարդաշրջանակից ներս եզրագծով երիցս՝ «ԳՐԻԳՈՐ ՎԱՐ­ԴԱ­ՊԵՏ ԵՒ ՊԱՏՐԻԱՐԳ ՍՈՒՐԲ ԵՐՈՒՍԱՂԷՄԻ, ՌՃԿԶ. (1717)», ապա՝ «ԳՐԻԳՈՐ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԵՒ ՊԱՏՐԻԱՐԳ», նոյն դիր­­քով, նոյն շա­­րադրանքը Բ. փեղկին, միջուկը՝ տախտակ, աս­տառը՝ նարնջա­գոյն թուղթ, դռնակի աստառը՝ կարմիր շերտերով սպիտակ մե­տաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր, հիմքի մասերում սեւ թանա­քով ծազկազարդեր:

Նմուշ 1ա

Նմուշ 181ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 2ա (մէջը՝ շրջանա­կում հրեշտակ), 170ա (մէջը՝ շրջանակում Յովհան Ոսկեբերան): Ճակատազարդ՝ 311ա, 326բ, 340ա, 351բ, 360ա, 401ա, 411բ, 417բ: Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն: Զարդագիր՝ հան­գուցագիր, մարդադէմ, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կա­պոյտ, դեղին, վարդագոյն, երկնագոյն, սեւ, բրոնզ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին քերծուած, մաշուած, դռնա­կը մասամբ վնասուած, պատռուած, կապիչներն ընկած. ման­րանկարների զգալի մասը գծանկարային:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-157բ Մեկնութիւն սրբոյն Ղուկասու Աւե­տա­րանին, զոր արարեալ է սուրբ վարդապետին Ինգնատիոսի, ի խնդրոյ տեառն Գրիգորիսի Հայոց կա­թուղիկոսի

Տե՛ս ձեռ. 1246, 163ա-306բ: Ցանկ/չիք: Նախադրու­թիւն/ 1աբ: ա/2ա-19բ: բ/19բ-31ա: գ/31ա-4ա: դ/34բ-8բ: ե/38բ-41ա: զ/41ա-3ա: է/43ա-8ա: ը/48ա-50ա: թ/50ա-4ա: ժ/54ա-61ա: ժա/61ա-6ա: ժբ/66ա-74ա: ժգ/74ա-81ա: ժդ/81ա-5բ: ժե/85բ-97ա: ժզ/97ա-109բ: ժէ/109բ-15ա: ժը/115ա-20ա: ժթ/120ա-8բ: ի/128բ-30բ: իա/130բ-6բ: իբ/136բ-45ա: իգ/145ա-52բ: իդ/152բ-67ա (վերջը չշարունակած՝ զոր եցոյց մեզ ամենայն զխոր­հուրդս կամաց իւրոց): Ընծայական/չիք:

Տե՛ս Իգնատիոս Սեւլեռնցի, Մեկնութիւն Աւետարանին Ղու­կասու, Կ. Պօլիս, 1735, էջ 1-429, ձեռագիրն արտայայ­տուած չէ հետեւեալ գրքում. Ս. Գրքի հայերէն մեկնութիւնների մատենա­գի­տու­թիւն, պատրաստեցին՝ Եզնիկ եպս. Պետրոսեան, Արմէն Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002, էջ 90:

Բ. 170ա-421ա Երանելոյն Յովհաննու Ոսկէբե­րա­նի՝ Կոստանդնուպօլսի եպիսկոպոսի, եւ սուրբ հօրն Եփրեմի Համառօտ մեկնութիւն թղ[թ]ոցըն առաքելոյ չորեքտասանումն գլխոցն: Եւ օգնեա՛յ Յիսուս Քրիս­տոս փրկիչ

Տե՛ս ձեռ. 1208, 192ա-474բ: «Ով Տէր Աստուած...»/չիք: Յռջբ./չիք: «Պատճառ թղթոյն Հռովմ.»/173աբ: «Յաղագս թղթոցն առաքելոց...»/չիք: «Այլ պատճառք առաքելական թղթոցն...»/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ թխթոյն Հռովմ.»/173բ-4ա: «Եփրեմ Պատճառ թղթոյն Հռովմ.»/174բ-5ա: ա/175ա-208ա: «Եփրեմ Պատճառ Ա. Կորնթ.»/208աբ: «Ոսկեբ. Պատճառ Ա. Կորնթ.»/208բ-9բ: բ/209բ-48ա: «Եփրեմ Պատճառ Բ. Կորնթ.» /248ա: Եւթաղ/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Բ. Կորնթ.»/248ա-9ա: գ/249ա-74բ: «Եփրեմ Պատճառ Գա­ղատ.»/277ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Գաղատ.»/277ա-8ա: դ/278ա-92բ: «Եփրեմ Պատճառ Եփես.»/292բ-3ա: «Ոսկեբ. Պատ­ճառ Եփես.»/293ա: ե/293ա-310բ: «Եփրեմ Պատճառ Փիլիպպ.»/311ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Փիլիպպ.»/311ա-2ա: զ/312ա-26բ: «Եփրեմ Պատճառ Կո­ղոս.»/326բ-7ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Կողոս.»/327աբ: է/327բ-39բ: «Եփրեմի Պատճառ Ա. Թեսաղոնիկ.»/340ա: «Ոսկեբ. Պատ­ճառ Ա. Թեսաղոնիկ.»/340ա: ը/340ա-351ա: «Եփրեմի Պատճառ Բ. Թեսաղոնիկ.»/351բ: «Ոսկեբ. Պատճառ Բ. Թեսա­ղո­նիկ.»/351բ-2բ: թ/352բ-9բ: «Եւթաղ Պատճառ Եբրա­յեց.»/360ա: «Եփրեմ Պատճառ Եբրայեց.»/360ա-1բ: «Կիւրղի Պատճառ Եբ­րա­յեց.»/361բ-2բ: «Որոգին. Յեկեղեցւոյ պատ­մութ.»/362բ-3ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Եբրայեց.»/363ա-5բ: ժ/365բ-400բ: «Եփրեմ Պատ­­ճառ Ա. Տիմոթ.»/401ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Ա. Տի­մոթ.»/401աբ: ժա/401բ-11բ: «Եփրեմ Պատճառ Բ. Տիմոթ.»/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Բ. Տիմոթ.»/չիք: ժբ/չիք: «Եփրեմ Պատճառ Տիտոս.»/411բ-2ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Տի­տոս.»/412աբ: ժգ/412բ-7բ: «Ոսկեբ. Պատճառ Փիլի­մոն.»/417բ-8բ: ժդ/419ա-21ա:

Ունի նաեւ՝

ա. 170ա-3ա [Պատճառ Հռոմայեցոց թղթոյն. ձեռ. 1380, 18ա-23ա] – Արդ, այսպէս իմանալի է մեզ... այսու օրինակաւ շարա[յ]արին ի թուխթք առա­քե­լոյն, զի վախճանն միոյն ի սկզբընէ միւսոյն:

բ. 274բ-7ա Սուրբ հաւրն Եփրեմի պատճառ Եր­րորդ թղթոյն Կորնթացոց [ձեռ. 1380, 153ա-6բ] – Կորնթացիքն յետ միաբանելոյն է իւրեանց... որչափ եւս առաւել յայնմ յաւուր յարիջիք ողջ յանդամք մարմ­նով, այն որ իբրեւ հող յերկրի ցրուեալ է:

Գ. 421ա-31բ [Բանք զանազանք]

1. 421ա-2ա Վասն բազում պատճառի ընդ առա­ւօտս աղօթելի է մեզ – Նախ որպէս մարդս հոգի է եւ մարմին... եւ երանաւէտ կոչմանն արժանաւորեսցէ առ­հասարակ զամենայն հաւատացեալս եւ երկրպա­գուս անուան իւրոյ Քրիստոս յԱստուած մեր, որ է աւրհ­նեալ յաւիտենաս. ամէն:

2. 422բ-4ա Նորին [Գրիգորի Տաթեւացւոյ. ձեռ. 2129, 71բ-4բ] քարոզ վասն ողորմութեան եւ ի բան Սաղմոսին. Երանի, որ խորհի զաղքատ եւ զտնանկն յաւուր չարէ – Բարի գործք Գ. են՝ տեսական, այսինքն՝ պահք, աղօթք եւ ողորմութիւն... որոց լիցի ամենեցուն մեզ հասանել ողորմութեան Աստուծոյ ի Քրիստոս Յի­սուս ի Տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն:

3. 424ա-5բ Վասն ողորմութեան՝ յԱռակացն Սո­ղոմոնի – Զողորմութիւն աղքատին վասն յԱստուծոյ անուան է... եւ ողորմիլ յաղքատին եւ փոխ տալ յԱս­տուծոյ, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենիւ. ամէն:

4. 426ա-9ա Յայլմէ քարոզ այգոյն՝ Վասն յա­րիու­թեան եւ քարոզողաց, ի բանն. Ընդէ՞ր կայցէք աստ զօրս ցերեկ դատարկ, ասեն ցնա. Զի ոչ ոք կալաւ ի վարձու – Եւ ասեն իմաստունք, թէ ամենայն ինչ որ­քան առաւել պատուական է... եւ ընդ իմաստուն կու­սա­­նացն մտանէ ի առագաստ ընդ Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր, որ է աւրհնեալ:

5. 429ա-31բ Քարոզ [Գրիգորի Տաթեւացւոյ, Ձմե­րան ԽԷ.] Վասն յոգէվարին, ի բանն. Հայեա՛ ի բար­ձունս ընդ յափշտակութիւն ճանապարհաց, յԱռա­կաց, Ժողովին, ԻԵ. համարն – Վարդապետք ասեն. յորժամ ելանէ հոգին ի մարմնոյն եւ բաժանի ի բար­ձունս... աւրհնեալ միշտ զարարիչն Աստուած ան­լռե­­լի:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

421ա Զայս Պօղոսի մեկնիչս ետուր Ստեփաննոս վարդապետն:

Տե՛ս նաեւ՝ Կազմ.

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «549, Մեկնութիւն Ղուկասու Իգ­նա­­տիոսի վարդապետի. 1», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «ԺԸ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 1ա՝ «549/3009»:

3010

ԳՐԻԳՈՐԻ ՏԱԹԵՒԱՑՒՈՅ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ

ՍԵԲԱՍՏԻԱ

ՌՃՁԳ. – 1734

ԳՐԻՉ՝ Յարութիւն վրդ.: ՍՏԱՑՈՂ՝ Առաքել վրդ. Ակնեցի:

ԹԵՐԹ՝ 243 (յետագայի էջակալում՝ 1-482, որ է 2ա-243բ). չգրուած՝ 1աբ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԲx12 (Ա, Դ, Ը-Թ, ԻԱ 10, Բ 9, Զ 7, Է 8, ԻԲ 11)+2: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20x15,5: ԳՐՈՒ­­ԹԻՒՆ՝ երկսիւն (15,5x10,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 42ա): ՏՈՂ՝ 25-8: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ շերտազարդ կտաւ. լուսանցակողերը կար­միր: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ (սկ.). սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսա­գծե­րով:

Նմուշ 42ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն: Զարդագիր՝ հանգուցագիր, կենդանագիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, դեղին, նարնջի, վարդագոյն:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած, կա­պիչ­ներն ու գամերն ընկած. լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ թա­­փուած, կեղտոտուած. գրադաշտը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան եւ թրջուածութեան հետքերով, զանազան բծերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 2ա-243բ Համառօտ մեկնութիւն Աւետարանի Յոհաննու, նորին տեառն Գրիգորի՝ աշակերտի Յո­հան­նու յՈրոտնեցւոյ, հաւաքեալ ի հին եւ ի նոր թարգմանչաց, ի խնդրոյ համաշունչ աշակերտացն

Տե՛ս ձեռ. 1294, 206ա-76բ: 1/չիք: 2. ա/2ա-91ա: բ/91ա-191բ: գ/192ա-239ա (Մատթէոս Ջուղայեցւոյ լրացում-գլուխք ԺԳ-Ի՝ չիք): Յիշատակարան նախագաղափար օրինակի/չիք:

Ծնթ. Յովհաննու Աւետարանի մեկնութիւնն արտայայ­տուած չէ հետեւեալ գրքերում. Ս. Գրքի հայերէն մեկնութիւն­նե­րի մատենագիտութիւն, պատրաստեցին՝ Եզնիկ եպս. Պետ­րոսեան, Արմէն Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002, էջ 94. հմմտ. Սուրբ Գրիգոր Տաթեւացի, Մեկնութիւն Յոհաննու Աւետարա­նին, Ս. Էջմիածին, 2005, էջ 17-619:

Ունի նաեւ՝

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. 1778 թ.

Բ. 1. 239բ-41բ Ցանկ մեկնութեան – Աբրահա­մու... 196... Օրինակ ի հնումն նորոյս....... 43:

2. 242ա-3բ Կրկին ցանկ – Աստուած վասն էր ի ձերն հրեշտակաց եւ մարդկան ոչ փրկեաց զաշ­խարհ... 35... Օրինակ պատարագի....... 256:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի 38բ Սիրով Սրբոյ Հոգոյն ծանի՛ք, / հա՛րք եւ եղբա՛րք իմ յրաբունի՛ք, / այս մատենիս որք հանդի­պիք, / որք զբօսնուք եւ վայելէք, / մի՛ ձանձրանայք վասն տառիս: Զի եղանակս ձմեռնային էր եւ օրս ցրտային, զի Դեկտեմբերի սկիզբն սկսեցաք, այսմ ամի ձմեռն ոյժ սաստիկ էր, եւ թիւն ՌՃՁԲ. (1733) հայոց:

69բ Դարձեալ յոյժ եղկելի դիմօք աղերսեմ առ հեղինակ՝ հոգելի պետացդ իմ, որք հանդիպիք ի այսմ աստուածաբուղխ եւ խորիմաց, անուշահոտ ծաղկալի բուրաստանիս, որ լի է ամենայն քաղցրաճաշակ հոգե­ւոր կերակրօք, վայելելօվ, զբոսնելով կամ ընթեռնե­լօվ յիշման արժան առնել զհոգեւոր զհայրն իմ՝ զա­ռաջնորդն Սեփաստիոյ եւ վերադիտօղն կենսատու Սուրբ Նշանի գերահրաշ աթոռիս, որ է Ակընցի հեզա­հոգի Առաքել աստուածաբանութեան վարդապետն, որ ետ գրել զայս սուրբ Աւետարանի մեկնիչս, որ է Օհան գլխոյն, ի ընտիր օրինակէ, որոյ յիշատակն օրհնու­թեամբ եղիցի, ի դառն եւ դժվարացեալ ժամանակիս, ի մեծի պատերազմին այլազգաց ընդ պարսից, զոր յա­ռա­ջա­կայն ծանուցանելոց եմք, Աստուած զվերջս ի բա­րին: Դարձեալ, կրկին աղերսեմ առ* տիարքդ իմ՝ ներել իմոյ սղալանացս եւ անարհեստ գրչիս, զի հարկիւ էր եւ եղանակս ձմերան, ոչ գտանիւր քարտէս ըստ ար­ժանոյն, եւ սառեալ լիներ մելանն ի մէջ կաղապարին, զի թիւն էր ըստ մերում ազին ՌՃՁԳ.ին (1734) եւ ունվար ամսոյ Գ. օրն, ընդ հովանեաւ Սուրբ Նշանի աթոռիս ոյժ ցրտային:

* Առ բառից վեր՝ «կ՛՛///»:

107ա Այս եղեւ ի Փետրվարի սկիզբն, ի Բարե­կեն­դանի Առաջաւորաց սրբոյն Սարգսի:

135ա Եւ արդ, գիտելի է, զի Դեկտեմբերի ամսոյն սկիզբն արաք առ ի գծագրել զգիրքս զայս, |135բ| եւ վասն ցրտոյն սաստկութեանն եւ վասն Բարեկենդանին ոչ կարացաք, զի այսմ ամի թվականն ՌՃՁԳ. (1734), գիր տարոյն Դ., Բուն Բարեկենդանն Փետրվարի ԻԴ.ն եւ ի դառնացեալ ժամանակիս, որք ոչ ունին հանգստու­թիւն քրիստոնեայքն ի ձեռս այլազգաց՝ երթեւեկողաց պատերազմողացն ընդ պարսիցն, զոր ի վերջ գրգոյս փոքր ի շատէ ծանուցելոց եմք: Եւ արդ, մեք սկիզբն արասցուք այսուհետեւ Աղուհացից երկ­րոր­դում շաբա­թու Բ.շաբաթիս եւ Մարտի չորրորդում աւուրս:

166բ Արդ, արտասուալից դիմօք անկեալ առ ոտս վերապատուելի հարցդ եւ արհիապատիւ սիրելի եղ­բարցդ եւ ջերմեռանդ ընթերցողսդ, որք հանդիպիք այսմ ծաղկաւէտ, յեդեմնաբաշխ, քաղցրահամ եւ ոգե­շահ բուրաստանիս՝ ընթեռնելով կամ հարեւանցի զբօս­նելով, անմեղադիր լինիլ անարհեստ եւ անհեթեթ գրոյս եւ սղալանցս ներումն առնել, քանզի կար մեր այսքան էր, մանաւանդ վասն բազմավիշտ եւ դառն ժա­­մանակիս միտք իմ ցրուեալ էր: Նախ վասն մեծի պատերազմին այլազգացն ընդ պարսից, եւ անհուն զօ­րացն եկելոց, եւ վասն սաստիկ ձմերանս, եւ սաստիկ ցրտութեան յեղանակիս, ձեռք իմ ամենեւին ոչ ջեռ­նուին, զոր ի վերջ գրոցս փոքր ի շատէ ծանուցելոց եմք՝ ըստ տկար մտաց մերոց: Եւ որք հանդիպիք, յիշ­ման արժան առնէք |167ա| զհոգեւոր հայրն իմ զԱռա­քել աստուածաբանութեան արհիապատիւ վարդա­պետն, որ է Ակընցի, եւ այժմ առաջնորդ կոչի մայրա­քա­ղաքիս Սեփաստիոյ, եւ արեգակնափայլ եւ գերա­գահ մեծի սրբոյ աթոռոյս կենսատու Սուրբ Նշանիս, որ ի սորին ժամանակս եղեւ վերանորոգումն այս սուրբ ուխտիս, զոր Տէր հատուսցէ ի միւսանգամ գալստեանն զվարձս ըստ վաստակոց իւրոց, որ ետ գրել զայս գիրքս, այլ եւս Քաղուածոյն Մատթէոսի աւետարանչին ի զատ տփի, ի վայելումն անձին իւրոյ: Տէր Յիսուս բարեաւ վայելել տացէ, եւ զինքն ընդ երկայն աւուրս արասցէ. ինձ՝ անարժանիս, որ բնաւ իսկ չեմ արժան յիշման՝ Յարութիւն մեղօք լցեալ վար­դա­պետիս: Այս եղեւ ի թվականութեանս մերում ՌՃՁԳ.ին (1734) եւ Մարտի ամսոյ ԺԶ.ին (16), Աղու­հա­­ցիցն, աւուր շաբա­թի, տօնի սրբոյն Յօհաննու յԵրուսաղէմի գանձասէր հայրապետի, եւ երիցս երա­նելոյ, պայծառ եւ լուսատու ջահին կաթուղիկէ եկեղե­ցոյ տեառն Յօհաննու յՕձ­նեցոյ՝ երկրորդ լուսատուին ազգիս մերոյ, որոյ յիշա­տակն օրհնութեամբ եղիցի: Եւ աղօթիւք սոցին Տէր Յի­սուս մեզ եւ ձեզ առհասարակ ողորմեսցի. ամէն:

191բ Ուստի աղերս բազումս արկանի առ ջերմ­եռանդ եւ փափաքանօք ընթերցօղսդ եւ հանդիպօղսդ յրաբունեաց այսմ բերկրանացս, անմեղադրելի լինել յա­ղագս անյարմար տառիցն եւ անհեթեթ կէտիցն, քան­զի կար մեր այս էր: Եւ ըստ սմին յիշել զստացօղ գրգոյս զհոգեւոր հայրն մեր Ակընցի Առաքել աս­տուա­ծաբանութեան վարդապետն, որ ետ գրել ի վայե­լումն անձին իւրոյ: Տէր Յիսուս բարով վայելել տացէ նմա: Ի թվականիս ՌՃՁԳ.ին (1734) եղեւ այս:

239ա Մինչեւ աստ էր միւս օրինակն, վասն որոյ եւ մեք մինչեւ ցաստ գրեցաք եւ վերջ արարաք խնդրի ի ձենջ հանդիպօղացդ եւ ջերմեռանդ ընթերցօղացդ. անմեղադիր լերո՛ւք:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 241բ (1778 թ., նոտրգիր) Ցանկս այս շա­րադրեցաւ թւոյն ՌՄԻԷ.ին (1778), ձերամբ մէղապարտ Փռաւատցի տէր Գրիգոր քահանային: Աստուած իմ Յի­սուս Քրիստոս բարի վայելումն տացէ. ամէն:

2. 2ա (1874 թ., ստ. լս., շղագիր) Ն[ուաստ] Յովհաննէս ծ[այրագոյն] վարդապետ Գրիգորեան, ի Ռուսճուք, Պուլկարիոյ:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 2ա կապոյտ թանաքով բոլորակ՝ «ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐԴԱ­ՊԵՏ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ, 1874»:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «550, 1 [Մեկնութիւն համառ]օտ Աւետարանին Յովհաննու, Յով.///», Պհպ. Աա՝ «550, 3010», «ՌՃՁԳ. – 1734, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 1ա՝ «Եւ Մարթա լայր իսկ/// եկեալ եմք այսր պատասխան///: Ես ոչ ասացի քեզ/// յայսմ դեվին (=թվին) եւ դարձ////// Մարթա զայրացե/// անտից, այլ ձեռքով՝ «Նախ վասն զկզբման»:

3011

ՆԻԿՈՂԱՅՈՍԻ ԼԻՒՐԱՑՒՈՅ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ

 

 ԺԸ. դար


ԹԵՐԹ՝ 530 (գրչի էջակալում՝ 1-1059, որ է 1ա-530ա). չգրուած՝ 32ա-6բ, 530բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԽԴx12 (ԽԴ 14): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմներով՝ ողկոյզ, անընկալելի տառեր, պատկեր: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,3x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (16x10): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 125ա): ՏՈՂ՝ 23: ԿԱԶՄ՝ տպարա­նային, ճնշումով, ոսկեգոյն զարդաշրջանակով կարմիր կաշի (Ա. փեղկի կենտրոնում՝ Խաչելութիւն, Բ փեղկի կենտրոնում՝ Տիրա­մայր), մէջքը՝ տպարանային ճնշումով ոսկեգոյն զարդեր, միջու­կը՝ տախտակ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լուսանցակողերը՝ ոսկեզոծ, ճնշումով արուած բուսազարդեր: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ. սպիտակ չգրուած թուղթ (Պհպ. Աբ, Բբ, Գբ, Դաբ). լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ, անընկալելի տառեր:

Նմուշ 125ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած. թեր­թե­րը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան եւ թրջուածութեան հետքերով, թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով գրադաշտը խիստ գունափոխուած. ունի գործուածքէ կանաչ էջանշան:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-530ա [Մեկնութիւն Յոհաննու Աւետարա­նին]

– 1ա-19բ Նախադրութիւն մեկնութեան սրբոյ Աւե­տարանին, որ ըստ Յոհաննու, ի խնդրոյ եւ ի հար­կեցուցիչ հրամանէ արհիական գլխոյն եւ մեծ դի­տա­պե­տին տէր Զաքարիայի՝ սպասաւորի Սուրբ առա­քե­լոյն Թադէոսի, թարգմանեալ ի լատին գրոց ի մերս բարբառ: Օգնեա՛, Հոգի Սուրբ – Եղեւ բան Տեառն առ Զաքարիայ մարգարէ... այլ վասն մեկնու­թեան աւե­տա­րանական բանիցն, որ ըստ Յօհաննու, որ կայ առաջի:

– 19բ-28բ Նախերգութիւն վարդապետին Յո­հան­­նու Բասլեցւոյն՝ ի կարգէ սրբոյն Ֆրանչիսկոսի – Ի սկզբանէ էր Բանն, եւ Բանն էր առ Աստուած, եւ Աս­տուած էր Բանն: Վարդապետն Հուկօ ի գիրս տապա­նին Նոյի... առ այս տեսութիւն ածէ զմեզ Քրիստոս Աս­տուած, որ կենդանի է եւ թագաւորէ յաւիտեանս յաւի­տե­­նից:

– 28բ-31բ Նախադրութիւն սրբոյ Աւետարանին, որ ըստ Յոհաննու, արարեալ մեծ վարդապետին Նի­կո­ղայոսի Լիւրացւոյ, որ ի կարգէ սրբոյն Ֆրան­չիս­կոսի – Կերպարան արծուոյ ի վերայ չորեցունց Եզեկ. 1*... զի զմիտս մեր լուսաւորեսցէ եւ անհասանելի իրաց ճանաչումն զմեզ հասուսցէ նոյն ինքն Քրիստոս Որ­դին Աստուծոյ, որ կենդանի է եւ թագաւորէ յաւի­տեան եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

* Մեկնւող հատուածը թարգմանուած է առանց հայերէն բնագիրը նկատի ունենալու:

1. 37ա-87ա Մեկնութիւն սրբոյ Աւետարանին, որ ըստ Յօհաննու, արարեալ մեծի. [Գլուխ 1] – Ի սկզբա­նէ Բանն: Գիտելի է՝ սուրբ աւետարանիչս Յօ­հան­նէս ընդդէմ մոլորութեան արիանացւոց... թէպէտ եւ զձեր իսկ կոչումդ տեսէ՛ք, եղբա՛րք, զի ոչ բազում իմաստունք ըստ մարմնոյ եւ ոչ բազում հզօրք եւ ոչ բազում ազնուականք:

2. 87ա-102ա Գլուխ երկրորդ. Եւ յաւուրն երրորդի հարսանիք էին – Որպէս գրէ Արիստոտէլ ի գիրս Մէ­թա­ֆիզիկա... այսինքն՝ զմիտս եւ զվարս ամենայն մարդ­կան գիտէր, եւ այսու աւետարանիչս յայտնէ զՔրիս­տոսի աստուածութիւնն, զի միայն Աստուած է սրտա­գէտ:

3. 102ա-20ա Գլուխ երրորդ. Եւ էր այր մի փա­րի­սեցւոց անտի – Նախ եցոյց աւետարանիչս՝ զՔրիս­տոսի աստուածութիւնն ճառելով... նոյնպէս եւ Հոգին Սուրբ անտեսանելի տուաւ նըշանաւ տեսանելի:

4. 120բ-43բ Գլուխ չորրորդ. Իբրեւ գիտաց Յի­սուս, եթէ լուան փարիսեցիքն, թէ Յիսուս բազում աշա­­կերտս առնէ – Նախ ճառեաց աւետարանիչս զներ­գործութիւն շնորհացն... զի եթէ ոչ ի Քրիստոսէ զարմանալ եւ անսովոր սքանչելեօք բժշկի, մերձ է ի յաւիտենական մահ:

5. 143բ-60բ Գլուխ հինգերորդ. Յետ այսորիկ տօն էր հրէից – Յառաջագոյն ճառեաց աւետարանիչս վասն վերստին ծննդեանն... բայց զկնի առաքեալքն եւ աւե­տարանիչքն գրեցին հրամանաւն Քրիստոսի:

6. 160բ-86ա Գլուխ վեցերորդ. Յետ այսորիկ գնաց Յիսուս յայնկոյս ծովուն – Նախ աւետարանիչս ճառեաց զհոգեւոր կեանս, զոր ունիմք ի Քրիստոս... զի թէպէտ յատկաբար ասէր, զկնի եթէ առաւել եւս չարա­գոյն լեալ լինէր, որպէս ասէ Ոսկիաբանն:

7. 186ա-201բ Գլուխ եօթներորդ. Յետ այսորիկ շրջէր Յիսուս ի Գալիլեա – Յառաջագոյն ճառեաց աւե­տա­րանիչս զկենդանութիւն մեր եւ զսնունդն... զի նսեմութիւն ճանաչմանն ոչ խնդրի, ասի կատարելու­թիւն մարգարէութեանն, որպէս նախ ճառեցաք:

8. 201բ-25ա Գլուխ ութերորդ. Իսկ Յիսուս գնաց ի լեառն Ձիթենեաց – Յառաջագոյն եցոյց աւետա­րա­նիչս զծնունդ Քրիստոսի վարդապետութեանն... որ մին­չեւ ցայժմ թաքոյց ի ժողովրդենէն հրէից եւ ըստ որում ել ի մարմնական եւ յօրինակական տաճար եւ յաստուածպաշտութենէն հրէից:

9. 225ա-37ա Գլուխ իններորդ. Եւ մինչդեռ ան­ցա­նէր, ետես այր մի կոյր ի ծնէ – Նախ Քրիստոս բանիւ եցոյց, թէ վարդապետութիւն նորա լուսաւորիչ է... թէ­պէտ հայհոյութիւնն առաւել ծանր է, քան զգո­ղու­թիւնն:

10. 237ա-54ա Գլուխ տասներորդ. Ամէն, ամէն ասեմ ձեզ, որ ոչ մտանէ ընդ դուռն – Նախ եցոյց աւետարանիչս զվարդապետութիւնն Քրիստոսի լուսա­ւոր­չի գոլ... առ միւսն ասեմք, թէ սուրբք փախեան ըստ այնմ կերպի, զոր մարթ էր փախչիլն:

11. 254ա-75ա Գլուխ մետասներորդ. Եւ էր ոմն հիւանդ Ղազարոս – Նախ եցոյց աւետարանիչս գոլ ի Քրիստոս զօրութիւն կենդանացուցիչ... յորմէ փրկեսցէ զմեզ Աստուած, որ է օրհնեալ:

12. 275ա-99ա Գլուխ երկոտասներորդ. Իսկ Յի­սուս Զ. աւուրբք յառաջ, քան զԶատիկն եկն ի Բե­դա­ն[իա] – Նախ եցոյց աւետարանիչս զՔրիստոսի աս­տուա­ծութիւնն ի գործոցն Քրիստոսի... եւ այլ իշխանք հրէ[ից], հաւատացեալք ի Քրիստոս մահու չափ մեղան եւ մանաւանդ նախ քան զգալուստ Հոգոյն Սրբոյ:

13. 299բ-322ա Գլուխ երեքտասաներորդ. Յառա­ջա­գոյն քան զտօնն Զատկի – Նախ աւետարանիչս ճա­­­ռեաց զպատճառ մահուանն Քրիստոսի... եւ ըստ Սուրբ Գրոց ամենայն հաց, եթէ՛ բաղարջ եւ եթէ՛ խմոր, արթոս է:

14. 322ա-58ա Գլուխ չորեքտասաներորդ. Եւ ասաց Յիսուս աշակերտաց իւրոց. Մի՛ խռովեսցին սիրտք ձեր – Կանխագոյն մխիթարեաց Քրիստոս զա­շա­կերտսն իւր ներգործութեամբ ընթրեացն... սակայն ստոյգ է, որ զամենայն ասաց արտաքոյ պարտիզին, ուր ըմբռնեցաւ:

15. 358ա-84բ Գլուխ հնգետասաներորդ. Ես եմ որթն ճշմարիտ – Նախ մխիթարեաց Քրիստոս զա­շակերտսն վասն մահուան իւրոյ... զի այժմ ասեն, թէ Հոգին Սուրբ յաւիտենական ելմամբ ոչ ելանէ ի յՈրդւոյ, վասն այն զնոսա դատապարտէ սուրբ եկեղեցի:

16. 384բ-403ա Գլուխ վեշտասաներորդ. Զայս խօ­սեցայ ընդ ձեզ, զի մի՛ գայթակղեսջիք – Յառա­ջագոյն խօսեցաւ Քրիստոս առ մխիթարութիւն աշա­կեր­տացն... Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարուք:

17. 403ա-23ա Գլուխ եօթնեւտասներորդ. Զայս իբրեւ խօսեցաւ Յիսուս – Նախ Քրիստոս մխիթարեաց զաշակերտսն քարոզութեամբ... եւ որ կայ ի սէրն, բնա­կեալ է յԱստուած, եւ Աստուած ի նմա բնակէ:

18. 423բ-54բ Գլուխ ութնեւտասներորդ. Զայս իբրեւ ասաց Յիսուս – Յառաջագոյն ճառեցաւ մխի­թա­րու­թիւնն Քրիստոսի առ աշակերտսն... յորժամ նա­խանձ ինչ եւ ատելութիւն ունիցին:

19. 454բ-86բ Գլուխ իննեւտասներորդ. Յայնժամ Պիղատոս զՅիսուս գան եհար – Չարչարանքն Քրիս­տոսի աստ ճառի... զոր ելոյծ առիւծ յարուցեալ, որ եւ է գառն ամբիծ:

20. 486բ-518ա Գլուխ քսաներորդ. Եւ ի միա­շա­բաթոջն աւուրն Մարիամ Մագդաղենացի – Յորժամ ճառեաց աւետարանիչս զմահն Քրիստոսի... վասն որոյ ասի անդրանիկ մեռելոց, որպէս ի տեսիլն գրէ Յօհան­նէս:

21. 518բ-30ա Գլուխ քսանեւմիերորդ. Յետ այսո­րիկ դարձեալ յայտնեաց Յիսուս զանձն իւր աշա­կեր­տացն իւրոց – Նախ ճառեցաւ երեւումն Քրիստոսի ամենայն առաքելոցն ի միասին... եւ ոչ ոք է որ փակէ, եւ ոչ ոք է որ բանա, որ է օրհնեալ յաւիտեան եւ յաւի­տեանս յաւիտենից. ամէն, եղիցի եւ եղիցի:

Ծնթ. Յովհաննու Աւետարանի մեկնութիւնն արտայայ­տուած չէ հետեւեալ գրքում. Ս. Գրքի հայերէն մեկնութիւնների մատե­նա­գիտութիւն, պատրաստեցին՝ Եզնիկ եպս. Պետրոսեան, Ար­մէն Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002, էջ 123: Նիկողայոս Լիւ­րա­ցու մասին տե՛ս Լ. Խաչիկեան, Արտազի հայկական իշխա­նու­­թիւնը եւ Ծործորի դպրոցը.- Բանբեր Մատենադարանի, հտ. 11, էջ 123-210, հմմտ. Marcus Antonius v. d. Oudenrijn, Linguae Haicanae Scriptores, Bern, 1960:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

530ա Կատարեցաւ մեկնութիւն, որ ըստ Աւետարա­նին Յոհաննու ի վերայ բնաբանին, շնորհօքն Աս­տու­ծոյ եւ ողորմութեամբն սուրբ Աստուածածնին. վերջ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 222բ (1882 թ., շղագիր, կարմրով, ստ. լս.) Ն[ուաստ] Յովհաննէս ծ[այրագոյն] վարդապետ Գրի­գորեան. |223ա| առ[ա]ջ[նորդական] տ[եղա­պահ] հայոց Պուլկարիոյ, 1882 Յունիս 15, ի քաղաքն Ռուս­ճուք Պուլկարիոյ (նման՝ 38ա):

2. Պհպ. Բա (ԺԹ. դ., շղագիր, կարմրով) Բազում աշխատութեամբ եւ թախանձանօք յաջողեցայ ի ձեռս բերել զգիրքս:

3. Պհպ. Գա (ԺԹ. դ. շղագիր, կարմրով) Չքնաղ գրչու­թեամբ գրեալ է գիրքս:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 1ա կանաչ թանաքով բոլորակ՝ «ՅԻ­ՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ [ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐԴԱ­ՊԵՏ ԳՐԻԳ]ՈՐԵԱՆ, [1874]» (թոյլ դրոշմուած, դժուար­ըն­թեռնելի, հմմտ. ձեռ. 3010, 2ա), սեւ թանաքով, թոյլ դրոշմուած, ձուածիր՝ «ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԱՐԾՐՈՒՆԻ, 1867»:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «1. Զաքարիայ եպիսկոպոսի Մեկ. Աւետ. Յովհաննու», Ա. կազմաստառին սոսնձած թեր­թի­կին՝ «ԺԸ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», Պհպ. Բա՝ «551/3011, ա. ‎ֆռանք, 80», Պհպ. Աա՝ «Մեկնութիւն Աւետարանին Յովհաննու ի Զաքարիայէ եպիսկոպոսէ, վանից Սուրբ Թադէոսի առաքելոյն»:

3012

ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ՈՍԿԵԲԵՐԱՆԻ, ԵՓՐԵՄԻ ԱՍՈՐՒՈՅ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ԹՂԹՈՑՆ ՊՕՂՈՍԻ

 

ԺԸ. դար


ԹԵՐԹ՝ 342. չգրուած՝ 2բ, 41աբ, 42բ, 87աբ, 88բ, 119աբ, 120բ, 138բ, 139բ, 157բ, 158բ, 174բ, 188բ, 189բ, 202բ, 203բ, 212բ, 237բ, 238բ, 277բ, 278բ, 286բ, 289բ, 290բ, 331ա-42բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԹx12 (Թ 11, Ժ 14, ԺԳ 10, ԺԷ 13, ԻԸ 6): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ «G G»՝ մէջտեղում սիրտ, ողկոյզ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20,5x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14,5x10,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 15ա): ՏՈՂ՝ 31: ԿԱԶՄ՝ ոսկեդրոշմ զարդաշրջա­նա­կով եւ թիկնազարդերով մագաղաթ, միջուկը՝ ստուարա­թուղթ, աստառը՝ ծաղկաթուղթ. լուսանցակողերը՝ բրոնզ, բու­սա­կան ճնշազարդումով: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ (վերջից). սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով:

Նմուշ 15ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան (սոսկ եզրագիծք)՝ 3ա, 43ա, 89ա, 121ա, 140ա, 159ա, 175ա, 190ա, 204ա, 213ա, 239ա, 279ա, 287ա, 291ա: Գոյներ՝ կարմիր:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ վնասուած, քեր­ծուած, բրոնզը մասամբ թափուած, խունացած, գունափո­խուած, Ա. փեղկի եւ մէջքի հիմնամասի մագաղաթը ճեղքուած, եզրերը մաշուած. գրադաշտը տեղ-տեղ աղտոտուած, գու­նա­փոխուած, սե­ւացած, թրջուածութեան հետքերով, զանազան բծե­րով, թթուակեր, թանաքակեր, մի շարք թերթեր կոտրուած՝ թ. 137, 204-8, 226-50, 274-6:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-330բ [Խմբագիր Մեկնութիւն ԺԴ. թղթոցն Պօղոսի առաքելոյն]. Երանելոյն Յոհաննու Ոսկեբե­րա­նի Կոստանդնուպօլսի եպիսկոպոսի Համառօտ մեկնութիւն առաքելոյն Պօղոսի

Տե՛ս ձեռ. 1208, 192ա-474բ: «Ով Տէր Աստուած»/չիք: «Յառաջաբան Պօղոսի»/չիք: «Պատճառ Հռովմ.»/1ա-2ա: «Յա­ղագս թղթոցն առաքելոց»/չիք: «Այլ պատճառք առաքե­լա­կան»/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Հռովմ.»/չիք: «Եփրեմ Պատճառ Հռովմ.»/չիք: ա/3ա-40բ: «Եփրեմ Պատճառ Ա. Կորնթ.»/42ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Ա. Կորնթ.»/չիք: բ/43ա-86բ: «Եփրեմ Պատ­ճառ Բ. Կորնթ.»/88ա: Եւթաղ/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Բ. Կորնթ.»/չիք: գ/89ա-118բ: «Եփրեմ Պատճառ Գաղատ.»/120ա: «Ոս­կեբ. Պատճառ Գաղատ.»/չիք: դ/121ա-38ա: «Եփրեմ Պատ­ճառ Եփես.»/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Եփես.»/139ա: ե/140ա-57ա: «Եփրեմ Պատճառ Փիլիպպ.»/158ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Փի­­լիպպ.»/չիք: զ/159ա-73բ: «Եփրեմ Պատճառ Կողոս.»/174ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Կողոս.»/չիք: է/175ա-88ա: «Եփրեմի Պատ­ճառ Ա. Թեսաղոնիկ»/189ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Ա. Թեսաղո­նիկ»/չիք: ը/190ա-202ա: «Եփրեմի Պատճառ Բ. Թեսաղո­նիկ»/ չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Բ. Թեսաղոնիկ»/չիք: թ/204ա-11բ (խո­րա­գիրը՝ 203ա): «Եւթաղ Պատճառ Եբրայեց.»/290ա: «Եփ­րեմ Պատճառ Եբրայեց.»/չիք: «Կիւրղի Պատճառ Եբրա­յեց.»/չիք: «Որո­գին. Յեկեղեցւոյ պատմութ.»/չիք: «Ոսկեբ. Պատ­­ճառ Եբ­րայեց.»/չիք: ժ/291ա-330բ (խորագիրը՝ 290ա): «Եփրեմ Պատճառ Ա. Տիմոթ.»/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Ա. Տի­մոթ.»/չիք: ժա/213ա-37ա (խորագիրը՝ 212ա): «Եփրեմ Պատ­ճառ Բ. Տի­մոթ.»/չիք: «Ոսկեբ. Պատճառ Բ. Տիմոթ.»/չիք: ժբ/239ա-77ա (խորագիրը՝ 238ա): «Եփրեմ Պատճառ Տի­տոս»/278ա: «Ոսկեբ. Պատճառ Տիտոս»/չիք: ժգ/279ա-84բ (խո­­րագիրը՝ 278ա): «Ոսկեբ. Պատճառ Փիլիմոն»/285ա-6ա: ժդ/287ա-9ա (խորա­գիրը՝ 286ա):

Ունի նաեւ՝

1. 203ա Յառաջաբանութիւն [Բ. թղթոյն Թեսա­ղո­նիկեցւոց] – Իբրեւ ընթերցան թեսաղոնիկացիքն զկնի այսր զթուղթն առաջին... որ ամենայն խնդութեամբ քարոզէին զնա առ գրել նոցա այսպէս:

2. 212ա Յառաջաբանութիւն [Առաջին թղթոյն Տիմո­թեայ] – Երանելին Պօղոս զՏիմօթէոս յղեաց առ Եփեսացիսն... զի նա ինքն է եկեղեցի Աստուծոյ յասելն իւրում այսպէս:

3. 238ա Յառաջաբանութիւն [Երկրորդ թղթոյն Տի­մոթեայ] – Վասն էր գրէ առ Տիմօթէոս զերկրորդ թուղթն... եւ բարւոք այսու բանիւք մխիթարէ զնա վասն փորձանաց իւրոց եւ ասէ:

Հմմտ. Ս. Գրքի հայերէն մեկնութիւնների մատենա­գիտու­թիւն, պատրաստեցին՝ Եզնիկ եպս. Պետրոսեան, Արմէն Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002, էջ 125:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 330բ (ԺԹ. դ., շղագիր) Ի գրոց Գրիգոր սար­կաւագի Սուքիասեանց՝ գնեալ ի Մօսկով:

2. 330բ (1890 թ., շղագիր) Ի 25 Մայիսի 1890 ամի Էյսկ քաղաք. այսօր, յաւուր յուղի անկանելոյ իմոյ յար­տա­սահման՝ ի Վիեննայ, ի գիւտ քայքայեալ առողջու­թեանս, նուիրեմ մատանադարանին Սրբոյ Էջմիածնի, որպէս յիշատակ ի հարազատ ծառայէ Ս. էջմիածնի, աւագ քահանայ աղօթատան հայոց Էյսկ քաղաքի՝ Մար­գարէ Տէր-Գրիգորեան Սուքիասեանց Աստրա­խանցի:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Յովհ. Ոսկեբերան, Մեկ. թղթոցն Պօղոսի», 1ա՝ «553/3012», թ. 1-22ի ստ. լս.երին՝ «Մկրտիչ Տէր-Յարութիւնեան»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 3ա՝ «Յովհաննու Ոսկեբերանի թարգ­մանութիւն»: Պհպ. Բբ՝ «330 թերթ է, Կորնթ. 7 գլուխ. Վասն անհաւատ առն ու կնոջ»:

3013

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

Ս. ԱՌԱՔԵԼՈՑ ՎԱՆՔ (Աթխայ)

 ՌՄԸ.-ՌՄԹ. – 1759-1760

ԳՐԻՉ՝ Կարապետ վրդ.: ԾԱՂԿՈՂ՝ տէր Յոհաննէս:

ԹԵՐԹ՝ 266. չգրուած՝ 6բ-7բ, 127բ-8բ, 248բ, 264ա-6բ: ՊՐԱԿ՝ Բ-ԻԳx12 (Բ, Է 16, ԺԸ 10, Ի 14, ԻԳ 6): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագ, «LALGVEDOG»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x 14,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (15,5x10,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 2ա): ՏՈՂ՝ 33-40: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի, մի­ջուկը՝ ստուարաթուղթ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լուսան­ցա­կո­ղերը՝ ոսկեզօծ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Զ (սկ.). սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ նաւ, բուսազարդեր:

Նմուշ 2ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Յակոբոս Տեառնեղբայր՝ 8բ: Կիսա­խորան՝ 141ա: Ճակատազարդ՝ 9ա: Լուսան­ցա­զարդ՝ բուսական, թռչուն: Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնա­գիր: Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, նարնջի, վար­դա­գոյն, երկնագոյն, մանուշակագոյն, մոխրագոյն, դարչնա­գոյն, շագանակագոյն, սեւ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած, վնա­սուած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան, թրջուա­ծութեան եւ թանաքի հետքերով, զանազան բծերով. թ. 118-27ը հիմքի կարերը թուլացած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-118բ, 129ա-40բ [Տիտղ.] Գիրք մեկնու­թեան Կաթուղէկեաց սրբոյն Յակոբայ, Մեկնութիւն կանօ­նա­կան ընթերցուածոց, հեղինակութեամբ Կուռ­նե­լիոսի Կուռնելեան Լաբիատացւոյ, որ ի կար­գէն Յի­սուսեան, ի հայրապետութեան տեառն Յակո­բայ սրբազան կաթողիկոսի Սրբոյ յանյաղթելի աթո­ռոյն Էջմիածնի եւ հարազատ յաջորդի սրբոյն Թա­թէոսի ՚ւ սրբոյն Գրիգորի մերս Լուսաւորչի, ի թվին ՌՄ. եւ Ը. (1759) ամի եւ ի փրկչականի 1759, ի փառս ամենա­մեծին Աստուծոյ եւ յօգուտ մերազնեա բանասիրաց գիտնոց

– 2աբ Ցանկ եւ ցուցակ մեկնութեան գրոցս (այբ­բե­նական կարգով՝ Ա-Օ) – Աստուածային հանդիսա­վեհու­թիւնն որպէս մեկնի ԺԲ... Օրինակ քաջալերու­թեան համբերողաց ցուցանին բազումք. 19:

– 3աբ Առարկութիւն – Եօթներորդ հետեւեալ ընթերցուածքս, այսինքն՝ մինն սրբոյ Յակոբայ... այս­քանս ի յառարկութենէ հաւաքեալ, վերջ:

– 3բ-5բ Սկսանի առաջաբանութիւն գրոցս – Նաեւ աստ խնդրէ, թէ ով իցէ հեղինակն այսորիկ ըն­թերց­ւա­ծոյ... բայց սուտ է կարծիքն նոցին. վերջ:

– 6ա Աստէն դնին ոմանք բանք նոյնոյ մեկ­նու­թենէ, յետոյ հաւաքեալ գլխով. եւ համարն – Թէ որում կայցէր մինչեւ ցայսօր... այլեւ զարդ է եկեղեցւոյ եւ գործ հրեշտակաց. եւ այլն տե՛ս անդ:

1. 9ա-51բ Շար գլխոց. Գլուխ առաջին – Ըստ սո­վո­րութեան արեգակնագոյն ընթերցուածոց... Բան. Յա­կոբոս: Մեկնութիւն. Զայս անուն ընկալաւ... մինչեւ առ այն ծայրագունապէս սպասեալ բարին ժամանի­ցես, վերջ առաջնոյ գլխոյն. եւ Քրիստոսի փառք յաւի­տեանս:

2. 51բ-69բ Սկսանի ի մեկնութիւն երկրորդի գլխոյն, շար գլխոց. Գլուխ երկրորդ – Աստէն անցանէ ի կրօնէ առ հաւատն... Դնի բնաբան. Եղբարք իմ կա­միք աչառութեամբ... Սկսանի ի մեկնութիւն. Աչառու­թիւն, այսինքն՝ ակնառութիւն անձանց է մոլութիւն... որք զհաւատն նորա ոչ երբէք փոփոխեն ի նմանէ. վերջ:

3. 69բ-87ա Սկսանի գլուխ երրորդ. [Շ]ար գլխոց 3. – Յոբու ի հաւատոյ անցանէ առ վարդապետութիւնն հաւատոյ... [Բան.] Մի բազում վարդապետս լինիլ... Սկսանի ի մեկնութիւն. Վարդապետ ի լատինս կոչի յիւրաքանչիւր վերակացու... աստ օրհնութիւն, անդ յաւիտենականսն կեան. վերջ 3 գլխոջ:

4. 87բ-100ա Սկսանի գլուխ չորրորդ 4. Շար գլխոց. Գլուխ 4. – Նախասացեալ գլ[խ]ովս հետեւե­ցաւ... Ունի բնաբան. Ուստի պատերազմունք եւ կռիւք ի ձեզ... Սկսանի ի մեկնութիւն. Արդ, առ այս համար... միթէ ոչ կարէ, որ ապա մի է, այսինքն՝ գիտողն, այսինքն՝ զբարին եւ ոչ առնօղինն, վերջ:

5. 100ա-18բ Սկսանի գլուխ հինգերորդ 5. – Դիմէ եւ տեւէ մեծատանաց ի յաղքատսն... Դնի բնաբանն. Արդ, այսուհետեւ, մեծատո՛ւնք, լացէ՛ք եւ ողբացէ՛ք... Սկսանի ի մեկնութիւն Ե. գլխոյն. Ի վերջն ասացեալսդ անցեալ գլխոյ եդ զյանցանս մեծատանց... եւ Քրիս­տոսի յուսոյն մերոյ երգել փառս ի յաւիտեանս. ամէն, վերջ:

– 129ա-40բ Ցանկ գրքոյս. Աստէն սկսանի ցանկ գրքոյս մեկնութեան Կաթողիկեաց սրբոյն Յակոբոսի (այբբենական կարգով՝ Ա-Օ) – Աստուած կենաց հեղինակ ցուցանի........ 203... Օգտութիւնք խաղաղու­թեան եւ խաղաղասիրաց, տե՛ս ՃՀԸ.:

Բ. 119ա-27ա, 244ա-8ա [Քարոզք եւ բանք զա­նա­զանք]

1. 119ա-22բ Դնեն աստէն քանի մի քարոզք պիտանիք. Բան եւ քարոզ յաղագս Ողջունի (Յոր տուն մտանիցէք, ասասջի՛ք. Ողջո՛յն տանս այսմիկ, Մտթս. Ժ. հմր. 12) – Եւ զայս կանօն հրամանի Տէրն մեր կարի հարկաւորագոյն...

2. 122բ-7ա Նորին հաւաքօղէ դարձեալ ի նոյն խորհուրդ, սակս օրինաւոր ողջունի Տեառն ըստ Հա­յաս­տանեացս ճշմարտասիրաց վարմանց եւ ասաց­ւածոց – Քանզի այսպէս պատմէ մեզ անսղալ պատ­միչն... եւ միշտ երգել ամենասուրբ Երրորդու­թեանն գո­հունակ բերանով եւ սրտիւ, փառս յամենայն յաւի­տեանս. ամէն:

3. 244ա-8ա Ի վախճան գրքոյս աստ հաւաքմամբ դնին քանի մի բանք:

ա. 244ա Վասն ոչ խոտելոյ զմեղաւորս իսկոյն – Մեղաւորն ոչ է իսկոյն ի բաց ձգելի... որով իւրաքան­չիւր մեղաւոր կարէ իմանիլ:

բ. 244աբ Յաղագս, թէ ոյք իցեն նեղութիւնք, որ ի մեղ գան մեղաւոր հոգւոյն – Այս է, զի ի սատանայէն մերձացուցանի... թխացան որպէս զածուխ երեսք նոցա:

գ. 244բ Յաղագս, թէ մեղաւորն է վիրաւոր – Զի մեղաւորքն ասին վիրաւորք... ի հինգ մասունս կամ կողմունս բացաւ առ ի բժշկել զփտեալ վէրս:

դ. 244բ Յաղագս, թէ մեղաւորն ասի կիսամահ – Թողին զնա կիսամահ եւ գնացին... ահա ճշմարիտ հաւատն:

ե. 244բ-5ա Յաղագս դեղոյ մեղացն – Զի երկիւղն ոչ բարեաց գործոց... վասն որոյ եւ ընկալան, տե՛ս յԱւետարանն, գլուխ, համար:

զ. 245աբ Յաղագս անկման մեղաւորին – Ընթեռ­նուն, թէ տաճարն Սողոմոնի Է. ամ շինեցաւ... ոչ է եւ ոչ եւս երեւի տեղի նորա:

է. 245բ-6ա Յաղագս, թէ մեղաւորն է ծառայ դի­ւաց եւ մոլութեանց – Որ առնէ զմեղս, ծառայէ մե­ղաց... եւ ինքեանք մատամբ իւրեանց ոչ կամին շարժել զնոսա:

ը. 246ա-7բ Յաղագս ապաշխարող մեղաւորի, որ ուրախանան հրեշտակք, նաեւ բոլոր ամենասուրբ Երրորդութեանն. գլուխ 8 – Ուրախութիւն եղիցի առաջի հրեշտակաց Աստուծոյ... յորժամ զայս ամենայն արասջիք ՚ւ ուսջիք, ծառայք անպիտանք եմք սրբոյ Երրոր­դութեանն, նմայ փառք յաւիտեանս:

թ. 247բ-8ա Յաղագս, թէ փոփոխումն ժամա­նակաւ, որ իրաց եւ նորին հետեւումն ածէ առ մեղն. 9 – Նախ գիտելի է, թէ այն առ մեղն տրամադրէ... ըստ որում սպանանէ մարդ չարութեամբ զհոգին իւր:

Գ. 141ա-263բ Բանք Ոսկիականք եւ գեղեցկա­գոյնք, զանազան սուրբ գրոց վարդապետութեամբ յարադրեալ եւ ճոխացեալ, ի բոլոր ժամանակս տա­րոյն շարադրեալ եւ արարեալ ի գերազանց սրբա­զան աստուածաբանութեան վարդապետէ՝ եղ­բայր Յակոբէ Վօռաճիոյ, կարգին քարոզողաց յու­մեմնէ եպիսկոպոսէ Եանվէնսիոյ երջանկապէս սկսանի

Տե՛ս ձեռ. 404, 1ա-286ա: Առջբն./141ա: ա/141բ-3ա: բ/չիք: գ/143ա-4ա: դ/144ա-6ա: ե-զ/չիք: է/146ա-9ա: ը-ժա/չիք: ժբ/150ա-1ա: ժգ-ժդ/չիք: ժե/151աբ: ժզ/չիք: ժէ/151բ-3ա: ժը/153ա-4ա: ժթ/154ա-5բ: ի-իբ/չիք: իգ/155բ-6բ: իդ/156բ-7բ: իե/157բ-8բ: իզ/158բ-60բ: իէ-իթ/չիք: լ/160բ-2ա: լա/162ա-3բ: լբ-լգ/չիք: լդ/164ա-5բ: լե-լէ/չիք: լը/165բ-6բ: լթ-խա/չիք: խբ/167ա-8ա: խգ/չիք: խդ/168ա-9ա: խե-խզ/չիք: խէ/169ա-70բ: խը/170բ-2բ: խթ/չիք: ծ/172բ-4բ: ծա/չիք: ծբ/174բ-6ա: ծգ-կ/չիք: կա/177բ-8ա: կբ/178ա-9ա: կգ/չիք: կդ/179բ-81ա: կե-կը/չիք: կթ/181ա-3ա: հ/183բ-4բ: հա/184բ-5բ: հբ-հգ/չիք: հդ/185բ-7բ: հե/չիք: հզ/187բ-8բ: հէ-հը/չիք: հթ/188բ-90ա: ձ/չիք: ձա/192բ-3բ: ձբ/չիք: ձգ/193բ-5ա: ձդ/195ա-6ա: ձե/196ա-9ա: ձզ-ձէ/չիք: ձը/199ա-200բ: ձթ-ղգ/չիք: ղդ/201բ-3ա: ղե/չիք: ղզ/203ա-4ա: ղէ-ղը/չիք: ղթ/204ա-5բ: ճ/չիք: ճա/205բ-6ա: ճբ/206ա-7ա: ճգ-ճզ/չիք: ճէ/207ա-8ա: ճը/208ա-9ա: ճթ/չիք: ճժ/210բ-1բ: ճժա/չիք: ճժբ/213ա-4ա: ճժգ-ճժէ/չիք: ճժը/216բ-8ա: ճժթ-ճի/չիք: ճիա/218ա-9ա: ճիբ-ճիը/չիք: ճիթ/219ա-21ա: ճլ-ճլա/չիք: ճլբ/222ա-3բ: ճլգ/223բ-4բ: ճլդ-ճլե/չիք: ճլզ/226ա-7ա: ճլէ-ճլը/չիք: ճլթ/227ա-8բ: ճխ/չիք: ճխա/228բ-30բ: ճխբ/230բ-1բ: ճխգ-ճխդ/չիք: ճխե/231բ-3ա: ճխզ-ճխէ/չիք: ճխը/233ա-4բ: ճխթ-ճծ/չիք: ճծա/234բ-6բ: ճծբ-ճծգ/չիք: ճծդ/236բ-8ա: ճծե/238ա-9բ: ճծզ/239բ-41ա: ճծէ/չիք: ճծը/241ա-2բ: ճծթ/242բ-8ա: Ցանկ/249ա-51բ:

Ունի նաեւ՝

1. 149ա-50ա Յաղագս սրբոյն Յովհաննու: Թէ վասն էր է, որ ասէ. Ես ձայն բարբառոյ – Որոյ պատ­ճառն է, զի կարծէին ոմանք գոլ նմանէ... յորում եդեալ է, պարտիմք նմայ ցաւակցիլ, ընդ որում հայէի յանգ­րուանս եւ մաշէի. եւ այլն:

2. 163բ-4ա Բան յաղագս ապաշխարութեան, որ ասէ Տէրն. Բազումք են կոչեցեալ, եւ սակաւք ընտրեալք – Դնի ապաշխարօղաց մեծ քաղցրու­թիւնն... եւ նեղ ճանապարհն, որ տանի առ կեանս եւ սա­կաւուք են, որք գտանեն զնայ:

3. 176ա-77բ Բան յաղագս Յարութեանն Քրիս­տոսի բազում պարագայիւք ցուցանի – ԶՅիսուս խնդրէ՛ք զՆազովրեցին... արդ, գիշերովն նշանակի դժո­խային խաւարն, որոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս:

4. 190բ-1բ Բան յաղագս նախագուշակման Քրիս­տոսի վասն բաժանման սինակօկային, այսինքն՝ ժողովարանին, վատահամբաւութիւն եւ սպա­նումն առաքելոց – Ի ժողովրդոց իւրեանց հա­նիցեն... զոր Աստուածն մեր տացէ մեզ եւ յամենայն քրիստոնէից. ամէն:

5. 191բ-2բ Բան յաղագս, թէ առ յորս գայ Հոգին Սուրբ եւ օթեւանս առնէ – Առ նայ եկեսցուք եւ օթեւանս առ նմայ արասցուք... զորոց ասացաք, ան­ցեալ երեսն տե՛ս, Յոբ 40:

6. 200բ-1բ Բան դարձեալ առ նոյն բնաբան, թէ ով պատրաստեաց զայս ընթրիս, եւ թէ վասն ոյր եւ կամ զինչ դժոխային ընթրիսն – Այր ոմն արար ընթրիս... ջոկ-ջոկ ընտանին ագահաց:

7. 209ա-10բ Բան յաղագս Աստուծոյ ողորմու­թեանն եւ արդարութեանն Աստուծոյ – Գթամ ի վերայ ժողովրդեանդ... եւ մանրեալ բրդեա՛ քաղցելոց զհաց քոյ. եւ այլն:

8. 212աբ Բան յաղագս, թէ ի յանիրաւ մամոնայէ առնել բարեկամս, վասն ոյր եւ տունն, զոր շինեն սուրբք եւ մեղաւորք, որպէս եւ կամ ուր, որով զանազանին – Արարէ՛ք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ... ընդ որում փուշք ժողովեալք հրով այրին:

9. 214ա-6բ Բան առ փարիսեցին եւ մաքսաւորն, թէ որպիսի սկիզբն ունեցան եւ զորպիսի վաղճան՝ օրինակ արդարոց եւ մեղաւորաց, հպարտութեան եւ խո­նարհութեան – Արք երկու ելին ի տաճարն, կա՛լ յա­­ղօթս... եւ սա բացեալ, զբերան իմ բացի եւ առ զհոգի:

10. 221ա-2ա Բան յաղագս յարուցման որդւոյ այրոյն, որով նշանակին իւրաքանչիւր մեռեալ մե­ղա­ւորքն եւ կսկիծ մօրն ցուցանէ զորբն այրի հոգւոյն – Գնայր Յիսուս ի քաղաք մի... մինչեւ ի վաղճանն կալով վասն որդոյն ընդդէմ յամենայնից:

11. 224բ-6ա Բանք յաղագս, թէ որովք ցուցանին, խոնարհութիւնն ցուցանի – Մինչ կոչիցիս ի կոչ­մունս... որքան լինի խոնարհ, այնքան լինի բարձր շնոր­հիւ եւ փառօք:

12. 251բ-63բ Դնին աստ երկրորդ ցանկն խորհրդա­­ւոր իրաց, կարգաւ այբուբենից տե՛ս – Աս­տուած որպէս գտանի... Օգտութիւն չարչարանացն Քրիստոսի Ե. տեսանի:

Ծնթ. Բոլոր միաւորների խորագրերը նշուած են ստ. լս-ներում:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՆԱԽԱԳԱՂԱՓԱՐ ՕՐԻՆԱԿԻ

1բ (1700 թ.) Կուռնելիոսի Կուռնելեան Լափի­տաց­ւոյ, ի կարգէն Յիսուսեան, նախ Իլովանէնսիայ, զկնի համալսարանի Հռօմայականի՝ սրբազան տառից վարդապետէ նուիրեալ գերապայծառի եւ գերյար­գելւոյ իշխանի Վնէժացւոյ՝ Կրիման կոչեցելոյ, սուրբ հռօմէական եկեղեցւոյ լայնապայծառ կառդինալի ի Վնէժում, 1700 թվումս:

244ա (1753 թ.) Զգծօղ սորին զմեղսամած Կա­րա­պետ՝ իբրու թերագէտ վարդապետս, համայնից ծա­ռա­յիցն, Աստուծոյ անարժան եւ անարդիւն ծառայ, որ ի ՌՄ. եւ Բ. (1753) թվին ըսկիզբն՝ Յունվարի սկսա հա­ւա­քել զսա ի «Բանք Ոսկիական» գրոց, բազմաց զսակաւն համառօտեալ յօգուտ բանասիրաց եղբարց, վասն որոյ յիշել մաղթեմ ի Քրիստոս:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

1. Գրչի. Տե՛ս Տիտղ.՝ 1ա:

2բ Այս առաջնոյ տետրի ցանկն է, իսկ զմնացեալն վերջ գրքոյս գտցես՝ լի եւ անթերի ի փառս մեծին Աստուծոյ եւ յօգուտ գիտնոցըն մերայնոց:

118բ Արդ, ողորմած շնորհիւ Տեառն աւարտեցաւ մեկնութեան գիրքս կանօնական Կուռնելիոսի Կուռ­նելեան Լաբիտացւոյ, հաւաքեալ եւ քաղեալ ոճիւ կար­ճա­գունիւ ի պէտս բանասիրաց, ի սոյն հաւաքօղէ՝ Կա­րա­պետ իբրու չնչին վարդապետ: Գրեցաւ ՌՄ. եւ Թ. (1760) եւ Մարտ 17, որ եւ ժտեմ օգտողացդ լիովին զողորմին:

122բ Զհաւաքօղ սորա ի բանից սրբոց հարց եւ վարդապետաց եկեղեցւոյ, հեղինակութեամբ սուրբ գրոց, մաղթեմ պահել թարց եպերանաց եւ յիշել ի Տէր վասն ներման յանցանաց իմոյ եւ իմայնոց, եւ ձերինդ մեղաց, ընթերցօղ բանասիրաց Տէր արասցէ ներման արժանս. ամէն:

127ա Ի 1209 (1760) ամի եւ Ապրիլի 20ն օր գրե­ցումն ի Սուրբ վանս Առաքելոց, որ նահանգին յԱթ­խայ, որ նախապէս շարադրեցաւ եւ հաւաքեցաւ ի բա­նից սրբոց հարց եւ ըստ նոցին մտաց ի մի տուփ/// (2,5 տող ջնջած): Ի 1196 (1747) ամի թւոյս մերոյ, որ երբեմն/// (մէկ բառ ջնջած) անդ ծառայ Աստուծոյ, ծառայող եղբարց նւաստ հաւատոց, իբրու կարգունակ տեղեաւ (մէկ տող ջնջած): Եւ արդ, մնամ օգնակա­նու­թեանն Աստուծոյ եւ բազմաց ակն ունիմ:

2. Ծաղկողի. 8բ Սուրբդ եւ արդարդ Յակոբոս Տեառնեղբայր, նոյն եւ եպիսկոպոս, տէր Յոհաննէս սորին ծաղկողս:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 1ա սեւ թանաքով ձուածիր՝ «ԳՐԻ­ԳՈՐ / 1827»: 1ա, 9ա երկիցս, սեւ թանաքով բոլորակ՝ ան­ընթեռնելի:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝«Կոռնելիոսի Մեկ. Կաթուղիկեայց Յակովբայ», Ա. կազմաստառին՝ «Մեկնութիւն Կաթողի­կեաց սրբոյն Յակոբայ առաքելոյն, այլ քարոզք, զԵրգ Երգոց, Սողօմօնի արքային», Պհպ. Աա՝ «554/3013», «ՌՄԹ. – 1760, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 248բ՝ «Եդեալ ի հուր»:

ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝ 8ա՝ Յակոբոս Տեառնեղբայր եւ աբեղայ մի:

3014

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

 

ԺԹ. դար


ԹԵՐԹ՝ 78-3 (տե՛ս Պհպ. գրչի էջակալում՝ 3-154, որ է 4ա-78ա). չգրուած՝ 78բ: ՊՐԱԿ՝ 3+Ա-Զx12 (Ա 11)+4: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ «ԹՂ, 18///»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x17: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (16x13): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 26բ): ՏՈՂ՝ 26: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, միջուկը՝ ստուա­րա­թուղթ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ 3 (թ. 1-3՝ հա­շուած թերթաքանակի մէջ)+Բ-Դ. սպիտակ չգրուած թուղթ (Պհպ. Բա-Դա):

Նմուշ 26բ

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – (գծանկար) Զարդագիր՝ թռչնա­գիր (6բ՝): Գոյն՝ կարմիր:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած, վրան սկզբնապէս եղած անցք՝ կարկատան նոյն կաշուից. գրադաշտը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան հետքերով, թ. 1-2ի կարը թուլացած. ձեռագիրն ունեցել է Պտռկ-Պհպ՝ Յայսմաւուրք բո­վան­դակութեամբ, որը նորոգման ժամանակ անջատուել, իբրեւ առանձին միաւոր հայերէն Պտռկների հաւաքածուի մէջ գրան­ցուել է 2210 համարի ներքոյ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 4ա-78ա [Անդրէասի Կապադովկացւոյ Մեկ­նու­թիւն Յայտնութեանն Յովհաննու]

Տե՛ս ձեռ. 1161, 79բ-168բ: Յիշատակարան թարգմանողի գրոյս/չիք: Ի տիեզերական ժողովոյն/75բ-6բ: Գլուխք/77ա-8ա: Ի Յայտնութիւն Յովհաննու/4ա-6ա: ա/6բ-8բ: բ/8բ-10ա: գ/10ա-1ա: դ/11աբ: ե/11բ-2ա: զ/12ա-3ա: է/13ա-4ա: ը/14ա-5ա: թ/15ա-6բ: ժ/16բ-9ա: ժա/19աբ: ժբ/19բ-20բ: ժգ/20բ-1ա: ժդ/21աբ: ժե/21բ-2ա: ժզ/22աբ: ժէ/22բ-3ա: ժը/23ա-4ա: ժթ/24բ-6ա: ի/26ա-7ա: իա/27ա-8ա: իբ/28աբ: իգ/28բ: իդ/28բ-9ա: իե/29աբ: իզ/29բ-30բ: իէ/30բ-2ա: իը/32աբ: իթ/32բ-3բ: լ/33բ-4բ: լա/34բ-5ա: լբ/35աբ: լգ/35բ-8ա: լդ/38ա-41ա: լե/41ա-2ա: լզ/42ա-3ա: լէ/43ա-4ա: լը/44աբ: լթ/44բ-5բ: խ/45բ-6ա: խա/46ա: խբ/46ա-7ա: խգ/47աբ: խդ/47բ-8ա: խե/48ա-9բ: խզ/49բ: խէ/49բ-50ա: խը/50աբ: խթ/51ա: ծ/51աբ: ծա/51բ-2ա: ծբ/52բ-3ա: ծգ/53ա-4ա: ծդ/54ա-6բ: ծե/56բ-9ա: ծզ/59աբ: ծէ/59բ-60բ: ծը/60բ-1բ: ծթ/61բ-2ա: կ/62ա-3ա: կա/63ա: կբ/63աբ: կգ/63բ-5ա: կդ/65ա-6ա: կե/66աբ: կզ/66բ-7բ: կէ/67բ-71ա: կը/71աբ: կթ/71բ-2ա: հ/72աբ: հա/72բ-3ա: հբ/73ա-4ա:

Ունի նաեւ՝

1. 74աբ [Յիշատակարան թարգմանութեան] – Այս յայտնութիւն աստուածաբան աւետարանչին Յով­հան­նու, սրբոց հարցն մերոց վարդապետութեամբ... եւ ի փոխելն աստի՝ սրբոց թագաւորացն արասցէ պսա­կա­կից եւ խորանակից ի լուսեղէն յարկսն, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն:

2. 74բ-5բ Յիշատակարան տառիս գտողի՝ տեառն Ներսեսի գերահռչակ վարդապետի, զոր գտեալ ի մեծն Անդիոք, գրեաց զսա ի լուսաւորու­թիւն հոգւոց – Ես՝ Ներսէս նուաստս ի Քրիստոս եւ տար­­տամս յուսումնասիրաց... ձեռամբ նուաստ եպիս­կո­­պո­սի նորին մայրաքաղաքի Տարսօնի՝ տառապելոյս Ներ­սէսի, շնորհօք եւ ողորմութեամբն Քրիստոսի, որ է օրհ­նեալ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. ԺԹ. դարի վերջ

Բ. 1ա-3ա [Երգք եւ տաղք]

ա. 1ա Երգ ի վերայ սուրբ Աստուածածնի – Մա­րիամ կոյս, որ բանին Հօր մայր յորջոջի... զուար­ճիւք դիմօք մասնակցիցի վերնոյ շընորհին:

բ. 1բ Եղանակ սուզինակ երգելի – Թագ փառաց մերոց այր ցանկալի, / Գոհար ահագին գանց գովելի... Քաջազուն հօր դու քաջ ժառանգ, / Որպէս բազէ դեւ քո երագ, / Հասեր հարեր դու զՎախթանկ, մե՛ծ նախա­րար:

գ. 1բ Տաղ ի վերայ Լեւօն արքայի – Շառաւիղ ըն­տիր տոհմին Ռուբինեաց, / Առիւծ անվեհեր արի ախո­յեան... Հայեաստան աշխար[հ] գոչէ, հառաչէ, փու­թա­ցի՛ր յօգնել, արի՛ ախոյեան:

դ. 1բ-2ա [Անխորագիր] – Շուշան ծաղիկ եմ դաշտաց, / Եւ հարսն ընտիր նարդոսաց... Արի՛, արի՛, մերձաւո՛ր իմ, սէ՛ր իմ, սէ՛ր իմ, ցանկալի՛ իմ:

ե. 2ա [Անխորագիր] – Ծիլ, ծիլ ոսկի է վարդի թերթերն, / Որպէս եւ ասեն նախնի ծերերն... Գոլ-գոլ արտասւօք ըզսիրտն իւր այրէ, ի փըշուտ վայրէն գեղ՛՛:

զ. 2բ Եղանակ Հալէպի Պիրքերէն – Հսկայ հզօր գե­ղապատշաճ, / Հայկ մեր նախնի քաջազանց... Մինչ ցե՞րբ կացցես յինէն անտես, / Կարօտիմ քոյդ տեսու­թեան զդէմս:

է. 2բ-3ա Երգ ի վերայ Ճաշոցի – Զճաշոց մա­տեանս ի լոյս ածեալ, / Զպատկերքս ընտիրս ներքան­դա­կեալ... Բարեծնունդ ջահնկալաց, / Եւ ընդհանուր կղերիկո­սաց:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 3բ (1885 թ., շղագիր) Նուէր Սուրբ Էջմիածնեայ մատենադարանին. բժիշկ Գաբրիէլ Յոհաննիսեանց, 1885 թիւ, 12ն Մայիսի, Ալեքսանդրապօլ:

2. Պհպ. Դբ (ԺԹ. դ., նոտրգիր) Զօրութիւն գրոյ այս է, որ ես Յարութիւնի որդի Առագելս:

3. Կազմաստառ Ա. (ԺԹ. դ., նոտրգիր) Յարգոեա՛յ պետին եւ գերայմեծար հայազեանց///, Մարտիրոս քա­հանայ Մահտեսի-Կարապետեան:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «556, Մեկ. Յով Անդր////// ի եպ///», Ա. կազմաստառին՝ «Հմր 34», Ա. կազմաս­տա­ռին սոսնձած թերթիկ՝ «ԺԹ., Մ[եսրոպ] եպ[իս­կո­պո]ս», 1ա՝ «556/3014”:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Ա. կազմաստառին, 1ա՝ զանազան տառեր, 1ա՝ «Ուր ես մայր իմ, իմ քաղց», «Թագ փա­ռաց մերոց, այր ցանկալի, / գոհար անգին, գանձ գո­վելի, / միշտ ի հոգիս, սէր քո վառի, մեծ նախարար Մա­միգոնեան: Սուր սայրասուր Մամիգոն, Սնբատ իշ­խան առիւծ արքան, պարելի եկ, եկ սէր իմ», Պհպ. Գա՝ «Յօսեփ, Մինաս: Ընդադրեալք բացառ նոցա կան հայոց վկ/// Ենովբոս, Ենովբոս»՝ գրուած գրչախաղի սկզբունքով, ընթերցումը երկբայական, Պհպ. Դբ՝ «Այ­բու­բեն՝ Ա-Ն, Վ»:

 

3015

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

(Բաղկացած է երկու տարբեր ձեռագրերից)

ԹԵՐԹ՝ 114: ԿԱԶՄ՝ սեւ կաշի, միջուկը՝ ստուարաթուղթ, աս­տա­ռը՝ սպիտակ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ քերծուած. լու­սան­ցակողերը մասամբ կեղտոտուած:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Մեկնութիւն տօմարի Յակովբ վար­դապետի Ղրիմեցւոյ, 32»:

ՁԵՌԱԳԻՐ Ա.

ԽԱՐԱՍՈՒ

ՌՄԲ. – 1753

ԳՐԻՉ՝ Յարութիւն: ՍՏԱՑՈՂ՝ Աճէմ տրց. Սիմէոն:

ԹԵՐԹ՝ 95 (թ. 1-95). չգրուած՝ 1ա-3բ, 93բ-5բ: ՊՐԱԿ՝ 3+1-11x8+4: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ լուսին, երիցուկ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14x10): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 16ա): ՏՈՂ՝ 25:

Նմուշ 16ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 4ա: Լուսան­ցա­զարդ՝ բուսական: Զարդագիր՝ հանգուցագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, դեղին, վարդագոյն:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. թերթերը տեղ-տեղ խոնաւութեան, մոմի եւ ձէթի հետքերով. 4ա էջի մանրանկարի կարմիր գոյնը դրոշ­մուած հանդիպակաց էջին:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 4ա-93ա Մեկնութիւն տումարի, զոր խնդրեաց Թումա վարդապետն Մեծոփայ վանից աստուածա­բնակ սուրբ ուխտին, եւ սիրով զհայցուածս նորա կատարեալ Յակոբ վարդապետըն Ղրիմեցի

Տե՛ս ձեռ. 739, 58բ-178ա: ա/4ա-71բ: բ/71բ-5ա: Յիշ./75աբ:

Տե՛ս Յակոբ Ղրիմեցի, Տոմարագիտական աշխատութիւն­ներ, Երեւան, 1987, էջ 188-308 (համեմատական այս բնագրում ձե­ռա­գիրս օգտագործուած չէ):

Բ. 75բ-87ա [Տոմարականք]

1. 75բ [Աղիւսակ] – Այս բոլորս ցուցանէ Է.երեա­կով պատկեր օրն եւ Դ. յեղանակն՝ որ օր մտածն եւ է:

2. 76ա [Աղիւսակ] – Այս բոլորակըս ցուցանէ ներքին Է.երեակին վերայ առաջ յայտնութեան միջի աւելի օրըն. եւ այլն ըստ կարգին գտանես անսխալ եւ անվրէպ՝ որ օր լինելըն. գծողս հիշէ՛ք:

3. 76ա [Խրատ] – Թէ կամիս չար աստղն այսպէս արա՛յ... եւ ձի, նաւ այսպիսի բան մի՛ աներ, չար է եւ է:

4. 76բ [Աղիւսակք] – 1. Այս բոլորակս Յայտնու­թե­նէն առաջ՝ թէ քանի օր է Տարոյ գիրն, վերն է, եւ միջինն օր ուտիքն անվրէպ, այսքան: 2. Այս բոլորակս ցուցանէ Վարդավառէն մինչեւ Աստուածածինն, գիր տա­րին վերն է, եւ միջինն շաբաթ ուտիքն է: 3. Այս բո­լորակս ցուցանէ Լուսնոյ մասն, զի ամէն օր ԲԺ. մաս հեռանայ մինչեւ ՃՁ. եւ մօտենայ մինչեւ աւարտն, Արեգակն եւ Լուսինն միոյ տեղ ծնանի:

5. 77ա [Աղիւսակ] – Այս Լ.եակ (30) բոլորս ոչ միայն Լուսին ցուցանէ, այլ ամենայն թիւս ցուցանէ, զամսոյ Լուսնոյ վերադիրոյ, Է.երեակոյ եւ այսպէս արասցես... եւ զայն գիր բոլորակս անտի առաջ տո՛ւր, եւ զայն է, զոր խնդրես անսխալ:

6. 77աբ [Խրատ] – Թէ կամիցես տեսանել եւ իմա­նալ զլոյս գերազանցն... եւ այս որ է, որ <որ> ասեն հրեայքն, Ա. օր կայ, ո՛չ գիտէք. եւ Քրիստոսի մար­դա­սի­րին փառք յաւիտենայ, յաւիտենիւ, յաւի­տե­նից. ամէն:

7. 77բ [Խրատ] – Ահա չորք ամիսքն, եւ հունձքն գան... եւ մարգարէն վկայէ, ծագեսցի յաւուր եւ այս­քան առ [այս]:

8. 78ա-81ա [Հարցմունք եւ պատասխանիք] – Հարցումն. Ընդէ՞ր տարին ՅԿԵ. (365) օր է: Պատաս­խանի. Վասն զի մարդն աշխարհս բանական շինե­ցաւ... որ է ի սկիզբն Նիսանայ յեբրայեցոց, եւ է այս բո­լո­րակս:

9. 81աբ [Խրատք եւ աղիւսակք] – Եթէ կամիցիս գիտել Արեգակըն յորում գոտոջ է՝ կա՛լ ի գարնանային հասարակածէն... եւ իսկ Լուսինն Ժ. ժամ կենայ, եւ գօտիք են այսոքիկ այսքան:

10. 81բ-4ա Այս են Է. գօտիքըն – Զայս Է. աստղս, որ շրջին ընդ կենդանակերպսն... այս են խորհուրդք ան­դընական յօդոցն, զոր յայտնեաց Աստուած իմաստ­նոց:

11. 84ա-5բ Յաղագս սուրբ առաքելոցն, զոր պասէքն կատարելոյ յետ Յարութեան փրկչին – Սուրբ առաքեալքն կատարէին զպասէքն ամենայն ամի... որ այսքան ամենայնն լման եւ անխուսուռ ըստեղծեցեր:

12. 86ա-7ա Յաղաքս դարուց լինելութեանց, թէ որպէս եւ իցէ – Առաջին դարն կիրակի եմուտ Ենովք... այսքան առ այս վասն աստեղաց գիտութեան. եւ է:

Գ. 87ա-93ա Պատճառ լինելութեան ամենայն գոյիցս՝ հուր, ջուր, յօդ, հող եւ – Եւ ջուր է սերուն բնութիւն... թէպէտ եւ ինքն անկարօտ է եւ անմարմին, այսպէս եւ ի ցանկութիւնս եւ ի հեշտութիւնսն մարմ­նոյն. եւ ի Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեան յաւիտենից. ամէն:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 75բ Այլ եւ գծող զրժան, սոսկ անուամբ Յա­րու­թիւնս յիշէ՛ք, սղալանս չի՛ մեղադրէք, յիշուիք Յի­սու­սի Քրիստոսի. ամէն:

75բ Եղբա՛յրք, ես սակաւ օքտեցայ, դիպօղն բազում իմասցի, ընթերձողն մեզ յիշեսցի, ինքն Աստուծոյ աւրհ­­նի. ամէն:

77բ Գծողս յիշէ՛ք. ամէն:

93ա Գրեցաւ Մեկնութիւն տումարիս ձեռամբ ձեր ոտաց հող եւ մոխիր, անպէտ մականուամբ Յարու­թիւնս եւ մօրն՝ Թագուհի եւ հայրն՝ Խաչատուր, եւ եղ­բայրն՝ Ասվատուր, որ եւ ասէ Աստուած ողորմի, վայե­լումն Աճէմ տիրացու Սիմէոնին, Աստուած իմաստու­թիւնն յաւելու: Ի թվականիս մերոյ ՌԲՃԲ.ին (1753), Օգոստոսի ԻԳ. (23), օրն Բ.շաբատի, աւարտեցաւ ի քա­ղաքն Խարասուի, ի հայրապետութեան մերոյ տեառն Աղէկսանդր կաթուղիկոսի, եւ յԵրուսաղէմայ պատուիրագն՝ տեառն Յակոբ վարդապետի, եւ Կա­ֆայու առաջնորդն՝ տէր Էգնատիոս վարդապետին, եւ Ղրիմայ Սուրբ Խաչին առաջնորդութեան տէր յԱդամ վարդապետին աւարտեցաւ գրգուկս. դիպելով կամ կար­դալ՝ յիշէ՛ք զարժանս, խոշոր եւ մանտրութեանըն չի մեղադրէ սղալանացս, որ եւ Աստուած ողորմի իւր ծնողացն:

ՆՇՈՒՄ՝ 1ա՝ «560/3015», «ՌՄԲ. – 1753, Մ[ես­րոպ] եպ[իսկոպոս]»:

ՁԵՌԱԳԻՐ Բ.

 

ԺԷ. դար

ԹԵՐԹ՝ 19 (թ. 96-114). չգրուած՝ 107բ-8ա, 113բ-4բ: ՊՐԱԿ՝ 12+7: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ, երիցուկ եւ «A G» (թ. 96-107), «P SER PE, RIURO IER GVE” (թ. 108-14): ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (13x9): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 99ա): ՏՈՂ՝ 21-2:

Նմուշ 99ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. թերթերը տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ մո­մի հետքերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 96ա-105ա Նախերգանք քարոզի – [Երան]ելի բնութիւն եւ աննախանձ բարերարութիւն, սկիզբն կե­նաց եւ կենդանութիւն արարածոց... փառք յամենայնի՝ ընդ Հօր ամենակալի եւ ընդ Որդոյդ միածնի եւ բարերարի, այժմ եւ անվախճան յաւիտեանս. ամէն:

– 105ա-7ա Յորդորակ – Այժմ ժամանեալ մեր յաւարտ եւ կատարումն թարգմանութեան յառաջար­կեալ մարգարէական բանիս... այլեւ զկամարակապ խորանս եւ զերկնահան/// (չշարունակած):

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ. ԺԹ. դար, շղագիր

Բ. 108բ-13ա [Դեղագիրք]

1. 108բ-12ա Վասն փենուայ խոտի – Խոտ մի գայ, անուն փենունայ կասեն... ոմանք կակաւիլ ասեն, ոմանք քաջվարս ասեն:

2. 112ա Թէ աշխարհ ամենայն լերինքն որպէս սապոն լինի, եւ ամենայն ծովքն եւ գետք ժողովես, զանմիտ մարդոյ շապիք լւանալ ոչ կարեն:

3. 112ա Դեղ բերանացաւի – Ա. դրամ ռաւանդ, Ա. դրամ չօփ չինի... բերանն ձգես, ողջանա Աստուծով:

4. 112ա Մարդոյ վիզն, որ մրքում բուն լինի... Ա. սհաթ նստի, խալսի Աստուծով:

5. 112ա Թէ մարդոյ ուսից դիպի, որ բազում դղրանքով ճար չլնի... Գ. օր կենա, խալսի Աստուծով:

6. 112բ Որ մարդոյ արանքն ուռի... պուղին նստեցուր, օգտէ Աստուծով:

7. 112բ Մարդ, որ դեղն շռէ, առ չիրիշն... ուտէ անօթուց, լաւանայ Աստուծով:

8. 112բ Դեղ հազի – Ա. դրամ աֆօն, Ա. դրամ սեւ ձութ... օրն Բ.-Բ. հատ կուլ տա, փորցած է Աստուծով:

9. 112բ Վասն վէրէմի – Թէ հանապազ մարդոյ սրտէն ու բերանէն արիւն գայ... Խ. (40) օր իշու կաթն ծմէ, փորցած է Աստուծով:

10. 112բ Վասն թխնաֆասի – Ա՛ռ կես հօխայ սխտոր... ազատի այն ցաւէն. փորցած է:

11. 112բ Եթէ ոք տաք ջուր խմէ ամենայն այգ առաւօտոյն... կարի աղէկ է բնութեան. փորցած է:

12. 112բ Դեղ բորի – Կօզ տաշի, ղալամ ժանկառ... եւ ապա քսվէ:

13. 112բ-3ա Դեղ ծնկան քամու – Սզլանմիշ ըլնայ, առ Ե. հատ մեծ ճերմակ սոխ... Գ. անգամ արա՛, լաւա­նայ Աստուծով:

14. 113ա Վասն օձիկ ցաւի դեղ – Զշիպն դմա­կե­ղով շաղղէ՛, ի վերան դի՛ր. փորցած է Աստուծով:

15. 113ա Վասն նուզլայի – Այս այլ փորցած է: Զգագաթն ածլէ խիստ... դուրս հանէ, խալսի Աստու­ծով:

16. 113ա Դեղ կշտացաւի, սրտացաւի – Որ շուրջ գա ի մէջքն կամ ի թիկունքն... թէ հոգեւոր վարէ, նէ ազատի Աստուծով, փորցած է:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 96ա՝ «Հեչ, հեչ, ամենայնի օրհնեալ ես Տէր», 114բ՝ «Գր, Գրի, Ա-Ե»:

3016

ՍԻՄԷՈՆԻ ՋՈՒՂԱՅԵՑՒՈՅ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ՊՐՈԿՂԻ

ՊԱԽՃԱԼԸ ԽԱՆ

ԺԹ. դար (1874ից առաջ)

ԳՐԻՉ՝ Յարութիւն: ՍՏԱՑՈՂ՝ Ղավուխճի պրն Յօհաննէս:

ԹԵՐԹ՝ 79. չգրուած՝ 77բ-9բ (գրչի էջակալում՝ 1-143, որ է 1ա-77ա): ՊՐԱԿ՝ 1-7x12 (7՝ 7): ՆԻՒԹ՝ կապոյտ թուղթ. լուսագծերով: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 22x16,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (18,5x13,3): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 2ա): ՏՈՂ՝ 30: ԿԱԶՄ՝ ծաղկաթուղթ, միջուկը՝ ստուարաթուղթ, աստառը՝ կապոյտ թուղթ:

Նմուշ 2ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի եզրերն ու անկիւնները վնա­սուած, խունացած. թերթերին աղտոտուածութեան, խոնաւու­թեան հետքեր, զանազան բծեր, թանաքակեր, թ. 74-5ը ետեւ­առաջ. կարդալ՝ 75աբ, 74աբ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1ա-77ա Սիմէօնի Գառնոյ եպիսկոպոսի արա­րեալ Մեկնութիւն գրոցն Պրոկղի

Տե՛ս ձեռ. 874, 10ա-116ա: Յառաջաբանութիւն [թարգմա­նողի]/1ա-2ա: Ցանկ/չիք: ա/2ա-5բ (խորագիրը՝ չիք): բ/6աբ (խո­րագիրը կիսատ՝ Յաղագս վերացուցի վերացուցելոյ): գ/6բ-10ա: դ/10ա-3բ: ե/13բ-21բ: զ/21բ-4ա: է/24ա-6բ: ը/26բ-9ա: թ/29ա-32բ: ժ/32բ-3բ: ժա/33բ-4բ: ժբ/34բ-6ա: ժգ/36աբ: ժդ/36բ-7ա: ժե/37աբ: ժզ/37բ-9բ: ժէ/40ա-2ա: ժը/42աբ: ժթ/42բ-3ա: ի/43աբ: իա/43բ-6ա: իբ/46ա-7բ: իգ/47բ-50ա: իդ/50ա-1ա: իե/51ա-2բ: իզ/52բ-8բ: իէ/58բ-64բ: իը/64բ-74ա: իթ/74ա-6բ: [Յիշատակարան լուծողի գրոցս]/77ա: [Յիշատա­կա­րան թարգմանողի գրոյս]/77ա:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 77ա Վերստին գաղափարեցաւ ի յընտիր օրի­նակէ, այսինքն՝ ի նօտար մանկանէ, որ է մերձ Աս­տուա­ծածնայ եկեղեցւոյն, որ ի Պախճալը խանն, ըզգու­շութեամբ ձեռամբ նուաստ ծառայիս Աստուծոյ Յարութիւնիս, ի վայելումն Ղավուխճի պարոն Յօ­հան­նէսին, եւ հանդիպօղքդ սմա յիշեսջի՛ք, զի եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Տեառնէ. ամէն:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1ա (ԺԹ. դ., շղագիր, ստ. լս.) Ն[ուաստ] Յովհան­նէս ծ[այրագոյն] վարդապետ Գրիգորեան, ի Ռուս­ճուք:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 76բ կապոյտ թանաքով բոլորակ՝ «ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐԴԱ­ՊԵՏ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ, 1874»:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Հմր 4», Ա. կազմաստառին՝ «ԺԹ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 1ա՝ «565/3016»:

3017

ԴԻՈՆԷՍԻՈՍԻ ԱՐԻՍՊԱԳԱՑՒՈՅ ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ

(թրգմ. Ստ. Լեհացի)

ԿԱՐԻՆ

ՌՄԻԶ. – 1777

ԳՐԻՉ՝ Յովհաննէս:

ԹԵՐԹ՝ 310. չգրուած՝ 1ա-12ա, 14բ, 16բ, 291բ-310բ: ՊՐԱԿ՝ 12+Ա-ԻԴx12 (Զ, ԻԱ 10, ԺԱ 14)+12: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20,5x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (13,5x9,5, մուտքերը եւ ցանկերը (միասիւն՝ 13ա-6ա, 77ա-8ա, 137ա-8բ, 253աբ, 262ա, 288բ-91ա): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 21ա): ՏՈՂ՝ 30-1: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ կարմիր կաշի, մի­ջու­կը՝ տախտակ, աստառը՝ դեղին թուղթ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ. դեղին չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ երկու իրար կպած շրջանակ, որոնք մէջտեղից անհաւասարաչափ կի­սած՝ վերին շրջանակի վրայ խաչ:


Նմուշ 21ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 16ա: Ճակատա­զարդ՝ 78ա, 138բ, 253բ, 262ա, 279ա (կիսախորանը եւ ճակա­տազարդը՝ առանց գունազարդման եւ միջնամասի զարդանախ­շերի, ունեն միայն եզերաշրջանակներ): Զարդագիր՝ կենդա­նագիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն, սեւ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին թեթեւակի վնասուած, քերծուած, խունացած, եզրերը մաշուած. թերթերը տեղ-տեղ, աղ­տոտուած, խոնաւութեան եւ թրջուածութեան հետքերով, զա­նազան բծերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

12բ-291ա Գիրք սրբոյն Դիոնէսիոսի Արիսպա­գաց­ւոյ

Տե՛ս ձեռ. 110, 1բ-348բ: Յառաջաբանութիւն գրոց/13աբ: 1/15ա-76բ: Ցանկ/14ա: ա/15ա-20ա: բ/20բ-8բ: գ/29ա-32ա: դ/32ա-6բ: ե/36բ-8ա: զ/38ա-40ա: է/40ա-7բ: ը/47բ-51ա: թ/51բ-6ա: ժ/56ա-7բ: ժա/57բ-9ա: ժբ/59ա-60բ: ժգ/61ա-6բ: ժդ/66-7ա: ժե/67ա-76բ: 2/77ա-136բ: Ցանկ գրքոյս/77ա: ա/77ա-83ա: բ/83ա-91բ: գ/91բ-105բ: դ/105բ-13բ (գլխահա­մարը՝ չիք): ե/113բ-22բ: զ/122բ-7ա: է/127բ-36բ: 3/137ա-252բ: Ցանկ գրքոյս/137ա: ա/138ա-51ա: բ/151ա-62բ: գ/162բ-6ա: դ/166ա-202ա: ե/202բ-14ա: զ/214ա-7ա: է/217ա-25բ: ը/225բ-32ա: թ/232ա-9ա: ժ/239ա-41ա: ժա/241ա-6բ: ժբ/246բ-8բ: ժգ/248բ-52բ: 4/253ա-61բ: Ցանկ գրքոյս/253ա: ա/253ա-6ա: բ/256ա-7բ: գ/257բ-9ա: դ/259աբ: ե/259բ-61բ: 5/261բ-88ա: Ցանկ թղթոց/261բ: ա/262ա-3ա: բ/263աբ: գ/264ա: դ/264ա-5ա: ե/265բ: զ/266ա: է/266բ-70ա: ը/270բ-8բ: թ/278բ-86բ: ժ/287ա-8ա: ժա/չիք: Յիշատակարան թարգմանչի/288ա: «Պատմութիւն սրբոյն Դիոնէսիոսի»/288բ-90ա: Յիշատակա­րան գրոցս/290բ-1ա (տե՛ս ձեռ. 109, 404ա-5բ):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 291ա Յիշատակարան գծագրողի – Կարո­ղութեամբն Աստուծոյ աւարտեցաք զայս ամենացան­կա­լի սոփերս սրբոյն Դիոնէսիոսի Արիսպագացւոյ ի յընտիր օրինակէ, որ էր սրբոյ Երուսաղէմի ծայրագոյն նուիրակ Յարութիւն աստուածիմաստ վարդապետին՝ Պօռազան կոչեցելւոյ, զոր անխնապէս ետ, եւ օրինա­կաք, զոր Տէր Յիսուս յերկայն յաւուրս տացէ նմա: Արդ, գրեցաւ ի ՌՄԻԶ. (1777) թուոջ, Յուլիսի ամսոյ Գ.ին, ի մայրաքաղաքս Կարին, ձեռամբ տրուպ եւ մեղսալի Յովհաննէս գրչիս: Ուրեմն, որք հանդիպիք սմա ըն­թեռ­նելով եւ կամ օրինակելով, յիշեսջի՛ք ի յընդու­նա­կան աղօթս ձեր զյետնեալ գծօղս, որ եւ յիշօղքդ լիջիք յիշեալ ի Քրիստոսէ Յիսուսէ Տեառնէ մերմէ, յորում փառք յաւիտեանս. ամէն:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Յաղագս երկնային քահանայա­պե­տու­թեանց Դիոնեսիիսի, 1», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «ՌՄԻԶ. – 1777, Մ[եսրոպ] եպ[իս­կոպոս], Հմր 1», 1ա՝ «567/3017»:

3018

ԹՈՎՄԱՅԻ ԱՔՈՒԻՆԱՑՒՈՅ ՅԱՂԱԳՍ ՏՆՕՐԷՆՈՒԹԵԱՆՆ ՔՐԻՍՏՈՍԻ

 

ԺԸ. դար


ԳՐԻՉ՝ Յակոբ Թիֆլիզցի:

ԹԵՐԹ՝ 312 (գրչի էջակալում՝ 1-263, որ է 1ա-134ա). չգրուած՝ 123բ-4ա, 310բ-2բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԹx8: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ձիաւոր, ձեռքին նիզակ, եւ «A F»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x16: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (16x12): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 40ա): ՏՈՂ՝ 31: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, մի­ջու­կը՝ տախտակ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ-Ե. սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշ­մով՝ ձի՝ վրան հեծեալ՝ ձեռքին նիզակ, այծքաղ:

 

Նմուշ 40ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին ցեցի անցքերով, մասամբ վնասուած, քերծուած, բորբոսնած, խունացած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան եւ թանաքի հետքերով, զանա­զան բծերով, թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով գրադաշտը գունափոխուած, թերթերին առկայ են մեծ ու փոքր անցքեր, թ. 264, 269՝ միջնամասում թթուայնութիւնից ճաքած. ԺԸ. պրակը կա­րուած ԺԹ. պրակից յետոյ. կարդալ 136բ, 145ա-52բ, 137ա-44բ, 153ա, ԻԲ. պրակը կարուած ԻԳ. պրակից յետոյ. կարդալ 168բ, 177ա-84բ, 169ա-76բ, 185ա:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-310ա Յաղագս տնօրէնութեանն Քրիստո­սի. Առաջին հատոր երրորդ մասին հաւաքման երա­նելոյն Թօմայի Աքիւնացւոյ. Յաղագս տնօրէնու­թեանն Քրիստոսի

Տե՛ս ձեռ. 68, 1ա-276ա: Ցանկ/չիք: [Նախերգան]/1աբ: Ա/1բ-8բ: Բ/8բ-19բ: Գ/19բ-25բ: Դ/25բ-30ա: Ե/30ա-4ա: Զ/34բ-9ա: Է/39ա-50ա: Ը/50ա-6բ: Թ/57ա-60բ: Ժ/61ա-5ա: ԺԱ/65ա-9բ: ԺԲ/69բ-72բ: ԺԳ/73ա-7ա: ԺԴ/77ա-80բ: ԺԵ/80բ-8բ: ԺԶ/88բ-98բ: ԺԷ/98բ-101ա: ԺԸ/101ա-6բ: ԺԹ/106բ-11բ: Ի/111բ-4ա: ԻԱ/114ա-7բ: ԻԲ/117բ-22բ: ԻԳ/122բ-6բ: ԻԴ/126բ-9բ: ԻԵ/130ա-5ա: ԻԶ/135ա-6բ: ԻԷ/136բ, 145ա-52ա: ԻԸ/152աբ, 137ա-41ա: ԻԹ/141ա-4բ: Լ/144բ, 153ա-6բ: ԼԱ/156բ-66բ: ԼԲ/166բ-8բ, 177ա-8բ: ԼԳ/178բ-82ա: ԼԴ/182ա-4բ, 169աբ: ԼԵ/169բ-76բ, 185ա: ԼԶ/185ա-93ա: ԼԷ/193ա-6բ: ԼԸ/197ա-201բ: ԼԹ/201բ-8բ: Խ/208բ-13ա: ԽԱ/213բ-8ա: ԽԲ/218ա-22ա: ԽԳ/222ա-5բ: ԽԴ/226ա-32բ: ԽԵ/232բ-6բ: ԽԶ/237ա-50բ: ԽԷ/250բ-5բ: ԽԸ/255բ-60ա: ԽԹ/260ա-5ա: Ծ/265ա-70ա: ԾԱ/270ա-3ա: ԾԲ/273բ-80ա: ԾԳ/280բ-4ա: ԾԴ/284ա-8ա: ԾԵ/288ա-94բ: ԾԶ/294բ-6բ: ԾԷ/296բ-301բ: ԾԸ/302ա-4բ: ԾԹ/304բ-10ա: [Յիշ. թարգմ.]/չիք:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 232բ Զմեղապարտ Յակոբ եղկելի էրէցս յի­շե­ցէ՛ք:

296բ Սուտանուն Յակոբ էրէցս յիշեցէ՛ք, Թիֆ­լիզցի:

301բ Յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր զմեղա­պարտ եւ զանրժան Յակոբ էրէցս՝ գծօղս Թիֆլիզցին:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Թովմայի Աքուինացւոյ, Յաղագս տնօրէնութեան Քրիստոսի», Ա. կազմաստառին սոսն­ձած թերթիկին՝ «ԺԸ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», Պհպ. Աա՝ «573/3018»:

3019

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

 

ԺԸ. դար

ԹԵՐԹ՝ 215+1 (կրկն.՝ թ. 1. գրչի էջակալում՝ 1-468, որ է 2ա-215բ). չգրուած՝ 1աբ, 1դ: ՊՐԱԿ՝ 1-18x12: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսա­գծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x16: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (17x13): ԳԻՐ՝ նոտրգիր, խորագրային որոշ բառեր բոլորգրով (նմուշ՝ 3ա): ՏՈՂ՝ 25: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշ­մա­զարդ կաշի, միջուկը՝ ստուարաթուղթ, մէջքը՝ սեւ կաշի, աստառը՝ կապոյտ թուղթ. լուսանցակողերը՝ բրոնզագոյն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ. կապոյտ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի:

Նմուշ 3ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին վնասուած, քերծուած, պատ­­ռուած, եզրերը մաշուած, կապիչներն ու գամերն ընկած. լուսանցակողերը մասամբ թափուած, կեղտոտուած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան եւ թրջուածութեան հետ­քերով, պրակները հիմքի կարից մասամբ թուլացած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1. 1գ-70բ [Տիտղ.] Յաղագս սրբազնութեան պատարագի, Ընձեռնութիւն աստուածախոհական, որ ներպարփակէ յինքեան զվարժեցումն մտադրա­բար, ջերմեռանդօրէն եւ մեծարանօք պատարագելոյ, շարադրեցեալ ի վսեմագունեղէ գարտինալէն Յո­հան­­­նու Պօնա, թարգմանեցեալ ի հայկական բար­բառ, յամի Տեառն ՌՈՂԸ. (1698), ի փառս Աստուծոյ եւ յօգուտ քահանայից մերազնեայց, ի Լէօպօլիս

Տե՛ս ձեռ. 1451, 2ա-144ա: Առ քահանայս/2աբ: ա/3ա-9ա: բ/9ա-12ա: գ/12ա-8ա: դ/18ա-40ա (հատուածք՝ Ա-Ի): ե/40ա-58բ: զ/58բ-66բ: է/66բ-9ա: Ցուցակ/69բ-70բ:

2. 71ա-96բ [Տիտղ.] Կերակուր քահանայից, Նա­խա­պատրաստական առ սեղան սրբազանի բեմին, ածանցեցեալ ի լաթինականէն ի մերս բարբառ, յամի Տեառն ՌՈՀԷ. (1677), ի փառս մեծագոյնս Աս­տուծոյ եւ ի պատիւ ամէներանուհւոյ կուսին Մա­րիամայ, ի Լէօպօլիս: Եղերո՛ւք սուրբ, զի սուրբ եմ ես՝ Տէր Աստուած ձեր, Ղեւտացւոյ ԺԱ. 44

Տե՛ս ձեռ. 662, 13ա-47բ: Նախերգան/72ա: 1. Կերակուր քահանայից: ա/72բ-3ա: բ/73աբ: գ/73բ-4ա: դ/74աբ: ե/74բ-5ա: զ/75աբ: է/75բ-6ա: ը/76ա: թ/76ա-7ա: ժ/77ա-8ա: ժա/78ա-9ա: ժբ/79ա-80ա: ժգ/80աբ: ժդ/80բ: ժե/80բ-1ա: ժզ/81ա-2ա: ժէ/82աբ: ժը/83ա: ժթ/83բ-4ա: ի/84ա-5ա: իա/85ա: իբ/85աբ: Ի թարգմանչէ/86ա: 2. Խօսակցութիւն Քրիստոսի ընդ երանուհ­ւոյն Պռիկիթտեայ/86ա-7ա: 3. Յաղագս պակասութեանց... պա­տա­րագին: Առազդեցումն/87բ-8ա: ա/90ա: բ/90ա: գ/90ա-1ա: դ/91աբ: ե/91բ-2ա: զ/92աբ: է/92բ-3ա: ը/93աբ: թ/93բ-4ա: ժ/94ա-6բ: Ցանկ արքայականի արժանապատւութեան/88բ-9ա: Ցանկ պակասութեանց/չիք:

Ունի նաեւ՝

89բ Առ ջերմեռանդս քահանայս – Օգուտ ձեզ լի­նիլ համարելով... մնամ ամենեցունց գոհունակաց եղ­բայրակցացդ իմոց ի Քրիստոս, մտերիմ ծառայ:

Բ. 97ա-120բ [Պատարագ]

1. 97ա-100ա Նախապատրաստութիւն առ պա­տա­րագն եւ սրբազնասուրբ – Ըստ ձեռնահաս լինելոյ քահանային առնելի. Հակերգան... զի հանդերձ ցնծու­թեամբ առից զբաժին ընդ արդարոց:

2. 100բ-1ա Գոհացութիւն – Զկնի պատարագին. Հակերգան. Զերից մանկանցն երգեսցուք զօրհներգու­թիւն... տանջանաց իւրոց զկիզմունս յաղթահարել Քրիս­­­տոսիւ, Տերամբ մերով. ամէն:

3. 101ա-7բ Աղօթք զանազանք. Ըստ ձեռնահաս լինելոյ քահանայի ասելիք նախ քան զպատարագել եւ զհաղորդիլ

ա. 101ա-4ա Աղօթք սրբոյն Ամբրոսի եպիսկո­պո­սի եւ վարդապետի նախապատրաստական առ սրբազնասուրբ պատարագն ի կիրակէի – Ծայրա­գոյն քահանայ եւ ճշմարիտ քահանայապետ Յիսուս Քրիստոս... եւ թագաւորես Աստուած ընդ ամենայն յա­ւի­­­տեանս յաւիտենից. ամէն:

բ. 104ա-5ա Այլ իմն աղօթ, նախ քան զՊատա­րագն – Առ սեղան քաղցրագունեղի խրախճանիդ... ընդ­դէմ թշնամեաց իմոց որոգայթից ամրագունեղ պահ­­­­պանութիւն. ամէն:

գ. 105ա Աղօթք սրբոյն Թօմայի Ագվինացւոյ – Ամենակար մշտնջենաւոր Աստուած... որ ընդ քեզ կեայ եւ թագաւորէ ի միութեան ոգւոյդ Սրբոյ Աստուած, ընդ ամենայն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

դ. 105բ-6բ Այլ իմն աղօթ – Ով քաղցրագունեղ Յի­սուս, եթէ Մկրտիչն Յովհաննէս այնքան պատուէ զգլուխ քո... որ ընդ քեզ հանդերձ կենդանարար Ոգւովն Սրբով կեայ եւ թագաւորէ ի յաւիտեանս:

ե. 106բ-7ա Միւս աղօթ – Ո՜, զարմանալի եւ հիա­նալի կուրութիւն սրտի իմոյ... եւ քեզ գովութիւն եւ փառատրութիւն ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

զ. 107աբ Միւս աղօթ – Ո՛վ բարեգութ Տէր իմ Յի­սուս... եւ ի փառս մշտնջենաւորս ամենասրբոյ Երրոր­դու­­թեանդ. ամէն:

4. 107բ-12ա Աղօթք զկնի պատարագելոյ եւ հա­ղորդութեան ասելիք

ա. 107բ-8ա Աղօթք սուրբ Թօմայի Ագվինացւոյ – Գո­հանամ զքէն, Տէ՛ր սուրբ, Հա՛յր ամենակար եւ յաւի­տե­­նական Աստուա՛ծ... խնդութիւն մշտայաւիտեան, զուարճութիւն լրացեալ եւ երջանկութիւն կատարեալ. ամէն:

բ. 108աբ Աղօթք սրբոյն Պօնավէնթուրի – Ներա­խոցեա՛, քաղցրագունեղ Տէր Յիսո՛ւս Քրիստոս... եւ ան­շարժապէս միշտ լինիցի արմատացեալ միտ իմ եւ սիրտ իմ. ամէն:

գ. 108բ-9ա Նուագ սրբոյն Թօմայի առ սրբազան էվխարիստեայն – Երկրպագեմ թագեալ Աստուած քեզ ջերմապէս... տեսլեամբ փառաց քոց լինիցիմ երանե­ցեալ. ամէն:

դ. 109աբ Աղօթք Պլօզիոսէ – Երկիր պագանեմ քեզ եւ գոհանամ զքէն, բարեգութ Յիսուս Քրիստո՛ս... եւ քեզ գովութիւն, Յիսուս Քրիստո՛ս, ի յաւիտեանս յաւի­տենից. ամէն:

ե. 109բ-10ա Այլ իմն աղօթ – Զանճառելի ողորմա­ծութիւն քո աղերսեմ... եւ թագաւորես ի յաւիտեանս յաւի­տենից. ամէն:

զ. 110աբ Աղօթ առ երանուհի կոյսն – Պարզա­գունեղ եւ գերահռչակ մա՛յր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիս­տոսի... ներել հաճեսցի, որ ընդ Աստուծոյ Հօր. եւ այլք:

է. 110բ Միւս աղօթ – Աղէ արդ, գոհանամ զքէն, ամենագութ Աստուա՛ծ... զքեզ օրհնաբանեմ, զքեզ փա­ռա­ւորեմ ի յաւիտեանս. ամէն:

ը. 110բ-1ա Սրբոյն Պետրոսի Գանիզի Մաղթանք առ երանուհի կոյսն – Յանձն առնեմ զիս քեզ... այլ հաւա­տարիմ ձիրս ամենեսեան պաշտօնեայ ցուցանի­ցեմ. ամէն:

թ. 111ա-2ա Արտասանութիւնք համառօտք եւ նե­րա­խոկմունք ոգւոյ, զկնի սրբոյ հաղորդութեան առ­նե­լիք շահաւէտագունեղապէս – Զարմանան, ո՛վ բարի Յիսուս, արարածք ամենեքեան... եւ քեզ ի փառս մշտայաւիտեանս անուան քում. ամէն:

5. 112ա-20բ Լիթանիայք յաղագս ամենապատւոյ էվ­խարիստէի խորհրդոյն, հաւաքեցեալք ի հարց եւ Գրոց Սրբոց – Հակերգան. ո՛վ սրբազան խրախճան, յորում Քրիստոս առնանի... զի մեզ տացէ յէմփիրա­կանս հրճուիլ ընդ ինքեան ի խորանս. ամէն:

Գ. 121ա-50բ [Կրթեցմունք զանազանք]

1. 121ա Յաղագս ամենասրբոյ Երրորդութեանն. Կրթեցմունք յատուկք, մանաւանդ յաւուրս կիրակէից: Նուագ առ ամենասուրբ Երրորդութիւնն – Որ գերա­զանց, անհաս մարդկան զգայութեան... զի տեսցէ զքեզ յաւիտեան ընդհանրութիւն, փառօք, պատուօք երկ­րածընացըս բնութիւն. ամէն:

2. 121ա-3բ Լիթանիայք առ ամենասուրբ Երրոր­դութիւնն, ի Գրոց Սրբոց եւ ի հարց հաւաքեցեալք – Հակերգան. Գոհութիւն քեզ Աստուած... լիցի ինձ վե­րա­­կոչումնս այս, կեցութիւն եւ խնամակալութիւն յա­նուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Ոգւոյն Սրբոյ. ամէն:

3. 123բ-6բ Երգ գոհացողական սրբոյն Ամբրո­սիոսի եւ Օգոստինոսի առ ամենասուրբ Երրորդու­թիւնն վասն բարերարութեանց առեցելոց – Զքեզ, Աս­տուա՛ծ, գովեմք... իսկ եւ ի կարիս համայնս օգնես­ցէ. ամէն:

4. 126բ-9բ Լիթանիայք յաղագս ամենասրբոյ ա­նուանն Յիսուսի – Տէ՛ր, ողորմեա՛, Քրիստո՛ս, ողոր­մեա՛.. որք վերակարդան զանուն քո սուրբ, որ է Յի­սուս. ամէն:

5. 129բ-35բ Վարժեցմունք բարեպաշտականք. Յա­­ղագս խաչի եւ չարչարանաց Տեառն: Նախկին վար­ժե­ցումն. Ով չարչարի, վասն ո՞յր, ընդէ՞ր, զի՞նչ. Մտա­ծումն. Ով չարչարի – Արժանապատւութեամբ Աս­տուած, որ հանդիսավեհութեամբ փառաց... քեւ, Յի­սուս Քրիստո՛ս, փրկիչ աշխարհի, որ ընդ Հօր եւ Ոգւոյն Սրբոյ կեաս եւ թագաւորես ի յաւիտեանս յաւի­տենից. ամէն:

6. 135բ-9ա Լիթանիայք յաղագս չարչարանաց Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի – Տէ՛ր, ողորմեա՛, Քրիստո՛ս, ողորմեա՛... եւ պահպանեսցէ միշտ. ամէն:

7. 139ա-44ա Ներկրթեցումն յատկական. Պատ­կա­նեցեալ առ յարգումն ամէներանուհւոյ կուսին Մարիամայ – Աղօթք սրբոյն Օգոստինոսի ծայրագունի վարդապետին եկեղեցւոյ առ երան[ուհւոյ] կոյս Մա­րիամ... եւ օրհնութիւն քո լիցի միշտ ի վերայ մեր, Քրիս­­տոսիւ Տերամբ մերով. ամէն:

8. 144ա-50բ Լիթանիայք երանուհւոյ կուսին Մա­րիամայ հասարակք – Տէ՛ր, ողորմեա՛, Քրիստո՛ս, ո­ղոր­մեա՛... եւ թագաւորէ ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

Դ. 151ա-4ա Համառօտ կերպ վե­րոգելոյ զխորհրդա­­­ծութիւնս Վարդարանի ամէներանուհւոյ կուսին Մարիամայ – Դիտաւորութիւն նախ քան զսկսա­նիլ սուրբ Վարդարանին... որում լիցի պատիւ եւ փառք ընդ Աստուծոյ Հօր եւ Ոգւոյն Սրբոյ ի յաւի­տեանս յաւիտենից. ամէն:

Ե. 154բ-61բ Երգք տօնից ամէներանուհւոյ կուսին Մա­րիամայ – Որք ասիլ կարեն ի գիշերայնում պաշ­տա­ման...

1. 154բ-5ա Ի տօնի երանուհւոյ կուսին Մարիա­մայ. Յղացմանն, ի Դեկտեմբեր Ը. («ՅՂԱՑՄԱՆՆ») – Յաւիտենից Աստուած ընտրեաց ըզկոյսդ... մաղթեա՛ մաքրել զմեզ ի մեղաց. եւ այլք:

2. 155բ-6ա Ի տօնի երանուհոյ կուսին Ծըննդեան, ի Սեպտեմբեր Ը. («ԾԸՆՆԴԵԱՆ») – Ծաղ­կեցաւ, արդ, արմատն Եսսեայ... եւ քեզ հաճոյասցիմ սըրբազնուհի մայրըդ շնորհաց. եւ այլք:

3. 156ա-7ա Ի տօնի երանուհւոյ կուսին Ըն­ծայեց­ման, ի Նոյեմբեր ԻԱ. («ԸՆԾԱՅԵՑՄԱՆՆ») – Ընտիր նըւէր Երրորդութեան... եւ մօր քոյ ընծայեսցես զիս Աս­տու­ծոյ. եւ այլք:

4. 157ա-8բ Ի տօնի Աւետման կուսին, ի Մարտի ԻԵ. («ԱՒԵՏՄԱՆՆ ԿՈՒՍԻՆ») – Աղերսանք քո կո՛յս սըր­­բազգեաց... արդ, հայցեսցես եւ այլք:

5. 158բ-9բ Ի տօնի Այցելութեանն, Յուլիս Բ. («ԱՅ­ՑԵԼՈՒԹԵԱՆՆ») – Անճառելի խոնարհութիւն սէր քոյ... ընդ մայրականիդ օրհնութեան այցել սրտիս եւ այլք:

6. 159բ-61ա Ի տօնի Մաքրեցութեան, ի Փետ­րուար Բ. («ՄԱՔՐԵՑՈՒԹԵԱՆ») – Միայն մաքուրդ ի մէջ կանանց... որ մարդասէր եւ գըթածդ ես, մաքրա­գունեղ կո՛յս. եւ այլք:

7. 161աբ Ի տօնի Վերափոխման, յօգոստոս ԺԵ. («ՎԵՐԱՓՈԽՄԱՆՆ») – Վերնականացըն տենչ փա­ռաց... դասակցիցիմք ընդ անմարմնոց, հրաշափառ կո՛յս. եւ այլք:

Զ. 162ա-3ա Կրթեցմունք ջերմեռանդք ի վերայար­գումն ոգւոց երանելեաց եւ բնաւից սրբոց եւ ընտ­րե­լեաց Աստուծոյ. Երգ առ սուրբս ամենեսին – Յիսո՛ւս, սրբոց բնաւից պըսակ գերադրական... այլ եւ ոգւոյ մխիթարչին պատիւ եւ փառք յաւէտ լիցին. ամէն:

Է. 163ա-71ա Լիթանիայք սրբոց հրեշտակաց – Տէ՛ր, ողորմեա՛, Քրիստո՛ս, ողորմեա՛... եւ յարամնայի խա­­­­ղաղութեան եւ անզրաւականի ապահովութեան. ամէն:

Ը. 171ա-5բ Լիթանիայք ամենայն սրբոց – Տէ՛ր, ողորմեա՛, Քրիստո՛ս, ողորմեա՛... եւ հաւատացելոցն հոգիք մարդասիրութեամբն Աստուծոյ հանգիցեն ի խա­ղաղութեան. ամէն:

Թ. 176ա-208ա [Նիւթ խոկմանց վասն քահանա­յից.] Վարժեցմանց եւ խոկմանց նիւթք վասն եկե­ղեցականաց անձանց

1. 176ա-8ա Գլուխ Ա. Յաղագս արժանապատւու­թեան քահանայից (Խորհեաց որքան վսեմապայծառք ի Գրոց Սրբոց... Մաղաք.) – Շրթունք քահանայի պա­հես­ցեն զգիտութիւն... տակաւին զինքն իւր ներաձգես­ցէ ի տիղմն մեղաց. եւ լինիցի քահանայն՝ որպէս ժո­ղո­վուրդն:

2. 178ա-85բ Գլուխ Բ. Յաղագս առաքինութեանց, զորս կամի առաքեալն Պօղոս, զի գտանիցին ի քահանայումն (Պարտ է եպիսկոպոսն անըստգտա­նելի գոլ. եւ այլք, Ա. Տիմ. Գ., Տիտ. Ա.) – Զմտաւ ա՛ծ անուամբ եպիսկոպոսի... եւ յամենայնում տեղւոջ ունի­ցիմ առաջի աչաց իմոց. ամէն:

3. 185բ-94ա Գլուխ Գ. Կրթումն առաքինասիրի քաղաքավարութեան վասն քահանայական կոչման, իբր ի քննութիւն իմն համառօտեցեալ – Մինչեւ ցայս տե­սինք... եւ յաճախակի վերակոչեսցէ զսոսա ի յիշո­ղու­թիւն իմ:

4. 194բ-7բ Գլուխ Դ. Յաղագս այնց, որք առ կա­ցու­թիւնն կրօնաւորաց յատկապէս պատկանին: Յա­ղագս բարերարութեան կոչման առ կրօնն, որ է վասն աբեղայից – Խորհեա՛ց՝ եթէ կրօնաւոր իցես... որք են պատահականք իմն վարձք:

5. 197բ-206բ Գլուխ Ե. Վասն ուխտից կրօնա­ւո­րաց: Յաղագս գերազանցութեան ուխտից – Խոր­հեաց ուխտելն կրօնաւորի ոչ այլ ինչ գոլ... մինչեւ զմահ խաչի վատահամբաւագունեղի զայնոսիկ ի բաց բարձեալ իցէր:

6. 206բ-8ա Զգացմունք կամ առածք ոգեւորք – ա. Ի կրօնում յառաջ է աշխատութիւն... թէ առաւել համ­բերեալ իցէ կրօնի, քան առեալ ի նմանէ. զրաւ:

Ժ. 208բ-13բ Կտակ վերջին կամ հոգւոյ ըստ կեր­պի կտակի ի կենդանութեան առնելի վասն ապա­հո­վութեան հոգւոյ, ի փորձութեանց սատա­նայի, ի ժա­մու մահուան

1. 208բ-9ա Ազդարարութիւն – Կտակս այս հոգւոյ կարէ առնիլ... եւ պատուիրեսցէ ընտանեաց իւրոց, զի մերձ նմա թողցեն զայն միշտ:

2. 209աբ Մակացութիւնք – Առաջին չորեքին մա­սունքն են արարեցեալք... ի վերջնումն հաստատէ զկտակս զայս:

3. 210ա-3ա Վկայեցուցումն արարեցեալ յինէն Ա. (անունը չգրած) ողորմելւոյ մեղաւորէս, որ ցանկամ նայսմ փոքու ժամանակի կենիս իմոյ կալ պատ­րաստ, զի մի՛ հնձիցիմ ի մահուանէ անկարծօրէն. ան­նախատես – Գոհանալով անբաւք յաշխարհի աստ վտանգք... ընդ որում կամիմ եւս թաղիլ յետ մահուան իմոյ:

4. 213աբ Ստորագրութիւն – Յետ աւարտման վերոյգրեցելոյ վկայեցուցմանն... կարէ եւս ասել զյատուկ աղօթ սրբոյն կամ սրբուհւոյն անուանակցի իւրոյ, կամ խնամածուի. վերջ:

ԺԱ. 214աբ Ներգործութիւն ճշմարտի զղջման – Տէ՛ր իմ Յիսուս Քրիստո՛ս, ճշմարիտ Աստուած եւ ճշմա­րիտ մարդ... գով եւ պատիւ Տեառն Աստուծոյ եւ մօր նորին երանուհւոյ. ամէն:

– 215աբ Ցուցակ սեռական պարունակեցելոցն նայսմ գրգկան – Յաղագս սրբազնութեան պատա­րա­գի, Ընձեռութիւն աստուածախո­հա­կան................ ի թղթ. 3... Ներգործութիւն ճշմարիտ զղջման.............. 465. Զրաւ ցուցակին:

Ծնթ. բոլոր նիւթերի խորագրերը գրուած են վերին լս-ներում:

ՆՇՈՒՄ՝ 1ա՝ «574/3019», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իս­կո­պո]ս», 71ա՝ «Շաբրազի որդի տէր Դաւիթ»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 215բ՝ «ԴՃԿԸ. թխտայհամար»:

3020

ՅԱՂԱԳՍ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԿՐԻՑ (ՔԱՐՈԶՔ)

 

ԺԹ. դար


ԹԵՐԹ՝ 84. չգրուած՝ 79ա-84բ: ՊՐԱԿ՝ 1-7x12: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ոճաւորուած թագ, մէջը թա­գա­պսակ արծիւ եւ «GIOR MAGNANI»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (19x12): ԳԻՐ՝ շղագրանման նոտրգիր (նմուշ՝ 4ա): ՏՈՂ՝ 23-51: ԿԱԶՄ՝ կապոյտ թուղթ, մէջքը՝ սեւ կաշի, միջուկը՝ ստուարաթուղթ, աստառը՝ դեղին թուղթ. լուսանցա­կո­ղե­րը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ. դեղին չգրուած թուղթ. լուսագծերով, մասն կազմաստառի:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի եզրերը մասամբ մաշուած, ան­կիւն­ները թեթեւակի թափուած. Պհպ. Բ.ն երեք տեղից ընդլայ­նա­կի պատռուած. գրադաշտը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւու­թեան եւ թանաքի հետքերով. պրականիշեր չունի:

Նմուշ 4ա

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1ա-78բ Յաղագս մարդկային կրից

1. 1ա-4ա Գլուխ Ա. Յաղագս մարդկային կրից յուսոյ եւ երկիւղի եւ եղանակէ կիրառութեան նոցին: Մասն առաջին. Ի վերայ պարզ ըմբռման յուսոյ եւ երկիւղի – Երկիւղ եւ յոյս երկոքինքս այսոքիկ են ներ­հակք իրերաց... ամաչեսցէ բանսարկուն լեզու եւ կար­կեսցի պապանձեալ իսպառ (ունի երկու մաս):

2. 4ա-7ա Գլուխ Բ. Յաղագս անիրաւ դատաս­տա­նի, որ զաղքատն եւ զփարթամն ի մի եւ ի նոյն յանցանս գտեալ, զմինն պատժէ յաղագս աղքատու­թեանն եւ զմիւսն ազատէ վասն փարթամութեանն – Թէպէտ ի հնումն փարիսեցիք զաւանդութեամբն պա­շա­րեալ զօրէնս Սուրբ Գրոյն առ ոտս հարկանէին... բայց զգոյշ լե՛ր, զի Աստուած ոչ խաբի, առ նա ամե­նե­քեան միօրինակ դատելոց են:

3. 7ա-9ա Գլուխ Գ. Յաղագս այնոցիկ, որք անխտիր կենցաղավարեն ընդ չարս եւ պատճառ զբարեկամութեանն առնուն – Ի բերանս պարզա­մտաց անխափան շրջի... քանզի չիք բարեկամութիւն, որոց եզերքն չիցեն բարիք:

4. 9ա-11բ Գլուխ Դ. Յաղագս թէ պարտ է գործել զբարիս, մինչ ժամանակն դիպօղ ներէ, յորում եւ ոչ յամառիլ յապագայս ձգելով – Հայրն հռոմէականի ճարտախօսութեանն մեծն Կիկերոն... ի վաղիւն կա­մաւոր յօժարութեամբ գործես զչարիս:

5. 11բ-4բ Գլուխ Ե. Յաղագս այնոցիկ, որք արտաքուստ միայն յարդարեն զանձինս ցուցանել բարիս եւ անփոյթ մնան զհոգւոյն բարեաց, որ է ներքսապէս – Մեծ խաբեութիւն եւ ծայրագոյն մոլու­թիւն այնմ... յորոց առ ի զգուշացուցանել զքեզ եւ մի՛ գնալ ըստ նոցա վարուց. գրեցի եւ աւարտեցի:

6. 14բ-7բ Գլուխ Զ. Յաղագս նախասահմա­նու­թեանն Աստուծոյ, զոր ոմանք առիթ առեալ զչար եւ զբարի գործն մարդոյ յոչինչ համարին վարկեալ, եթէ նախասահմանեալ եմ փրկիլ, թէեւ զչարն գործեցից՝ փրկիմ, եւ նախասահմանեալ, թէ ոչ փրկիմ, զբարին եւս, եթէ գործեցից, ոչ փրկիմ – Այս գռեհկական ա­ռար­կութիւն եւ պատրողական հաւաքաբանութիւն զբա­զումս կորոյս... եւ կամքն Աստուծոյ միշտ մնայ ան­փո­փոխ, զի միջնորդիւն փակէ Աստուած զնախա­սահ­մա­նութիւնն:

7. 17բ-20ա Գլուխ Է. Յաղագս այնոցիկ, որք առ հրապարակս ի գայթակղութիւն բազմաց եւ ի վշտա­ցուցանել զԱստուած մեղանչեն եւ համարեն, թէ ի ծածուկ յապաշխարելն իւրեանց փրկին յայնմ պար­տուց – Յորժամ քրիստոնեայ ոք ի միտս եկեալ քննես­ցէ... քանզի մեծ է այնպիսւոյն պահանջումն ապաշ­խա­րութեան:

8. 20ա-1բ Գլուխ Ը. Յաղագս այնոցիկ, որք ընդ բարիս Աստուծոյ լցեալ, ոչ ճանաչեն զԱստուած եւ զանձինս երախտապարտ նմա մինչեւ ի հակառակն պատահիլ նոցա յԱստուծոյ չարիք ըստ մարմնոյս եւ նոքօք, ապա ճանաչել զԱստուած եւ գալ ի բարե­գոր­ծութիւն – Իմաստունք զարդարութիւն եւ զողորմու­թիւն Աստուծոյ հաւասար ստորոգութիւնք համարեն... ապա թէ ոչ՝ խոնարհիս ի պատժելն խոստովանիլ զբա­րե­րարութենէ նորա:

9. 21բ-2բ Գլուխ Թ. Յաղագս այնմ, որ ոչ գիտէ զեղանակ վրեժխնդրութեան, բայց թէ միայն հեղլովն զարիւն՝ համարի լրումն լինիլ վրիժու – Առ աս­տուա­ծա­հաճոյ սուրբս եւ առ բնական փիլիսոփայս իրա­ւամբք վճռի... քանզի այս է պատուէր Տեառն մերոյ. եւ այլն:

10. 22բ-4բ Գլուխ Ժ. Յաղագս այնոցիկ, որք ի թշուառութեան իւրեանց թողեալ զապաւինութիւնն՝ որ առ Աստուած, յուսակտուր լքեալ առ անօգուտս դիմելով՝ բառնան զծառայութիւն դեւին եւ եւս թշուառանան, ոչ գիտելով, թէ ի յսպառելն յուսոյ իւրեանց ի մարդկանէ, նա յայնժամ զզարմանալիսն ներգործէ – Զայրանայ Աստուած այնպիսեաց, որոց յոյս փրկութեան... եւ Աստուած ի հարկաւոր ժամուն հասանէ քեզ յօգնել. բաւ է:

11. 24բ-6ա Գլուխ ԺԱ. Յաղագս այնոցիկ, որք ի բարութիւնս իւրեանց յուսացեալք, ոչ զանգիտեն կենակցիլն ընդ չարս, համարեալ, թէ ընկերական տեսութիւն բարեաց ընդ չարս ոչ պատճառեն վնաս եւ ոչ իսկ բծաւորեն զբարութիւնս իւրեանց – Պար­զա­միտքն ապաստանին ի սնոտի կարծիս... ահա այսոքիկ փորձառութիւնք քեզ խրատ լիցին զգուշութեան. բաւ է:

12. 26բ-8բ Գլուխ ԺԲ. Յաղագս այնոցիկ, որք ծու­լացեալք յաստուածպաշտութեան, առթելով զմահն հեռի լինիլ յինքեանց, ոչ դառնան առ Աստուած – Ամենայն ոք գիտէ, թէ միանգամ ունի մեռանիլ... այլ միշտ օրինակք այլոց զքեզ խրատեսցեն. եւ բաւ է:

13. 28բ-31ա Գլուխ ԺԳ. Յաղագս այնոցիկ, որք ոչ հատուցեալ չարի զչար՝ համարին թէ կատարեն զպատուէր սիրելւոյ թշնամեաց, արժան է եւս բարի կամիլ նոցա – Արդ, արժան է նախ գիտել, թէ զի՛նչ է պատուեր Տեառն... որք ոչ միայն բանիւ, այլեւ սրտիւ թողեն զյանցանս մեղուցելոց. բաւ է:

14. 31ա-3բ Գլուխ ԺԴ. Յաղագս այնոցիկ, որք ըստ աշխարհի կարգեալ օրինաց անցանել զան­ցա­նելն խղճահարեն, եւ որ ըստ աստուածայինն մատչին՝ անփոյթ լինին ի պահելն – Օրէնք բնու­թեանն ծնաւ, եւ օրինօք բնութեանն պահեցաւ... որք զաւանդութիւնս ծերոց պահեն եւ արտաքս ոստնուն յօրինացն Աստու­ծոյ. բաւ է:

15. 33բ-5ա Գլուխ ԺԵ. Յաղագս այնոցիկ, որք միայն անձանց իւրեանց հաճոյացեալ, հեռի մնան յընկերական սիրոյ եւ բարեաց, վարկեալ, թէ միայն զանձինս շահելով արդարանան, ուստի եւ լքանեն ի շահելոյ զընկերս – Բազումք են յերկրի, որք զգուշու­թեամբ մեծաւ միայն զինքեանս պահպանեն... եւ ոչ հասանէ ի թիկունս՝ փրկել զնայ, մարդասպան է:

16. 35ա-7ա Գլուխ ԺԶ. Յաղագս այնոցիկ, որք համարին ապարդիւնն մնալ խրատու, յորժամ ստի­պի­ցես զստահակսն յանդիմանել – Տեսարան աշ­խար­հիս ոչ գիտեմ, թէ յիսկզբանէ անտի զայս ունէր կենցաղ... նա թող զիւրն հոգասցէ յետ այնորիկ:

17. 37ա-8բ Գլուխ ԺԷ. Յաղագս անգթութեան մե­ռե­լոց, որք ոչ իսկ օրինակ առնուն զգազանս, որք գթածք երեւին ի մեռեալս – Աղետալի երեւի աշխարհ հա­մայն... աղօթել եւ միշտ անմոռաց պահել ի միտս. բաւ է:

18. 38բ-41ա Գլուխ ԺԸ. Յաղագս այնոցիկ, որք կարողք են անձամբ զփրկութիւնս իւրեանց հոգալ եւ կատարել, թողուն զայն ի ձեռս այլոց եւ մնան, զի նոքօք փրկիցեն – Գեղեցիկ խրատ եւ իմաստալից բան... եթէ թողուս ի ձեռս այլոց, գի՛տ, զի գործն ոչ գայ ի կատար. բաւ է:

19. 41ա-4ա Գլուխ ԺԹ. Յաղագս այնոցիկ, որք կամաւ եւ յօժարութեամբ գործեն զմեղս եւ յանցանք գործոյն ձգեն ի սատանայն, իբր թէ ի պատրանաց նոցին գործեալ են – Այսու բանիւ նախ խաբես զքեզ... թէ ի նմանէ դրդեցաք:

20. 44բ-7ա Գլուխ Ի. Յաղագս այնոցիկ, որք ոչ զպարտս հատուցանեն Տեառն եւ տրտնջան զԱս­տուծոյ, թէ ոչ ըստ հաճոյից իւրեանց տայ նոցա առատապէս – Զի՞նչ իրաւունս ունին կամ զիա՞րդ տրտնջան... զի մի՛ յամենայնէ զրկեսցիս. բաւ է:

21. 47ա-50ա Գլուխ ԻԱ. Յաղագս այնոցիկ, որք զներելիս թեթեւ յանցանս համարելով՝ անխտիր գործեն զնոսին – Ի մակերեւոյթն ներելի մեղաց նկա­տողք եւ առ յոչինչս համարողք... քանզի ոչ ոք եղեւ յան­կարծ յոռեգոյն. եւ այլն:

22. 50ա-1ա Գլուխ ԻԲ. Յաղագս թէ որ կորուսեալ զՔրիստոս իւրովք մեղօք, ի մեղս գտանել կամի զՔրիստոս – Յուսադրութիւն մեղաւորաց խաբեն զմիտս... ահա այս են ժամանակք, տեղիք եւ եղանակք գտանելոյ զՏէր. եւ այլն:

23. 51ա-2բ Գլուխ ԻԳ. Յաղագս անձնապաս­տա­նութեան, որով ոչ երկնչին ոմանք ի հասեալ փոր­ձու­թեանց – Թէպէտ բազումք են, որք զգուշանան զին­քեանս... թէ ես առ հաղորդութիւնս առթից մեղաց մի՛ մերձեցեալ, մնամ ազատ ի մեղաց. եւ այլն:

24. 52բ-3բ Գլուխ ԻԴ. Յաղագս այնմ, որ վասն ընկերին լարելով զորոգայթ, ինքն ի նոյն անկանի – Ամենայն մեղք զհետ իւր կրէ զպատիժ... քէնտի տիւշէր էլ իչին քույու քազան:

25. 53բ-4ա Գլուխ ԻԵ. Յաղագս այնոցիկ, որք երկարեն զապաշխարանս՝ յուսացեալք ի շնորհս Աս­տուծոյ, եթէ յորժամ եւ կամեսցին, կարօղ են փրկիլ – Թէպէտ արժան է յամենայն ժամ զյոյս առ Աստուած ու­նել... ծիծաղեցայց զկորստեամբ ծերով ուրեմն. եւ այլն:

26. 54ա-5ա Գլուխ ԻԶ. Յաղագս այնոցիկ, որք գիտեն զբարկութիւնն լինիլ չար եւ ի նմանէ կամ ի նորին պատճառաց ոչ հեռանան – Մաղձոտք բնաւին ոչ ունին առողջութիւնք... բարեպէս կշռադատեալ զա­մե­նայն հանգամանս լինելութեանց:

27. 55ա-6ա Գլուխ ԻԷ. Յաղագս այնոցիկ, որք զհետ լինին վրեժխնդրութեան, վարկեալ, թէ այս ոք զիմ անուն եւ համբաւ եղծանէ – Նրբագոյն իմն է այս պատրանք խաբեականք... կամ թշնամեաց առ քեզ յանցուցելոց ըստ լայնեա. եւ այլն:

28. 56բ-7բ [Գլուխ ԻԸ.] Յաղագս այնոցիկ, որք զգործեալ զարդարութիւնս իւրեանց համարին բա­ւա­կան լինիլ անձին եւ վարձատրիլ նոքօք, վասն որոյ կասեն յառաջադրութենէ – Ասեն ոմանք. Պէ ճանըմ պէն ճգնաւոր Անտօն... զի առաւել եւս պտղաբերեսցես զգործս չարեաց. եւ այլն:

29. 57բ-8բ Գլուխ ԻԹ. Յաղագս, թէ որք յաշխար­հիս պատաղեալ յզբաղմունս պատճառեն ան­ձեռնհաս լինիլ զբարի գործոց – Ամէնիմաստ գիտու­թիւն աս­տուածպետական տնօրէնութեան... թէ ի մերմէ լինին կամաց մեր կորուստ եւ ոչ ի բախտէ կամ յԱս­տու­ծոյ:

30. 58բ-9բ Գլուխ Լ. Յաղագս նախանձուն, որ ի վերայ այլոց բարեաց յաւելով ի վերայ իւրոց վշտաց, ի ցաւոց անհոգ լինի – Չիք թշուառութիւն յաշխարհի, քան զայս աղետաւոր... բայց միայն զսիրելն զընկերն՝ արթուն պահելով միշտ զխղճմտանս:

31. 59բ-61ա Գլուխ ԼԱ. Յաղագս այնոցիկ, որք թիւրապէս դատեն զընկերս, թէ յանցուցեալ ինչ իցէ եւ գուշակեն ի զանազան կարծեաց եւ չարախօսեն – Ասէր ոմն. Ոչ է արժան յերկդիմի գործս ումեք... սապէս եւ դու զքէն վարկեալ լե՛ր միշտ իրաւախոհ եւ արդա­րա­խօս զընկերէ քումմէ. եւ այլն:

32. 61ա-2ա Գլուխ ԼԲ. Յաղագս այնոցիկ, որք ոչինչ համարելով՝ թեթեւացուցանեն զմեղս իւրեանց եւ կամ պատճառելով զտկարութիւնս՝ չզգան ինչ – Թէպէտ այսու պատիր դատողութեամբ ոչ ամենեքին... յոյժ դժուարին եւ կասկածաւոր լինի փրկութիւն <փրկութիւն> առնն այնորիկ հոգւոյ:

33. 62ա-3ա Գլուխ ԼԳ. Յաղագս պատրանաց դեւին, որով որսայ զմարդ, թէ ոչ ոք է, որ զմեղս քո տեսանիցէ – Դնէ մարդ ի միտս վասն երկիւղի... եթէ զինչ գործէ, մնայ ի ծածուկ, ամենայն ինչ յայտնի, էտտի ինի չէքէրսին:

34. 63ա-4բ Գլուխ ԼԴ. Յաղագս յուսացողաց, եթէ աւազակն չար, եւ փրկեցաւ, եւ ես չարութեամբս ի վախճանիս արդարացեալ փրկիմ – Աշխարհասէրն թիւր հաւաքաբանէ, զի կամս իւր պաշտելով... զի, որ յուսով մեղանչէ, անյոյս կորնչի. եւ այլն:

35. 64բ-5ա Գլուխ ԼԵ. Յաղագս այնոցիկ, որք հրաժարին ի ճանապարհս արքայութեան գնալ, վարկեալ թէ ճանապարհն իցէ դժուարին – Վատա­սիրտ է այն ուղեւոր, որ ելեալ ի ճանապարհ... յորմէ փրկեսցէ զմեզ. եւ այլն:

36. 65բ-6բ Գլուխ ԼԶ. Յաղագս դժոխային ճա­նապարհի, զոր կարծեն ոմանք դիւրին եւ հեշտին եւ դժուարին անցք արքայութեան ուղին – Արդ, թէպէտ խօսեցաք յանցեալ գլխիդ զհեշտին գոլն արքայու­թեան... որ մեղանչէ, մի՛ կարծեսցէ, թէ ի կապանաց եւ ի լլկանաց կայ արձակ. եւ այլն:

37. 66բ-7բ Գլուխ ԼԷ. Յաղագս այնոցիկ, որոց տուեալ է զբարիս Աստուած եւ յանպէտս ձեռ­նամ­խին, որ ոչ իսկ էր վայել ինքեանց – Յարմար է բան սուրբ Աւետարանին Մատթէի 25... հուսկ ուրեմն ան­տանելի իմն լինի, եթէ ծառայ թագաւորեսցէ. եւ այլն:

38. 67բ-8բ Գլուխ ԼԸ. Յաղագս այնոցիկ, որք զմեղս գործեն առիթ առեալ ի ձեռին, եթէ եւ այլք եւս գործեն – Արդարեւ, բազումք են այժմ, որք ի սոյն պատրանս որսացեալք... ապա յայսմ պատրանաց զանձն ճողոպրել փութասցուք. եւ այլն:

39. 68բ-9բ Գլուխ ԼԹ. Յաղագս մասնաւոր եւ ընդ­հանուր դատաստանի – Զգա՛յ հոգին զամենայն, յոր­ժամ ելանէ ի մարմնոյն... որով զերծ լիցի ի մեղաց. եւ այլն:

40. 69բ-70բ Գլուխ Խ. Յաղագս հնարից մար­դա­սիրական փրկութեանն Աստուծոյ, որովք հանապազ ջան ունի ի ձեռաց կորստական գնացից պահել զմեզ – Արդ, ի բանիս յայսմանէ մի՛ ոք ի թիւր միտս մեկնեսցէ... ուրեմն ըստ Պօղոսի. Եթէ ոք ոչ սիրէ զՏէր մեր. եւ այլն. Կրնթ. 16 գլուխ: Վերջ:

– 70բ-2ա Ցանկ. Այսոքիկ քառասուն քարոզք յար­մա­րեցան հասարակաց կիւրակէից, յառաջնոյ գալստեան կիւրակէէ մինչեւ ի կիւրակէ քառաս­նոր­դական պահոցն – 1. Զխաբէութիւն, որ ի գլու­խն 39... 17. Զխաբեութիւնն 4. Ի դիպօղ պահու կարեւորին ասասցես: Բնաբան. Կոյր ոմն նստէր... Թողուն գնալ, եւ անվարձ մնան ի բարեաց:

– 72ա-5ա Ցանկ. Սոյն քարոզք քառասնեկիք հա­մեմատեալք են եւս աւուրց պահոց քառասնոր­դաց, զորս յստորեւ տեսցես, բայց ըստ որում լա­տի­նական կարգն պահոց քարոզի ոչ էր համեմատ ըստ մերս կարգի, զանց արարաք զյարմարութենէն եւ միայն յիշելով զգլուխսն՝ անցաք – Զխաբէութիւն 35. Յառաջին կիւրակէին ասէր... Զատիկ, Խաբէութիւն 6. Բնաբան. Եկաց ի մէջ նոցա, Ղուկաս 24՝ Աստուած ի մէջ մեր է, եւ վերջապէս կամի զփրկութիւն մեր:

– 75ա-7ա Ցանկ. Ամենայն կիւրակէից զկնի Զատ­կին – Նոր կիւրակէ. Խաբեութիւն 16. Բնաբան. Որ­պէս առաքեաց զիս Հայր... Կիւրակէ. Խաբեութիւն 24: Բնա­բան. Աղօթս արարէ՛ք, զի մի՛ լինիցի փա­խուստն ձեր ձմե­րայնի... զի ոչ ամենեցուն պատահի այն փրկու­թիւն:

– 77բ-8բ [Ցանկ գլխոց] – 1. Յուսալ պարտ է յողորմութիւն, այլ երկնչիլ ի դատելոյն արդարու­թեան... 40. Վասն հնարից մարդասիրութեան Աստու­ծոյ եւ փրկութեան, որովք հանապազ ջան ունի ի ձե­ռաց կորստական գնացից պահել զմեզ:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Անյայտ հեղինակի, Յաղագս մարդ­կային կրից», Պհպ. Աա՝ «575/3020», «ԺԹ., Մ[ես­­­­րոպ] եպ[իսկոպո]ս», «1. Յաղագս մարդկային կրից, յանյայտ հեղինակէ»:

3021

ԱՍՏՈՒԱԾԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

 

ԺԹ. դար


ԹԵՐԹ՝ 150 (գրչի էջակալում՝ 1-294, որ է՝ 3ա-149բ). չգրուած՝ 1ա-2բ, 149բ-50բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԲx12 (ԺԲ 18): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ոճաւորուած թագապսակ ձուածիր, ցածում՝ «G M»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միա­սիւն, մատիտով սահմանագծուած (17x11): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 4ա): ՏՈՂ՝ 21-3: ԿԱԶՄ՝ դեղին ծաղկադրոշմ թուղթ, մէջքը՝ սեւ կաշի՝ բրնզադրոշմ թիկնազարդերով, միջուկը՝ ստուարա­թուղթ, աստառը՝ շագանակագոյն ծաղկաթուղթ. լուսանցակո­ղե­րը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ, չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի:

Նմուշ 4ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմը եւ մէջքը մասամբ վնասուած, քեր­ծուած, եզրամաշ. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւու­թեան, թանաքի հետքերով, զանազան բծերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 3ա-113բ [Հատոր առաջին.] Ներածութիւն աստուածաբանութեան

1. 3ա-4ա Վիճաբանութիւն Ա. Յաղագս զինչու­թեան եւ բաժանման աստուածաբանութեան – Աս­տուածաբանութիւնն ըստ ստուգաբանութեան անուանն է բան զԱստուծոյ... եւ սա ի հինգ հարիւր ամաց հետէ սկիզբն էառ առաւել ճոխանալ:

2. 4ա-7ա Վիճաբանութիւն Բ. Յաղագս գոյու­թեան եւ հարկաւորութեան աստուածաբանութեան – Գիտ. 1. Աստուածաբանութեան կրկնակի հնար է նկա­տիլ... վասն այսպիսեաց եդաւ այս վճիռ արգելման ի ժողովն Տրիտեն., գում. 5, յօդ. վասն այսորիկ (ունի եզրա­կա­ցութիւնք՝ ա-գ.):

3. 7ա-9ա Վիճաբանութիւն Գ. Յաղագս առար­կայի աստուածաբանութեան – Գիտ. Ա. Առարկայ իւ­րա­­քան­չիւր գիտութեան կրկին է... եթէ Աստուծոյ է յայտ­նեալ ճշմարտութիւն իմն (ունի եզրակացութիւնք՝ ա-գ.):

4. 9բ-16բ Վիճաբանութիւն Դ. Յաղագս յատկու­թեանց աստուածաբանութեան

– 1. 9բ-15ա Գլուխ Ա. Որպիսի՞ ունակութիւն մտաց իցէ աստուածաբանութիւնն – Գիտ. Ա. Ի տրա­մաբանութեան ունակութիւնն մտաց բաժանի ի հինգ...

ա. 9բ-10ա Խնդիր Ա. Արդեօ՞ք աստուածաբանու­թիւն իցէ գիտութիւն – Եզրակացութիւն. Աստուածա­բա­­նութիւնն է գիտութիւն իսկապէս եւ յատկապէս ա­ռեալ... եւ զայն սկզբունս յայտնեալս ոչ ճանաչէ, ուրեմն:

բ. 10ա-4բ Խնդիր Բ. Որպիսի՞ գիտութիւն իցէ աս­տուածաբանութիւնն – Աստէն խնդիր Ա. Արդեօ՞ք աս­տուածաբանութիւնն իցէ գիտութիւն տեսական եւ գործ­­նական... որք չեղեն աստուածաբան (ունի յօ­դուածք՝ ա-գ., յօդուած Բ.՝ եզրակացութիւնք՝ ա-բ.):

գ. 14բ-5ա Խնդիր Գ. Արդեօ՞ք աստուածա­բա­նու­թիւնն մեր իցէ նաեւ իմաստութիւն, եւ թէ իցէ՞ էակա­պէս բնական ունակութիւն – Եզրակացութիւն. Աս­տուա­ծա­բանութիւնն ճանապարհորդաց է իսկապէս իմաս­տութիւն... եւ ոչ նմա անկ է զսկզբունս նոցա աւան­դել եւ ցուցանել:

– 2. 15բ-6բ Գլուխ Բ. Արդեօ՞ք աստուածաբա­նու­թիւնն իցէ գերբնական – Աստանօր խնդիրն ոչ աս­տուա­ծաբանութենէ առելոյ... քան զայլ ամենայն բնա­կան գիտութիւնս:

5. 16բ-101ա Վիճաբանութիւն Ե. Յաղագս աս­տուա­­ծաբանական տեղեաց – Խնդիր Ա. Աստուա­ծա­բանական տեղիքն զի՞նչ են...

– 1. 17ա-39բ Գլուխ Ա. Յաղագս Սուրբ Գրոց – Գիտ. Սուրբ Գիրն պէս-պէս անուամբք նշանակի...

ա. 17բ-8բ Խնդիր Ա. Յաղագս գոյութեան եւ ճշմարտութեան Սուրբ Գրոց – Գիտ. Անուամբ ճշմար­տութեան աստէն իմացեալ լինի իրականու­թիւնն... եւ որ­պէս զայնպիսիս որդւոց իւրոց առաջի առնէ:

բ. 18բ-9բ Խնդիր Բ. Յաղագս ամբողջութեան Սուրբ Գրոց – Գիտ. Ա. Ոմանք եւս եւ ուղղափառք... ուս­տի եւ ոչ է աղբիւր ամենամաքուր (ունի եզրակա­ցու­թիւնք՝ ա-բ.):

գ. 19բ-20բ Խնդիր Գ. Յաղագս հեղինակութեան Սուրբ Գրոց – Գիտ. Այս խնդիր նախ է անոմեանց... զնոյն եւս գրեալ համարեսցի:

դ. 20բ-3բ Խնդիր Դ. Յաղագս հեղինակի Գրոց – Խնդիր Ա. Ո՞ է հեղինակն Սուրբ Գրոց սկզբնականն... մեզ անծանօթք, ծանօթքն Աստուծոյ (գիր 1, յաղ. Գրո. ժողով):

ե. 23բ-9բ Խնդիր Ե. Յաղագս կանոնի Սուրբ Գրոց – Այս ձայն կանոն առեալ լինի կրկնակի... բայց ըն­դունի, թէ է աստուածային (ունի յօդուածք՝ ա-ե.):

զ. 29բ-30ա Խնդիր Զ. Յաղագս լեզուի, որով գրեցան գիրք կանոնականք – Գիտ. Բնագիրն կանո­նա­կան գրոց կրկին է... եւ առաւել աստի խառն խօ­սէին (այսպէս Հերոնիմոս եւ Եւսէբիոս, գիրք Զ. պատ­մութեան, գլ. 11):

է. 30ա-5ա Խնդիր Է. Յաղագս այլ եւ այլ բնագրաց Սուրբ Գրոց – Գիտ. Այլ եւ այլ բնագիրք Սուրբ Գրոց վերածին մանաւանդ ի չորս բնագիրս... (ունի պրակք՝ ա-դ., պրակ Դ.՝ եզրակացութիւնք՝ ա-բ.):

ը. 35ա-8ա Խնդիր Ը. Յաղագս իմաստից Սուրբ Գրոց – Գիտ. Իմաստ Գրոց է նորին անմիջական կամ միջ­նորդական... յորժամ ձեւն կամ մարգարէութիւնն ըստ այնմ դիպուածի լնանի (ունի պրակք՝ ա-գ.):

թ. 38ա-9բ Խնդիր Թ. Յաղագս այնց, որք պահելիք են առ զգուշաւոր ընթերցումն – Գիտ. Որպեսզի զգու­շութեամբ եւ առանց վտանգի ընթերցցին Սուրբ Գիրք թարգմանչացն... եւ այնու վարձուց մեծաց ակնկալուչ:

– 2. 39բ-47բ Գլուխ Բ. Յաղագս աւանդութեան եւ հարց սրբոց վկայիցն աւանդութեան – Խնդիր Ա. Զի՞նչ իցէ աւանդութիւնն...

ա. 40բ-3բ Խնդիր Ա. Յաղագս գոյութեան եւ հար­կաւորութեան աստուածային աւանդութեան – Գիտ. Նորաղանդք պնդեն, եթէ ամենեւին չիք աստուածային աւանդութիւնք... եւ աստուածախոյեան նմին զերեւելի վար­դապետ ոմն յարոյց եւ յարուցանէ (ունի եզրակա­ցու­թիւնք՝ ա-գ.):

բ. 43բ-4բ Խնդիր Բ. Յաղագս կանոնաց, որովք աստուածային աւանդութիւնն տարբերի յառաքելա­կանէն եւ յեկեղեցականէն – Գիտ. Աստուածային եւ առաքելական աւանդութիւնն... վասն այսորիկ գործածութիւն այսր կանոնի ի նմա միայն ունի զտեղի:

գ. 44բ-7բ Խնդիր Գ. Յաղագս սուրբ հարց վկա­յիցն աւանդութեան – Պրակ Ա. Յաղագս ծանօթու­թեան հարցն եկեղեցւոյ... որպէս Աթանասին՝ զաս­տուա­­ծութենէն Քրիստոսի (ունի պրակք՝ ա-գ.):

– 3. 48ա-76ա Գլուխ Գ. Յաղագս եկեղեցւոյ

ա. 48ա-9ա Խնդիր Ա. Յաղագս անուան եւ էու­թեան եկեղեցւոյ – Գիտ. Եկեղեցին թէպէտ ըստ յունա­կան նշանակութեան յայտ առնէ զհաւաքումն ոյր... եւ հօտ զհետ երթեալ իւրեանց հովուի:

բ. 49բ-55ա Խնդիր Բ. Յաղագս անդամոց եկե­ղեցւոյ – Պրակ Ա. Արդե՞օք ոչ մկրտեալքն իցեն ան­դամք եկեղեցւոյ... քանզի ըստ այսմ ամենեւին են մեր­ժեալք (ունի պրակք՝ ա-ե, պրակ Դ.՝ եզրակացութիւնք՝ ա-գ.):

գ. 55ա-62բ Խնդիր Գ. Յաղագս նշանաց եկե­ղեց­ւոյ – Զի՞նչ իցեն նշանք եկեղեցւոյ... կացուցանեն եպիս­կոպոսունս, քահանայս, ուրեմն եւ այլն (ունի պրակք՝ ա-ե., պրակ Բ.՝ եզրակացութիւնք՝ ա-գ., պրակ Դ.՝ եզ­րա­կացութիւնք՝ ա-բ., պրակ Ե.՝ եզրակացութիւնք՝ ա-բ.):

դ. 62բ-76ա Խնդիր Դ. Յաղագս յատկութեանց եկեղեցւոյ – Գիտ. Չորք են եկեղեցւոյ յատկութիւնք... ի զանազան իմաստս որոշելով՝ ի դատապարտութենէ անտի զերծուսցեն (ունի պրակք՝ ա-դ., պրակ Գ.՝ եզ­րակացութիւնք՝ ա-դ., պրակ Դ.՝ յօդուածք՝ ա-բ.):

– 4. 76ա-8ա Գլուխ Դ. Յաղագս Հռովմայ քա­հա­նայապետին

ա. 76ա-7ա Խնդիր Ա. Յաղագս առաջնութեան Հռովմայ քահանայապետին – Գիտ. Ա. Կրկին է առաջ­­նութիւնն պատւոյ եւ իրաւասութեան... եւ յոյնք ի միասին զնոյն վճռեցին, ցուց Գ., ի սրբոց հարց (ունի եզրակացութիւնք՝ ա-բ.):

բ. 77ա-8ա Խնդիր Բ. Յաղագս արտօնութեանց առաջնութեան սուրբ քահանայապետաց – Գիտ. Ա. Տեղի տուաք վէճս յարուցանել... ըստ այնմ աղաչեցի վասն քո. եւ այլն:

– 5. 78ա-98ա Գլուխ Ե. Յաղագս ժողովոց

ա. 78ա-83ա Խնդիր Ա. Յաղագս ժողովոց ընդ­հան­­­րապէս – Խնդիր. Ա. Զի՞նչ իցէ ժողովն... ընդհա­նուր նորոգութիւն անկարգութեանց մուծելոց յեկեղե­ցի (ունի պրակք՝ ա-գ., պրակ Ա.՝ յօդուածք՝ ա-գ., պրակ Բ.՝ եզրակացութիւնք՝ ա-բ., պրակ Գ.՝ եզրակա­ցու­թիւնք՝ ա-բ.):

բ. 83ա-98ա Խնդիր Բ. Յաղագս ժողովոց ի մաս­նա­ւորի – Պրակ Ա. Յաղագս ժողովոց առաքելոց... քան­­­­զի բաւական է հաւանութիւն ապաժամանիցն առաջ­նոյն վճռոց (ունի պրակք՝ ա-բ., պրակ Բ.՝ յօդուածք՝ ա-իա.):

– 6. 98ա-101ա Գլուխ Զ. Յաղագս արտաքին տե­ղեաց աստուածաբանութեան – Յօդ Ա. Յաղագս հե­ղի­նակութեան վարդապետաց դպրոցաց... զի ի նո­ցին աղանդքն էին յարեալք (ունի յօդուածք՝ ա-դ.):

6. 101ա-6բ Վիճաբանութիւն Զ. Յաղագս հերե­տի­կոսական նախադասութեանցն վճռոց – Գիտ. Որովհետեւ երկբայական նախադասութիւնք բազմօրի­նակ դատապարտին...

– 1. 101բ-3ա Գլուխ Ա. Յաղագս եղանակին, որով եկեղեցին դատապարտէ զհերետիկոսական նախա­դասութիւնս – Գիտ. Ա. Կրկնակի թիւր նախա­դա­­սու­թիւնք սովոր են դատապարտիլ յեկեղեցւոյն... եւ պար­տի նոցին հպատակութիւն մտաց, ուրեմն. եւ այլն (ունի եզրակացութիւնք՝ ա-բ.):

– 2. 103բ-6բ Գլուխ Բ. Յաղագս զանազան դա­տակնքոյ, որով սովոր է եկեղեցին դատապարտել զհերետիկոսական նախադասութիւնս – Խնդիր. Ա. Զի՞նչ է հերետիկոսական նախադասութիւնն... զի այն հակառակութիւն չեւ եւս է գերագոյն դատաստանաւ եկեղեցւոյ բացորոշեալ:

7. 107ա-13բ Վիճաբանութիւն Է. Յաղագս երեւելի հերետիկոսաց – Գիտ. Զամենայն եւ զիւրաքանչիւր հերետիկոս ոչ դիտեմք աստանօր յիշատակել...

ա. 107աբ Հերետիկոսք Ա. դարուն – Ա. Սիմոն մոգն, յորմէ սիմոնեանք... զայս Ղուկաս յԱնտիոք գնա­ցեալ դատապարտեաց:

բ. 107բ-8բ Հերետիկոսք Բ. դարուն – Ա. Կնօս­տի­կեանք, որոց գլխապէտ եղեւ Կօրիփէոս... զայս Պօղի­կար­պոս էրէց մերժեաց:

գ. 108բ-9ա Հերետիկոսք Գ. դարուն – Ա. Սա­բե­լեանք ի Սաբելէ, որք զմի անձն յԵրրորդութեան ընդու­նէին... որ յապա խառնեցին զինքեանս ընդ արիանո­սաց:

դ. 109աբ Հերետիկոսք Դ. դարուն – Ա. Արիանոսք յԱրիոսէ երիցւոյ երիցուէ այսպէս ասացեալք... դատա­պարտեցան յառաջին ժողովն Կոստանդնուպօլսի:

ե. 109բ Հերետիկոսապետք Ե. դարուն – Ա. Պեղա­գեանք, ուսուցանէին նախ, թէ Ադամայ մեղքն նմա միայն վնասեցին... դատապարտեցան ի ժողովն Քաղ­կե­­դոնի:

զ. 109բ-10ա Հերետիկոսապետք Զ. դարուն – Միա­­­կա­մադաւանք, որք ընդ առաջնորդին Կիւրոսի պատ­րիար­­գին Աղեքսանդրու... դատապարտեցան ի Զ. սիւն­հո­դուն:

է. 110ա Հերետիկոսապետք Է. դարուն – Մահմե­տա­կանք ի Մահմէտէ... յաւիտենական կեանքն կայա­նայ ի հեշտութեան մարմնոյ. եւ այլն:

ը. 110աբ Հերետիկոսապետք Ը. դարուն – Պատ­կե­­րամարտք, որք չարախօսէին լինիլ կռապաշ­տու­թիւն... եւ զհաղորդութիւնն յայնս՝ առէ՛ք, կերա՛յք եւ արբէ՛ք:

թ. 110բ Հերետիկոսապետք Թ. եւ Ժ. դարուն – Ա. Կո­թէսքալքոս նորոգեաց զհերետիկոսութիւն նախա­սահ­մա­նե­լոց... ի զանազան հերետիկոսութիւնս սահե­ցան:

ժ. 111ա Հերետիկոսապետք ԺԱ. դարուն – Ա. Խորհրդականք առաջնորդութեամբ Պէրէնկարիոսի... որք հաստատէին լինել օրինաւոր վաճառականութիւն հոգեւոր իրաց:

ժա. 111ա Հերետիկոսապետք ԺԲ. դարուն – Ա. Բէթրօպուսեանք ի Պետրոսի Պրուսեան... ուրանային զյարութիւն մարմնոց, զմկրտութիւն եւ զհաղորդութիւն մերժէին. եւ այլն:

ժբ. 111բ Հերետիկոսապետք ԺԳ. դարուն – Խա­րա­զանաբաշխք ուսուցանէին, թէ չէ հնար փրկիլ նո­ցա... չիք քաւարան յայլ կեանս:

ժգ. 111բ Հերետիկոսապետք ԺԴ. դարուն – Ա. Ֆրաթրիչէլեանք, առաջնորդ նոցա Հերմանոս ոմն... դա­տապարտեցան ի ժողովն Վէննայեան:

ժդ. 112ա Հերետիկոսապետք ԺԵ. դարուն – Ա. Վիզզիփեանք ի Յովհաննէ Վիզզիփոսէ... դատապար­տե­ցան ի ժողովն Կոստանդեան:

ժե. 112բ Հերետիկոսապետք ԺԶ. դարուն – Ա. Լու­տե­րականք ի Մարտինոսէ Լուտերոսէ կրօնաւորէ... հաղորդութիւնն է սոսկ արարողութիւն իմն ի յիշատակ մահուն Քրիստոսի:

ժզ. 113աբ Հերետիկոսապետք ԺԷ. դարուն – Ա. Յա­նսէնեանք, որք զհինգ երեւելի նախադասութիւնս հանեալս... հաղորդի ընդ այլոց հերետիկոսութեանց նախընթաց դարուց:

– 113բ [Յիշատակարան համառօտողի] – Այս գործ բովանդակ է Համառօտութիւն առաջին հատորին Աստուածաբանութեանն Շարմէսի, յորում պակասին միայն երեք ինչ, այսինքն՝ զգուշութիւնն եւ ծանօթու­թիւնն ի թարգմանել եւ ի մեկնել զԳիրս Սուրբս Հնոյ եւ Նորոյ կտակին, յայտարարութիւն եբրայական ոճոյն, եւ դասակարգութիւն սուրբ պապին: Վախճան առաջին հատորոյս:

Բ. 114ա-43բ [Հատոր երկրորդ.] Ճառ յաղագս շնորհացն Քրիստոսի – Խնդիր Ա. Շնորհք Քրիստոսի որպէ՞ս սահմանի: Պատասխան. Պարգեւ գերբնական ձրի յԱստուծոյ ի ձեռն...

1. 114բ-34ա Վիճաբանութիւն Ա. Յաղագս ներ­գոր­­ծական շնորհաց – Երրեակ գլխով խօսիմք աստա­նօր...

ա. 115ա-23ա Գլուխ Ա. Յաղագս հարկաւորութեան ներգործական շնորհաց – Խնդիր Ա. Ո՞յք մոլորեցան ի վերայ հարկաւորութեան... ապա առ այս պահանջի շնորհն ներգործական:

բ. 123ա-9բ Գլուխ Բ. Յաղագս բնութեան եւ բա­ժանման ներգործական շնորհաց – Խնդիր Ա. Զիա՞րդ բաժանի ներգործական շնորհն... իսկ եթէ գոյ այսպիսի նախաշարժութիւն, տեսցես ի Կովթին (ունի յօդուածք՝ ա-բ.):

գ. 129բ-34ա Գլուխ Գ. Յաղագս բաշխման բաւա­կան շնորհաց – Խնդիր Ա. Արդե՞օք ամենայն արդարոց ի ստիպիլ պատուիրանին տուեալ լինի յԱստուծոյ... եւ կամ զմանուկն պահել կենդանի անցեալ ըստ պայման բնական կարգիս:

Գ. 134ա-43բ Վիճաբանութիւն Բ. Յաղագս ունա­կան շնորհաց – Խնդիր Ա. Զի՞նչ է ունակական շնորհն... եթէ մարտիրոսն Ստեփաննոս ոչ աղօթէր, եկե­ղեցին այսօր զՊօղոս ոչ ունէր: Վախճան երկրորդ հատորոյս, որով եւ բովանդակ աստուածաբանու­թեանս:

– 144ա-9ա Ցանկ ճառից վիճաբանութեան գլխոց եզրակացութեանց, խնդրոց, յօդուածոց եւ պրակաց բովանդակ համառօտութեանս – Երես 1. Ճառ առա­ջին. Յաղագս ներգործութեան աստուածա­բա­նու­թեան... 263. Վիճաբանութիւն Բ. Յաղագս ունա­կան շնորհաց. վերջ:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Անյայտ հեղինակի Ներածութիւն Աստուածաբանութեան», Ա. կազմաստառին սոսնձած թերթիկին՝ «ԺԹ.», 2ա՝ «585/3021»:

3022

ՆԷՈՓԻՏՈՍԻ ԳԻՐՔ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏՈՒԹԵԱՆ

 

ՌՄԿԷ. – 1818

ԳՐԻՉ՝ Թովմաս սրկ. Կ. Պոլսեցի:

ԹԵՐԹ՝ 88 (գրչի էջակալում՝ 1-167, որ է՝ 2ա-85ա). չգրուած՝ 1աբ, 4աբ, 85բ-8բ: ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-Թx10 (Թ 7): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լու­սա­գծերով եւ լուսադրոշմով՝ ոճաւորուած ձուածիր՝ մէջը, աջ եւ ձախ արտաքին մասերում թագապսակ կենդանի, իսկ ձուածիրի վերեւում՝ «GIUSEPPE»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20x14,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (26,5x11): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 3ա): ՏՈՂ՝ 26: ԿԱԶՄ՝ բուսական նախշերով, ոսկեգոյն ճնշադրոշմներով կարմիր կաշի, Ա. եւ Բ. փեղկերի կենտրոնում՝ Խաչելութիւն. միջուկը՝ ստուարա­թուղթ, աստառը՝ ծաղկաթուղթ. լուսանցակողերը՝ բրոնզ: ՊԱՀ­ՊԱՆԱԿ՝ Ա (սկ.), սպիտակ չգրուած թուղթ:

Նմուշ 3ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 5ա: Գոյն՝ կար­միր:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի եզրերը մաշուած, խունացած. լու­սան­ցակողերը մասամբ գունաթափ. թերթերն աղտոտուած, խո­նաւու­թեան եւ թանաքի հետքերով, զանազան բծերով, թթուայ­նու­թեան հետեւանքով գրադաշտը գունափոխուած. բոլոր թեր­թերի ստ. եզրերը թուլացած, կարից անջատ, թ. 72՝ մէջտեղից ընդ­լայնակի պատռուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

2ա-85ա [Նէոփիտոսի աբեղայի Գիրք ճակատա­մարտութեան]

Տե՛ս ձեռ. 935, 4ա-82բ: Յառաջաբանութիւն շարադրողի սոյն գրքոյս/2ա-3բ: ա/5ա-20ա: բ/20ա-30բ: գ/31ա-45ա: դ/45ա-81ա: Յայտարարութիւն/81բ-2ա: Գովասանութիւն/չիք: Ցանկ մատենիս/83ա-5ա:

Ծնթ. լս-ներում ունի սուրբգրային քաղուածքների յղում­ներ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 82բ Այժմ օրինակեցաւ ի յաղաւաղ իմն գա­ղա­փարէ յամի Տեառն 1816, Յունվարի 20: Վերստին օրի­նակեցաւ ի սրբագրեալ իմն գաղափարէ յամի Տեառն 1818 Մայիս 24, ի հայրապետութեան սրբոյ գա­հին Էջ­միածնի տեառն Եփրեմի սրբազան կաթու­ղի­կոսի ամե­նայն Հայոց եւ ի պատրիարգութեան սրբոյ Երու­սա­ղէ­մի տեառն Թէոդորոսի արհիեպիսկոպոսի եւ ի պատ­րիարգութիւն մեծի Պօլսոյ՝ տեառն Պօղոսի ազ­գասէր եւ հանճարեղ արհիեպիսկոպոսի, ձեռամբ Թով­մաս սարկաւագի՝ անիմաստ գրչի Կոստանդնուպօլ­սեց­­­ւոյ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

12ա (ԺԹ. դ., շղագիր, լս., մատիտով) Ахъ какъ пахабно, врешь дуракъ.

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Նէոփիթոս աբէղայ», Պհպ. Աա՝ «Նէոփիտոս աբեղայի գաղտնի եւ յայտնի չար արար­մունք հրէից ընդ քրիստոնեայս», «586/3022», «1808 թ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Աբ՝ վրացերէն մատիտագիր՝ ջնջած, անընթեռնելի: 85ա՝ «Քրիստոս զինչ աիբս/// քա­հանայութեան հրեից 124 թվին»: 67բ-8ա (ստ. լս.), 85ա՝ հայատառ վրացերէն՝ «վերջ ամենայնի»:

3023

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

(Բաղկացած է երկու տարբեր ձեռագրերից)

ԹԵՐԹ՝ 196: ԿԱԶՄ՝ բաց եւ մուգ երանգներով շականա­կա­գոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լու­սան­­ցակողերը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝Ա-Գ+Դ-Ե. սպի­տակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական, մասն կազմաստառի:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին ցեցի անցքերով, մասամբ վնասուած, քերծուած. Բ. աստառը կազմից անջատուած, թ. 112-3ի միջեւ աստառ-ներդիր՝ ծաղկաթուղթ:

ՆՇՈՒՄ՝ Աա Պհպ-ին սոսնձած թերթիկին՝ «3023», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

ՁԵՌԱԳԻՐ Ա.

Կ. ՊՈԼԻՍ

ՌՃՂԵ. – 1746

ԹԵՐԹ՝ 112 (թ. 1-112). չգրուած՝ 1բ, 2բ, 111բ-2բ: ՊՐԱԿ՝ 1-11x12 (1՝ 2, 8՝ 6, 11՝ 10): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսա­դրոշմերով՝ ծաղիկ, աստղ, առիւծ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x16,5: ԳՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ միասիւն, սահմանագծուած (18x12,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 6ա): ՏՈՂ՝ 29:

Նմուշ 6ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խո­նա­ւու­թեան հետքերով, զանազան բծերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-111ա [Տիտղ.] Գիրք, որ կոչի Սոկրատ պատ­­մագիր. Պատմութիւն Սոկրատայ ըստ հռոմա­յեց­ւոց նահանգին եպիսկոպոսաց եւ թագաւորաց, եւ որք ի նոյն յարմարին սրբոց գործք եւ բանք, զորոց պատմութիւնս բացայայտէ

– 2ա Յառաջաբանութիւն Սոկրատայ պատ­մա­գրիս – Սկիզբն ի սրբոյն Սեղբեստրոսէ պատմութեանս ասացուք... կարգեցից զպատմութիւնս, որքան իցէ օգ­տա­կարագոյն:

1. 3ա-4ա Սեղբեստորսի սրբոյ յառաջանայ ի կարգս սարկաւագութեան, քահանայութեան եւ քա­հա­նայապետութեան. Գլուխ Ա. – Ի մանկութենէ տիոյ սգաստացեալ Սեղբեստրոս ի սէրն Աստուծոյ... այսպէս ընծայեցաւ ի Քրիստոս հովիւ բանաւոր հօտին ի փառս Աստուծոյ մերոյ:

2. 4աբ Նոյնոյ Սեղբեստրոսի վարուց եւ առաքի­նու­թեանցն. Գլուխ Բ. – Ապա այնուհետեւ սկիզբն արարեալ առաւելութեան կարգաց... եւ յոլովեցոյց Տէր նշանս ի ձեռս նորա:

3. 4բ Նոյնոյ սրբոյ Սեղբեստրոսի աղօթիւք զվի­շապ սպանանելն. Գլուխ Գ. – Եւ էր վիշապ մի մեծ ի Տարսոնի լերինն... եւ բան վարդապետութեան սրբոյն աճէր եւ զօրանայր առ ամենեսեան:

4. 4բ-5բ Յաղագս Կոստանդեայ Տրիբոնի թագա­ւո­րեալ ի Հռոմ եւ զԿոստանդիանոս զորդի իւր գտա­նել եւ վերաբերելն ի պատիւ պայազատու­թեան. Գլուխ Դ. – Ընդ ժամանակս ընդ այնոսիկ Կոստաս ոմն Տրիբուն գոլով եւ զօրավար... եւ տան նախարարս եւ գունդ բազում:

5. 5բ-6ա Յաղագս մարտին հռօմայեցւոց ընդ բիւզանդացիսն, երեւումն նշանի սրբոյ եւ հրաշիւք յաղթութեանն. Գլուխ Ե. – Եւ յետ այսր ամենայնի լինի մարտ ընդ հռօմայեցիսն... եւ զամբարիշտ թագաւորն սատակէր նշանաւ խաչին:

6. 6աբ Թէ որպէս Դիոկղէտիանոս փեսայա­ցու­ցանէ զԿոստանդիանոս. Գլուխ Զ. – Եւ տեսեալ Դիոկ­ղէտիանոսի ամբարշտի զյաղթօղ նահատակութիւն... եւ զամենայն ինչս նմա խոստացաւ տալ:

7. 6բ Թէ որպէս Կոստանդիանոս թագաւորէ ի տեղի հօր իւրոյ եւ ածէ զաշխարհս ձեռամբ իւրով: Հրապուրի ի կնոջէն հալածանս յարուցանել քրիստո­նէից, զոր եւ բազումք վկայեն: Սուրբն Սեղբեստրոս խոյս տայ յանապատս եւ թաքչի. Գլուխ Է. – Այսոցիկ այսպէս եղելոյ եւ զրաւ լինելոյ ժամանակի հարսա­նեացն... զի արասցէ այցելութիւն Տէր ժողովրդեան իւրոյ եւ մի՛ անտես լիցին:

8. 7ա-8բ Յաղագս բորոտութեան Կոստանդիա­նոսի, եւեւիլն առաքելոց, բժշկիլն ի սրբոյ Սեղբեստ­րոսէ եւ մկրտիլն, պայծառանալն քրիստոնէութեան. Գլուխ Ը. – Յայնժամ եղեւ պանդական բորոտութիւն... եւ օրհնութիւն երկնաւոր զօրացն ըստ նոցին իրաց:

9. 8բ-10ա Բանք գոհութեան Կոստանդիանոսի վասն քրիստոնէութեան իւրոյ վկայարանաց սրբոց յորդորիլն հրաշալի շինուածովք եւ աքսորեցելոց վերադարձումն. Գլուխ Թ. – Եւ յետ այսր ամենայնի զուարճացեալ թագաւորն ընդ այնքան հոգեւորացն լրումն... եւ ամենայն բարեպաշտութեամբ յարդարէր զինքն ի քրիստոնէութիւն թագաւորն Կոստանդիանոս:

10. 10աբ Թէ որպէս Հեղինէ մայր Կոստանդիա­նոսի դրդեալ ի հրէից, գրէ առ որդին իւր, ի բաց կալ ի քրիստոնէութենէ. Գլուխ Ժ. – Զայս լուեալ Հեղինեայ՝ մայր թագաւորին... գրէ սմին պատասխանին օրինակ զայսպէս:

11. 10բ-1ա Թուղթ Կոստանդիանոսի առ մայրն իւր Հեղինէ. Գլուխ ԺԱ. – Զի ճշմարիտ Իսկուհեայ թա­գուհեայ... հանդերձ ամենաբարի հանդիպմամբք քոյ զարմիւք ի խաղաղութեան:

12. 11ա-7ա Ժողով քրիստոնէից եւ հրէից ի Հռօմ, որով վիճին հրէայք ընդ Սեղբեստրոսի, եւ առբերին վկայութիւնք մարգարէից. Գլուխ ԺԲ. – Յայնժամ ժողովեալ զհրէայսն ընթերցաւ զթուղթ թագաւորին... արդ, ամենայն ինչ կատարեցաւ ի փառս Աստուծոյ, բան հաւատոյ:

13. 17ա-8ա Թէ որպէս հրամայէ թագաւորն առ ի նշանացոյցք լինել քրիստոնէից եւ հրէից, ցլոյն սպանանիլն ի հրէից եւ սրբոյ Սեղբեստրոսի կեն­դանացուցանելն զցուլն, Հեղինէի բարեկարգու­թիւնքն. Գլուխ ԺԳ. – Արդ, լիցի նշանացոյցք երկա­քան­չիւրոցն... եւ զՈրդին նորա միածին եւ զՀոգի Սուրբ, որում փառք յաւիտեանս. ամէն:

14. 18ա-9ա Կոստանդիանոսի զկնի միահամուռ տիրելոյ թագաւորաց, զԼիկիանոս քեռայրն իւր թա­գաւորեցուցանէ, զոր յետոյ հալածանս առնելով քրիս­տոնէից՝ ընդդիմանայ Կոստանդիանոսի, ըմբռ­նի եւ սպանանի. Գլուխ ԺԴ. – Եւսեբի Պամ­բիւլեայ ի տաս­ներորդ գիրսն եղեալ զեկեղեցւոյ պատ­մու­թիւն... եւ եղեւ խաղաղութիւն ընդ ամենայն երկիր քրիստօնէից:

15. 19ա-20ա Պատմութիւն Պափնոտի, թէ զինչ արար վասն ամուսնութեան քահանայից եւ սար­կա­ւագաց, եւ Սպռիւդոնի եւ հրաշիցն իւր. Գլուխ ԺԵ. – Յաղագս Պափնոտի եւ Սպռիդօնի առնել յիշումն ի դեպ է... զի խոնարհագոյն էր եւ անպատուասէր՝ քան զամե­նայն ոք սուրբն Աստուծոյ:

16. 20աբ Յաղագս Տիգիանոսի ճգնաւորի եւ սքանչելեաց նորին. Գլուխ ԺԶ. – Լուիցուք վասն Տի­գիա­նոսի միայնական վարուք ճգնաւորեալ... եւ մեծա­րանօք յուղարկէր օրհնեալ ի նմանէ:

17. 20բ-1ա Յաղագս ժողովոյն, որ ի Նիկիայ ար­տաքսումն ի մետաղս Արիոսի եւ բանք նախա­գու­շակումն Աթանասի սրբոյ. Գլուխ ԺԷ. – Եղեւ ժողով Նիկիայ ի ԶՃ. եւ Լ. (630) ամի... եւ բազում հոգաբար­ձու­թեան Տեառն իւրում ճառեաց:

18. 21աբ Կոստանդնուպօլսոյ շինումն եւ նոր Հռօմ անուանիլն եւ շինուածքն. Գլուխ ԺԸ. – Իսկ թա­գաւորն դառնայր յետ այսորիկ յարեւմտից... եւ իմ սուղ ինչ անցանելով ասացից:

19. 21բ-2բ Պատմութիւն Հեղինէի՝ մօր Կոստան­դիա­նոսի, արժանի յիշատակելի շինելն զտնօրինա­կանսն, որ յԵրուսաղէմ, գտանել զխաչափայտն սուրբ եւ բերել ի Կոստանդնուպօլիս եւ մեռանիլն. Գլուխ ԺԹ. – Հեղինէ մայր թագաւորին եւս առաւել բարեաց գործոց արժանի յիշատակի... զի մարդասի­րին Աստուծոյ խնամակալութիւնն ոչ թողու զարարածս իւր միշտ յերեւելիս եւ յաներեւոյթսն:

20. 22բ-3ա Արձակումն բարբարոսաց ի Հռօ­մա­յեց­ւոց աշխարհն եւ յաղթելն նորին. Գլուխ Ի. – Եղեւ ի ժամանակին յարձակումն բարբարոսաց... եւ ինքն դառնայր ի քաղաքն իւր փառաւորապէս ի գոհու­թիւն Աստուծոյ:

21. 23աբ Կոստանդիանոս կայսր առ կաղնեաւն Մամբրէի եկեղեցիս շինել ի ձեռն Եւսեբւոյ Կեսարու եպիսկոպոսին, Փիւնիկեցւոյ չար սովորութիւնն բառ­նայ, շինէ եկեղեցի յԱրեգ քաղաքի ի Կիւլիկիայ, հարցուկ դիւին, զբագինս բառնայ. Գլուխ ԻԱ. – Եւ առաքեաց զՍեբիոս Կեսարու եպիսկոպոսն ընչիւք... եւ սուղ ինչ զնորայսն առ եկեղեցւոյ յիշմունս արասցուք:

22. 23բ-4բ Յաղագս հնդկաց եւ ներքսագոյն հնդկաց հաւատալն յԱստուած ի ձեռն սուրբ արանց. Գլուխ ԻԲ. – Ասացից եւ որ ըստ նորա ժամանակս Քրիս­­տոսի քարոզութիւնն ընդարձակեցաւ... եւ յերկո­ցունց հաւաստութենէ հաւատոյ փառաւոր լինէր Աս­տուած:

23. 25ա-6ա Կոչումն վրաց ի հաւատս Քրիստոսի՝ ըստ նախախնամութեան Աստուծոյ, ի ձեռն կնոջ Նունիայ՝ ընկերաց սրբուհոյն Հռիփսիմէի, եւ կանգնելն զխաչս. Գլուխ ԻԳ. – Ընդ նոյն ժամանակս եւ վրաց լինի կոչումն ընծայութեան հաւատոց... որ ստոյգ ցուցանէ նորին գիրք, եւ այս ամենայն լինէր ի Ն. (400) ամս:

24. 26աբ Յաղագս Անտոնի Անապատականի՝ պատ­մութիւն եւ վարք. Գլուխ ԻԴ. – Էր եւ Անտոն Անապատական յանապատս եգիպտացւոց մենամար­տեալ... եւ վասն մանիքեցւոցն, որ զքրիստոնէութեան անուն ստութեամբ ունին:

25. 26բ-7ա Յաղագս Մանեայ եւ առասպելական բանիցն, եւ սատակումն նորին. Գլուխ ԻԵ. – Սկիւթա­ցի ոմն տաճիկ կին ունէր... որ զՄանեայ եղ­ծանէ զամ­բարշտութիւն, որ կամին ուսանիլ:

26. 27աբ Վասն Արիոսի դառնալոյն ի մետաղէ. Գլուխ ԻԶ. – Արդ, ի վեր ելցուք ի նախակայիս պատ­մու­թիւն... գնալ ի Կեսարիա՝ յիւր աթոռն, եւ գովի ի թա­գաւորէն:

27. 28աբ Թէ որպէս զԱրիոս ջանան արդարա­ցուցանել եւ յառաքի յԱղէքսանդրիայ. Գլուխ ԻԷ. – Ճառեցից եւ յաղագս Արիոսի զպատճառս զմուտս առ թագաւորն... եւ դարձեալ սպառնալիս, թէ ոչ հաւանի:

28. 28բ-9բ Յաղագս զրպարտութեան Աթանասայ եւ յաքսորիլն. Գլուխ ԻԸ. – Իսկ որ Եւսեբին էին... այլ երթալ ի Գաղիայ յաքսորս յետ Լ. (30) ամի թագաւո­րութեան Կոստանդիանոսի:

29. 30աբ Յաղագս սատակմանն Արիոսի. Գլուխ ԻԹ. – Իսկ Արիոս հասեալ յԱղեքսանդր իւրովքն... եւ հո­վ[ու]ել զժողովուրդ իւր, զոր գնեաց Քրիստոս արեամբն իւրով:

30. 31աբ Թէ որպէս Կոստանդիանոս կացուցանէ զորդիսն իւր իշխան ընդ ամենայն երկիր իւր, եւ ինքն հիւանդանայ եւ վախճանի ի Նիկոմիդեայ եւ բերի ի Կոստանդնուպօլիս. Գլուխ Լ. – Իսկ Կոստանդին զոր­դիսն կացոյց իշխանս ընդ ամենայն երկիր իւրոյ իշ­խանութեան... թաղեցաւ ի փառս ամենասրբոյ Եր­րոր­դութեան:

31. 31բ Սէբիոսի եւ Թէոգնի արիոսականաց արարք եւ գործք, եւ վասն Աթանասի որոշութեանն ջանք. Գլուխ ԼԱ. – Եւ յետ թագաւորին վախճանի... եւ այսպէս զթագաւորն ցասուցանէին:

32. 31բ Յաղագս Եւսեբւոյ Պամփիւլիայ եպիս­կոպոսին վախճանին, եւ ի տեղի նորին Ակակի փոխանորդելն. Գլուխ ԼԲ. – Եւ յայնժամ Եւսեբի Պամ­բիւլեայ եպիսկոպոս Պաղեստինու Կեսարու վախ­ճա­նեցաւ... եւ ամենեցուն է յայտ:

33. 31բ-2ա Թէ որպէս Աղէքսանդր եպիսկոպոս Կոստանդնուպօլսոյ փոխի յաշխարհէս, ընտրէ ի տեղի իւր զՊօղոս, իսկ ոմանք զՄակեդոն կամին. Գլուխ ԼԳ. – Յետ այսորիկ աւագ եղբայրն Կոստան­դիա­նոս յարուցանէ զպատերազմ... արիանոսքն բան­սար­­կեալ ցուցանէին զթագաւորն:

34. 32աբ Ժողով եպիսկոպոսաց յԱնտիոք ըստ հրամանի թագաւորին, որք զարիոսութեան աղանդն կամին յառաջացուցանել եւ դատապարտեն զԱթա­նաս. Գլուխ ԼԴ. – Եւ զի էր յԱնտիոք թագաւորն, հրա­մայեաց ժողով առնել... ցուցանել նմա զիրս աղէտիցն, որ գործեցան:

35. 32բ-3ա Մերժի Պօղոս եպիսկոպոսն Կոս­տանդ­նուպօլսոյ, եւ Մակեդոն խնդրէ արիանոսաց ընտրութեամբն. Գլուխ ԼԵ. – Յայնժամ եւ զՊօղոս մեր­ժեն ժողովն... եւ ի ժառանգաւորաց եկեղեցեաց սրբոց:

36. 33աբ Թէ որպէս արիանոսութիւն կամի աճիլ, եւ յԱթանասայ զրպարտութիւն յառաջանայ. Գլուխ ԼԶ. – Աստանօր արիոսութիւնն աճէր... եւ վերստին շփոթման ոչինչ առնէ:

37. 33բ-4բ Յաղագս Սարդիկէի ժողովոյն եւ Աթա­նասայ եւ Պօղոսի վերադարձումն ի տեղիս իւրեանց. Գլուխ ԼԷ. – Ապա խորհեցան առնել ժողով երկոքին թա­գաւորքն... եւ ինքն տիրէ աշխարհին, եւ բազում հեղմունք արեան լինին:

38. 34բ-5ա Ի խորամանկութենէ արիոսականաց զՊօղոս եպիսկոպոսն Կոստանդնուպօլսոյ յաքսորս խեղդեն, եւ զԱթանաս եւ զԹէոդորոս եւ Լուլիմոս կամին սպանանել. Գլուխ ԼԸ. – Այսոցիկ այսպէս եղեալ յետ չորրորդ ամի... եւ զնոցին կանոնեալ սահ­մա­նադրութիւնն:

39. 35աբ Թէ որպէս Գէորքէոս արիոսութեան ե­պիս­­կոպոս բազում չարիս հասուցանէ սրբոցն Աս­տուծոյ յԱղէքսանդրիայ քաղաքի. Գլուխ. ԼԹ. – Գէոր­գէոս արիոսեան եպիսկոպոս եւս առաւել չարիս յԱղեք­սանդ­րիայ ցուցանէր... այսպէս էր մարտ չարին ի սուրբս:

40. 35բ-6ա Թագաւորն Կոստանդիանոս գողունի զեղբօրորդին իւր առնէ կայսր, յարեւելից կողմանն եւրեւի սուրբ խաչին. Գլուխ Խ. – Ընդ այն ժամանակս թագաւորին զԳողունեայ զեղբօրորդին իւր առնէր կայսր... եւ ինքն մնայ ի Սէրմիս՝ տեսանել զմարտն:

41. 36ա Փոտինոս՝ Մարկեղի աշակերտ նոր մո­լորութիւնս ուսուցանէ, լինի ժողովք, նզովի ինքն եւ այլ ոք ընդ նմա. Գլուխ ԽԱ. – Յայնժամ լուաւ թա­գաւորն վասն Փոտիանոսի՝ Մարկեղի աշակերտի... եւ զՅուլիանոս եղբայր նորին ի նոյն պատիւ կայսերական թագաւորն կացուցանէ:

42. 36աբ Կոստանդիանոս եկեղեցւոյ պատե­րազմ յարուցանէ. Գլուխ ԽԲ. – Իսկ Կոստանդիանոսի յաշխարհական պատերազմացն անհոգացեալ... եւ զո­մանս ի տեղիս նոցա կարգէին եպիսկոպոս թա­գաւո­րաւն:

43. 37ա Յաղագս Մակեդոնի եպիսկոպոսի չաւ­րու­թեան, որ ունէր ընդ սուրբս Աստուծոյ եւ սատա­կումն իւր. Գլուխ ԽԳ. – Մակեդօն հոգեմարտ եւ աս­տուածամարտ կոչեցեալ... սակայն զսերմն չարին հո­գե­մարտութեան եթող ի խորհրդականս իւրոյ անաս­տուա­ծութեան:

44. 37բ-8ա Ցուցանի մասնաւոր ժողովոցն թիւ, թէ քանիք են. Գլուխ ԽԴ. – Բայց պարտ է զթիւ ժողո­վոյն ասել... այսպէս կատարեցաւ ի Նոյեմբերի ամ­սեան յերիսն:

45. 38ա-9ա Թէ որպէս Յուլիանոս թագաւորէ, եւ արարքն իւր. Գլուխ ԽԵ. – Իսկ Յուլիանոս իբրեւ լուաւ զմահն... եւ այնպէս խորհէր զքրիստոնէութիւնն բառ­նալ արուեստիւք:

46. 39աբ Յաղագս խռովութեան Աղէքսանդրիոյ, եւ Գորգիոս արիոսութեան՝ որ ունէր զտեղի Աթա­նասի, ի պատճառէ իմեքէ ըմբռնի եւ կենդանոյն այրի. Գլուխ ԽԶ. – Յայսոսիկ լինէր խռովութիւն յԱղէք­սանդր... զի ոչ սակաւ չարիս անցոյց Գորգիոս յԱղեք­սանդրիայ:

47. 39բ-40ա Վերադարձումն Աթանասի ի հալա­ծանացն ի տեղի իւր յԱղէքսանդրիայ, եւ արտաք­սումն արիանոսաց. Գլուխ ԽԷ. – Զայս լուեալ թագա­ւո­րին Յուլիանոսի... եւ անդրդուելի մնայր ի վերայ հիման աւանդութեան առաքելոց եւ մարգարէից:

48. 40աբ Դաւանութիւն սրբոյն Աթանասի. Գլուխ ԽԸ. – Ասէր զխոստովանութիւն այսպէս առաջի ամե­նե­ցուն... իսկ որ այլազգ իցէ, ինքն տացէ դատ յաւուրն դատաստանի:

49. 40բ-1ա Յաղագս Յուլիանոսի արարեալ նե­ղութեանցն, որով նեղէր զքրիստոնեայս, եւ վասն սպանանել կամիլն զսուրբ Աթանաս. Գլուխ ԽԹ. – Այսքան սակաւուց ասացան ընդ երանելոյն Աթանա­սի... այսպէս ոչ գոյր իրաւունք քրիստոնէից:

50. 41աբ Յաղագս մեհենից կռոցն խորտակե­ցելոյ ի քրիստոնէից եւ նոցին նահատակութիւն. Գլուխ Ծ. – Էր մեհեան ուրեմն արգելեալ... եւ արգել զարուեստ ի քրիստոնէից ուսանել:

51. 41բ-2ա Յաղագս Ապօղինարի եւ արհեստին իւրոյ եւ հերձուածոյն, զոր եմոյծ յեկեղեցին. Գլուխ ԾԱ. – Ապօղինարոս, որ զճշմարտութիւն ունէր... որ զամե­նայն յամենայնէ ներգործէր, որ ի բազմաց յուղղա­փառաց յաղթի:

52. 42աբ Յաղագս հալածանացն, որ ի Յուլիա­նո­սէ եւ տանջելն զսուրբսն Աստուծոյ. Գլուխ ԾԲ. – Իսկ Յուլիանոսի ժողովեալ բազում արծաթ ի քրիս­տո­նէից... եւ զուարճանայր արեամբն եւ ճենճերովք զո­հիցն:

53. 42բ-3ա Թէ որպէս հրամայէ Յուլիանոս հրէից գնալ յԵրուսաղէմ եւ շինել զտաճարն, եւ թէ որպէս իսկոյն փլանի ի շարժէ, երեւի ոմն նշան խաչին ի հանդերձս հրէից: Եւ սպանանելն Յուլիանոսի զե­պիս­­կոպոսն յԵրուսաղէմի զսուրբն Կիւրեղ եւ զմայր նորա եւ Կիւրեղիցն յատկութիւնք. Գլուխ ԾԳ. – Կոչէ եւ զհրեայսն... որ յաղագս հոգեմարտին, որպէս նոցին ցուցանին երկոքին:

54. 43բ Յաղագս սատակման պղծոյն Յուլիա­նո­սի. Գլուխ ԾԴ. – Եւ յետ բազում չարեաց, որ գործէր Յու­­լիանոս... այլ ոչ յամէին այլ ի նոյն:

55. 43բ-4ա Յաղագս, թէ որպէս կիրս կրեաց եւ թէ որպէս թագաւորեաց Յոբիանոս, եւ թէ որպէս դաշինս արար ընդ Պարս. Գլուխ ԾԵ. – Յետ մահու թա­գա­ւո­րին զՅոբիանոս ասեն թագաւորել... բայց համայն պար­­­սաւէին զդաշինսն:

56. 44աբ Թէ որպէս իմաստակն Յուլիանոսի ողբս ասաց վասն Յուլիանոսի, եւ անբարեձեւ դի­մացն յանձինն Յուլիանոսի ցոյցք. Գլուխ ԾԶ. – Յայնժամ իմաստակն Լիբիանոս ողբս ի վերայ նորա շարա­գրեաց... եւ մեզ աւելորդ է երկայնել զբանս:

57. 44բ-5ա Յաղագս դառնալոյն Յոբիանոսի ի պատերազմին եւ նորոգել զքրիստոնէութիւն եւ թէ որպէս սուրբն Աթանաս վերադառնայ ի յաթոռն իւր հրամանաւ Յոբիանոսի, եւ դիւրութիւն լինի քրիս­տոնէից. Գլուխ ԾԷ. – Եւ Յոբիանոս դարձեալ զօրօքն յաշխարհն իւրեանց... ցածուցանէր ի միաբա­նու­թիւն սուրբ ժողովոյն ի փառս ամենասուրբ Երրորդութեան:

58. 45աբ Յաղագս Յոբիանոսի գնալն առ ի թաղել զՅուլիանոս, եւ թէ որպէս գովաբանի, եւ ի գալն ի Կոստանդնուպօլիս եկեալ ի գիւղ մի՝ մեռա­նի, թագաւորեալ ամիսս Է. Գլուխ ԾԸ. – Եւ գնացեալ Անտիոքայ թագաւորն ի Տարսոն Կիլիկեոց... այլ նա այսպէս հանգեաւ ի փառս եւ ի գոհութիւն Աստուծոյ:

59. 45բ-6ա Թէ որպէս Վաղէնտիանոս ընտրի ի թագաւորութիւն եւ առնու զեղբայրն իւր զՎաղէս հաղորդ թագաւորութեան իւրոյ. Գլուխ ԾԹ. – Զկնի մահուանն Յոբիանոսի անդէն վաղվաղակի ժողովեալ զօրավարօք... եւ զհոգեմարտս աճեցուցանել ջանայր եւ յամենայն ուրեք զուղիղն արգելոյր:

60. 46ա Թէ ոյք էին վերատեսուչ եկեղեցեացն ի ժամանակին. Գլուխ Կ. – Ըստ այնմ ժամանակի Հռո­մայ եկեղեցւոյն առաջնորդն էր Ղեբերիոս... եւ որոց Ակակայն էին յայսպիսիս:

61. 46ա Թէ որպէս Վաղէնտիոս ի կողմն յարեւ­մտից եւ Վաղէս ի Կոստանդնուպօլիս գնան՝ ի հոգ աշխարհին. Գլուխ ԿԱ. – Իսկ թագաւորն Վաղէն­տիա­նոս ի կողմն արեւմտից գնայր... եւ զոմանս խեղ­դեալ, ի գետ ընկենոյր:

62. 46բ Պռոկիպոս բռնակալ ոմն դիմէ ընդդէմ Վաղէսի ի մարտ, ըմբռնի եւ սպանանի. Գլուխ ԿԲ. – Յայսոսիկ յառնէ ի Կոստանդնուպօլիս բռնակալ ոմն Պռոկիպոս... այսոցիկ այնպէս վճարէր մարտք:

63. 46բ-7բ Թէ որպէս Վաղէս պատերազմ յարու­ցանէ ընդդէմ ուղղափառացն, քակէ եւ զպարիսպն Քաղկեդոնի. Գլուխ ԿԳ. – Դարձեալ ընդդէմ ուղղա­փա­ռաց յարուցանէ պատերազմ Վաղէս... եւ որք ըստ Արիոսին որոշեցին ի նոցանէ:

64. 47բ Յաղագս կարկտին, շարժին եւ արհաւ­րացն, եւ վասն չարութեան Վաղէսի. Գլուխ ԿԴ. – Ընդ նոյն ժամանակս լինի կարկուտ սաստիկ... այլ որ ինչ վասն սոցա բանս արասցուք ի դէպ ժամու ճա­ռեալք:

65. 47բ-8ա Հալածումն ուղղափառաց ի Վաղէսէ, եւ Աթանասայ սրբոյ թաքչիլն. Գլուխ ԿԵ. – Իսկ հալա­ծեալքն ըստ ուղղափառութեան ընդդէմ հոգեմարտացն լինէին... եւ զուղղափառացն զհաւատն հաստատէր եւ ոչ յիմեքէ դրդուեալ:

66. 48աբ Վախճան Եւդոքսի եպիսկոպոսին Կոս­տանդնուպօլսոյ, եւ ի տեղի նորա դնեն արիոսք զԴի­մո­փիլոս, եւ համափառքն՝ զԵւագրոս ոմն, եւ նե­ղու­թիւնք ուղղափառացն ի Վաղէսէ. Գլուխ ԿԶ. – Յայսո­սիկ Եւդոքսի վախճանէր Կոստանդնուպօլսի եպիս­կո­պոսն... զկռապաշտիցն ունէր զատելութիւն առ ուղղա­փառսն:

67. 48բ Յաղագս մատռանն Թումայի առաքելոյն եւ որ ինչ ի նմա անկցիցն. Գլուխ ԿԷ. – Ասացից եւ որ ի Միջագէտս ասորեաց, որ Ուրհայի... եւ ծանոյց թա­գա­­­ւորին զպինդ հաւատս նոցա եւ արգել զնորա բար­կութիւնն:

68. 48բ-9ա Յաղագս դիւին եւ որ ինչ նորին հմայիւքն արար հնարս եւ սպանանել զոմանս վասն անուանագործութեան. Գլուխ ԿԸ. – Ընդ ժամանակս դեւ ոմն սպանիչ զՎաղէս առնէր... եւ ուրախացան զա­ռա­ջին անունն:

69. 49աբ Վասն Աթանասայ սրբոյն արիական ժուժկալութեան եւ մահուանն, եւ ի տեղի նորին դնիլն զՊետրոս՝ զայր երկիւղած. Գլուխ ԿԹ. – Եւ այսպէս Վաղէս էր չարասէր եւ ոչ բարեսէր... եւ հոգւով լցեալ կատարեաց զկեանս իւր ի փառս եւ ի գովութիւն ամենասուրբ Երրորդութեան:

70. 49բ Յաղագս Վաղէսի զչարիլն, եւ Պետրոսի եւ Ղուկիոսի արիոսականաց ունելն զեկեղեցիսն. Գլուխ Հ. – Ապա յետ նորա վախճանին... այլ նոքա հան­­դիսացեալ ի հաւատս ուղիղս եւ ոչ խոտորէին:

71. 49բ-50բ Յաղագս Ամոնայ աստուածասիրի ճգնութեան եւ վարուց. Գլուխ ՀԱ. – Եւ զի կարեւոր համարիմ սուղ ինչ ճառել զճգնաւորացն... այլ յամենե­ցունց Տեառն են:

72. 50բ Վարք սրբոց արանց ճգնաւորացն. Գլուխ ՀԲ. – Ոմն ի հարանց զմեղուցեալ մանկունսն ոչ որո­շէր... եւ այսոցիկ շնորհօքն Աստուծոյ յաղթեցի՝ միշտ աղաչելով զարարիչն:

73. 50բ-1ա Յաղագս Բաբոսայ. Գլուխ ՀԳ. – Եղ­բայր ոմն ոչ գիտելով զսաղմոս... որ ոչ կարէր տեսա­նել, հայել զերեսս նորա լուսաւորեալ:

74. 51ա Յաղագս Արսէնի. Գլուխ ՀԴ. – Իսկ հայրն Արսէն ասէր... յորոց ի խրատուց սրբոց զիւրաքան­չիւրսն գիտել եւ աղօթիւք եւ պահօք յաղթել:

75. 51ա Յաղագս Մակարանց. Գլուխ ՀԵ. – Արք Բ. աստուածասէրք, համանունք Մակարայ... եւ բերկ­րա­­­նօք լցեալ, ուսուցանէր ըստ խորհրդածութեան զման­­կունսն:

76. 51աբ Յաղագս Եւագրի. Գլուխ ՀԶ. – Իսկ Եւաք­րիոս էր ուսումնասէր ի մանկութենէ սնեալ եւ ուսեալ... որպէս զի ընդ նոսա գիտնաւորքն ընդեռ­նե­լով ծանուցանիցեն զմիտսն:

77. 51բ-2բ Յաղագս Անտոնի եւ այլոց ոմանց. Գլուխ ՀԷ. – Ի դէպ համարիմ փոքր ինչ զնորայոցն յուշ առնելով... եւ է ինչ որ յայտնեալ յօգուտ պարզա­մտացն ճշմարտութեան:

78. 52բ Յաղագս Բարսղի, թէ զինչ ասէ վասն պատահեալ գիտութեան զգուշութեան. Գլուխ ՀԸ. – Իսկ սիւնն կապադովկացւոց Բարսեղիոս ասէ... որ եւ առ ժամանակաւ աղօթից զառտնի բարբառն մտացն շրջափայլեալ տեսանեն:

79. 52բ Յաղագս Աթանասի եւ Սրապիոնի, թէ զինչ ասեն վասն զգուշաւոր գիտութեան. Գլուխ ՀԹ. – Սուրբ լուսաւորիչն եգիպտացւոց Աթանասիոս ասէ... զոր յաղագս նախախնամութեան եւ դատաստանին յաւի­տենից Քրիստոսի:

80. 52բ-3ա Թէ Դուդիմոս եւ այլք զինչ ասեն. Գլուխ Ձ. – Ասէր մեծն եւ գիտուն վարդապետն Դուդի­մոս զայսոսիկ... եւ այլոց յիշատակեցաք, ելցուք ի կարգ պատմութեանս, Վաղէսի պատմութիւնն:

81. 53բ Թէ որպէս Մակար եգիպտացի եւ այլ ոմն աղէքսանդրացի դարձուցանեն զհեռաբնակ կղզիսն բարբարոսաց եւ լուսաւորեն զնոսա. Գլուխ ՁԱ. – Իսկ Վաղէս ամբարիշտ օրինօք հալածանս առնէ... որ էին հարք անուանիք համանունք յաքսորէ:

82. 54ա Թէ որպէս Վաղէս հալածանս առնէ թե­լա­դրութեամբն Լուկիոսի՝ յետ վախճանին Աթա­նասի. Գլուխ ՁԲ. – Մակար ոմն եգիպտացի եւ ոմն աղէք­սանդրացի՝ աքսորեալ ի հեռաբնակ կղզիս... առ­նէին զբազումս երկրպագուս եւ փառաբանիչս ամենա­սուրբ Երրորդութեան:

83. 54ա-5ա Յաղագս Դիդիմոսի հռչակաւորի գրեանց եւ նորին ուշիմագոյն իմացուածոցն. Գլուխ ՁԳ. – Իսկ այր ոմն հռչակաւոր առաքինութեամբ եւ գի­տութեամբ... այսպէս յամենայնի յաղթօղ երեւեալ, փա­ռա­ւորեալ լինէր տուողն շնորհաց ի հաւատացելոց ուղղափառաց:

84. 55ա-6բ Յաղագս Բարսղի սրբոյ վարք եւ պատ­մութիւն. Գլուխ ՁԴ. – Իսկ յայլ քաղաքս եւ ի գաւառս գրի... իսկ մանուկն յետ աւուրցն այնոցիկ վախճանեցաւ ի կենացս:

85. 56բ-7բ Յաղագս Գրիգորի Անձիանձու Աս­տուա­ծաբան կոչեցելոյ՝ վարք. Գլուխ ՁԵ. – Իսկ Գրի­գորն Անձիանձու առաւել եւ շնորհիւ բանակա­նաւ... յա­­ղագս սրբոցն ասացան՝ Բարսղի եւ Գրիգորի Աս­տուածաբանի:

86. 57բ-8ա Յաղագս Պետրոսի եւ Գրիգորի՝ եղ­բարցն Բարսղի. Գլուխ ՁԶ. – Էին եղբարք Բարսղի հա­մանմանք նոցին շնորհի... այսպէս ունիմ յաղագս սորա դուզնաքեայ ասել, որպէս Բարսղի եւ Աստուածաբանի:

87. 58աբ Յաղագս Գրիգորի Պոնտացւոյ՝ Սքան­չե­լա­գործ անուանեցելոյ, եւ վասն Գրիգորեանց, այսինքն՝ Աստուածաբանի, Նիւսացոյ, Սքանչե­լա­գործի. Գլուխ ՁԷ. – Էր եւ այլ Գրիգոր Պոնտացի... այլ եւ գործովք քաջհաճոյք եղեն:

88. 58բ-9ա Նաւատիանոսաց պատճառ, թէ որով որոշեն ի միմեանց, եւ առնելն զտօն Զատկի Բա­ղարջակերաց ընդ հրէից. Գլուխ ՁԸ. – Ասացից եւ վասն Նաւատիանոսացն զպատճառսն... եւ զոչ զմի ոք հերձուած խախտէր յինէն:

89. 59աբ Վասն եպիսկոպոսութեան Ամբրոսիո­սի. Գլուխ ՁԹ. – Ընդ այն ժամանակս վախճանի եպիս­կոպոսն... եւ այսպիսի ընդունելութեամբ ձեռնադրեալ, եւ զամենեսեան ի խաղաղութիւն փոխաբերեաց:

90. 59բ-60ա Թէ որպէս Վաղէնտիանոս ի մարտ Շամրտացւոց դիմէ եւ թէ որպէս մեռանի, եւ թա­գա­ւորէ որդին համանուն Վաղէնտիանոս. Գլուխ Ղ. – Իսկ Վաղէնտիանոս կազմեալ զէնս եւ զօրս... եւ զԳաղ­ղա առնու կին յետոյ ուրումն Թէոդոս:

91. 60ա Վաղէս մարտս յարուցանէ ուղղափա­ռացն. Գլուխ ՂԱ. – Իսկ Վաղէս գայ յԱնտիոք... ի վե­րայ քահանայականացն հասուցանէր:

92. 60բ Գոթացւոց ազգն բարբարոսք, զկնի պա­տերազմացն ընդ հռօմայեցիսն ընկալնուն զհա­ւատս Քրիստոսի, եւ թէ եպիսկոպոսն Գթաց գիրս սահմանէ նոցա. Գլուխ ՂԲ. – Յայսոսիկ եղական պատերազմն բարբարոսացն շարժէր առ միմեանս... եւ ինքն գայր ի Կոստանդնուպօլիս:

93. 61ա Մարւի զօրագլուխ ազգաւ տաճիկ յառնէ մարտ ընդ հռօմայեցիս, եւ Մովսէս անուն ոմն տա­ճիկ հաշտեցուցանէ զնոսա. Գլուխ ՂԳ. – Ի նմին ժա­մու եւ ի տաճկաց յառնէ մարտ... եւ միաւորեաց զհռօ­մայեցիսն եւ զտաճիկս ի դաշինս եւ ի խաղաղու­թիւն:

94. 61բ Վաղէս այպանի ի Կոստանդնուպօլսեց­ւոց, գնաց ընդդէմ բարբարոսաց եւ հասեալ Անդ­րիա­նուպօլիս, հրով այրի. Գլուխ ՂԴ. – Իսկ Վաղէս այպանեալ լինէր ի Կոստանդնապօլսեցւոյ... այսպէս բարձաւ ի միջոյ պատերազմօղն եկեղեցւոյ:

95. 61բ Պետրոս եպիսկոպոս դառնայ յԱղէք­սանդրիայ, եւ Լուկիոս հալածի ի քաղաքէն. Գլուխ ՂԵ. – Իսկ Պետրոս դառնայր յԱղէքսանդր... եւ Տիմօ­թէոս նովին հաւատովք եւ կրօնիւք ունէր զհաւատն:

96. 61բ-2ա Յաղագս Գրատիանոսի թագաւորու­թեան յետ մահուան Վաղէսի. Գլուխ ՂԶ. – Իսկ Գրա­տիա­նոս յետ մահուանն Վաղէսի... եւ զաշխարհն ազա­տեաց ի բռնակալութենէ այլազգեացն՝ ընդ յաջողե­լոյն Աստուծոյ Թէօդոսի:

97. 62աբ Թէ ով ոք էին այնոքիկ, որ ի ժա­մա­նակին դիտապետք էին աթոռոց մեծաց. Գլուխ ՂԷ. – Ընդ ժամանակս ընդ այն Դամասկոս էր եպիսկոպո­սա­պետ... զոր կամիցի ունել հաւատ:

98. 62բ Բանք Գրիգորի Աստուածաբանի վասն ուղղափառաց. Գլուխ ՂԸ. – Գրիգորիոս Աստուածա­բան եկեալ՝ ոչ սակաւ աշխատութիւն կրէր... իսկ Մելե­տոս Անտիոքայ եպիսկոպոս մնայր առ նմա ժողովն:

99. 63ա-4ա Թագաւորն Թէօդոս յետ յաղթութեան բարբարոսաց դառնայ եւ գայ ի Թեսաղոնիկէ, մկրտի ի յԱքիւղայ եւ գայ ի Կոստանդնուպօլիս եւ առնէ ժողով ՃԾ. (150) եպիսկոպոսաց ընդդէմ Մա­կե­դոնի եւ դաւանութեան ուղղափառ հաւատոյ. Գլուխ ՂԹ. – Իսկ Թէօդոս թագաւորելն յետ յաղթու­թեան բարբարոսացն... եւ անդէն ձեռնադրի ի սուրբ ժո­ղովոյն:

100. 64աբ Աւանդութիւն սուրբ ժողովոյն Կոս­տանդ­նուպօլսոյ, թէ որք զկնի միոյ հայրապետու­թեան երիցութիւն ունիլ պարտին. Գլուխ Ճ. – Աւանդէ սուրբ ժողովոյն յետ Հռոմայ ունել զերիցութիւն... գնա­ցին յիւրաքանչիւր տեղիս օրհնեալք զբարեպաշ­տա­գոյն թագաւորն:

101. 64բ-5ա Թէ որպէս թագաւորն Թէօդոս զՊօ­ղոս եպիսկոպոսին Կոստանդնուպօլսոյ՝ յաքսորս խեղդեցելոյն մարմինն վերաբերէ ի Կոկիսոնէ հայոց ի Կոստանդնուպօլիս. Գլուխ ՃԱ. – Ողջախոհն Թէօ­դոս զՊօղոսի մարմինն... որ Օգոստոս անուանեաց ոչ ընդ երկարս ինչ իւրոյ թագաւորութեան:

102. 65աբ Թէ որպէս թագաւորն Թէօդոս խնդրէ իւրաքանչիւր աղանդոյ հանգամանքն եւ աղօթիւք խնդրեալ յԱստուծոյ զուղիղն յայտնել, ընթեռնու զգրեանսն, յազդումն լեալ յԱստուծոյ՝ հաստատէ ի միտս իւր կալ, մնալ ի հաւատս համագոյութեան, եւ անգոսնէ զնոցին չար հայհոյութիւնսն. Գլուխ ՃԲ. – Յետ այսորիկ ամենայն եպիսկոպոսունք աղանդոց գային... այլ օր ըստ օրէ նուազէին նոքա:

103. 65բ-6ա Թէ որպէս Մաքսիմիանոս բռնաւոր ի կողանցն յարեւմտից յարեւելս յառնէ ի վերայ հռօ­մա­յեցւոց, եւ Գրատիանոս սպանանի ի Մաքսի­միա­նոսէ, թագաւորեալ ամս ԺԵ. (15) եւ կեցեալ ամս ԻԴ. (24). Գլուխ ՃԳ. – Ընդ նոյն ժամանակն Մաք­սի­միա­նոս ոմն բնակեալ ի կողմանցն յարեւմտից... յաղ­թա­կան տօն կատարէին ի փառս եւ ի գովութիւն Աստուծոյ:

104. 66ա Պօղինոս եպիսկոպոս Անտիոքայ վախ­ճա­նի, եւ Փլաբիանոս ունի զվերակացութիւն Ան­տիո­քայ եւ զԱրիանոսն արտաքսէ. Գլուխ ՃԴ. – Յայն­ժամ եւ Պողինոս Անտիոքայ եպիսկոպոսն վախճանեալ լինէր... եւ զԱրիանոս արտաքս մղէ ի քաղաքէն եւ միաբանէ զժողովուրդսն:

105. 66բ Կիւրղոս եպիսկոպոս Երուսաղէմի վախ­ճանի, եւ փոխանորդէ զտեղին Յօհաննէս. Գլուխ ՃԵ. – Յայսոսիկ եւ Կիւրղոս Երուսաղէմի եպիս­կոպոսն վախճանեալ եղեւ, եւ Յօհաննէս փոխանորդէ զաթոռ եպիսկոպոսութեան Երուսաղէմի:

106. 66բ-7ա Թէ վասն ինչ պատճառի լինիւր խռովութիւն յԱղէքսանդր քաղաքի, եւ թէ որպէս Թէօ­փի­լոս ըստ կամաց թագաւորին քակէ զզանազան խաղսն, այլ եւ զբագինսն եւ զմեհեանսն. Գլուխ ՃԶ. – Յայնժամ եւ Աղէքսադրի լինիւր խռովութիւն այս­պի­սի պատճառով... որ զամենեցուն կամի զկեալն եւ ի գի­տութիւն Աստուծոյ գալ:

107. 67աբ Թէ որպէս թագաւորն Թէօդոս ժամա­նեալ ի Հռօմ, առնէ խաղաղութիւն, բառնայ զխայ­տա­ռակարանսն, այսինքն՝ զտունն հացի եւ զպոռնկա­նոցսն եւ զայլ մեքենայական տեղիսն, զհե­թանոսական չար սովորութիւնսն խափանէ եւ դառնայ ի Կոստանդնուպօլիս. Գլուխ ՃԷ. – Իսկ թա­գաւորն Թէօդոս սակաւ ինչ յամեալ ի յԻտալիա... յարդարէր ի փառս երկնաւոր եւ անմահ թագաւորին:

108. 67բ-8ա Հեզութիւն Թէօդոսի բարեպաշտի եւ այլ ուղղութիւնք նորին. Գլուխ ՃԸ. – Թագաւորն Թէօ­դոս հեզութեամբն զարմանալի էր առ ամենեսեան... եւ ոչ կատարելապէս եղեւ այսպիսի իմն ի Կոստանդնու­պօ­լիս:

109. 68ա Յաղագս քահանային, որ յայտնեաց խոստովանեալ մեղսն կնոջն ազնուականի, որ ընդ սարկաւագին. Գլուխ. ՃԹ. – Ի ժամանակին առ Նեք­տա­ռեաւ կին ոմն յազնուականաց... եւ օր ըստ օրէ աւե­լուին ուղղափառքն ի կանոնադրութիւն՝ գիտելով զթագաւորին բարեպաշտութիւնն եւ զուղղափառու­թիւնն:

110. 68բ-9բ Թէ որպէս որոշմունք լինէր ամենայն հերձուածսն վասն Զատկի նաւատիանոսացն, թէ որպէս ոչ միաբանէին տօնել վասն պահոց սրբոյ Զատկին, որոշումն կերակրոց, եւ որք զպատարագն ի շաբաթու եւ ի կիրակէի խաբանել կամէին վասն պահոց, վասն ընթերցուածոցն որոշման եւ արիա­նոսացն, որք որոշեալք միաբանին եւ յարին ընդ ուղղափառսն. Գլուխ ՃԺ. – Լինէր յամենայն հեր­ձուածսն որոշմունք... եւ նա ուսուցանէ զհերձուածս:

111. 69բ-70ա Յաղագս յարութեան մանկանցն Եփե­սոսի. Գլուխ ՃԺԱ. – Ի սոյն ժամանակի յարեան մանկունքն... եւ փառաւորէր զարարիչն Աստուած:

112. 70ա Թէ որպէս քերթօղն Եւգինէս բռնացեալ ի քուն անկողնի՝ խեղդէ զթագաւորն Վաղէնտիանոս, կալնու զՀռօմ եւ զիշխանութիւն. Գլուխ ՃԺԲ. – Յետ այսորիկ յառնէ աշխարհական պատերազմ յարեւ­մուտս... եւ անդէն կալաւ զՀռօմ եւ զիշխանութիւն նո­րա:

113. 70ա-1ա Թէ որպէս Թէօդոս լուեալ զսպա­նումն Վաղէնտիանոսի, հասանէ զօրօքն ի Գա­ղա­տիայ, մարտնչի ընդ բռնակալին, պարտի բռնա­կալն եւ հատանի գլուխն. Գլուխ ՃԺԳ. – Զայս լուեալ Մեծին Թէոդոսի թագաւորին՝ ի հոգս առաւել մտա­նէր... եւ գոհանալով փառաւորէր ամենեքումբք զթա­գաւորն անմահ:

114. 71ա Թէօդոս բարեպաշտ զՈնօրիոս որդին իւր կացուցանէ թագաւոր յարեւմտեան կողմանցն եւ ինքն խօթացեալ մեռանի Յունվարի ԺԷ. (17), կեցեալ ամս Կ. (60), եւ թագաւորեալ ամս ԺԶ. (16), բերի մար­մինն ի Կոստանդնուպօլիս. Գլուխ ՃԺԴ. – Ի վե­րայ այ­սոցիկ եղելոցս հիւանդացաւ բարեպաշտն Թէօ­դոս... եւ զկողմն արեւելից ըստ թագաւորին սահմանի նախկին:

115. 71բ Թէ ոյք էին առաջնորդ եկեղեցւոյ ի նմին ժամանակին. Գլուխ ՃԺԵ. – Իսկ եկեղեցւոյ առաջ­նորդք էին Դամասոս Հռօմայ... ապա եւ Ռոփինոս արիո­սեան վախճանի:

116. 71բ-3բ Յաղագս Յօհաննու Ոսկեբերանի ընտրութեան սարկաւագութեան, քահանայութեան, հայրապետութիւն եւ գովութիւն վարուցն. Գլուխ ՃԺԶ. (116) – Յետ ոչ սակաւ աւուրց Նեքտառի եպիս­կոպոսն Կոստանդնուպօլսի վախճանի... զի ոչ սակաւ պատերազմէր վասն այսորիկ եկեղեցւոյ ուխտին:

117. 73բ-4ա Արտադրութիւն շարադրութեան նո­րին եւ թէ որպէս զբազումս յանդիմանէր. Գլուխ ՃԺԷ. – Եւ զի ժողովուրդքն զառ ի յեկեղեցւոջն ասա­ցելոց... բանս արկեալ յանդիմանեալն ի նմանէ:

118. 74աբ Թէ որպէս օրինէր ի պատիժս թագա­ւո­րական աճապարել յեկեղեցին. Գլուխ ՃԺԸ. – Օրինէր թագաւորաց... բայց զիարդ Աստուած ողորմութեամբ զքաղաքն հռօմայեցւոց ի մեծ վշտաց հրաշալեօք փրկեաց՝ ասասցուք:

119. 74բ-5բ Բռնակալին Գայինայ չարութիւն, եւ թէ որպէս պարտեաւ եւ սպանաւ. Գլուխ ՃԺԹ. – Գայինայ յանդիմանեալ ի հայրապետէն Յօհաննու... եւ զոր հանդերձեալ էր ցուցանել բռնակալն, որ արագ բար­ձաւ ի միջոյ:

120. 75բ-6ա Թէ որպէս Հռաւիտոս, ազգաւ դու­դէր, պատերազմ յարուցանէ եկեղեցւոյ, ասելով, թէ Աս­տուած մարմին ունի, թէ անմարմին է, եւ թէ որպէս Թէօփիլոս եպիսկոպոս Աղէքսանդրի խոստո­վանի զաստուածութիւն անմարմին. Գլուխ ՃԻ. – Ի նոյն­հե­տայն եկեղեցւոյն պատերազմ առնէ... որ յաղագս այս էր խնդիրն:

121. 76ա-7ա Յաղագս չորից արանցն եգիպ­տա­ցուոց մենաստանացն առաջնորդացն, թէ որպէս չար համբաւեցան ի Թէօփիլոսէ Աղէքսանդրու եպիս­կոպոսէ. Գլուխ ՃԻԱ. – Էին եղբարք չորք՝ առաջնորդք մենաստանացն եգիպտացւոց... որ ինչ միանգամ եղեւ յԵգիպտոս, եւ նա սիրով ընդունի զեղբարսն:

122. 77ա Սիւդոռոս քահանայ, թէ որպէս զրպար­տի. Գլուխ ՃԻԲ. – Էր ընդ նոսա Սիւդոռոս քահանայ... եւ առաւել յորդորութիւն լուսաւոր վարդապետութեան, որ միշտ յեկեղեցւոջ Աստուծոյ:

123. 77աբ Թէ որպէս աճեցոյց եւ բազում օրհ­ներ­գութիւնս եւ աղօթս գիշերային փառաբանութեան. Գլուխ ՃԻԳ. – Ի վերայ այսոցիկ աճեցոյց եւ բազում օրհներգութիւնս... օրհնութիւնսն ասել ի դուրս, այլ ի տունս աղօթից ամենեցուն օրհնել զԱստուած:

124. 77բ-8բ Պատճառ երեք սրբասացութեան, թէ որպէս ի վերայ Որդւոյ ասի. Գլուխ ՃԻԴ. – Ասացից եւ զպատճառս սրբասացութեանս... որ ունէր զճարտա­սա­նու­թիւնն եւ երեւելի ի գովս մեծամեծացն էր:

125. 78բ-80ա Երթալն սրբոյն Յօհաննու յԵփեսոս՝ ի ձեռնադրել եպիսկոպոս, եւ Սրապիոնի բան­սար­կու­թիւնն. Գլուխ ՃԻԵ. – Եղեւ երթալ Յօհաննու յԵփե­սոս... իսկ ի նաւին հասանէ նմա վախճան՝ ըստ ասա­ցելոյ Յօհաննու:

126. 80աբ Ժողով եպիսկոպոսաց վասն Յօհան­նու, եւ աքսորելն զնա. Գլուխ ՃԻԶ. – Եւ այսոցիկ այսպէս եղեալ, ոչ թուլանայր թագուհին... եւ խնդրէին միշտ զհովիւն իւրեանց եւ զլուսաւորիչն:

127. 80բ Արհաւիրք քաղաքին վասն Յօհաննու, եւ փառօք մուծանելն զՅօհան եկեղեցին, եւ զայրա­ցումն Թէօփիլոսի վասն վերադարձմանն Յօհաննու. Գլուխ ՃԻԷ. – Եղեւ արհաւիրք ի քաղաքին... որ բորբո­քէր զչար նախանձն:

128. 80բ-1ա Թէ որպէս թագուհին Եւդոքսի խաղս յօրինէ մերձ ի Սուրբն Սօփի եւ յանդիմանի ի Յօհան­նէ. Գլուխ ՃԻԸ. – Եւ յետ ոչ բազում ժամանակաց կանգնէր անդր... այլ եթէ առանց ժողովոյ եպիսկոպո­սաց դարձեալ ունի զաթոռն:

129. 81աբ Դարձեալ արտասահմանի սուրբն Յօ­հան յաքսորս՝ ի կողմանս Հայոց, կամաւ թա­գուհ­ւոյն, եւ անդ վախճանի սուրբն Աստուծոյ. Գլուխ ՃԻԹ. – Այլ զի կամք թագուհւոյն եւ յաչաղկոտացն... յոր­ժամ լուեալ զվախճան առն Աստուծոյ Յօհաննու, ի տարակոյս լինի:

130. 81բ Ատտիկոս փոխանորդէ զհայրապետու­թիւն Կոստանդնուպօլսոյ. Գլուխ ՃԼ. – Եւ յետ այսո­րիկ կոչեն փոխանորդ նորա... կալան շարժ ի նորին կարգս:

131. 81բ-2ա Յաղագս Սիսինայ Նաւատեայ եպիս­­­կոպոսի. Գլուխ ՃԼԱ. – Բայց Սիսինայ Նաւա­տեայ ե­պիս­կոպոս... եւ զայսոսիկ ասացեալ՝ սքան­չա­ցոյց զլսօղսն:

132. 82աբ Յաղագս Արկադեայ մահուան, եւ պարսպին Կոստանդնուպօլսոյ վերստին նորոգումն. Գլուխ ՃԼԲ. – Եւ յետ ոչ բազում աւուր... վասն որոյ գրե­թէ զամենայն խորհրդակցութեամբ առ ամենայնսն ներգործէ իսկ:

133. 82բ-3ա Յաղագս Ատտիկեայ հայրապետի վարուցն եւ խրատու. Գլուխ ՃԼԳ. – Թագաւորն Թէո­դոս Ը.ամեայ թագաւորելոյ՝ երրորդ ամի Ատտի­կեայ... եւ նորա վարուց եւ խրատուց այսքան ասացաւ:

134. 83աբ Յաղագս Թէօդոսի եպիսկոպոսի Սե­նիացւոյն, որ ի Փռիւգիայ վասն վշտացուցանելոյն զեպիսկոպոսն Մակեդոնի զԱգապիոս. Գլուխ ՃԼԴ. – Բայց որքան յիշատակի արժանի առ նովաւ ասացից... եւ սիրով ուղարկեաց յեկեղեցիսն:

135. 83բ Վասն հրէին անդամալուծի, թէ որպէս ի մկրտիլն բժշկի. Գլուխ ՃԼԷ. – Հրէայ ոմն էր ի ժամա­նակին անդամալոյծ... եւ յանդիմանեալ ի բժշկել հրէին հաւատային:

136. 83բ-4ա Վասն ժողովոյն, որ կամեցաւ առնել Ատտիկոս Նաւատիանոսի, որք զԶատիկն ընդ հրէայսն կամէին առնել. Գլուխ ՃԼԶ. – Ի նմին ժա­մա­նակի Նա­ւա­տիանոսաց յեկեղեցւոյն... եւ սակաւ մնա­ցին ընդ նմա:

137. 84աբ Յաղագս Տիմօթէոսի եւ Գորգիոսի, որ ի յարիոսականացն, թէ որպէս զբազումս ի հա­մա­գոյութիւն ածեն եւ թէ որպէս զկնի Թէօփիլոսի Կիւրեղ յաջորդէ Աղէքսանդրի քաղաքի. Գլուխ ՃԼԷ. – Իսկ Գրոդոս արիանոսաց եպիսկոպոսն ծեր գոլով՝ վախճա­նի... եւ բառնայր զեպիսկոպոսութիւն զՆաւատիանո­սացն անտի:

138. 84բ-5բ Թէ որպիսի պատճառաւ լինի սկիզբն քրիստոնէութեան ի Պարս ի ձեռն Մարութայի սրբոյն. Գլուխ ՃԼԸ. – Ընդ ժամանակն ի Պարսս... որ ի մէջ պար­սից եւ հռօմայեցւոց, եւ Մարութայ դառնայ:

139. 85բ-6ա Յաղագս Անտիոքայ եպիսկոպո­սացն եւ հռօմայեցւոց, եւ թէ որպէս Կելեստիանոս նա­ւա­տիանոսաց զեկեղեցիսն առնոյր. Գլուխ ՃԼԹ. – Յայն­ժամ վախճանի եւ Փլաբիանոս Անտիոքայ եպիսկո­պոսն... եւ յոյժ աճեցոյց զնաւատիանոսաց եկեղեցիսն ին­ք­եամբ:

140. 86աբ Թէ որպէս հալածեալք լինէին հրէայք ի յԱղէքսանդր քաղաքէ ի սրբոյն Կիւրղոսէ հայրապետէ. Գլուխ ՃԽ. – Ընդ այն ժամանակս հրէայքն ի յԱղէք­սանդրիայէ... յայնժամ ցրուեցան յամենայն քաղաքս, ունայն ամենայն ստացուածոց:

141. 86բ Թէ որպէս սպանին եւ այրեցին զկինն՝ Հւպի­տի Անաթովնի դուստրն. Գլուխ ՃԽԱ. – Էր Աղէք­սանդրիայ կին ոմն Հվպիտի՝ Անաթովնի իմաստա­սիրի դուստր... այս գործեցաւ ի չորրորդ ամին Կիւրղի:

142. 86բ-7ա Ամբարտաւանութիւնն հրէից ի կա­տակս առնել զՔրիստոս եւ զքրիստոնեայս, եւ պատ­ժիլն իւրեանց. Գլուխ ՃԽԲ. – Յետ ժամանակի անցելոյ դարձեալ հրէայքն յայն տեղիս... ի պատիժս արկեալ՝ չարչարեցին զնոսա ոչ սակաւս:

143. 87աբ Յաղագս սքանչելեացն, որ եղեւ ի մկրտու­թիւնն կեղծաւորեալ խաբեբայ հրէին. Գլուխ ՃԽԳ. – Եւ այլ դարձեալ հրէայ ոմն կեղծաւորեալ քրիս­տո­­նեայ... զոր յետ յանդիմանութեան հաստատ ի հա­ւատս:

144. 87բ Յաղագս հալածանաց քրիստոնէից, որք էին ի Պարս. Գլուխ ՃԽԴ. – Ընդ նոյն ժամանակս եւ որ ի Պարսս քրիստոնեայք էին... եւ բազումք եղեն փախստա­կանք առ հռօմայեցւոց իշխանութիւնս:

145. 87բ-8բ Դարձեալ այլ իմն պատճառ պա­տե­րազմին հռօմայեցւոց ընդ պարսից եւ փախուցելոցն քրիստոնէից ի պարսից. Գլուխ ՃԽԵ. – Լինի եւ այլ պատճառ խռովութեան... եւ այսոքիկ եղեալքս արագ հասանէ ի լսելիս թագաւորին Թէօդոսի բարեպաշտի:

146. 88բ-9ա Յաղագս Պղոդիոսի արագընթացի. գլուխ ՃԽԶ. – Բարեբախտ ոմն այր քաջ... զոր ասերն, այս էր:

147. 89ա Յաղագս անմահք կոչեցեալք գնդին պարսից, թէ որպէս մահացան ի քրիստոնէից. Գլուխ ՃԽԷ. – Էր գունդ ի Պարսս... ի նմին եւ զայլ մարտս:

148. 89բ Յաղագս պարսից գերելոցն ի քրիս­տոնէից, թէ որպէս ազատութիւն ընկալան ի յԱկակէ, զՈմոդիոս եպիսկոպոսէ, եւ ի Պարսից արքայէ վերակոչիլն եւ պատուիլն. Գլուխ ՃԽԸ. – Յայսոսիկ բարեգործեալ Ակակ զՈմոդիոս եպիսկոպոս... բարե­գոր­ծութեամբք եւ յաղթութեամբք ըստ շնորհի բարե­պաշտ թագաւորին:

149. 89բ-91ա Բանք բարեբախտութեան թա­գաւորին Թէոդոսի եւ գովեստ գերազանցութեան չափ բնական բազմաց եւ եւս ի թագուհւոյն Ռէոնէ եւ Սոկրատայ պատմչէ. Գլուխ ՃԽԹ. – Եւ բազումք ի վերայ այսպիսի եղելոցս բանս ստեղծանէին... այսպէս էր ամենաբարի Թէօդոս:

150. 91աբ Թէ որպէս թագաւորն Թէօդոս մարդա­սիրութիւն ցուցանէր առ ամենեսեան եւ թէ որպիսի մազեղէնս զգենոյր, եւ թէ որպէս աղօթէր. Գլուխ ՃԾ. – Էր երբեմն յորս ի նմանումն Թէատրօնի... որոյ գո­վու­թիւնն յԱստուծոյ առնու յերկրէ եւ ի յերկինս, ուր կան եւ մնան:

151. 91բ-2ա Յաղագս հրաշից ձիւնատարափին, որ եղեւ աղօթիւք թագաւորին. Գլուխ ՃԾԱ. – Էր եր­բեմն կարի ձմեռն... որ եւ զպարսկական պատերազմն պարտեալ, էառ զխաղաղութիւն ի նոսա:

152. 92աբ Յաղագս հրաշիցն, թէ որպէս յաղթեաց բռնակալին Յօհաննու. Գլուխ ՃԾԲ. – Յառնէ եւ բռնա­կալ ոմն Յովհաննէս անուն ի Հռօմայ... այլ Աս­տու­ծոյ տայր զփառսն իսկ:

153. 92բ-3բ Թէ որպէս Ատտիկոս հայրապետն Կոստանդնուպօլսոյ զեկեղեցիսն Աստուծոյ յարդա­րէր եւ ի մահուան մխիթարէ զժողովուրդն, կալեալ զեպիսկոպոսութիւն ամս. ԻԱ. Գլուխ ՃԾԳ. – Իսկ Ատտիկոս սքանչելաբար զեկեղեցեացն աճեցոյց... եւ մի՛ անտես լիցուք ի խնամոց մարդասիրութենէն:

154. 93բ-4ա Յաղագս Սիսինոսի, թէ որպէս ընտ­րի եպիսկոպոսութիւն Կոստանդնուպօլսոյ. Գլուխ ՃԾԴ. – Եւ բազում հակառակութիւն լինէր... երկոտա­սան ամի թագաւորութեանն Թէոդոսի եւ երկու ամին Վա­­ղ­էսի թագաւորին:

155. 94աբ Յաղագս Փիլիպպոսի աշակերտին Յօհաննու, թէ զկնի մահուանն Յօհաննու զի՛նչ շա­րագրեաց. Գլուխ ՃԾԵ. – Իսկ Փիլիպպոս ընչիւք հպեալ եղեւ ի վերայ նորա... այլ իւրաքանչիւր ոք ընդ իւր իմաստից եւ հանճարոյ դատեսցէ զՓիլիպպոս:

156. 94բ-5ա Դարձեալ եւ վասն Սիսինու հայրա­պե­տին Կոստանդնուպօլսոյ եւ վարուց նորին. Գլուխ ՃԾԶ. – Իսկ դարձոյց առ Սիսինոս... եւ բազմաց շար­ժեալ արտօսր աղքատացն դասուց, զոր ունէր:

157. 95աբ Նեստորի յառաջանալն եպիսկոպո­սու­թիւն. Գլուխ ՃԺԷ. – Եւ յետ վախճանի նորա դար­ձեալ եղեւ հակառակութիւն... զոր յետոյ ասացից յի­մոց:

158. 95բ-6ա Թէ որպէս խուժադուժ ազգն բօ­գօ­զօնք կոչեցեալք եւ սանհան ազգացն ի հաւատս քրիստոնէութեան դիմեալք մկրտեցան. Գլուխ ՃԾԸ. – Եղեալ ի ժամանակին արժանի յիշատակի պատմու­թեան... եւ ի կարգս քրիստոնէութեան հաստատեալք եղեն ի Քրիստոս Յիսուս մինչեւ ցայսօր ժամանակի:

159. 96ա Նեստոր՝ թէ որպէս մարտս յարուցանէ առ ընտանիսն հաւատոյ. Գլուխ ՃԾԹ. – Իսկ Նես­տո­րիոս ըստ առաջնոյ սովորութեան... յարուցանէ մարտ եւ առ ընտանիս հաւատոյ:

160. 96ա-7ա Թէ որպէս քահանայն Անաստաս զՆեստորի միտն ուսուցանէ, զի մի՛ ասիցեն Աս­տուածածին, այլ մարդածին. Գլուխ ՃԿ. – Էր ոմն Անաս­տաս քահանայ, Անտիոքայ եկեալ... եւ նզովս պատ­ճառաց որոշմանց:

161. 97ա-8բ Յաղագս ժողովոյն Եփեսոսի եւ դասեցելոյն Նեստորի եւ յաքսորիլն նորին ի Խու­ժաս­տան. Գլուխ ՃԿԱ. – Եւ քանզի ոչ յետ բազում ժա­մա­նակի ընդ մէջ անցանելոյ... եւ արտաքս սահմանեցին ի հեռաբնակ Յովաստին ի յաքսորս ի Խուժաստան:

162. 98բ-9ա Թէ որպէս յետ յաքսորելոյն Նեստորի Մաքսիմիանոս կալնու զաթոռն Կոստանդնուպօլսոյ եւ վասն Պրոկղի եւ Գրիգորի Աստուածաբանի եւ Սուղիանոսի բանք: Եւ վախճանի Մաքսիմիանոս, կացեալ եպիսկոպոսութեան ամս Գ. Գլուխ ՃԿԲ. – Եւ յետ այսորիկ լինի սիրելութիւն... իսկ Մաքսիմիանոս զե­­րիս ամս կալեալ զեպիսկոպոսութեան վախճանի ի ԺԱ. (11) Ապրիլի, ի մեծի հինգշաբաթւոջ պահոց Զատ­կին:

163. 99աբ Թէ որպէս թագաւորն Թէօդոս պա­տուով թաղումն առնէ Մաքսիմիանոսի, եւ զՊրոկղ նստուցանէ յաթոռն հայրապետութեան Կոս­տանդ­նու­պօլսի. Գլուխ ՃԿԳ. – Իսկ յայնժամ թա­գա­ւորն Թէօդոս... պատուէ զգերեզմանն Մաքսիմիանոսի:

164. 99բ-100ա Յաղագս Պրոկղի յառաջանալոյն եւ բարւոք կենցաղավարութեան նորին յաթոռն հայ­րա­պետութեան. Գլուխ ՃԿԴ. – Այսուհետեւ ի դէպ հա­մա­­րիմ... եւ առաւել սիրով եւ մեծարանօք էր առ թա­գա­ւորն:

165. 100աբ Թէ որպէս թագաւորն Թէօդոս հեզ էր եւ զպատերազմունս բարբարոսաց ոչ զօրօք, մա­նաւանդ վերին զօրութեամբն վարէր եւ ոչ զինուք եւ թէ որպէս զդուստրն իւր տայ Վաղէնտիանոսի Հռօ­մայ թագաւորի եւ հարսանիսն. Գլուխ ՃԿԵ. – Եւ զի նա ճշմարիտ քահանայացելոցն նմանէր... հաստա­տեալ զթագաւորութիւնն իւր ի կողմանս արեւմտից:

166. 100բ-1ա Մխիթարութիւն Պրոկղի, որ միա­բա­­­նեալ ընդ թագաւորին վերաբերեն զմարմինն սրբոյն Յօհաննու, զկնի ԼԵ. ամի աքսորմանն ի Կոս­տանդ­նու­պօլիս բազում մեծարանօք. Գլուխ ՃԿԶ. – Իսկ ոչ ընդ երկարս ինչ... ի ձեռն Հոգւոյն Սրբոյ, որ տուաւ մեզ:

167. 101ա Պօղինոս Նաւատիանոսաց եպիսկո­պոս՝ այր բարեգործ, նպաստն համագոյութեան վախ­­ճանի. Գլուխ ՃԿԷ. – Յայսոսիկ եւ Պօղինոս նաւա­տիա­նոսաց եպիսկոպոսն վախճանի... որ ի Հայր եւ ի յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ:

168. 101ա Թագաւորն Թէօդոս, զկնի այլոց բա­րեգործութեանց, զամուսինն իւր Եւդոկիայ յԵրու­սա­ղէմ առաքէ, զոր պատուէ շինուածովք եւ ռոճկօք. Գլուխ ՃԿԸ. – Իսկ թագաւորն Թէօդոս ուխտս գոհացո­ղական մատուցանէր Աստուծոյ... եւ արժանաւորեցաւ երկրպագութեան ամենայն սրբութեանցն:

169. 101բ Յաղագս վախճանի Պրոկղի եւ տեղա­կա­­լութեանն Փլաբիանոսի. Գլուխ ՃԿԹ. – Պրոկղ ե­պիս­կո­պոսն ընդ նոյն ժամանակս... եւ Պրոկղ ամե­նայն ա­ւուրս կենաց իւրոց հաստատէր զեկեղեցիսն Աստու­ծոյ ի հաւատս ուղղափառութեան, համագոյ Երրոր­դու­թեան:

170. 101բ-2ա Թէ որպէս Թալասիոս եպարքոսն ձեռ­նադրի եպիսկոպոս Կեսարու. Գլուխ ՃՀ. – Յետ այսորիկ վախճանի երանելին Պրոկղ... եղեւ խաղաղու­թիւն յաւուրս Թէօդոսի թագաւորի բարեպաշտի:

171. 102աբ Յիշատակարան շարագրողի Սոկ­րա­տայ. Գլուխ ՃՀԱ. – Արդ, զհրամանս քոյ, քահա­նայդ Աստուծոյ, կատարեցի... ընդ որում Հօր ամենա­կալի եւ Հոգւոյն Սրբոյ փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

– 105ա-11ա Ցանկ գրքոյս [Գլուխք Ա-ՃՀԱ.] – Յառա­ջաբանութիւն Սոկրատայ պատմագրիս... յիշա­տա­­կա­րան շարագրողի Սոկրատայ:

Տե՛ս Սոկրատայ Սքոլաստիկոսի Եկեղեցական պատմու­թիւն, հտ. Ա., Բ., Վաղարշապատ, 1897, էջ 1-690, 692-799 (այս հրատ. մէջ ձեռագիրս օգտագործուած չէ), նաեւ հմմտ ձեռ. 1518, 267ա-324բ:

Բ. 102բ-3ա Թվին ՌԿԹ. (1620) Հոկտեմբերի Ե., Իլով քաղաքն եղեւ այսպիսի սքանչելիք, զի այրի կին մի զմաղտանոսի մռզիքն ճռքել է եւ ի մէջն երեւեալ է Ե. գիր, զոր իմաստունքն հազիւ իմացեալ են զգրին հան­գամանքն մեկնութեամբ եւ է այս՝ |103ա| ԽԻՖԷՐ՝ մեկնութիւն լաթին լեզուէ՝ «խրիստիեանի ի նիմիգուս ֆրուցիս էքսբուկնավերունդ րատիցիբուս», հայերէն լեզուաւ՝ «քրիստոնեայք զթշնամիս խաչի սրբոյ յաղ­թես­ցեն մինչ իսպառ», զի այսպէս էր թարգմանու­թիւնն, եւ այս բանս իբրեւ ժամանակս Դանիէլի մար­գա­րէին, որ վասն Բաղդասար թագաւորին:

Գ. 103ա-4բ [Աղօթք]

1. 103ա Օրհնեալ բաժակին ասիցի այս... օրհնեա՛ բաժակս զայս եւ սեղանս յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգ­ւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտե­նից. ամէն:

2. 103բ Խաղաղեցուցանել զխռովեալսն է իսկա­կան գործ աստուածային – Օգնեա՛ մեզ, ո՛վ սուրբդ Թօմաս, հա՛ս ի թիկունս վտանգաւորութեան մերում... կայ գրեալ սորա պատմութիւնն Դաշտիկ ծաղկալ ի գրգի միջումն, ի գլուխն ԿԲ. եւ ի յերեսն 340. Հա՛յր մեր, Ողջո՛յն քեզ:

3. 103բ Աղօթք վասն ժանդացաւոց, այսինքն՝ իւմուր­ճախի – Ողջո՛յն քեզ, սո՛ւրբ Ռօքէ, ծնեցեալ ես ազնուականէ տոհմէ... եւ ի բաց բառնիլ Յիսուսիւ Քրիստոսիւ Տերամբ մերով. ամէն:

4. 104ա Աղօթք կարճառոօտ եւ յոյժ պիտանի, զոր արտահանեցեալ ի գրեանց լատինացւոց եւ թարգմանեցեալ ի Ղուկասու վարդապետէ, յամի Տեառն 1741ին: Օրհնութիւն սովորական սրբոյն Ֆռանչիսկոսի, հանեալ ի յԱստուածաշնչէն – Տէրն պահեսցէ զքեզ եւ երեւեցուցանէ զերեսս իւր առ քեզ, եւ Տէր տացէ քեզ զիւր օրհնութիւնն. ամէն:

5. 104ա Կարճառօտ աղօթք սովորական՝ սրբոյն Անտօնի Փատուացոյ, ընդդէմ դիւաց – Ահաւասիկ խաչ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի... սուրբ Աս­տուած, սուրբ եւ հզօր, սուրբ եւ անմահ, ողորմեա՛ց մեզ:

6. 104աբ Համառօտութիւն, զոր ի կիր առնոյր սուրբ Ֆռանչիսկոս Փաւլացին ի վերայ հիւանդաց – Ելանելով Յիսուս ի սինակօկայէն՝ եմուտ ի տուն Սի­մօ­նի... վասն սրբոյ խաչին քոյ ի թշնամեաց մերոց ազա­տեա՛ զմեզ, Տէր Աստուա՛ծ մեր. վերջ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 103ա Սոկրատայ պատմագիր, շարագրեալ Սոկրատայ մեծի իմաստնոյ, Ներսեհի Կոստանդնու­պօլ­սեցւոյ՝ ի խնդրոյ տեառն Կամսարական պատրկի, զոր սկսեալ ի սրբոյն Սեղբեստրոսէ եւ ի Մեծէն Կոստանդիանոսէ, ճառէ զթագաւորաց, զեպիսկոպո­սաց, զպիտանեաց եւ խոտանից զարարս եւ զգործս, եւ եկեալ հասանէ մինչեւ յաւուրս բարեպաշտին Փոքուն Թէօդոսի, որոյ միջոցն լինի պատմութիւն ՃՀ.ից (170) ամաց, թարգմանեցեալ յունականէն ի հայս, ի փառս ամենամեծին Աստուծոյ եւ գաղափարութեամբ հասեալ առ մեզ, |103բ| յորմէ օրինակեցեալ եւ գաղափա­րե­ցեալ եղեւ սայ ի Կոստանդինուպօլիս, յամի Տեառն ՌՉԽԶ. (1746) եւ հայոց՝ ՌՃՂԵ. (1746), Մարտի ամսոյ Է., ի նուաստ ումեմնէ չնչին եւ մեղապարտ ծառայէ, գլխատեալ, տնատեալ եւ ցանկն շարագրեալ, հանգոյն այլոց պատմագրաց, առ ի դիւրութիւն ընթերցօղաց եւ զբօսնողաց, որ եւ զցանկ սորին ի վերջ գրոցս տեսցես:

ՁԵՌԱԳԻՐ Բ.

 

ԺԸ. դար

ԹԵՐԹ՝ 84 (թ. 113-96). չգրուած՝ 196բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-Ըx12 (Ա 13, Գ 6, Ը 5): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմներով՝ ող­կոյզ, թագ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x16,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, սահմա­նագծուած (16x11,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 118ա): ՏՈՂ՝ 26:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խո­նաւու­թեան հետքերով, զանազան բծերով:

 

Նմուշ 118ա

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

113ա-96ա [Տոմարականք]

1. 113աբ Ցուցանէ, թէ զինչ օգուտ է աստղաբաշ­խութիւն – Հարցումն. եթէ զի՞նչ է աստղաբաշխու­թեան հանճարոյն շահն: Պատասխանի. Եթէ հմտութիւն ընթացից... եւ այլն ի կարգի, եւ նմա փառք: Եղբա՛յր, խիստ գեղեցիկ է բան տումարի, / եւ հիմն է հաս­տա­տուն ամէն արուեստի, / եւ մեծ փառք է մարդոյն, ով զսա ուսանի, / լինի անտարակոյս ի մէջ ատենի:

2. 114ա-182ա Մեկնութիւն տօմարի, զոր խնդրեաց Թօմա վարդապետ՝ Մեծոփա վանաց աս­տուա­ծա­բնակ սուրբ ուխտին, եւ սիրով զհայցուածս նորա կատարեալ Յակոբ վարդապետի Ղրիմեցո. Օգնեա՛ Հոգի Աստուա՛ծ:

Տե՛ս ձեռ. 739, 58բ-178ա: ա/114ա-74ա: բ/174ա-7բ: Յի­շա­տակարան/177բ-8ա:

Տե՛ս Յակոբ Ղրիմեցի, Տոմարագիտական աշխատութիւն­ներ, Երեւան, 1987, էջ 188-308 (ձեռագիրս այս տպագրի մէջ օգտագործուած չէ):

3. 178ա-80բ Տօմար արքայական, որ է յոյժ դժուար­­­իմաց, բայց միայն վարժիցն – Արքայական հասարակութիւն այնպէս արա՛... այլ ըստ առաջնոյ ամսոյ օրինակէ:

Տե՛ս Պատճէն Տումարի, աշխ. Ջ. Էյնաթեանի, աշխատակց. եւ խմբ. Գ. Տէր-Վարդանեանի, Երեւան, 2002, էջ 290-1:

4. 181ա-96ա [Խրատք եւ աղիւսակք տօմարա­կանք] Պատճէնս տօմարի ըստ հայերէն թվականի, զոր կարգեալ է Անանի Շիրակացի վարդապետի – Տե՛ս զԷ.երկորդ զկարմրագիր. Այբ, Բենքդ ի գլուխ աղիւսակիս... եւ ըստ նախնական աւանդիցն փոխեն ի Զ.ն Յունվարի, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն:

Տե՛ս Պատճէն տումարի (Է-ԺԵ դդ.), Երեւան, 2002 (ձեռա­գրերի շարքում նկատուած-նկարագրուած չէ):

ՆՇՈՒՄ՝ 196բ.ին սոսնձած ներդիր էջանշան թեր­թիկ (ԺԹ. դ., 18,5x6)՝ Նոր կտակարանի գրքերի ցանկ՝ անուն եւ կարգային համար:

3024

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

ԷՋՄԻԱԾԻՆ

ՌՄԽ. – 1791

ԹԵՐԹ՝ 151. չգրուած՝ 33բ, 46բ-9բ, 130բ-1բ, 146բ, 150բ-1բ: ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-Էx8 (Բ, Ե 4)+Ա-ԺԳx8 (Գ 10, ԺԳ 4): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լու­սագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագապսակ առիւծ, «V G»: ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 21,7x16: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (18x13,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 2ա): ՏՈՂ՝ 34: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ դարչնագոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լուսան­ցա­կողերը՝ կարմիր: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+1(թ. 1)+Գ-Ե. սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ առիւծ, կողքը՝ «H A F», ներքեւում՝ «FOSCOL ANO», ոճաւորուած թագապսակ բոլորակ՝ մէջտեղում երեք աստղ:

Նմուշ 2ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած, խո­նա­ւութեան եւ թանաքի հետքերով. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով թ. 50-107ի գրադաշտը մասամբ գունափոխուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-46ա [Տիտղ.] Գիրք պատմութեան, արա­րեալ տեառն Թօմայի երջանիկ եւ գերիմաստ վար­դա­պետի Մեծոփեցւոյ, որ պատմէ ողբալով եւ կսկսծմամբ զդառնագոյն անցիցն եւ զմեծագոյն աղէ­տիցն, որք անցեալ են ընդ ազգս հայոց եւ ընդ աշխարհս մեր ի Թամուր Լանկ կոչեցեալ չար բռնա­ւո­րէն, եւ յայլոց ոմանց բռնակալաց յետ նորա: Եւ եւս եւ զնորոգութենէ սրբոյ եւ լուսակերտի Աթոռոյն Էջմիածնի՝ գերապանծ մօրն հաւատոյ Հայաստա­նեայցս ազգի, ընդ համախառն եւ զայլս ոմանս անցս երեւելիս եւ հարկաւորս, առ ի գիտել: Գաղա­փա­րեցեալ այժմ ի կրկին օրինակաց մեծաւ զգու­շու­թեամբ, ի գերագահ եւ ի լուսակառոյց Աթոռս Սուրբ Էջմիածին, ի հայրապետութեան տեառն Ղուկասու սրբազնակատար եւ գերընտիր կաթուղիկոսի ամե­նայն Հայոց: Ի թուոջ փրկչին ՌՉՂԱ. (1791) եւ ի մե­րումս թուոջ ՌՄԽ. (1791):

– 2ա Պատմութիւն համառօտաբար վասն արեւե­լեան թագաւորացն պղծոյն եւ չար գազանի Լանկ Թա­մուրայ եւ այլոցն, զոր արարեալ է քաջ վարժա­պետին Թումայ վարդապետին

Տե՛ս ձեռ. 1486, 169ա-96ա: 1. ա/2ա-13բ: բ/13բ-33ա: 2. ա/34ա-6բ: բ/36բ-9բ: գ/39բ-43ա: 3/43ա-6ա:

Տե՛ս Թովմա Մեծոփեցի, Պատմագրութիւն, աշխ. Լ. Խաչիկեա­նի, Երեւան, 1999, էջ 1-297, ձեռ. S:

Բ. 1. 50ա-130ա [Զաքարիայի Քանաքեռցւոյ Պատ­մագրութիւն]

Տե՛ս ձեռ. 1662, 1ա-323ա: 1. Ցանկ առաջին/50ա: ա/50բ: բ/50բ-1ա: գ/51ա: դ/51աբ: ե/51բ: զ/51բ-2բ: է/52բ-3ա: ը/53ա: թ/53աբ: ժ/53բ: ժա/53բ-4ա: ժբ/54աբ: ժգ/54բ-5ա: ժդ/55աբ: ժե/55բ-6ա: ժզ/56աբ: ժէ/56բ-7ա: ժը/57ա: ժթ/57աբ: ի/57բ-8բ: իա/58բ-9ա: իբ/59աբ: իգ/59բ-60ա: իդ/60ա: իե/60ա-1ա: իզ/61աբ: իէ/61բ: իը/61բ-2ա: իթ/62ա-4բ: լ/64բ-5ա: լա/65աբ: լբ/65բ-6ա: լգ/66աբ: լդ/66բ-7ա: լե/67աբ: լզ/67բ-8ա: լէ/68ա: լը/68ա-9ա: լթ/69աբ: խ/69բ-70ա: խա/70աբ: խբ/70բ-1բ: խգ/71բ-2բ: խդ/72բ-3բ: խե/73բ-4բ: խզ/74բ: խէ/74բ-5ա: խը/75աբ: 2. Ցանկ երկրորդ/76աբ: ա/76բ: բ/77ա-8ա: գ/78աբ: դ/78բ-9ա: ե/79ա-80ա: զ/80աբ: է/80բ-1ա: ը/81աբ: թ/81բ-2ա: ժ/82աբ: ժա/82բ: ժբ/82բ-3բ: ժգ/83բ-4ա: ժդ/84ա: ժե/84բ: ժզ/84բ: ժէ/85աբ: ժը/85բ: ժթ/85բ-6բ: ի/86բ-8ա: իա/88աբ: իբ/88բ-9ա: իգ/89ա-90բ: իդ/90բ: իե/90բ-1բ: իզ/91բ-2ա: իէ/92աբ: իը/92բ-3բ: իթ/93բ-5ա: լ/95բ-6ա: լա/96աբ: լբ/96բ-7ա: լգ/97աբ: լդ/97բ-8բ: լե/98բ-9բ: լզ/99բ-100ա: լէ/100ա-1ա: լը/101ա-2բ: լթ/102բ-3բ: խ/103բ-4բ: խա/105աբ: խբ/105բ-7ա: խգ/107ա-8ա: խդ/108ա-9բ: խե/109բ-10ա: խզ/110ա-1ա: խէ/111աբ: խը/112աբ: խթ/113ա-4ա: ծ/114աբ: ծա/115աբ: ծբ/115բ-6ա: ծգ/116բ: ծդ/116բ-7ա: ծե/117աբ: ծզ/117բ-8ա: ծէ/118ա-9բ: ծը/119բ-21ա: ծթ/121բ-3ա: կ/123աբ: կա/123բ-4ա: կբ/124ա-5բ: կգ/125բ-6բ: կդ/126բ-7ա: կե/127ա-8ա: կզ/128աբ: կէ/128բ-9բ: կը/130ա:

Տե՛ս Զաքարիեայ Սարկաւագի Պատմագրութիւն, Վաղար­շա­պատ, 1870, էջ 1-87 (հտ. Ա.), 1-143 (հտ. Բ.):

2. 132ա-50ա [Զաքարիայի Քանաքեռցւոյ] Կոն­դակ սուրբ ուխտին Յօհաննու վանից

Տե՛ս ձեռ. 1522, 483ա-96բ: ա/132աբ: բ/132բ: գ/132բ-3ա: դ/133աբ: ե/133բ-4ա: զ/134աբ: է/135աբ: ը/135բ-6ա (խորագիրը՝ չիք): թ/136աբ: ժ/136բ-7ա: ժա/137ա-50ա:

Տե՛ս Զաքարեայ Սարկաւագի Պատմագրութիւն, Վաղար­շա­պատ, 1870, էջ 1-46 (հտ. Բ.՝ ձեռագրի հմմտ. տպագիրն ունի ա-ժզ.):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. Տե՛ս Տիտղ.՝ 1ա:

146ա Մինչեւ ցաստ գրեցաք զարձանս եւ զկարգս առաջնորդացն եւ թողաք թուղթ, զի զկնի մեր եկօղ եպիսկոպոսունքն եւ զվարս նոցա գրիցէ՛ք՝ հանդերձ յիշատակարանաւ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1ա (ԺԹ. դ., շղագիր) Ի գրեանց է Զօհրաբայ Ղոր­ղա­նովէ (նման՝ 146բ):

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Պատմութիւն Թովմայի Մեծո­փեց­ւոյն», Պհպ. Աա՝ «627/3024», «1791, Մ[ես­րոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Բ. կազմաստառին՝ «ՌՃԻ., ՌՃԻԶ.»:

3025

ՔԱՐՈԶԳԻՐՔ

 

ԺԹ. դար


ԹԵՐԹ՝ 178 (գրչի էջակալում՝ 1-340, որ է 4ա-173բ). չգրուած՝ 1ա-3բ, 171բ, 174ա-8բ: ՊՐԱԿ՝ 3+1-19x10 (Ա, Ե 8, Բ 2, ԺԹ 7): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական: ՄԵԾ­ՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 22x16: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, ոսկեգոյնով սահմանա­գծուած (16,5x11,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 39ա): ՏՈՂ՝ 27: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աս­տա­­ռը՝ սպիտակ թուղթ:

Նմուշ 39ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ վնասուած, քեր­ծուած, մէջքը վերին մասից պատռուած, եզրերը մաշուած. թեր­թերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան եւ ձէթի հետքերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 4ա-173բ [Քարոզգիրք]

1. 4ա-6ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քարոզ. ձեռ. 2624, 134բ-7ա] Գլուխ. Յաղագս ժառանգելոյ զերկնից արքայութիւնն. Ա. – Բնաբան. Նման է ար­քա­յու­թիւնն երկնից գանձի... Սկսուած. Աստուածա­սի­րու­թեան ձերում յայտնի է... թէ նման է արքայութիւնն գան­ձի ծածկելոյ:

2. 6բ-9ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 76ա-7ա] Յաղագս գտանելոյ մարդոյ զմխիթարութիւն յԱստուծոյ զղջմամբ ի վերայ մե­ղացն իւրոյ – Բնաբան. Երանի սգաւորաց. Սկսուած. Երկու հատ երեւելի փիլիսոփայք կային... ըստ որում վա՜յ, որք ծիծաղիքդ. եւ այլն:

3. 9ա-13ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քարոզ. ձեռ. 2624, 64բ-8ա] Յաղագս յորդորելոյ զմեղաւորն ի խոստովանութիւն – Բնաբան. Եւ ահա պատահեցան նմա տասն բորոտք... Սկսուած. Այս տասն բորոտքս մե­ղաւորաց օրինակ էին... եւ այնպէս արժանասցիս արքայութեանն երկնից:

4. 13ա-5բ [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քարոզ. ձեռ. 2624, 57բ-9բ] Յաղագս խոստովանութեան, յոր­մէ ջանայ սատանայ յետս ձգել զմեղաւորն պէս-պէս սնոտի պատճառանօք – Բնաբան. Զոր արձա­կիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ... Սկսուած. Այսօր ձեր մըտացը... ասէ. Եղիցի արձակեալ. եւ այլն:

5. 16ա-8ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քարոզ. ձեռ. 2624, 68ա-70բ] Յաղագս խոստովանութեամբ գտանելոյ զբժշկութիւն ախտացեալ հոգւոց մերոց – Բնաբան. Մատուցին առ նա զամենայն հիւանդս... Սկսուած. Իրաւի ուր տեղ որ բժիշկն է... թէ մատուցին առ նա զամենայն հիւանդս. եւ այլն:

6. 18ա-21ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 152ա-5ա] Յաղագս ապաշխա­րութեան – Բնաբան. Յովսէփ, արի՛, ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր եւ փախի՛ր յԵգիպտոս... Սկսուած. Հրեշ­տա­կա­­պետն Գաբրիէլ մէկ օր մի երեւեցաւ... Յովսէ՛փ, արի՛, ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր. եւ այլն:

7. 21բ-7բ [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քարոզ. ձեռ. 2624, 124ա-30ա] Յաղագս ողորմածութեան – Բնաբան. Արարէ՛ք այսուհետեւ պտուղ արժանի ապաշ­խա­րութեան... Սկսուած. Պտուղ տալը միայն ծառնե­րուն է յատուկ... արարէ՛ք այսու. եւ այլն:

8. 28ա-32բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 65ա-7ա] Յաղագս ապաշխարու­թեան – Բնաբան. Խնդրեցէ՛ք, եւ տացի ձեզ... Սկսուած. Տի­տոս կայսրն հռօմայեցւոց... խնդրեցէ՛ք, եւ տացի ձեզ:

9. 33ա-6բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 115ա-6բ] Յաղագս խորհելոյ զտնանկն եւ զաղքատն եւ պտուղ սորա – Բնաբան. Սրբազան մարգարէն Դաւիթ փափաքանօք սրտի ասէ. Երանի, որ խորհի... Սկսուած. Սիրելեացդ իմոց յայտնի է... երանի, որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն. եւ այլն:

10. 36բ-9ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քարոզ. ձեռ. 5316, 57ա-8բ] Յաղագս թէ պատարագ է Աստուծոյ այն հոգին, որ ունի ընդ խոնարհութեան եւ լսողութիւն պատուիրանին Աստուծոյ եւ լեզու փառաբանութեան – Բնաբան. Պատարագ Աստուծոյ հոգի խոնարհ... Սկսուած. Յայտնի է սիրելեացդ ամե­նե­ցուն... թէ պատարագ Աստուծոյ հոգի խոնարհ:

11. 39բ-42բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 50բ-1բ] Յաղագս թէ հպարտն, ագահն եւ բղջախոհն լինին բնակարան դիւաց, զրկին ի շնորհաց Հոգւոյն եւ արքայութենէն երկնից – Բնաբան. Պատրաստ արարէ՛ք զճանապարհս Տեառն... Սկսուած. փրկիչն մեր, երբ որ կամեցաւ նէ յայտնել զինքն աշխարհի... ուրեմն սգաստացարո՛ւք յայսպիսի մեղաց, ո՛վ սիրելիք. եւ այլն:

12. 42բ-7ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 137ա-41ա] Յաղագս թէ բարեգոր­ծու­թիւնն յայտնի պարտ է գործել եւ ոչ ի ծածուկ – Բնաբան. Տեսցեն զգործս ձեր բարիս եւ փառաւորես­ցեն զՀայրն... Սկսուած. Ամենաբարին Աստուած ինչ որ ստեղծեր է նէ... եւ փառաւոր արասցեն զհայրն ձեր, որ յերկինս է:

13. 47ա-50ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 141բ-5ա] Յաղագս սիրոյ առ Աս­տուած եւ առ ընկերն – Բնաբան. Սիրեսցես զՏէր Աստուած քո յամենայն... Սկսուած. Աստուածասիրու­թեան ձերում յայտնի է... ի բաց կը դարձուցանէին եւ կատէին զնա:

14. 50բ-2բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2726, 68ա-9բ] Յաղագս թէ պէս-պէս վնասս կրեմք, եթէ չցուցանիցեմք Աստուծոյ զպտուղ բարեգործութեան, զոր խնդրէ ի մէնջ – Բնաբան. Այգի Տեառն զօրութեանց տունն Իսրայէլի է... Սկսուած. Այ­գե­­գործն, երբ որ կը տեսանէ... ի յորդորակն յիշես­ջի՛ր, զոր ինչ ասացիր համառօտաբար եւ ապա վեր­ջա­ցո՛:

15. 52բ-4ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 74բ-6ա] Յաղագս թէ դիւրաւ մտանէ յարքայութիւնն այն, որ աղքատ է ի մեղաց եւ հա­րուստ սիրով Աստուծոյ եւ ընկերին – Բնաբան. Ամէն ասեմ ձեզ, զի դժուար մտցէ... Սկսուած. Տէրն մեր Յի­սուս Քրիստոս, որ ցնծութիւն է... զի դժուարաւ մտցէ մեծա­տունն յարքայութիւնն:

16. 54ա-7ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 79ա-83ա] Յաղագս ի վերայ աղօթից – Բնաբան. Հայր իմ մինչեւ ցայժմ գործէ... Սկսուած. Որովհետեւ յայտնի եղեւ սիրելեացդ իմոց... հայր իմ մին­չեւ ցայժմ գործէ. եւ այլն:

17. 57բ-61բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2726, 37ա-9բ] Յաղագս ողորմածութեան – Բնաբան. Ի թզենւոյ անտի ուսարուք... Սկսուած. Ո՞ր թզենին իցէ այս արդեօք... ի թզենւոյ անտի ուսարուք զառակն:

18. 61բ-4բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 52ա-3ա] Յաղագս թէ ընչասիրու­թիւնն կը զրկէ զմարդն ի հոգեւոր բարեաց – Բնաբան. Եւ ահա ամենայն քաղաքն ել ընդառաջ Յի­սուսի... Սկսուած. Սրբազան աւետարանիչն Մատ­թէոս յետ պատմելոյ... յորմէ փրկեսցէ զձեզ մարդա­սէրն Աստուած. եւ այլն:

19. 64բ-6ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 82ա-3ա] Յաղագս թէ պարտ է մեզ ըստ Քրիստոսի փախչիլ յաշխարհային փառաց եւ ցանկալ երկնային փառաց – Բնաբան. Իբրեւ գի­տաց Յիսուս, եթէ գալոց են... Սկսուած. Գնաց Քրիս­տոս մէկ օր մի յերկիրն Գալիլեացւոց... ել ի լեառն:

20. 66ա-8բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 86բ-7բ] Յաղագս թէ որ ինչ հե­տեւե­ցաւ տաճարին Երուսաղէմի վասն մեղաց ժո­ղովրդեանն հրէից, նոյնն հետեւի եւ մեր հոգւոյն վասն մեղաց մերոց – Բնաբան. Եւ ելեալ արտաքս Յի­սուս գնայր, եւ մատեան աշակերտքն... Սկսուած. Սրբա­­­զան աւետարանիչն Մատթէոս յետ պատմելոյն Քրիս­տո­սի փրկչին... ինչպէս որ եղաւ Երուսաղէմի տաճա­րին:

21. 68բ-71ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 40բ-2բ] Յաղագս ծանրութեան մեղաց – Բնաբան. Եկա՛յք առ իս, ամենայն վաս­տա­կեա՛լք... Սկսուած. Ամենափրկիչն մեր Յիսուս Քրիստոս թէպէտ ի մէջ փրկագործ սուրբ Աւետարանին... եկա՛յք առ իս, վաստակեա՛լք եւ բեռնաւորք. եւ այլն:

22. 71ա-3ա Յաղագս թէ ամենայն բարի թարց աս­տուածային շնորհաց օգնականութեան ոչ լինի – Բնաբան. Առանց իմ ոչինչ կարէք առնել... Սկսուած. Աստուածաշունչ Սուրբ Գիրն կը պատմէ... եւ օգնա­կանութեամբն իմ տենչեմ եւ առնեմ զբարիս. եւ այլն:

23. 73բ-5ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 81ա-2ա] Յաղագս հասանելոյ Աս­տու­ծոյ յօգնութիւն ի յուսահատեալ պահու – Բնա­բան. Վարդապե՛տ, ոչինչ է քեզ փոյթ... Սկսուած. Յայտ­նի է սիրելեացդ Աստուծոյ... եւ օգնութիւն ուս­տեքէ չըլինի նէ:

24. 75ա-7բ [Գէորգայ Եւդոկեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 3341, 88ա-91բ] Յաղագս ծննդեան պա­հոց կիւրակի աւուր – Բնաբան. Այր ոմն ազնուական գնաց յաշխարհ հեռի... Սկսուած. Այսօր ծննդեան պահոց կիրակի օրն է... եւ յորմէ փրկեսցէ զձեզ Տէր:

25. 78ա-9ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 8ա-9ա] Յաղագս կաղանդի աւուր, միանգամայն եւ ի վերայ պէս-պէս մեղաց – Բնաբան. Եւ եղիցի ամիս յամսոյ եւ շաբաթ ի շաբաթէ... Սկսուած. Այսօր կաղանդ է, առաջին օրն է Յունվարի ամսոյ... եղիցի ամիս յամսոց. եւ այլն:

26. 79բ-80բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 9աբ] Յաղագս կաղանդի աւուր, որ է սկիզբն տարւոյն նորոյ – Բնաբան եւ սկսուած. Օրս այս նոր տարւոյս սկիզբն է... եւ այնպէս արժա­նացուսցէ ի վախճանի իւր երկնից արքայութեանն:

27. 80բ-2բ Յաղագս ծննդեան Քրիստոսի Աս­տու­ծոյ մերոյ – Բնաբան. Առաքեա՛, Տէ՛ր, զլոյս քո եւ ճշմար­տութիւն... Սկսուած. Յայտնի է սիրելեացդ ամե­նե­ցուն... որում արժանիս արասցէ Տէր:

28. 82բ-5բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 16ա-7բ] Յաղագս ի վերայ Յօնա­նու – Բնաբան. Որպէս եղեւ Յօնան ի փոր կիտին... Սկսուած. Կէտն ի մէջ ծովու վիշապ ձկան անուն է... յորոց փրկեսցէ բարերարն Աստուած իւր անհուն ողոր­մութեամբն. ամէն:

29. 86ա-90բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 36ա-8բ] Յաղագս լսելոյ զքարո­զութիւն – Բնաբան. Դուք արդէն իսկ սուրբ էք վասն բանին, զոր խօսեցայ... Սկսուած. Մարմնոյ սրբութիւնն յայտնի է... վասն բանին, զոր խօսեցայ ընդ ձեզ:

30. 90բ-4ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 162բ-6բ] Յաղագս ընտրելոցն Աս­տու­ծոյ, միանգամայն եւ լսելոյ զքարոզութիւն – Բնաբան. Որ յԱստուծոյ է, զբանս Աստուծոյ լսէ... Սկսուած. Անհուն իմաստութիւնն Հօրն երկնաւորի... վասն որոյ եւ դուք չէք յԱստուծոյ, զի ոչ լսէք:

31. 94ա-7ա [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 158բ-62ա] Յաղագս թէ լսել զքա­րո­զութիւնս օգուտ է հոգեւորապէս – Բնաբան. Խնդրէ՛ք զիս, իբրեւ ոչ եթէ, զի նշանս ինչ տեսիք... Սկսուած. Աստուածասիրութեան ձերում յայտնի լիցի... եւ առա­քինւոյն առաւելուլ ի նոյն. եւ այլն, նմա՛՛. 435.:ա:

32. 97ա-9բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 18բ-9բ] Յաղագս ի վերայ պահոց կերակրոց եւ մեղաց – Բնաբան. Երթա՛յք, գործեցէ՛ք մի՛ զկորստական կերակուրն... Սկսուած. Սիրելեացդ իմոց յայտ է... երթա՛յք, գործեցէ՛ք մի՛ զկորստական կերակուրն, այլ զկերակուրն:

33. 99բ-102բ Յաղագս թէ որպէս օձն զնա­խա­ստեղծսն խաբեաց ի դրախտին, եւ սատանայ զՔրիս­տոս փորձեաց, նոյնպէս եւ չար քրիստոնեայն կը խաբէ զընկեր իւր եւ կըձգէ ի մէջ մեղաց, վասն որոյ ըստ իւր չարութեանն, զոր կը գործէ ընկերի իւրում, ունի պատուհասիլ յԱստուծոյ, որպէս օձն եւ սատանայ համանման չարութեանցն իւրեանց պատուհասեցան ի նմանէ – Բնաբան. Հա՛յր իմ, մինչեւ ցայժմ գործէ, եւ ես գործեմ... Սկսուած. Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս փրկիչն ամենայն աշխարհի... մինչեւ ցայժմ գործէ, եւ ես գործեմ:

34. 102բ-5բ [Գէորգայ Եւդոկեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 3341, 110բ-3ա] Յաղագս տնտեսի կիւրա­կէին – Բնաբան. Այր մի էր մեծատուն, որոյ էր տնտես... Սկսուած. Որովհետեւ յանցեալ կիրակի ծա­նու­ցաւ ձեզ առակն անառակ որդւոյն... եւ յաշխարհի աստ խաղաղ կենօք պահեսցէ անփորձ յամենայն չա­րեաց. ամէն:

35. 105բ-7բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 58բ-9բ] Յաղագս խոնարհութեան եւ հպարտութեան – Բնաբան. Համբարձէ՛ք ի բարձունս զաչս ձեր... Սկսուած. Ինչպէս մարդ կը լինի աճապա... սերմանէ մէջն քո քսակ աղբով լի եւ վերջդ՝ որդանց կերակուր:

36. 107բ-10բ [Գէորգայ Եւդոկեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 3341, 57բ-8բ] Յաղագս բղջախո­հու­թեան, որ է մեծ իմն սուր եւ գործի ի ձեռս սատա­նայի, որով զբազումըս կը կորուսանէ ի դժոխս – Բնա­բան. Հա՛յր իմ, մինչեւ ցայժմ գործէ, եւ ես գոր­ծեմ... Սկսուած. Որովհետեւ սիրելեացդ ծանուցաք, թէ Տէրն մեր... եւ հեռի մնալ յայս գարշելի մեղացս. եւ այլն:

37. 110բ-2բ [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 178բ-80ա] Յաղագս թէ պարտ է սիրել զԱստուած յամենայն սրտէ, մտածելով զնորա առ մեզ ցուցեալ եւ ցուցանել ի զերախտիսն – Բնաբան. Ոչ ամենայն, որ ասիցէ ցիս Տէ՛ր, Տէ՛ր, մտցէ յարքայութիւն... Սկսուած. Առանց խորհրդոյ չէ, սիրե­լի՛ք... որ զքեզ վարձատրէ ի հանդերձեալ կեանսն:

38. 112բ-5բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2726, 139բ-41բ] Յաղագս թէ որով ճանա­պարհաւ կարեմք երթալ յարքայութիւնն երկնից – Բնաբան. Ոչխարք իմ ձայնի իմում լսեն եւ զկնի իմ գան... Սկսուած. Երկու ճանապարհ կան, յորս մար­դիկք կընթանան... յորմէ փրկեսցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս իւր. ամէն:

39. 116ա-7բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2726, 185ա-6բ] Յաղագս ծննդեան Քրիս­­տոսի – Բնաբան. Ահաւասիկ աւետարանեմ ձեզ ուրախութիւն մեծ... Սկսուած. Զայս ուրախութիւնս Գաբ­րիէլ հրեշտակապետն որպիսի մարդկանց աւե­տէ... եւ զհոգիս մեր բժշկեսցէ ի հոգեւոր հիւանդու­թեացն հպարտութենէ, կուրութենէ, բորոտութենէ, կա­ղու­թենէ. եւ այլն:

40. 117բ-9ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­­րոզ. ձեռ. 5316, 10բ-1ա] Յաղագս ի վերայ ծննդեանն Քրիստոսի – Բնաբան. Աւետարանեմ ձեզ ուրախութիւն մեծ... Սկսուած. Չկարեմ այսօր լռել ի հրաշափառ աւուր ծննդեանն Քրիստոսի... եդաւ ի մսուր նոցա եւ ո՛չ ի պալատս եւ ո՛չ ի փափկալից մա­հիճս փետրալից. եւ այլն:

41. 119ա-20ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քարոզ. ձեռ. 5316, 119աբ] Յաղագս հրաշափառ յա­րութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ – Բնաբան. Յարեաւ Աստուած, եւ ցրուեցան ամենայն թշնամիք նո­րա... Սկսուած. Այսօր աստուածահայր մարգարէն Դա­ւիթ... եւ կապեցին, տարան առ Պիղատոս. եւ այլն:

42. 120բ-2ա Յաղագս համբարձմանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ – Բնաբան. Եւ ինքն Տէր Յիսուս յետ խոսելոյ ընդ նոսա համբարձաւ յերկինս... Սկսուած. Հնագոյն քաղդէացիք, որք զԱրեգակն պաշտէին իբրեւ զԱստուած... եւ տեղի մեզ պատրաստելով յարքայու­թեանն. եւ այլն:

43. 122ա-3բ [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 220բ-2բ] Յաղագս այլակերպու­թեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ – Բնաբան. Եւ յետ Զ. աւուրց առնու Յիսուս զՊետրոս... Սկսուած. Հիմն այ­լա­կերպութեանս եդաւ աստի վեց օր յառաջ... եւ Հոգին Սուրբս ծածկեալ եմք ի մէջ ամպոյ. եւ այլն:

44. 124ա-6բ [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 107ա-10ա] Յաղագս Տեառն­ընդ­առա­ջի եւ բարոյական – Բնաբան. Եւ Սիմէօն առըն­կա­լաւ զնա ի գիրկս իւր... Սկսուած. Ամենաբարին Աս­տուած, յորժամ ստեղծ զԱդամ նախահայրն մեր... եւ ար­ձակել զմեզ ի խաղաղութիւնն արքայութեան. եւ այլն:

45. 126բ-8ա Յաղագս թլփատութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ – Բնաբան. Եւ իբրեւ լցան աւուրք ութն... Սկսուած. Յառաջ քան զգալուստն Քրիստոսի յաշխարհ... թէ ամենայն ծառ, որ ոչ առնէ. եւ այլն:

46. 128բ-30ա Յաղագս յղութեան սուրբ Աս­տուա­ծածնի ի յԱննայէ – Բնաբան. Ամենեւին գեղեցիկ ես, մերձաւո՛ր իմ... Սկսուած. Յուստիանոս կայսրն Յունաց եդ զմի կանոն... անկանիմ առաջի քո սուրբ Աստուա­ծա­ծին. եւ այլն:

47. 130ա-1ա Յաղագս յղութեան սուրբ Աստուա­ծածնի յԱննայէ – Բնաբան. Պարտէզ փակեա՛, քո՛յր իմ հարսն... Սկսուած. Մարինոս պատմագիրն գրէ ի պատմութեան իւրում... այս Հռութի բանն բերի ի քա­րոզն ընծայման:

48. 131ա-2բ [Յակոբայ Նալեանի ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 2624, 21ա-3ա] Յաղագս ընծայման սուրբ Աստուածածնի ի տաճարն յետ երից ամաց – Բնա­բան. Տարաւ զիս արքայ ի սենեակ իւր... Սկսուած. Բար­­կանալ Աստուծոյ ի վերայ իսրայէլացւոց վասն մե­ղաց... անկանիմք առաջի քո. եւ այլն:

49. 132բ-5բ Յաղագս աւետման սուրբ Աս­տուա­ծածնի – Բնաբան. Մի՛ երկնչիր, Մարիա՛մ, զի գտէր շնորհս յԱստուծոյ... Սկսուած. Մեծ եւ սքանչելի է խորհուրդ այսր աւուր... ահա կաթիլ մի կաթին՛՛ յանձն մեր. եւ այլն:

50. 135բ-7բ Յաղագս Լուսաւորչի ի մտանելն ի վիրապն, միանգամայն եւ բարոյական, թէ պար­տիմք նմանիլ Լուսաւորչի – Բնաբան. Հուր եկի արկա­նել յերկիր... Սկսուած. Այսու հրովս մի՛ կարծէք, թէ Քրիստոս պատիժ խոստանայ... արժանաւոր ելանելոյ ի սեղանն արքայութեան. եւ այլն:

51. 137բ-9ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­­րոզ. ձեռ. 5316, 134աբ] Յաղագս սրբոյն Յակօբայ Մծբնայ հայրապետին – Բնաբան. Դարձարո՛ւք առ իս, որդի՛ք հեռացեալք... Սկսուած. Ամենաբարին Աս­տուած մինչ վասն մեղաց... եւ զոր ունիք, բառնայ ի ձէնջ, որ եւ բա՛՛:

52. 139ա-41ա Յաղագս սրբոյն Յակոբայ եւ բա­րոյական – Բնաբան. Նա էր ճրագն, որ լուցեալ էր... Սկսուած. Տէրն մեր փրկիչն ամենայն աշխարհի... որոց փառաց ցանկաս, ցանկայ եւ գործոց նոցա:

53. 141ա-3բ Յաղագս սրբոյն Ստեփաննոսի, եւս եւ բարոյական – Բնաբան. Ահա տեսանեմ զերկինս բա­ցեալ եւ զՅիսուս... Սկսուած. Այսօր նոր Իսրաէլեան ազգիս... վասն որոյ աղաղակելով ասէր՝ Ահա տեսա­նեմ. եւ այլն:

54. 144ա-5ա Յաղագս քառասուն մանկանց – Բնա­­բան. Արասցես քառասուն խարիսխ... Սկսուած. Ամենաբարին Աստուած յետ ազատելոյ զորդիսն Իս­րաէլի... որոց բարեխօսութեամբն տացէ Քրիստոս Աս­տուած աշխարհիս խաղաղութիւն. եւ այլն:

55. 145ա-7ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քարոզ. ձեռ. 5316, 152ա-3ա] Յաղագս թէ բանն Քրիստոսի է սերման օրինակ – Բնաբան. Նմանեցաւ արքայութիւնն երկնից առն, որ սերմանիցէ սերմն... Սկսուած. արքայութիւն երկնից, որ ի բնաբանիս յիշա­տակի... յետ աստեացս արժանասջիք երկնից արքայու­թեանն. եւ այլն:

56. 147բ-8բ Յաղագս սրբոցն Յովակիմայ եւ Աննայի – Բնաբան. Փոքրիկ աղբիւր եղեւ գետ մեծ... Սկսուած. Այս տեսիլք մի էր, զոր Աստուած եցոյց... եւ հիմն ի վեր յերկինս առ արքայութիւնն ածելոյ. եւ այլն:

57. 148բ-50ա [Գէորգայ Եւդոկեցւոյ ասացեալ քարոզ. ձեռ. 3341, 141ա-3ա] Յաղագս ո՞ եւ իցէ սրբոց հարմարի – Բնաբան. Արքայութիւն երկնից բռնա­դատի, եւ բռունք յափշտակեն զնա... Սկսուած. Թա­գա­ւոր ոք, եթէ ի դժուարին տեղւոջ իմիք դիցէ... եւ բռունք յափշտակեն զնա:

58. 150բ-1ա Յաղագս ի վերայ ո՞ եւ իցէ սրբոց – Յայսմ գիշերի յայտ է, որ ամենայն ոք ի քուն մտին... եւ ի յերկրի ընդ ժողովուրդսդ տօնելով զտօն իւր:

59. 151ա-2ա [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քարոզ. ձեռ. 2726, 189ա-90ա] Յաղագս ի վերայ ո՞ եւ իցէ սրբոց – Բնաբան. Յոյժ գեղեցիկ թուի եւ ինձ այս մարգարէին Դաւթի... Սկսուած. Բարեկամ Աստու­ծոյ ըստ իմացման մարգարէիս... որով եւ դուք ըստ նոցա յետ աստեացս ելանելոյ արժանասջիք արքայու­թեանն երկնից. ամէն:

60. 152ա-3բ Յաղագս յղութեան սուրբ Աստուա­ծած­նի ի յԱննայէ – Օրհնեալ է արարիչն երկնի եւ երկրի... եթէ կամիս յաւել եւս ի միւս յղութեան քարո­զից, 233:

61. 154ա-6ա Յաղագս թէ մեղք առանց պատժոյ ոչ լինի – Բնաբան. Ահաւասիկ ողջացար, այլ մի՛ եւս մեղանչէր... Սկսուած. Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս, երբ որ զայն անդամալոյծն... բայց գործդ է ուրիշ եւ աննման:

62. 156բ-8բ Յաղագս սիրելոյ զթշնամին մեր, զի լինիցիմք որդիք Հօր Աստուծոյ – Բնաբան. Սիրեցէ՛ք զթշնամիս ձեր, զի եղիջիք որդիք Հօր ձերոյ... Սկսուած. Ամենիմաստ վարդապետն երկնաւոր... եւ մի՛ հպեսցի ի նոսա երկաթ:

63. 159ա-60բ Յաղագս ի վերայ խոնարհութեան – Բնաբան. Որ խոնարհեցուցանէ զանձն, բարձրասցի... Սկսուած. Յայտնի լիցի ձերումդ աստուածասիրու­թեան... որ խոնարհեցուցանէ զանձն, բարձ՛՛:

64. 160բ-3բ Յաղագս ի վերայ ապաշխարութեան – Բնաբան. Գայ ժամանակ, եւ արդէն իսկ է... Սկսուած. Ամենիմաստ ուսուցիչն երկնաւոր վարդապետու­թեան... ապա եւ զրկի յերկնայնոցն:

65. 163բ-6ա Յաղագս ի վերայ ապաշխարու­թեան – Բնաբան. Գայ ժամանակ, եւ արդէն իսկ է... Սկսուած. Ամենաբարին Աստուած, երբ որ իսրաէլաց­ւոց ազգին պատգամ օրինաց տւաւ... ի յարուցանել դիւին պէս-պէս մրրիկ փորձութեան ի ժամանակի ապաշ­խարհութեանդ:

66. 166բ-8բ [Գէորգայ Զմիւռնեցւոյ ասացեալ քա­րոզ. ձեռ. 5316, 34բ-6ա] Յաղագս նախանձու մեղաց – Բնաբան. Գայ ժամանակ, եւ արդէն իսկ է... Սկսուած. Յայտ­նի է սիրելեացդ ամենեցուն... գայ ժամանակ. եւ այլն:

67. 169ա-71ա Յաղագս թէ որպէս պարտ է կալ յա­­ղօթս առաջի Աստուծոյ եւ պատարագին – Բնա­բան. Զայս արարէ՛ք առ իմոյ յիշատակի... Սկսուած. Հաւալուս թռչունն մինչ տեսանէ զձագս իւր... Յայս միտս ասէ Պօղոս, թէ զինչ միաբանութիւն իցէ Քրիս­տո­սի ընդ Բելիարայ, ուրեմն. եւ այլն, եւ այլն:

– 172ա-3բ Ցանկ գրքոյս ըստ իւրաքանչիւր մտաց – Յաղագս ժառանգելոյ զերկնից արքայութիւնն. Ա........... 1... Յաղագս որպէս պարտ է կալ յաղօթս առաջի Աստուծոյ եւ պատարագին. ԿԷ.............. 331:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «7», 1ա՝ «729/3025», «ԺԹ., Մ[ես­րոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

3026

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

 

ԺԹ. դար


ԳՐԻՉ եւ ՍՏԱՑՈՂ՝ Անտոն աբղյ պարոնտէր:

ԹԵՐԹ՝ 172. չգրուած՝ 23բ, 32ա-3բ, 69բ, 71բ, 85բ, 108բ, 110բ-1ա, 129բ, 139բ-42բ, 156ա, 172բ: ՊՐԱԿ՝ 1-2x12 (2՝ 11) +10 (ԻԵ)+ԺԱ-ԺԹx10 (ԺԱ 11, ԺԷ չիք, ԺԹ 6)+10 (Ա)+7 (ԻԱ)+ԼԴ-ԼԹx10 (ԼԴ 5, ԼԶ-ԼԷ՝ չիք, ԼԹ 12)+8: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x16: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ թ. 1-23, 34-43, 45-8, 51-3, 65-74, կարմրով սահմա­նագծուած (16x11,5): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 3ա): ՏՈՂ՝ 21-23: ԿԱԶՄ՝ տախտակ, մէջքը՝ կտաւ, աստառ՝ չի ունեցել:

Նմուշ 3ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի վրայ կաշի երբեւէ չի եղել. թեր­թե­րը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան եւ մոմի հետքերով, զա­ն­ազան բծերով. պրակահամարները գրուած են վերին լս-ում:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-71բ, 75ա-82ա, 109ա-21բ, 130ա-72ա [Քա­րոզք զանազանք]

1. 1ա-9ա ԺԳ. Քարոզ ի բան իմաստասիրին Արիս­տոտէլի, որ ասէ. Գովելի են գեղեցիկքն եւ պար­սա­ւելիք են գարշելիքն: Ասէ իմաստուն ինչ աշ­խար­հիս – Եւ զի Պղատոնի հոգին եռամասեա է՝ բան, ցա­սումն եւ ցանկութիւն... որոց արժանի արասցէ Տէր Աստուած:

2. 9ա-13բ ԺԴ. Քարոզ ի բան Աւրինաց, որ ասէ. Պատուեա՛ զհայր քո եւ զմայր, զի քեզ բարի լիցի յերկ­րի – Եւ պարտ է գիտել զի Դ. բան զաւակն ծնողին պարտական է... որով զմեզ փրկեսցէ Տէր Աստուած ամենայն փորձանաց. ամէն:

3. 13բ-21ա Քարոզ ի բան Սողոմոնի, որ ասէ. Լաւ է կոյր աչօք, քան թէ կոյր մտօք, զի կոյր աչօք ուսանի զերթեւեկութիւն ճանապարհին, իսկ կոյր ոչ – Ասէ իմաստուն եւ անախտ փիլիսոփայն Դաւիթ, թէ... զի յերկ­­րաւոր իշխանութեանց ցանկացան եւ չէին ար­ժա­նի:

4. 21բ-3ա [Վասն թաս եւ սեղան աւրհնելոյ, ի բան մարգարէին, որ ասէ. Երկիր ետ զպտուղ իւր եւ աւրհնեաց զմեզ Աստուած. ձեռ. 2578, 143բ-5ա] – Առաջին յերկիր կոչի հողն եւ ջուրն... փառաւորէ եւ զար­դարէ անթառամ պսակուն. ամէն:

5. 24բ-7բ Քարոզ եւ պատմութիւն մանկանցն, որք ոչ այրեցան ի հնընոցին – Եւ զի թագաւորն Նաբուգոդոնոսոր, յորժամ ետես զհրաշս... զի օրինակն շուտով տանելոյն այսպէս իմանաք:

6. 28ա-31բ Քարոզ վասն երից մանկանց, որ ասէ՝ Նոքա երեքեան գնացին ի մէջ հրոյն, գովէին զԱս­տուած – Եւ զի առաջ քան զգերութիւն բաբելացոց ազգն Իսրայէլի... եւ ոչ այրիլ անհնար է ի խեղդարէն կանխիլ (չշարունակած):

7. 34ա-41ա [Բարթուղիմէոսի Մարաղացւոյ Քա­րոզ պահոց. ձեռ. 3321, 104ա-11բ] – Յայնժամ վա­րե­ցաւ Յիսուս յանապատ ի Հոգոյն՝ փորձեալ ի սատա­նա­յէ... եւ նորոգիմք բարի գործովք ի փառս Քրիստոսի Աս­տուծոյ մերոյ. ամէն:

8. 41բ-3բ Խոստովանութիւն եւ բան խրատական ոյժ օգտակար ամենայն քրիստօնէութեան – Բան նախ վասն խոստովանութեան խորհրդոյն գիտելի, զի տասն ազգ պակասութեամբ կայ խոստովանել... քա­հանայի խոստովանիլ պարտ է/// (վերջը թափուած):

9. 44ա-7բ ԺԱ. Քարոզ յայլմէ վասն պահոց եւ պահել զԽ. (40) տիւ եւ զԽ. (40) գիշեր եւ ապա քաղ­ցեաւ, ասէ եւ ծանուց[անէ] – Ասէ Յոբ, թէ կեանք մարդոյ պատերազմ է... Բանն Աստուած մարդ եղեւ եւ ծնաւ ի կուսէն (չշարունակած):

10. 48ա-50բ ԺԲ. Քարոզ նորին վասն խորհրդոյ ի բան, որ ասէ. Խնդրեցէ՛ք նախ զարքայութիւն, եւ այդ ամենայն աւելցի – Ի ձեռնտուութեան Հոգոյն Սրբոյ եւ օժանդակութեամբ աղօթից ձերոց... առնուն վասն աստուածային առաքինութեան (չշարունակած):

11. 51ա-3բ ԺԳ. [Գրիգորի Տաթեւացւոյ, Ձմեռան ՁԸ.] Նորին մեծատան եւ Ղազարու ի բան, որ ասէ. Այր մի էր մեծատուն, որ ագանէր բեհեզս եւ ծիրա­նիս, եւ աղքատ ոմն Ղազար անկեալ առ դրան – Զա­մե­նայն առակաւոր բան, որ ասէ ճշմարտութեամբ եղեալ... անառակ որդին, զի ել ընդառաջ (չշարու­նա­կած):

12. 54ա-7ա ԺԴ. Նորին քարոզ. դարձեալ ասէ. Դատաւոր մի էր ի նմին քաղաքի, ուրեմն Աստուծոյ ոչ երկնչէր. եւ այլն – Ոմանք զբանս առակիս Աստուած հանէն, զի նա է դատաւոր ամենեցուն... ամենայն փորձութենէ փրկեսցէ զմեզ Տէր Աստուած մեր, որում փառք յաւիտեանս:

13. 57ա-9ա ԺԵ. Քարոզ ի բանն Աւետարանին, որ ասէ. Մի՛ տայք սրբութիւն շանց եւ մի՛ արկանէք զմար­գարիտս – Առաջի սրբութիւն անուանի հաղոր­դու­թիւն... զի լիակատար վարձուց արժանաւորեսցի եւ Քրիստոսի փառք ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյն յաւի­տեանս. յամէն:

14. 59բ-67ա [Վասն պսակի] – /// (սկ. թափուած) Հարամ է կեանք նոցա եւ մահ, եւ դառն է քան զլեղի... եւ կորիցեն անիշատակ եւ կորիցի անուն նորա ի գրոյն կենաց, որոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած այս­պիսի անքաւելի մեղաց:

15. 67բ-9ա ԺԶ. Ողբ եւ աղաղակ մեղաւորաց պատմութիւն – Վա՜յ ինձ Ռ. (1000) բերան, որ մե­ղաւո­րաց հոգիք զարհուրեալ դողան... փառաւորես­ցուք զամենայն սուրբ Երրորդութեան՝ զՀայր եւ զՈրդի եւ Սուրբ Հոգի այժմ եւ միշտ յաւիտեանս. յամէն:

– 69ա Այլ են մեղսասէր մարդիկ, որք ասեն, թէ այժմ տարի մի կամ ամիս մի... այս քարոզին առաջն պի­տէր, աստ գրեցաք:

16. 70ա-1ա ԺԷ. [Յոհանիսի Եզնկացոյ Խրատ. ձեռ. 228, 95ա-7բ] Յաղագս ատելութեան, զի որ մեծ վնաս է ատելութիւն եւ աղմուկ – Տասնեւմիերորդ բան գրեմք կանոնական... որ ամենայն ազինք զիրար սի­­րեն:

17. 75ա-82ա ԺԹ. Քարոզ վասն պատարագի խորհրդոյ, ի բան, որ ասէ. Առ Յիսուս հաց, աւրհ­նեաց, եբեկ եւ ետ աշակերտացն եւ աս[է]՝ Առէ՛ք, կերա՛յք ի սմանէ, այս է մարմին իմ – Գրեալ է ի թագա­ւո­րու­թիւնս, եթէ ասաց կին ցԵղիա. Կենդանի է Տէր Աս­տուած քո... եւ զօրացուսցէ Քրիստոս զհաւա­տա­­ցեալս անուան իւրոյ. եւ նմայ փառք յաւիտեանս. յամէն:

18. 109ա-10ա Քարոզ վասն վ[երջ]ին յաւուրն, ի բանն աւետարանականին, որ ասէ. Յա[յ]նժամ եկեսցէ որդի մարդոյ փառօք – Նախ եւ առաջին կարապետ գալըստեան Քրիստոս ի խաչին երեւի... զոր թէ բոլորովին ծովք ի վերայ (չշարունակած):

19. 111բ-4բ Ա. [Գրիգորի Տաթեւացւոյ, Ամառան ՃԾԲ.] Քարոզ ի բան Յոբայ, որ ասէ վասն ննջեցելոց. Ողորմեցարո՛ւք, ողորմեցարուք, ո՛վ բարեկամք իմ, զի ձեռն Տեառն մխեցաւ [Յոբ. ԺԹ. 21] – Ասեն իմաս­տունք, յորժամ ոք երթայ ի ճանապարհ... եւ քահա­նայքն հայրենի ննջեցելոցն բռնութեամբ կատարել տան զկտակսն:

20. 115ա-8բ Բ. Քարոզ թզենոյն եւ այգոյ ժողո­վուրդն ի բանն. Ոմն տնկեալ այգոջ, եկն խնդրել եւ ոչ գտաւ – Ասեն գիրք աստուածային՝ Շունչք օգտա­կարք են եւ խրատք... եւ արժանի տասցէ Տէր հասանել մասին ի Քրիստոս ի Տէրն մեր, որ աւրհնեալ յաւի­տեանս. յամէն:

21. 119ա-21բ Գ. [Գրիգորի Տաթեւացւոյ, Ձմեռան ՁԳ.] Քարոզ ի բան Աւետարանին, որ ասէ. Ահա ել սերմանողն ի սերմանելն. եւ այլն – Նախ խնդիրի, թէ ինչ պատճառի Քրիստոս առակօք խօսէր... որով աւելի վարձս առնուն ի վարձ տուողէն իւրեանց՝ ի Քրիստոսէ Աստուծո մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. յամէն:

– Գրչից 119բ-20ա Սորա մնացած կիսատն այս գրգիս մէջ ԻԱ. տետր, գի՛ւտ Ա. թուխտ, |120ա| սայ պակասն է այս տետ­[ր]իս Ա., Ժ. թխտին մնացած այն տեղ չի տարաւ, աստ գրեցի, գի՛ւտ:

22. 130ա-3ա ԾԹ. Քարոզ վասն ինն երանու­թեանց, ի բանն, որ ասէ. Երանի աղքատաց հոգով, զի նոցա է. եւ այլն – Ասեն վարդապետք, թէ Աստուած զմարդն հոգի եւ մարմին եւ միտք ըստեղծեր... որ ամե­նայն մարդ եւ արուեստաւորն սերմանէ զչարն:

23. 134բ-6բ Գրիգոր եռամեծի, քաչ հռետորի եւ անաղթ փիլիսոփայի եւ քարոզ վասն յաղօթից, ի բանն, որ ասէ. Արք Բ. ելին ի տաճարն՝ կալ յաղաւթս. մին փարիսեցի եւ մաքսաւոր – Պարտ է գիտել, վասն զի աղօթիցն, որ կարգեալ են մեզ... զոր առ Մովսեսիւ մարգարէիւն գրեաց, ի վերայ նորին եղիցի:

– 136բ՝ Վասն աստիճանաց եկեղեցոյ, զոր Տէրն Յիսուս Քրիստոս կարգեաց ի վերայ սուրբ առաքելոցն՝ (միայն այս՝ խորագիրը):

24. 137բ-9ա Քարոզ ի վերայ խոստովանութեան. պատմէ մի ըստ միոջէ զայս բանքս – Ասէ գիրք աս­տուա­ծային, եթէ ոք մեղս գործէ եւ ոչ խոստովա­նի... զի յաւիտենական բարեացն հասցուք յաւիտեանս. ամէն:

25. 143ա-9բ [Յայլմէ դարձեալ քարոզ վասն պա­հոց եւ փորձանաց սատանայի, ի բանն. Յայնժամ վարեցաւ Յիսուս յանապատ ի Հոգւոյն՝ փորձիլ ի սատանայէ, Ձմեռան ԻԴ.] – /// (սկ. թափուած) [Բայց ինքն յաղթեցաւ ի նմանէ,] նախ փորցեաց զԱդամ ու­տե­­լով... որոց փորցութեանց եւ խաբէութեանց փրկես­ցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, որում փառք յաւի­տեանս. յամէն:

26. 149բ-55բ ԿԳ. [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 2270, 1ա-10ա] Քարոզ ի բանն Սողոմոնի, որ ասէ. Մահ եւ կեանք ի ձեռն լեզուին է, եւ որք ընպըռնեն զնայ, կե­րի­ցեն զպտուղ նորա: Լեզուն փոքր անդամ է, բայց մե­ծամեծս բարբառի – Առաջին խրատն մարմնաւոր կե­­նացս է... ինչ բա բռնէ Աստուած, չի աջողէր (չշա­րու­նա­կած):

27. 156բ-65ա ԿԴ. Քարոզ ի բանն, որ ասէ. Ի սկզբանէ արար Աստուած զերկինս եւ զերկիր, ան­երե­ւոյթ եւ անպատրաստ, եւ այս է խորհուրդ Զ.օրեայ արարչութեան – Անդրանիկ օր մի եւ շաբա­թուս, եւ սուրբ եկեղեցիս Քրիստոսի... որ եւ զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս Աստուածն մեր. ամէն:

28. 165ա-8բ Կ. [Այլ եւ քարոզ վասն ննջեցելոց, ի բանն Սիրաքայ. Ի միտ Աստուած զդատաստանս իմ, զի այնպէս լինելոց է դատաստանն քո, ինձ եկն էհաս օրս այս, Ամառան ՃԾԳ.] – Վարդապետք ասեն, թէ Աստուած ոչ առնէ փոյթ զփրկութիւն մարդկան... յա­րիցէ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից. յամէն:

29. 168բ-72ա ԿԱ. Յայլմէ քարոզ վասն սիրոյ, ի բանն. Այս է պատու[էր] իմ. Սիրիցէ՛ք զմիմեանս, ասէ Տէր – Ասեն իմաստունք, թէ թշնամութիւն պակասու­թիւն է... թէ իմ աշակերտք էք, սիրիցէ՛ք զմիմեանս:

Բ. 24ա, 82բ-4բ, 122ա-9ա, 133ա-4բ, 137աբ [Բանք զանազանք]

1. 24ա Նշանագիր, որոյ գտանիցեն ի մէջ սոյն գրքոյս՝ առ ի կարօտեցելոց ընդերցօղաց գիրքս զայս, եւ եդաք աստ ի խորհրդաւոր արմարեցեալ նշա­նա­դիր տեղիս, գիտեցեալ բացայայտութեամբն իւ­րեանց – Տաճար, Աւետարան, աստղ... թշնամեաց, այսինքն:

2. 82բ Ի. Ել ի շառաւիղէ Հօր Բան Աստուած եւ եկն սերմանել զբան քարոզութեան... որ ասէ՝ Ի շա­ռաւիղէ ելեր:

3. 82բ-3ա Որպէս գրեալ է յԱւետարանն, թէ կին մի պոռնիկ բերին առաջի Քրիստոսի... վասն այն Դաւիթ մարգարէ աղօթէ՝ Դի՛ր Տէր պահապան բերան:

4. 83աբ Պատասխանեն՝ Վարդապետ է, թէ վասն բազում պատճառի կարգեաց սուրբ եկեղեցի... այլեւ զինքեանս եւս սպանին հոգով:

5. 83բ-4ա Եւս առաւել պարտ է զգուշանալ պա­տա­րագի օրն... զի Աստուած ոչ ի բերան, այլ ի սիրտն հայի:

6. 84աբ Այլ բազում են, որ ոչ հոգան յերկնից արքայութիւն... բայց սակաւք առնուն:

7. 84բ Եւ ամենայն կին, որ զարդարէ զինքն զաչքն ծարուրով... որ ընտիր լին փաղչել անասնոցն/// (չշա­րունակած):

8. 122ա Բայց բազումք հրէայք եւ հեթանոսք բարի գործս գործեցին, մտանեն արքայութիւն... որ առաջ էին, քան զշնորհսն:

9. 122ա Որպէս ի քաղաքի ամենայն ել եւ մուտ թշնամեաց եւ սիրելեաց... եւ այլ զամենայն բարեգոր­ծու­թիւնս ըստ գոյութեանց:

10. 122աբ Ո՞ւր երթիցեն հոգիք անկնունք տղայոց հաւատացելոց... զի մեղք ոչ են գործեալ:

11. 122բ Ասէ գիրն՝ Պատուեա՛յ զհայր քո եւ զմայր... եւ իւրաքանչիւր սահման կամքն են Աստուծոյ:

12. 122բ-7բ [Հարցմունք եւ պատասխանիք] – Հարցումն. Ուստի՞ իցէ այս, զի տեսանիցեմք զար­դարքն... Պատասխանի. Զամենայն իրաւունս Աստու­ծոյ անհընար է իմանալն... եւ անդ առ Աստուած թող զայս Բ. դուռսն պահէ:

13. 128ա Արդ, մի՛ նմանիք որպէս սարդի ոս­տայն, որ զմըճղուկսն ընպըռնէ եւ ի պիծակացն պա­տառի... երբեմն սով, սուր, մահ տարաժամ եւ այլն:

14. 128ա-9ա Հարցանէ իմաստունքն, թէ չարն եւ բա­րին ուստ է... թէ որպէս զերծանիմք ի պատուհասէ. եւ այլն:

15. 133աբ Եւ գիտելի է, զի որք զամենայն որո­մացն պատճառն սատանայ դնեն... թէ առաջ­նորք ոչ փութով քաղեն, այլ ծուլութեամբ նընջեն:

16. 133բ-4ա Արդ, ասացին, Տէ՛ր, կամիս զի եր­թի­ցուք եւ զորոմն ի բաց խլիցուք... թէ շատ թողուս, ոչ զղջանայ:

17. 134աբ Ասէ Աւետարան, թէ թողէ՛ք մինչեւ ի օր հնձոցն... թէ զերես Աստուծոյ ոչ տեսանեն, առաւել տանջին:

18. 137աբ Յաղագս յաստախայբաշխութեան բանք են այսոքիկ, կարդա՛յ եւ լաւ մի՛տ դիր – Երկինք Է. պարունակեն, որ կոչին գոտիք... եւ ամենայն մասն ցամաքի աշխարհին:

Գ. 72ա-4բ, 85ա-108ա [Ի հարանց վարուց]

1. 72ա ԺԸ. Որպէս ասէ Հարանց վարս, թէ՝ Այր մի իշխան գոլով՝ սովորեալ էր... որպէս իշխանն այն կատարեաց եւ ազատեցաւ:

2. 72բ-3ա Եւ որպէս գրեալ է, թէ Գ. ճգնաւոր մի անապատ աղօթէին... եւ ազգի մեղօք պատառեն:

3. 73աբ Որպէս գրեալ, թէ թագաւոր մի որդի ոչ ունէր... թէ եկեաք, օրհնեալք Հօր իմոյ, ժառանգիցէ՛ք:

4. 73բ-4ա Կայր սուրբ վարդապետ ի Վանայ քա­ղաքն... երբ աղքատն ի քո ի դուռն գայ, հանց հա­շուեաց, թէ Քրիստոս է եկեալ:

5. 74աբ Քահանայ մի առաքին[ի], սուրբ եւ մաքուր... իսկ նորա մեզ ոչ ասեմք ասել բանին, անայտ եղեւ յԱստուծոյ եւ ի չիք դարձաւ:

6. 74բ Որպէս գրեալ է, թէ ոմն ճգնաւոր եկն առ հայրն Մակար... որ մարդ լաւ պիտի համարի:

7. 85ա Եւ իշխան ոմն ունէր գանձս բազումս ոսկոյ եւ արծաթոյ եւ ականս պատուականս... որ ասէ սուրբ Աւետարանն, թէ ուր գանձք (չշարունակած, կրկն. 97ա):

8. 86ա Վանք մի էր ի վերայ Եփրատ գետոյն... այլ լուռ կայր ընդ եղբայրսն:

9. 86ա Ասաց ծերն մեծ, որ բնակեալ ոտս Մա­սանց, առ իշխանն... եւ մեծ փառաց հանդիպեցաւ ի Քրիս­տոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն:

10. 86բ Նեղոսի սրբոյ հօրն խրատ առ մանկունս բան շահեցողական – Պատմէ մանկանցն ճգնել եւ կրթել զմարմինս ի հնազանդութիւն... թոռք հայրա­պե­տաց, գաւազանք մարտիրոսացն, պսակք արդարոց, գովեստք (չշարունակած):

11. 87ա Մեկնիչն զբովանդակ տարին կարգեալ է... որ մայր է ամենայն չարեաց:

12. 87ա Գրիգոր միայնաւորն ի խնդրոյ հոգէկիր միայնակեցաց... թէ ոմանք հաճոյացան Աստուծոյ:

13. 87աբ Հինգ արք եղբարց անապատաւորաց... զի գործ աշխարահականի է:

14. 87բ Բնակէր ոմն առընդհեր ծերոյ միոյ... եւ այլ ոչ արար զլրբութիւն զայն:

15. 88ա Եղբայր ոմն ըստ աստդեցութեան սա­տա­նայի անկաւ ի փորձութիւն... զոր յետ հայր որ­դոյ յափըշտակեաց դատաւոր եղեալ յառաջ, քան զդա­տաս­­տանն:

16. 88աբ Ասաց հայրն Պիմեն, թէ բազումք մեծք... զի եկ ի վերայ եղբօրն իւրոյ:

17. 88բ Եղբայր ոմն փարանացի անուանեալ... կամ ընդ նմայ երթայ առ եղբայրսն:

18. 88բ Ծեր ոմն մեծ ասաց, եթէ տեսանիցես զեղ­բայր... եւ զգուշացիր, մի՛ եւս կատարիր, քանզի մահ է:

19. 89ա Էր քրիստօնէից ոմանց... եւ դարձեալ գնա­ցին յետս:

20. 89ա Եղբայր Պիմէնի Յոբ դիպեցաւ հիւան­դի... խնդրես օգնականութիւն եւ ողորմութիւն ի Տեառ­նէ:

21. 89ա Ասէ Ոհաննէս Կարճահասակն, եթէ վար­դապետն իմ ետես... եւ հազիւ անցանեն առ Տէր ընդ ծով կենցաղոյս:

22. 89ա Գիտեա՛յ, եթէ սուրբ հրեշտակ հրաւի­րեն... եւ զԱստուած թողեալ, դիւաց պղծոց խօսակից լի­­նիմք:

23. 89բ Կրաւնաւոր մի վանացն ունէր որդի մի... եւ այնմ հետէ ոչ թողոյր հայր վանիցն կրաւնաւոր միայն երթալ ի ճանապարհ:

24. 89բ Եղբայր ոմն սպասաւոր էր ուրեմն ի հա­րանցն... եւ հիւանդն բժշկիեաց կեաց:

25. 90ա-1ա Վասն երանելոյն Մեյասայ պոռըն­կին է խրատս այս – Կինս այս յոյժ գեղեցիկ էր տես­լեամբ... որում վայել է փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ:

26. 91ա Ի Տերենութ եւ ի միաշաբաթոջն գային եղբայր եկեղեցին... եւ գնայ, եւ առիւծն եթող, գնաց:

27. 91աբ Ասէր Յոհանէս Կարճահասակն. Ես կա­միմ, եթէ երթայր... եւ մերձ ի վաղճան գնամ ամե­նայն ժամ:

28. 91բ Հայրն Ոհանէս ասէր միանակեաց իմաս­տունն զպիտոյիցն աւուրն... վաստակեա՛ գիտու­թեամբ եւ հանգիցես իմաստութեամբ:

29. 91բ-3ա Վարք երանելոյն Եգիպտացի Մա­րիա­մու – Կինս այս էր ի քաղաքէն Աղէկսանդրոյ եգիպ­տա­ցոց... եւ օրհնութեամբ փառաւորելով զՀայր եւ զՈրդի:

30. 93ա Փիլիսոփայքն փորձէին զմիայնա­կեացցքն... թէ զայս մեք ոչ առնեմք եւ գնացին:

31. 93ա Ասէին վասն երկուց եղբայրց համախո­հից ի միաբանակցսն... որ հնազանդութիւնն ունի զանձէ զկրաւնաւորսն:

32. 93աբ Բանք հարցն եգիպտացոց – Պատմեցաւ ոմն երբեմն ի ծերոցն, զի տեսանօղ լիցի... այնժամ մտեալ դեւն ի խուցն նորա:

33. 93բ Ասաց ծեր ոմն, թէ պարտ է մարդոյ... եթէ խնդրէ, գայ վաղվաղակի:

34. 93բ Ծեր ոմն գիտնաւոր ասաց՝ Պահեա՛յ զքեզ հաւաստեաւ... որ գայր, սպանանէր զիս:

35. 94ա Մեղաւոր ոմն ի ժամ հիւանդութեան խոստովանեցաւ զամենայն մեղս իւր... եւ որո ոչ թո­ղու զմեղս իւր, մարմին Քրիստոսի է նմայ դատա­պար­տութիւն տանջանաց (կրկն. 101բ):

36. 94ա Որպէս գրեալ է ի վարս հար[անց], թէ ճգնաւոր մի եւ իւր պահապան հրեշտակն... եւ պոռընկութիւն հեռացուցանէ (կրկն.՝ 101ա):

37. 94աբ Եւ ոմն ի ճգնաւորացն հարցաւ ըն­կե­րին, թէ այսքանն ժամանակ է... թէ ի մէնջ անմահ մնանք:

38. 94բ Երթայր երբեմն հայր Մելի ի տեղի ուրեմն ետես զոմն կրաւնաւոր... եւ ազատեցաւ եղբայրն ի մահուանէ եւ զրպարտութեան:

39. 94բ Որպէս գրեալ է ի Վայրրս հարանց, եղ­բայր ոմն գործէր պարտէզ... զոր ինչ արար եւ ապ­շաւե/// (վերջը թափուած):

40. 95աբ Գնացին ծառքն՝ օծանել իւրոց թագաւոր եւ ասեն ցձիթենին... նայ եւս ինքեանք այրին ի հուրն յաւիտենից:

41. 95բ Այլ եւ գրեալ է, թէ շունք ոյժ սիրեն զտէրս իւրեանց... եւ զընկերն սիրէ, գիտացեր, որ զԱստուած այլ կու սիրէ:

42. 95բ Երկիր կոչի գերեզման, որ յառաջ բերէ զպտուղ ի յարութեան օրն... եւ լոյսն ծածէ զմարմին, այլ ոչ կարօտանայ ըստգեստի:

43. 96ա Զի ասեն, թէ վիշապ ինչ ի Հնդուստան, որ է յոժ ջրմայբ (՞) – Ասէ Ամբրոսիոս, թէ փիլիսոփոս ոմն եդ ի բանդի թագաւորն... զի պարտ է աւելի լինել մեզ հաւատացելոցս եղբայր եւ ընկերասիրութիւն:

44. 96բ-7ա Մարգարէն Դաւիթ ասէ. Նմանեցայ ես հաւալասան յանապատի... այսինքն՝ զերկինս եւ զաստեղս եւ զայլս ամենայն:

45. 97ա Զի ասեն, թէ վիշապ ինչ ի Հնդուստան, որ է ոյժ ջերմայ բնութիւն եւ ծարաւի արեան... զի աս­տուածութիւն պիտանի էր եւ կարծր:

46. 97բ-8ա Վասն զի, եթէ մարդ մարդոյ մեղանչէ, զԱստուած աղաչեն... եւ որպէս դու զայլս դատես, Աս­տուած զքեզ դատելոց է (չշարունակած):

47. 98բ-9ա Ասէ սուրբ Աւետարան, թէ՝ Պա­տուեա՛յ զհայր քո եւ զմայր, այս մեկնէ – Առաջին Ե.ն կնիք է ի յԱստուծոյ... եւ այժմ զանխօս լեզուս նոցա արձա­կեաց:

48. 99բ-100ա Թագաւոր մի որս երեւոց գնաց զօրօքն իւրովք, հանդիպեցաւ ի տեղի մի... եւ զայգիս տացէ ի ձեռս այլոց մշակաց:

49. 100բ-1ա Վասն աստ[ի]ճանաց եկ[ե]ղ[ե]ցոյ, զոր Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս կարգեաց ի վերայ սուրբ առաքելոցն – Քրիստոս զեկեղեցական աստի­ճանսն որպէս եցոյց... եւ տեղեկացեալ պատճառ բժշկու­թեան եւ հիւանդութեան շինեալ գնաց:

50. 101բ Քահանայ ոմն մատուցանէր պատա­րագ, եւ ետ ասելոյն... եւ մեռաւ յոյժ զղջմամբ եւ խոստովանութեամբն ապաշխարեաց զյանձցանս իւր:

51. 101բ-2ա Եւ ասեն թռչուն ինչ, որ կոչի ոպոպ... թէ զԱստուած կու անարգեն:

52. 102ա Ծեր ոմն ձանձրացեալ ի հեռաւո­րու­թեան ջրոյն... մինչեւ ի քայլափոխն վարձատրութեանն Աստու­ծոյ:

53. 102ա Ասեն, թէ էր կարգաւոր մի եւ ունէր Գ. որդի... այլ միամիտքն եւ խաղարարքն:

54. 102աբ Զի ասեն իմաստունքն, թէ առիւծքն եր­բէք... զի զԱստուած տեսանելոց եմք, որպէս զառա­ջինքն:

55. 102բ Սողոմ խօսեցաւ զառակս, եթէ երթ մռջմէն, ուսի՛ր բան շահեցողական... ամենայն օտա­րո­տի ուսմանց:

56. 103ա Որպէս գրեալ է, թէ յերկիրն Քաչբերունի է վանքն մի... եւ գտանէ թողութիւն, օրհնեալ է յաւի­տեանս. ամէն:

57. 103ա Բարիոք ասեն <ասեն> զօշկապար­կացն... ասեն, պատրեն զբարս քաղցունս բարք, չարք:

58. 103աբ Պատմէր մեզ ոմն ի ծերոցն, եթէ էր առ մեզ եղբայր մի ճգնաւոր... եւ առաւել աւելոյր ի զգաս­տութիւն:

59. 103բ Եւ էր ոմն աշխարհական եւ երկիւղած Աստուծոյ... այլ միայն օրինակ զայս ինչ ասացից ձեզ:

60. 103բ Այր ոմն ունէր երիս բարեկամս... եւ դիմեալ գնացին ի սենեակս իւրեանց:

61. 104ա Էր թռչուն մի ինչ, որ կոչի քաղաթր... թէպէտ եւ ուռութիւն կարծեսցեն աշխարհի:

62. 104ա-5ա Այր ոմն մեծատ իշխան եւ յոյժ ապարանաց տէր... որ տանի ի կեանս ի Քրիստոս, ի Յիսուս, ի Տէր մեր, փառք յաւիտեանս. յամէն:

63. 105աբ Ջաղջիպան մի հիւանդացաւ, եւ հրեշտակ եկն առնուլ զհոգին նորա... եւ այնժամ տանի սեւերես ի դժոխքն, որպէս տարաւ զջաղջիպան:

64. 105բ Եղբայր ոմն ի ճանապարհ երթայր... զի մինչեւ առ ինքեանց մայրն անպիսի հաստատութիւն ունի ճշմարիտ միայնակեցացն:

65. 105բ Մեծատուն մի ունէր <ունէր> որդի մի... եւ ամենայնքն հիացեալ փառս տային Աստուծոյ:

66. 105բ-6ա Եւ աւուր միում մեռեալ մի տանէին ի թաղում... վա՜յ ձեզ, թէ զինչեր տի տեսնուք:

67. 106ա Որսորդ ոմն տեսանէր զԱնտոն ճգնա­ւորն... թէ իւղով սափորս թողեցէ՛ք զդայ եւ. այլն:

68. 106ա Հայրն Պաքմոս տեսանէր մեռեալ մի... եւ աներկիւղ ի պատերազմ դիւաց:

69. 106աբ Վաճառական ոմն եւ ամուսին իւր պահէին... յարոյց Քրիստոս զորդին նոցա ի մեռելոց, օրհնեալ է Աստուած:

70. 106բ Կին ոմն առեալ զմարմինն Քրիստոսի... զարմանալի հրաշք եղեւ:

71. 106բ Աւազակ ոմն գնաց եկեղեցին եւ գո­ղա­ցաւ հանդերձ... ով ոք որ լսեցին, հիացեալ փառս ետուն Աստուծոյ:

72. 106բ-7ա Եպիսկոպոս ոմն Հռոմայեցոց յերկ­րէն կամեցաւ գնալ սուրբ յԵրուսաղէմ... եւ բարձ­րացաւ անուն Սուրբ Աստուածածնին:

73. 107ա Կին ոմն պոռնիկ, որ բազում ժամա­նակ... քան զմահ առաջ մարդոյ մի երանէր եւ այլն:

74. 107աբ Գ. կերպարանս ունին աթոռոյն դասքն... եւ ծածկեալ էր զաստուածութիւնն:

75. 107բ Ասեն, թէ մի կաթ արիւնն Քրիստոսի ծանտրագոյն է... մեծ է ողորմութիւն քո, ո՛վ Մարիամ, դէպ ի քրիստօնեայս:

76. 108ա Գրեալ է ի գիրս սրբոց, թէ թագաւոր մի կայր առաքինի... դարձի՛ր, կանգնէ՛, ասէ՛ գիրք (չշա­րու­նակած):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 21ա Որոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած զմեզ՝ ստացօղ գրոյս եւ զանպիտան գրիչս զԱնտոն պարօնտէր, զկարդացօղս եւ զլսօղս զամենայն. ամէն. Հա՛յր մեր, որ յերկինս:

67ա Եւս առաւել ըստացօղ գրոյս եւ մեղաւոր հող եւ մողիր Անտոն աբեղայս եւ իւր ծնօղսն:

73բ Որ եւ մեզ արժանի արասցէ ստացօղ գրոյս մեղաւոր Անտոն աբեղայս եւ ամենայն քրիստոնէայքն:

121բ Որով մասն եւ բաժին արասցէ Քրիստոս Աս­տուածն մեր ընդ հարիւրաւուրսն, զըստացօղ գրոյս զա­­նար­ժան յԱնտոն պարօնտէրս՝ մեղօք լցեալ, եւ զծնօղնսն մեր, արժանի արասցէ. ամէն. Հա՛յր մեր յեր­կին:

134բ Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած փրկիչն ամենայնի, զմեզ՝ մեղաւոր գրիչս եւ զամենայն հաւա­տա­ցեալսն անուան իւրոյ ի դուռն տանջանաց, եւ արժանի արասցէ քաղց տեսութեան իւրոյ եւ ողոր­մու­թեան. եւ նմա փառք յաւիտեանս. յամէն:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1ա (1885 թ., շղագիր, ստ. լս.) Նուէր Սուրբ Էջ­միած­նայ մատենադարանին, Գաբր[իէլ] Յոհաննի­սեա­նից, Ալէքսանդրապոլ, 12, V, 1885:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Քարոզի գիրք/// արըստ////// լուն, 8», «ԺԹ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 1ա՝ «730/3026»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 43ա վր. լս.՝ «Կեմ անա ես եմ», 127բ՝ «Ամէն, եղիցի եւ եղիցի»:

3027

ՅԱԿՈԲԱՅ ՆԱԼԵԱՆ ՔԱՐՈԶԳԻՐՔ ԿԻՒՐԱԿԷԻՑ

 

ԺԸ. դար


ԹԵՐԹ՝ 108 (յետագայ էջակալում՝ 1-225, որ է՝ 1ա-108ա). չգրուած՝ 77բ-88բ, 108բ: ՊՐԱԿ՝ 1-16x6 (2-3, 14՝ 8, 13՝ 12): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ հեծեալ զինուոր՝ ձեռ­­քին նիզակ, թագապսակ առիւծ՝ ձեռքին սուր եւ «PRO­PAT­RIA»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19,2x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (15,5x 13): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 1ա): ՏՈՂ՝ 25: ԿԱԶՄ՝ դրոշմա­զարդ մուգ շա­գա­նակագոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սպի­տակ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱ­ՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ. սպի­տակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսա­դրոշ­մով՝ թագ:

Նմուշ 1ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Զարդագիր՝ թռչնագիր: Գոյն՝ կար­միր:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած. թեր­թե­րը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան, թրջուածութեան եւ թա­նաքի հետքերով, զանազան բծերով, թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով գրադաշտը գունափոխուած, թ. 103ը հիմքից թու­լա­ցած. պրականիշեր չունի. միջից եւ վերջից պակասաւոր, թեր­թերը ետեւառաջ կարուած. կարդալ՝ թ. 15-22, 7-14, 1-6, 23-108:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-108ա [Յակոբ Նալեան, Քարոզգիրք Կիւ­րա­կէից]

ա. 15ա-22բ, 7ա-14բ, 1ա-2բ Վասն նորայվարժ մանկանց եւ երիտասարդաց՝ ի պէտս գնելոյ եւ վա­ճա­ռելոյ: Օգնեա՛յ մեզ, մարդասէր Սուրբ Հոգի՛, եւ հա՛ս ի թիգունսն տկարութեանն մահու մեր. ամէն: Թ. (այսպէս): Առաջին քարոզ Պէնտէկոստէի՝ Հոգւոյն Սրբոյ Գալստեան, ի վերայ բանին Յօհաննու. ԺԲ. գլուխ, որ ասէ Տէրն. Եթէ սիրէք զիս, զպատուիրանս իմ պահեսջիք... – Բնաբանս այս ունի զչորս մա­սունս... եւ փրկութեան էհաս փոխանակ զնա Տէր կար­դալոյն, ըստ որում այսինքն՝ Յիսուսի Քրիստոսի, Հօր եւ Հոգոյն Սրբոյ փառք յաւիտեանս. ամէն:

բ. 2բ-6բ, 23ա-5ա Երկրորդ քարոզ սրբոյ Երրոր­դութեան, ի վերայ բանին Յօհաննու. Երեք են, որք վկայեն յերկինս՝ Հայր, Բան եւ Հոգին Սուրբ, եւ սոքա երեքեան մի են, Յօհան. 5. 7 – Երեք են, որք վկայեն յերկինս: Զայս քարոզս ի պատիւ սրբոյ Երրորդութեան եւ ի դաւանութիւն ճշմարտութեան... եւ հրաշքն էր ի վկայութիւն համագոյ դաւանութեան, որում փառք, պա­­տիւ եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս յաւիտենից, Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. ամէն:

գ. 25ա-34ա Քարոզ երկրորդ [իմա՝ երրորդ] Կիւ­րակէին զկնի Պէնտէկոստէին, ի վերայ բանին Ղու­կասու 4. 25, ուր ասէ. Արդարեւ ասեմ ձեզ, զի բա­զում այրիք էին... – Որպէս ասէ սուրբ հայրն Եփ­րեմ ի Մեկնութեան Եսայի... որ հաղորդէ զդառնութիւն իւր այլոց օձից, որ եւ բարերարն Աստուած ազատեսցէ զմեզ ամենայն չարէ՝ Քրիստոս Աստուած մեր:

դ. 34ա-8ա Քարոզ չորրորդ ի վերայ ելման ի վիրապէն Սրբոյն Գրիգորի մեր Լուսաւորչին: Դուք, որ եկիք զկնի իմ, ի միւսանգամ գալստեան իմոյ, յոր­ժամ նստցի Որդի մարդոյ յաթոռ փառաց... – Երբ որ գեղեցիկն Յովսէփ քաջագոյն գտաւ ի մարտի ցան­կութեան մարմնոյն... եւ աղաչեսցես տալ մեզ շնորհ ի կեանս այս եւ զփառս ի հանդերձելումն:

ե. 38ա-46բ Քարոզ Ե.երորդ ի վերայ տօնի եկեղեցւոյ, կարգեալ ի Սրբոյն Գրիգորի մեր Լու­սա­ւորչէն, յետ ելման ի վիրապէն: Եղեն յայնժամ Նաւա­կատիք յԵրուսաղէմ եւ ձմեռն էր... – Նաւակատիքն է տօն օրհնութեան տաճարի եւ եկեղեցոյ... զի ամենայ­նից խստելի զայն ցուցանէր, որպէս ասէր Պօղոս՝ Մեր քաղաքավարութեանն յերկինս է, Փիլ. 3. 20:

զ. 46բ-60ա Վեցերորդ Քարոզ Երրորդ Կիւրակէի, որ զկնի Հոգոյն Սրբոյ գալստեան ի վերայ Աւե­տա­րա­նին: Յայնժամ գնաց Յիսուս ընդ արտո­րայս նոցա ի շաբաթու... – Մինչ Աստուած անսխալաբար գործէ, եւ յատուկ է նմա... եւ ատեցօղքն մեկնութեանց արգելուն զառաքեալսն իշխելոյ զհասկն Սուրբ Գրոց եւ առնելոյ զառհաւատչեայ քաղցրութիւն արքայութեան ի վկայութենէս նոցա:

է. 60ա-8ա Քարոզ ԻԴ. [=ԻԶ.] Ի շաբաթու աւուրն, ի վերայ Սրբոյն Գէորքայ մեծի վկային... – Մասն առա­ջին. Սուրբն Գէորք որպիսի՞ կերպիւ եւ քանի՞ զի­նուք սպառազինեալ էր... եւ մեզ լուից<ի>է Քրիստոս Աստուած, զոր ինչ եւ խնդրեմք ի փառս իւր եւ օգուտ փրկութեան մերոյ. ամէն:

ը. 68ա-77ա Քարոզ եօթներորդ [=Ը.] Չորրորդ Կիւ­րակէի զկնի Պէնտէկոստէին, ի վերայ Աւետարա­նին Մատ. 12. 39, ուր յանդիմանեն – Նախ ուրա­ցութիւն դպրաց եւ փարիսեցոց, որք զկնի այնքան նշանաց... եւ առաւել քան զՍողոմոն, որոյ հազիւ թէ Սողոմոն/// (վերջը թափուած):

թ. 89ա-96ա Քարոզ ԺԴ. Չորրորդ Կիւրակէին զկնի Վարդավառին, ի վերայ Մարկոսի 1. 14: Եւ յետ մատնելոյն Օհաննու, եկն Յիսուս ի Գալիլեայ... – Յորոց երեք արտահանին. նախ՝ թէ վասն է՞ր Յիսուս յետ մատնելոյն... եւ ի նշան հաւատոյն զերկրորդ եղ­ջերէն բուռն էհար մինչ ասաց՝ Յիշեա՛յ զիս:

ժ. 96ա-105ա Քարոզ ԺԵ. Հինգերորդ Կիրակէին զկնի Վարդավառին, Մարկոսի Բ. Ա. մինչ ցԺԹ. հա­մարի վերջն – Ցորում, նախ ցուցանի շնորհալի վար­դապետութիւն Քրիստոսի... որպէս էր Եղիսէի յարու­ցանելն զմանուկն Սովմնացոցն, Դ. Թագ., 4, 32:

ժա. 105ա-7բ Քարոզ 22 [=ԻԴ.] Խաչի վերացման Կիւրակէին, ի պատիւ Սրբոյ Խաչին, ի վերայ Աւե­տա­րանին Յօհան. 4. 14. Որպէս բարձրացոյց Մոսէս զօձն յանապատի... – Յորոց բանից երեք հաւաքին: Նախ թէ Սուրբ Խաչն բազմօք գուշակեցաւ ի հնումն... եւ ընդ ոտիւք նորա իբրեւ զգործած աղիւսոյ շափիւ­ղայ, եւ զի շափիւղայն երկնագոյն է եւ ունէր, ասի ի հնում զա/// (չշարունակուած):

ժբ. 107բ-8ա Քարոզ ԻԷ. [=Լ.] Հինգերորդ Կիւրա­կէին [զկնի Վերացման Խաչին], ի վերայ Մարկ. 12. 35. Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ... – Նախ յորմէ կրթեմք, թէ ի տաճարի դպրատանն Քրիս­տոսի ճանա­չել կարեմք... եւ այս երկրպաքելի անունս եւ անուա­նա­կիրն Յիսուս յերից/// (վերջը թափուած):

Ծնթ. Փակագծային համարները 2311ինն են, որի 3ա-430բ էջերի Բվնդ-ը համապատասխանում է այս ձեռագրին, էական տարբերութիւններով:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «9», Ա. կազմաստառին սոսնձած թերթիկ՝ «ԺԸ.-ԺԹ.», Պհպ. Աա՝ «731, 3027»:

3028

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

ՀԱՑՈՒՏ (ԿԱՐԻՆ)

ՌՃՂԸ. – 1749

ԿԱԶՄՈՂ՝ Յակոբ: ՍՏԱՑՈՂ՝ Մարտիրոս Ղրիմեցի:

ԹԵՐԹ՝ 324. չգրուած՝ 1ա-2բ, 3բ, 170բ, 174բ, 324բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԷx12: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բոլորակ, որի մէջ թագ, վրան աստղ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x14,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միա­սիւն, մատիտով թոյլ սահմանագծուած (14,5x9,5): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 38ա): ՏՈՂ՝ 25: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանա­կա­գոյն կաշի՝ դռնակով, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ կապոյտ մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր:

Նմուշ 38ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 4ա, 70ա, 175ա: Ճակատազարդ՝ 108ա, 125ա: Լուսանցազարդ՝ բուսական, վարդեակ: Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, դեղին, վարդագոյն:

ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ – Աւետարան Ղուկասու: Թ. դ.: ԱԲ՝ ստացուած 1 թերթի ընդերկայնակի հատումով (եզրահա­տուած): Մագաղաթ, (20,5x15). միասիւն (14x10. նախկինում՝ երկսիւն). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Աբ). տող՝ 8: Կարդալ՝ Բա-Աբ-Բբ-Աա՝ «եթէ ասեմք յերկնից, ասէ... զի ի պտղոյ այգւոյն տացեն» (Ի. 6-10):

Նմուշ Աբ

 

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին թեթեւակի վնասուած, քեր­ծուած, եզրերը, աստառը մաշուած, դռնակի աստառը աղտո­տուած, կապիչներն ընկած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խո­­­նաւութեան հետքերով, թ. 269-321 ցեցի մեծ եւ փոքր անց­քերով:

 

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 3ա [Խրատ առ Կոստանդին գրիչ «Ա-Ք»] – Ա<ա>ռ քեզ յիմոյ, Բազկէ մատանց, Գիր գրչութեան, / դուռն եւ խըրատ, / եզահոմեալ խուն, / զարդութեան... Քերթութեամբ զոգիդ արբո՛յ, եւ զուարճասցիս օրըստ­օրէ յայսմ ցօղոյ:

Բ. 1. 4ա-69բ [Սիմէոնի վարդապետի Ջուղացւոյ արարեալ Քերականութիւն ըստ լեզուի մերում հայ­կազանց]

Տե՛ս ձեռ. 1984, 115ա-62բ: 1/4ա-41բ: ա/4ա-5ա: բ/5ա: գ/5աբ: դ/5բ-6ա: ե/6աբ: զ/6բ: է/6բ-7ա: ը/7ա-18բ (ունի հե­տե­ւեալ ենթաբաժինները՝ 9աբ Յաղագս գաղափարաց հոլովմանց: 9բ-10բ Յաղագս առաջնոյ եղանակին... 10բ-1ա Յաղագս երկ­րորդ եղանակին... 11ա Յաղագս երրորդ եղանակին... 11աբ Յա­ղագս չորրորդ եղանակին...: 11բ-2ա Յաղագս հինգերորդ եղանակին...: 12ա Յաղագս վեցերորդ եղանակին...: 12ա-3բ Յաղագս եօթներորդ եղանակին... 13բ-4բ Յաղագս ութերորդ եղանակին...: 14բ-5բ Յաղագս իններորդ եղանակին...: 15բ-7ա Յաղագս տասներորդ եղանակին...: 17աբ Յաղագս միայնակ հոլովմանց, որք են անուանք հասարակք: 17բ-8ա Յոգնական: 18աբ Հոլովք մասնական նշանացն): թ/18բ-31ա (ունի հետե­ւեալ ենթաբաժինները՝ 21ա-4ա Յաղագս առաջնոյ եղանա­կին...: 24ա-6բ Յաղագս երկրորդ եղանակին...: 26բ-8ա Յա­ղագս երրորդ եղանակին...: 28ա-31ա Յաղագս չորրորդ եղա­նա­կին...): ժ/31ա-2բ: ժա/32բ-4ա (ունի հետեւեալ ենթա­բա­ժին­ները՝ 32բ-3բ Հոլովք նախագաղափարացն...: 33բ-4ա Հո­լովք ածանցականացն...): ժբ/34բ-5բ: ժգ/36աբ: ժդ/36բ-9բ: ժե/40ա-1բ: 2/42ա-69բ: ա/42ա-4ա: բ/44ա-5ա: գ/45ա: դ/45ա-63բ (ունի հետեւեալ ենթաբաժինները՝ 45բ-6բ Յաղագս ստու­գա­բանութեան: 46բ Յաղագս շարադրութեան: 46բ-7ա Յա­ղագս համաձայնութեան անուան ընդ մակադրական անուան: 47աբ Յաղագս համաձայնութեան անուան ընդ դերանուան: 47բ-8ա Յաղագս համաձայնութեան անուան ընդ յօդի: 48աբ Յաղագս համաձայնութեան անուան ընդ բայի: 48բ-62ա Յա­ղագս հոլովառութեան: 62ա-3ա Յաղագս հոլովառութեան նա­խա­դրութեան: 63բ Յաղագս արգելման հոլովմանց: ե/63բ-9բ (ունի հետեւեալ ենթաբաժինները՝ 64ա-5բ Յաղագս զանազան շարադրութեան միոյ դիտաւորութեան: 65բ-6ա Յաղագս պարզ ոտից: 66ա-7ա Յաղագս բարդ ոտից: 67աբ Յաղագս տաղի: 67բ-8ա Յաղագս վերծանութեան: 68աբ Յաղագս առոգանու­թեան: 68բ-9բ Յաղագս կիտի):

2. 70ա-170ա Սիմէօնի Երեւանու եպիսկոպոսի (=Ջու­­ղայեցւոյ) արարեալ զՏրամաբանութեան հա­ւաք­մունս

Տե՛ս ձեռ. 664, 101ա-57բ: Նախաբան/70ա-1ա: ա/71ա-107բ: բ/108ա-24բ: գ/125ա-70ա:

Գ. 171ա-323բ Սիմէօնի Գառնոյ եպիսկոպոսի արա­րեալ Մեկնութիւն գրոցն Պրոկղի

Տե՛ս ձեռ. 874, 10ա-116ա: Յառաջաբանութիւն թարգ­մա­նողի/171ա-2բ: Ցանկ գրոցս/173ա-4ա: ա/175ա-82բ: բ/182բ-4ա: գ/184ա-90բ: դ/190բ-8ա: ե/198ա-213բ: զ/213բ-8բ: է/218բ-23բ: ը/223բ-9ա: թ/229ա-36ա: ժ/236բ-7բ: ժա/237բ-40ա: ժբ/240ա-2բ: ժգ/242բ-3բ: ժդ/243բ-5բ: ժե/245բ-6բ: ժզ/247ա-52ա: ժէ/252բ-7ա: ժը/257բ-9ա: ժթ/259աբ: ի/259բ-60բ: իա/260բ-7ա: իբ/267բ-9բ: իգ/269բ-75ա: իդ/275ա-7ա: իե/277ա-9բ: իզ/279բ-89բ: իէ/289բ-300ա: իը/300ա-17բ: իթ/318ա-23ա: Յիշատակարան լուծողի գրոցս/323ա: Յիշա­տա­կա­րան թարգմանչի գրոցս/323աբ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

1. Գրչի. 143ա (ստ. լս.) Ո՛վ եղբայր, Տրամաբա­նա­կանն յառաջ պիտէր, քան զԻմաստականն, ես մոլորե­ցայ, դու զՏրամաբանականն նախ գծեա՛ եւ ապա զԻմաս­տականն:

324ա («ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»)

Մակացութիւնս դժուարամուտ,

Ասի հընոց ծերունեաց գիւտ,

Րետորք արբեալք ի շնորհաց զուտ,

Տղայոց ջամբեն զիստըն կաթնուտ:

Իսկ որք յուսման չառնիցեն փոյթ,

Րոպից մասնէ մընան անգիւտ:

Ո՜հ, որք թողին մանկունք զուսումդ,

Սողոմոնեան տառիցըն գուտ,

Վերոյգրելոյ թիւ հազար զուտ,

Այլեւ հարիւր իննեակ եւ ութ,

Րամեա ի մի տես ժողովոյդ,

Դոյն քան թուումն է հայկազնոյդ (1749):

Արդ, կազմեցաւ յերկրումս Հացուտ,

Պարըսպաւոր Կարինըս ցուրտ:

Եւ ոչ կոխէ ընդ ոտիւք զմրջիւնդ,

Տէր Յակոբ ծերն առնող կազմոյդ:

2. Ստացողի. 323բ Ընդ թարքմանչի գրոցս Պրոկղի իմաստախոհ կրօնաւորի Սիմէօնի, յիշեսջի՛ք ի Քրիս­տոս սեռն սիրով զսրբասնեալ մեծ հռետորն Սի­մէօնի Ջու­ղայեցին՝ զաստուածաբան վարդապետն եւ զգեր փիլիսոփայն, զբացայայտօղ նրբատեսակ տա­ռիցս Քե­րականութեան, զըստ քերթողացն շա­րագրու­թեան, նա եւ զՏրամաբանութեան հաւաքմունս արա­րեալ յի ստո­րո­գութեանցն Արիստոտէլի եւ յայլոց իմաս­տասիրա­կան տառից, հանդերձ մեկնութեամբն գրոցն Պրոկղի լուսաւոր մտօք: Եւ փոխեցաւ յաս­տեացս յերի­տասար­դա­կան հասակի, որոյ Տէրն ողոր­մես­ցի եւ դա­սես­ցէ զինքն ընդ ԲԺ.ն վարդապետս. ամէն: Հուսկ յետոյ աղա­չեմ յիշել առ Տէր զմեղսաներկ անձն իմ՝ զեղ­կելի Մարտիրոս, լոկ անուն վարդապետս Ղրիմեցի, զստա­ցօղ գեղեցկյարմար փիլիսոփայագիւտ մատենիս, զի ցան­կացեալ յոգնատարազ գեղոյ սորին, ետու |324ա| գաղափարել զդժուարագիւտ գանձս խորա­գաղ, ըստ տէրունեանն առակի, ի փառս տուօղին շնոր­հաց եւ ի վայելս աշակերտեալ մանկանց՝ որդեկաց իմոց հոգեւո­րաց, անձանց բանասիրաց եւ ժրաջանից: Արդ, զհան­դի­պողսդ, որք ծասքեալ համեղանայք քաղց­րու­թեամբն սորին, աղաչեմ յիշել ի Տէր զստացօղս մեղ­սա­լի եւ ասել լի սրտիւ՝ զԱստուած ողորմին, զի եւ դուք զնոյն ողոր­մութիւնն գտջիք յատեանն դատողա­կան, ուր բանք սպառին եւ գործք թագաւորեն ի Քրիստոսէ Աս­տուծոյ մերոյ. ամէն:

Ծնթ. Ձեռագրի ստացող Մարտիրոս Ղրիմեցին այլ մարդ է, չշփոթել ԺԷ. դարի տաղասաց Մարտիրոս Ղրիմեցի վարդա­պե­տի հետ, որի մասին տե՛ս Ա. Մարտիրոսեան, Մարտիրոս Ղրի­մեցի, Երեւան, 1958:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

323ա (1007 թ., նոտրգիր, ստ. լս.) ՌԷ. (1007) թուին է թարգմանեալ:

Ծնթ. Թուականն անհասկանալի է, հայկական մեծ թուա­կան համարելու դէպքում կլինի 1558, սակայն երկու թուա­կան­ներն էլ որեւէ կերպ ձեռագրի գրչութեան ժամանակի հետ կապ չու­նեն:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «43», Ա. կազմաստառին սոսնձած թերթիկին՝ «ՌՃՂԸ. – 1749, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 1ա՝ «728/3028»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Բբ՝ «Ձան, Յ, Ճ, վ, ձայնիւ մաղ­թէր, ցնծացաւ»:

3029

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

 

ԺԷ. դար


ԹԵՐԹ՝ 179+1 (կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 1աբ, 17բ, 86բ, 175բ-9բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԵx12: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմերով՝ հեծեալ զինւոր՝ ձեռքին նիզակ, թագապսակ առիւծ՝ ձեռքին սուր եւ «PROPATRIA», «R»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միա­­սիւն, կարմրով սահմանագծուած (14,5x9,5): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 13ա): ՏՈՂ՝ 25: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կա­շի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լուսան­ցա­կո­ղե­րը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+Դ-Ը. սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմներով՝ թագապսակ քառան­կիւն, մէջը եղնիկ, սլաւոնատառ «Р Ф С П», մասն կազմաս­տառի (Պհպ. Գ., Դ.):

Նմուշ 13ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 18ա: Ճակատա­զարդ՝ 35ա, 67ա, 87ա: Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն: Զարդագիր՝ կենդանագիր (ուրուագծած, բայց չգունա­զար­դած), թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին եւ աստառը մաշուած. լու­սանցակողերը մասամբ կեղտոտուած. թերթերը տեղ-տեղ աղ­տո­տուած, խոնաւութեան հետքերով, թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով գիրն արտացոլուած հաջորդ թերթերին, գրադաշտը գունափոխուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1գ-17ա [Քերականութիւն]

1. 1գ-13բ [Յաղագս քերականութեան] – Ք[երա­կա­նութիւն է հմ]տութիւն, որք ի քերթողաց եւ ի շարա­գրաց... ստորադասականքն, կրաւորականն նոյնպէս է ըստ այլոց յեղանակցդ. ամէն:

2. 14ա-7ա Մեկնութիւն բառից քերականին – Վեր­ծանութիւնն՝ ընթերցութիւն, ներկուռ՝ ըստ կուռ կամ ոխ, կամ կիրթ, կամ վարժ... հոլովք անուանց՝... է Աս­տուած՝ հոշական. ամէն:

Տե՛ս Ն. Ադոնց, Արուեստ Դիոնիսեայ քերականի, Երկեր (հա­յե­­րէ­նագիտական ուսումնասիրութիւններ), հտ. Գ., էջ 1-64:

Բ. 18ա-175բ [Իմաստասիրականք]

1. 18ա-34բ Ներածութիւն Պորփիւրի [Ստորոգու­թեանցն Արիստոտէլի]

Տե՛ս ձեռ. 718, 138ա-70բ: Նխդր./18աբ: ա/18բ-20ա: բ/20ա-4ա: գ/24ա-7ա: դ/27աբ: ե/27բ: զ/27բ-8ա: է/28աբ: ը/28բ-9բ: թ/29բ: ժ/29բ-30ա: ժա/30ա: ժբ/30աբ: ժգ/30բ: ժդ/30բ-1բ: ժե/31բ: ժզ/31բ-2ա: ժէ/32աբ: ժը/32բ: ժթ/32բ: ի/32բ-3ա: իա/33ա: իբ/33աբ: իգ/33բ: իդ/33բ-4ա: իե/34ա: իզ/34աբ:

Ծնթ. ունի լս-ային լուծմունքներ:

Տե՛ս Դաւթի Անյաղթ փիլիսոփայի մատենագրութիւնք եւ թուղթ Գիւտայ կաթողիկոսի առ Դաւիթ, Վենետիկ, 1932, էջ 133-56:

2. 35ա-66ա Ստորոգութիւնք Արիստոտէլի

Տե՛ս ձեռ. 926, 191ա-201բ: Նխդր./35ա-7ա: ա/37ա-42բ: բ/42բ-6ա: գ/46ա-51ա: դ/51ա-6բ: ե/56բ-7ա: զ/57ա-63ա: է/63ա-4ա: ը/64աբ: թ/64բ-5բ: ժ/65բ-6ա:

Ծնթ. Ունի լս-ային լուծմունքներ:

Տե՛ս անդ, էջ 265-367:

3. 67ա-86ա Սկիզբն եւ նախադրութիւն գրոցն, որ ասի ըստ յունարէն Պէրիարմենիաս, եւ հայերէն՝ Յա­ղագս մեկնութեան, արտադրեալ ի մեծ իմաստ­նոյն Արիստոտէլէ՝ թարգմանեալ եւ մեկնեալ ի Դաւթէ

Տե՛ս ձեռ. 926, 201բ-7ա: Նխդր./67աբ: ա/67բ-8ա: բ/68աբ: գ/68բ-86ա:

Տե՛ս անդ, էջ 369-97:

4. 87ա-160բ Գիրք սահմանացն Դաւթի [Սահ­մանք իմաստասիրութեան Դաւթի Անյաղթ փիլի­սո­փայի]

Տե՛ս ձեռ. 464, 95ա-149բ: Նխերգ./87ա-9ա: ա/89ա-95բ: բ/95բ-9ա: գ/99ա-104ա: դ/104ա-10բ: ե/110բ-3բ: զ/113բ-7ա: է/117ա-8բ: ը/118բ-22ա: թ/122ա-4ա: ժ/124ա-9բ: ժա/129բ-32բ: ժբ/133ա-6ա: ժգ/136բ-9ա: ժդ/139ա-40ա: ժե/140ա-2բ: ժզ/142բ-5ա: ժէ/145ա-9բ: ժը/149բ-51բ: ժթ/151բ-5բ: ի/155բ-7ա: իա/157բ-60բ:

Տե՛ս Դաւթի Եռամեծի եւ Անյաղթ փիլիսոփայի Ընդդէմ ա­ռար­­կութեանցն չորից Պիհռոնի Իմաստակի. Սահմանք եւ Տրա­մատութիւնք իմաստասիրութեան, Մատենագիրք հայոց, հտ. Գ. (Զ. դ.), Անթիլիաս-Լիբանան, 2004, էջ 147-96, ձե­ռա­գիրն այս հա­մեմատական բնագրում օգտագործուած չէ. հմմտ. անդ, 26-120:

5. 160բ-1բ Ընդ այնոսիկ եւ առաջիկայ բան իմաստ­նոյս – Ամենայն չար տանջելի, ոչ ոք տանջեալ անապական... Ապա ուրեմն ոչ է անեղ: Աւրհնեալ է Աս­տուած. ամէն: Այս գծածք հանդիսադիր խմբից առաջ­նոցն տառից տրամախոհ իմաստասէր մակացու արանց, ներբողեալ ի Դաւթէ Եռամեծէ ընթադրեցաւ:

Տե՛ս անդ, էջ 121-2:

6. 161բ-5բ Դաւթի փիլիսոփայի Առածք հինգ

Տե՛ս ձեռ. 464, 184ա-7բ: ա/161բ-2բ: բ/162բ-3ա: գ/163աբ: դ/163բ-4բ: ե/165աբ:

Տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Առածք հինգ, Մատենագիրք հայոց, հտ. Ի. (ԺԲ. դ., յաւելուած), Երեւան, 2014, էջ 646-9, հմմտ. անդ, 123-8:

7. 165բ-7ա Նորին [Դաւթի Աթենականի Հայոց փիլիսոփայի բան. ձեռ. 464, 187բ-8բ] Վասն բա­ժանման – Ամենայն, որ միանգամ բաժանեալ գոյ... ըստ որում բոլորն որպէս բոլոր բնաւորեցաւ պահել:

Տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Վասն բաժանման, Մատենագիրք հայոց, հտ. Ի. (ԺԲ. դ., յաւելուած), Երեւան, 2014, էջ 650-1, հմմտ. անդ, էջ 129-30:

8. 167ա-9բ [Դաւթի Հարքացւոյ] Նկատումն Արիս­տո­տէլի – Ուսուցանէ մեզ ի բնալսողութեանցն այնո­ցիկ... ի ձեռն խորհրդաբերութեան մտաց եւ կրթու­թենէ բանի ունի մարդս:

Տե՛ս Դաւիթ Հարքացւոյ եւ փիլիսոփայի, որ յիմաս­տա­սի­րական եւ յիմաստասիրելի հարցուածս, Մատենագիրք հայոց, հտ. Ե. (Է. դ.), Անթիլիաս-Լիբանան, 2005, էջ 1145-1148:

9. 170ա-5բ [Ա]րիստոտէլի Յաղագս առաքի­նու­թեանց առ Աղեքսանդր թագաւոր – [Գ]ովելի են գե­ղե­ցիկքն եւ պարսաւելի՝ գարշելիքն... որք են ի պար­սաւելեացն:

Տե՛ս Դաւթի Անյաղթ փիլիսոփայի մատենագրութիւնք եւ թուղթ Գիւտայ կաթողիկոսի առ Դաւիթ, էջ 543-9:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 66ա Փա՜ռք |66բ| մարդասիրին, անեղին, ան­մահին Աստուծոյ. ամէն:

175ա Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. ամէն:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «36», Պհպ. Աա՝ «742/3029», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

3030

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

ՊՐՈՒՍԱ

ՌՅԳ. – 1854

ԳՐԻՉ՝ Պետրոս վրդ.: ՍՏԱՑՈՂ՝ Գէորգ Կ. Պոլսեցի:

ԹԵՐԹ՝ 70. չգրուած՝ 1բ, 51բ-3բ, 60ա-70բ: ՊՐԱԿ՝ 1x70: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. ձուածիր ճնշադրոշմով՝ թ. 12-35՝ «CANSON»: ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 21x13: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (18x10,5): ԳԻՐ՝ շղա­գրա­նման նոտրգիր (նմուշ՝ 2ա): ՏՈՂ՝ 23: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն ծաղկաթուղթ, մէջքը՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ մոմլաթ, մի­ջու­կը՝ ստուարաթուղթ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ. սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի:

Նմուշ 2ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմը մասամբ մաշուած. թերթերին զա­նա­զան հետքեր:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-51ա Քննութիւն նզովից, զոր ընթեռնուն ի ժամ ձեռնադրութեան: Անպատրուակ եւ ուղիղ տե­սութեամբ եւ անաչառ դիտաւորութեամբ կնքեալ ի բազմավաստակ մեծիմաստ Գրիգոր վարժապետէ Փեշ­տըմալճեան: Հրամանաւ ազգային սիւնհոդոսին, որ եղեւ առ Պօղոս սրբազան պատրիարգին Կոս­տանդ­նուպօլսոյ, յամի 1820, ի Կոստանդնուպօլիս քաղաքի

– 2ա-4ա Յառաջաբան – Այս օրէն է ճարտար ոս­կերչի... եւ այս իսկ է վերջին դիտումն իւր, որպէս յայտ լիցի, յորոց զկնի:

1. 4ա-5բ Գլուխ Ա. – Արդ իբրեւ եպիսկոպոսն նստի յաթոռ յերեկոյին եւ հարցանէ կոչեցելոյն... որք չեն բնաւ պատրաստեալ, որպէս տեսցի յիւրում տեղւոջ:

2. 5բ-8բ Գլուխ Բ. – Ապա հարցանէ եպիսկոպոսն ասելով... Եւ հրաւիրեալն զձեռս ի վեր առնելով՝ ասէ... աչք քո ուղիղ հայեսցին եւ արտեւանունք քո արդար ակնարկեսցին:

3. 8բ-41բ Գլուխ Գ.

ա. 8բ-10բ Նզով Ա. – Հրաժարի՞ս եւ նզովե՞ս զԱ­րիոս... Տգիտութեամբ, մանաւանդ թէ ստութեամբ ասէ զայս... զի կարէ ուշիմ վերծանողն քաղել ի բո­վան­դա­կու­թենէ բանից յօրինողիս սմին այսմ անիծա­բա­նու­թեանս:

բ. 11ա-5բ Նզով Բ. – Հրաժարի՞ս եւ նզովե՞ս զՄակեդոն... Մակեդոն հերետիկոս ըստ նմանութեան Արիոսի ուրանայր զհամագոյութիւն աստուածային անձանց... կամ վասն եղանակի խօսից թոյլ տալ մնալ խռովութեան յառագաստ խաղաղութեան երկնաւոր փե­սային, մինչդեռ ի ձեռս է բառնալ:

գ. 15բ-7ա Նզով Գ. – Հրաժարի՞ս եւ նզովե՞ս զմար­դադաւանն Նեստոր... Նեստոր պատրիարգ Կոս­տանդ­նու­­պօլսոյ աշակերտ Թէոդորոսի Մամեստացւոյ ար­բեալ ի մահաբեր թունից վարդապետին իւրոյ... եւ այսպէս զԱրիոսին ախտանայ ախտ անբժշկելի զբանն Աստուած ասելով՝ արարած:

դ. 17ա-8ա Նզով Դ. – Հրաժարի՞ս եւ նզովե՞ս զՊօ­ղոս Սամոստացին... Պօղոս Սամոստացին հերե­տի­կոս ժանտ... թէ Պօղոս Սամոստացին յերկուս դէմս եւ յեր­կուս երեսս բաժանեաց զՔրիստոս եւ ոչ ետ միու­թիւն բնութեամբ:

ե. 18բ-9ա Նզով Ե. – Հրաժարի՞ս եւ նզովե՞ս զՍա­բէլ Լիբէացին... Սաբէլ Լիբէացի, որ երեւեցաւ յեր­րորդ դարու... որք դատապարտեցան յերկրորդ ժողովն Կոստ.՛՛, որ եղեւ առ Վերգիլիոսիւ յամի 553:

զ. 19բ-20բ Նզով Ե. – Նզովե՞ս զՏիորիտոս Տար­սո­նացին եւ զԹոտորոս Սամոստացին... Ոչ երբեք ի գրուածս նախնեաց... նորա աշակերտ եղեւ Նեստոր. եւ այլն:

է. 20բ-1բ Նզով Է. – Նզովե՞ս զՄանի հերձուա­ծողն... Մանի հերետիկոսապետ էր յերրորդ դարու... ըստ նմա յունկանէ, ուր հարկն պահանջեսցէ:

ը. 21բ-3ա Նզով Ը. – Նզովե՞ս զԵպիկիւրոս, որ ինքնեղ ասաց զարարածս... Ապաքէն, եթէ արժան էր... որպէս ասասցի ի տեղւոջ իւրում:

թ. 23ա Նզով Թ. – Նզովե՞ս զՍաբԷլ, որ ուրացաւ զանձնաւորութիւն Երրորդութեանն... Սաբէլ աղանդա­պետ չիք այլ ոք... կամ զմի ոք երկուս անձինս առնէ:

ժ. 23ա-5բ Նզով Ժ. – Նզովե՞ս զՍոկրատէս, որ յա­ւէ­տակից նիւթոյն ասաց լինել աշխարհի... Սոկրա­տէս այրն պանծալի աշակերտ Արքեղայոսի ծնաւ... եւ ինքն իսկ հաղորդ գտաւ նոցին, եթէ կամաւ եւ եթէ ակամայ:

ժա. 25բ-7բ Նզով ԺԱ. – Նզովե՞ս զԳալիանոս, որ ի հրեշ­տակաց ասաց լինել... Գաղենոս բնախօս եւ բժշկա­­պետ... այլ ի հրեշտակաց ասացեն ի բանն. Ի սկզբանէ էր բանն:

ժբ. 27բ Նզով ԺԲ. – Նզովե՞ս զպիղծն Կապակրա­տոս... Կապիկրատես յեբենացի հերետիկոս զոմն յի­շէ... յղացեալ ասէր ի Հոգւոյն Սրբոյ եւ առանց սերման ծնեալ:

ժգ. 28աբ Նզով ԺԳ. – Հրաժարի՞ս եւ նզովե՞ս զա­մենայն հերձուածօղսն... Ո՞ւր մնաց հրաման մեծ վար­դապետին... զայնպիսի ասացողսն նզովէ կաթողի­կէ եւ առաքելական եկեղեցի:

ժդ. 28բ Նզով ԺԴ. – Նզովե՞ս զՄանիքոս, որ առ աչօք ասաց... Մանիքոս եւ Մանի է միեւնոյն անձն... եւ ոչ ճշմարտութեամբ Բանն մարմին եղեալ, զորս նզովէ եկեղեցի սուրբ:

ժե. 29ա-30բ Նզով ԺԵ. – Նզովե՞ս զԵւտիքէս, որ ուրանայր զշնորհօքն Քրիստոսի արդարանալն... Ապա­քէն յօրինողս նզովից հարկ անձին կալաւ... որ նզովեալն է յեկեղեցւոյ համախոհիւքն իւրովք:

ժզ. 31ա-3ա Նզով ԺԶ. – Նզովե՞ս զԱնթրովիտոս, որ ասաց յերկնից բերեալ զմարմինն Քրիստոսի... Ապա­­քէն ցուցաք, թէ այս մոլորութիւն էր... եւ զան­բժշկելի ախտաւորութիւն կամաց եւ կրից իւրոց վասն Լեւոնի Հռովմայ հայրապետին այսպէս:

ժէ. 33ա-51ա Նզով ԺԷ. – Նզովե՞ս զԼեւոն հեր­ձուածողն եւ զպիղծ տումարն իւր... Աստանօր զտգի­տութիւն յօրինողիս առաւել արժան էր ողբալ... եւ յա­ղագս նոցա բանակռուեսցուք, եթէ գտցեն հակառակք, որ նոցայն է, իւրեանցն է գիտելի լաւութիւն եւ վա­տութիւն նոցա. վերջ:

Բ. 54ա-9բ Թուղթ Աղեքսանդր կաթողիկոսի հայոց առ հայրապետն Հռովմայ տեառն Գլիմեն­դոսի վասն անուղղայ գնացից միսիոնարաց եւ վասն ան­իրաւ իրաւամբ վրդովելոյ զանմեղ գա­ռինսն Հա­յաս­տանեայց սուրբ եկեղեցւոյ – Ի գերա­պատիւ եւ գերա­սկզբնական պատճառէ յԱստուծոյ Հօ­րէ եւ ի գերա­կա­տար եւ ի գերածնունդ նորին բնու­թենէ... եւ մնասցէ ողջ եւ առողջ ի փառս մեծագունի Աստուծոյ եւ ի պար­ծանս եկեղեցւոյ. ամէն: Գրեցաւ ի ՌՃԿ. (1711) թուին, յապրիլի ԺԶ., ի դուռն Սուրբ Աթոռոյն Էջմիածնի:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 1ա Գաղափարեալ յամի Տեառն 1854, Դեկ. 18, ի Պրուսա քաղաքի, ի Պետրոս վարդապետէ, վասն հոգեւոր ծնողի իմոյ եւ առաջնորդի տեառն տեառն Գէորգայ արքեպիսկոպոսին Կոստանդնուպօլսեցւոյ:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «74, Քննութիւն նզովից. Գրիգոր վարժապետ Փեշտըմալճեան», 1ա՝ «744/3030», «Մ[ես­րոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

3031

ՔԷՈԹՈՒԿ ՍԱՆԱՀՆԻ ՎԱՆՈՒՑ

 

ԺԷ-ԺԹ. դարեր


ԳՐԻՉ՝ Սարգիս քհյ, անանունք*:

ԹԵՐԹ՝ 267 (գրչի էջակալում՝ 1-533, որ է 1բ-267բ). չգրուած՝ 49բ-65բ, 124բ-5ա, 142ա-7բ, 223ա-5ա, 237ա-59ա, 261ա-2ա, 265բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԵx12 (Բ 11, Գ 9, Դ-Ե պրակների միջեւ ներ­մու­ծուած՝ 21, Թ-Ժ պրակների միջեւ՝ չպրակակալուած 22 թերթ)+10 + 12+16+10: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20x14,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմա­նա­գծուած (13x9,5): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 9ա, 125բ, 221բ), նոտրգիր (նմուշ՝ 126ա, 139ա), շղագիր, (նմուշ՝ 220ա, 229բ): ՏՈՂ՝ խառը՝ 15-21: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ դրոշմազարդ ծաղկաւոր կտաւ:

Նմուշ 9ա

Նմուշ 125բ

Նմուշ 126ա

Նմուշ 139ա

Նմուշ 220ա

Նմուշ 221բ

Նմուշ 229բ

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Լուսանցազարդ՝ բուսական: Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կա­պոյտ, դեղին, վարդագոյն, շագանակագոյն:

* Ձեռագիրը գրուել է տարբեր ժամանակներում, տարբեր մարդկանց ձեռքով՝ «Ղորղանի որդի Տէր Զաքարիա, Յով­սէփ Ար­ղութեանց, Մովսէս աւագ քահանայ Սայաթնեանց, Յարութիւն քա­­հանայ Սուզանանց, Յովսէփ վար­դա­պետ (վեհապետի սպա­սաւոր), Մուղնու տէր Շմայոն». շատերը գրել են մէկ կամ երկու մեծ կամ մանր յիշա­տա­կա­գրու­թիւն, բոլորի գրչութեան նմուշ­նե­րը ներկայացնել անիմաստ է, տե՛ս Յիշատակարան Սանահ­նոյ վանից (Սա­նահ­նի Քէօթուկը), աշխ. Պ. Մուրադեանի, Ս. Էջմիա­ծին, 2007, էջ 11: Ձեռագիրս այս տպագրի հիմքն է (ձեռ. A). եւ քանի որ յիշատակութիւնները տպագրուած են տեսա­կային-ժա­մա­նակագրական դասաւորութեամբ, ուստի այստեղ նոյն յիշա­տա­կութիւնների սկիզբ եւ աւարտ բերելով, պատ­կե­րում ենք ձե­ռագրի մէջ նրանց տեղադրութիւնը:

ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ – «Մեծի աւուրն Տեառնընդառաջին սրբոյն Բարսղի եպիսկոպոսի Կեսարու Կապ­պա­դո­կաց­ւոյ. Ի գա­լուստն Տեառն ի տաճար»: ԺԱ.դ.: ԱԲ+ԳԴ, ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի հատումով եւ ընդեր­կայ­նա­կի ծալումով (եզրա­հատուած): Մագաղաթ, 28x19,5. երկսիւն (26x15). ուղղագիծ եր­կաթագիր (նմուշ՝ Աբ). տող՝ 13 (ԱԲ), 16 (ԳԴ): Կարդալ՝ Պհպ. Աա՝ «վարուց մարմնաւորաց եւ զհոգիոյ զհետ երթալ... այլ յայլմէ երեւման ժողո­վե­լոյ ի ճշմարտութեանն, ուս/// յաւրինացն ի», Պհպ. Աբ՝ «նուաղ տարակուսանքն, զիարդ կայ ի նոյնիսկ յան­­կումն... Յայտնութիւնն յարուցանել ի հոգւոյն», Պհպ. Բա՝ «/// պէս քարոզեցին հոգէկրաց... ծննդեան եղեւ սպա­սաւ////// մածու» Պհպ. Բբ՝ «տնաւրէնութեանն եւ զ/// տէ ասել յաղագս... սա ի խաւարի Արեգակնն», Պհպ. Գա՝ «մեզ մատակարարութ/// այս­պէս առ Յովսէփ... փրկական ծննդե///», Պհպ. Գբ՝ «/// սի բանքն առ Մարիամ.../// նդ անցցէ սուր», Պհպ. Դա՝ «անհաւա­տու­թեանն, իսկ հաւատացեալն յԱստուած շնորհիւն... որումն ի կանգնումն իմացիս», Պհպ. Դբ՝ «/// մանալ եւ ոչ զաւր/// ցի մարդկային միտք եււ բան... եւ ստուգեաց զխորհուրդ»:

Ծնթ. ընդհանրութիւններ ունի «Մեծի աւուրն Տեառն­ընդ­առա­ջին սրբոյն Բարսեղի եպիսկոպոսի Կեսարու Կապ­պա­դո­կացւոյ. Ի գալուստն Տեառն ի տաճար» ճառի հետ, տե՛ս ձեռ. 436, 138ա-41բ, 993, 178ա-180ա, 1525, 152բ-60բ:

Նմուշ Աբ

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ վնասուած, քեր­ծուած, մէջքի վերին եւ ստորին մասերը վնասուած, պատռուած, եզրերը մաշուած, աստառը կեղտոտուած, բորբոսի հետքերով, կապիչներից մէկն ու գամերն ընկած. թերթերը տեղ-տեղ կեղ­տո­տուած, խոնաւութեան, թանաքի եւ ներկի հետքերով, զանազան բծերով, կան ցեցի անցքեր, պատռուածքներ, թ. 23-4ի միջեւ 4 թերթ, թ. 45-6ի միջեւ 1 թերթ կտրած-հանած, թ. 260ը պոկուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1ա-267բ Յիշատակարան Սանահնոյ վանից. Սա­նահնի Քէօթուկը

ա. 1բ Թիւն 1797 յամի Տեառն եւ հայոց ՌՄԽԶ. (1797), յԱպրիլի 10 ես՝ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Սա­նահնեցի... հետեւելով նախնեացն շաւղաց՝ եւ ես յայլ ուրեք գրելոց եմ ի սմա, զոր նուիրեցի սոյն վա­նիցն:

բ. 2ա-23բ [Նախադրութիւն] – Փա՜ռք Հաւր ան­հա­սի եւ Միածնի իւրում Բանի... շնորհիւ ողոր­մու­թեամբ Տեառն ըսկըսայ ու աւգնութեամբ նորին կա[տարեցի]/// (վերջը թափուած):

գ. 2ա-122ա (ստ. լս., շարունակաբար, իւրա­քան­չիւր էջում մէկ կամ երկու վանկ) Քեօտուք գերա­հռչակ Սանահնի Սուրբ Աստուածածնի վանիցն է, որ բերեալ աստ՝ ի հոգեւոր ատեանս հայոց Տփղիսայ, ի հա­զար ութ հարիւր երեսուն եւ ութ (1838) ամի Տեառն եւ հայոց թուականութեան հազար եր[կ]ու հարիւր ութսուն եւ եօթին (1838), ի թագաւորութեան հզօր ինքնակալութեան Նիկողայոսի առաջներորդայ մեր՝ ամենայն Ռուսաց եւ Հայոց եւ այլոց, եւ այլոց, եւ ի հայրապետութեան տեառն Յօհաննու սրբազնասուրբ կաթուղիկոսի ամենայն Հայոց եւ յառաջնորդութեան Վրաս­տանի հայոց եւ գաղթականացն ի Տայս եւ այլոց՝ տեառն Կարապետի բարձր սրբազան արքեպիսկո­պո­սի եւ ասպետի առաջին աստիճանի՝ Նիկողայոսի կայ­սեր, եւ խրատաւոր վանահօր, եւ միանգամայն վերա­նո­րոգողի յիշեալ երկնահանգէտ վանաց՝ տեառն Յա­րու­թիւն սրբազան եպիսկոպոսի Տէր-Բարսեղեանց Շի­նօղ­նեցի, ի սոյն Քեօթուկ անուանեալ գրքւոջս պա­րու­նա­կին ամենայն կալուածագիրք Սանահնի սրբոյ եւ գե­րահռչակ վանից, Սուրբ Աստուածածնի վանից: Սկսեալ (չշարունակած):

դ. 24ա-6ա [Հրովարտակ Սմբատայ Բագրատուն­ւոյ՝ սակս թեմից եւ վիճակաց սրբոյ վանիցն Սանահնոյ] – Կամաւք ամենազաւրին Աստուծոյ, Հաւր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն, ես՝ Սմբատ Բագ­րա­տունի... որ կայ հաստատուն, անխափան:

ե. 26ա-7բ Պատմութիւն ջահից կաթուղիկէին – Կա­մաւն ամենազաւրին Աստուծոյ, ես՝ Գաւրգէն թա­գաւոր... եւ ի պայծառութիւն մանկանց Սիովնի. եւ Քրիս­­­տոսի փառք յաւիտեանս. ամէն:

զ. 27բ-8բ Վասն սքանչելեացն սուրբ Աստուա­ծած­նին – Էր եւ պատահումն ի վանսն Սանահին կոչե­ցեալ... երկուք ոմանք մեռան սրով:

է. 29ա-31բ [Նուիրագիր Զաքարէ Շահնշահի] – Անունն Աստուծոյ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ: Ի ժամանակիս մեր առաջնորդ... եւ առաջնորդութեանն Գրիգորի վարդապետի՝ որդի Աբասայ ի թվականիս հայոց ՈԼԳ. (1184):

ը. 32ա-5ա [Նուիրագիր Շահնշահ Սպասալարի] – Շնորհիւ Տեառն եւ ողորմութեամբ նորին ես՝ Շահնշահ... գրեցաւ գիրս ի դրունս Սուրբ Աստուածած­նիս, առաջնորդութեան Աւետիս վարդապետի. Քրիս­տոսի փառք յաւիտեանս. ամէն:

թ. 35բ-6բ Շնորհաւք ամենասուրբ Երրորդութեան եւ բարեյորդ մշտաբուխ... զի աւուրս սոցա կրկին ազա­տեցաւ զեկեղեցիքս մեր ամենայն հարկէ, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս:

ժ. 36բ Ես՝ Մարիամ Բագրատունի՝ դուստր ար­քա­յին Կիւրկի... զՎարդավառն ինձ պատարագեն զՔրիս­տոս մինչ ի կատարած աշխարհի:

ժա. 37ա Ես՝ Բօրենայ եւ նոյն արքային դուստրն... եւ զիս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս:

ժբ. 37ա Ես՝ յՌուսուքնայ զնմին արքային դուստր... լինել ինձ սիւն լուսոյ կենաց յաւիտենից:

ժգ. 37բ-8ա Կամաւն Աստուծոյ մեք՝ որդիք Բէկին եւ Խութլուին... եւ ի փակակալութիւն Սամուէլ վարդա­պետին. ի փառս ամենասուրբ Երրորդութեան. ամէն:

ժդ. 38ա-9ա Ի թուականիս ՋԿԳ. (1514). կամաւն ամենակալին Աստուծոյ ես՝ ամիր Բահապս... եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն:

ժե. 39ա-40ա Առաջի Աստուծոյ եւ սուրբ Աս­տուածածնին եւ Թ. դաս հրեշտակաց եւ ամենայն սրբոց, ես՝ Ամիրբհաբի որդի Բարիաւքս... ես՝ Լիա­նոսի որդի Բուտախս վկայ եմ:

ժզ. 40բ-2ա Առաջի Աստուծոյ ես՝ Ամիրբհապս, եւ իմ որդիքս... եւ զիւրեանց ծնաւղաց մեղքն թողնու. ամէն, Հայր:

ժէ. 42աբ Անունն Աստուծոյ. ես՝ հայր Յովհաննէս, առաջնորդ սուրբ ուխտիս Սանահնոյ... կատարողք հրամանաց մերոց աւրհնին Աստուծոյ. ամէն:

ժը. 42բ-4ա Անուն ամենասուրբ Երրորդութեան՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, ես՝ Ջամէլէ որ­դիքս... եւ ամենայն սրբոց նզովս առցէ: Կատարողք գրոյս աւրնին Աստուծոյ:

ժթ. 44աբ Ի տէր Միքայէլ եւ տէր Ստեփանոս կաթողիկոսէս... եւ ի մէնջ. ամէն, եղիցի, եղիցի:

ի. 45ա Ի թվին ՌՃԽԳ. (1694) ես՝ Ղորղանի որդի տէր Զաքարիէս... որ է որդի Պապունոյ: վրացերէն՝ ქ ესე სომხური წიგნიცა... [այս հայերէն գիրhն էլ](վրացերէն՝ 45ա լս. ნაჰაპეტ ქათალიკოზის დროს. [Նահապետ կաթողիկոսի ժամանակ]):

իա. 45բ Թիւն 1797 Ապրիլի ԻԵ. (25) գնացի ի գիւղն մեր հայրենի... յիշատակ ինձ եւ ի կեանս ծնո­ղաց եւ եղբարցն իմոց, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս Յիսուս (վրա­ցերէն՝ ნაჰაპეტ ქათალიკოზის დროს. [Նահապետ կաթողիկոսի ժամանակ]):

իբ. 46աբ Սանահնու Սուրբ Աստուածածնայ մեծ տաճարի դրան արձանն է. ՈԼԲ. (1183) թուին – Ի թագաւորութեանն Վրաց Գէորգէի... վասն քաւութեան մեղաց մերոց:

իգ. 47ա-9ա [Գիր նորոգութեան Ռօստօմ թագա­ւո­րի] – Կամաւն եւ օգնականութեամբն Աստուծոյ, մեք... հաստատեմք զսոյն գիր ի թուին հայոց ՌՄԽԶ. (1797), Ապրելի ԺԸ. (18):

իդ. 66ա-7ա Առաջի Աստուծոյ եւ Սանահնոյ Սուրբ Աստուածածնին մեք՝ Մանթաշի որդիք... գրե­ցաւ գիրս թվին Ռ[ԶՃ]ԻԷ. (1627). ամէն:

իե. 67ա-9ա [Կարգ թագաւորութեանն Հայոց] – (սկ. թերի) իսկ Հայկազունք ըսկիզբն առեալ Յաբեթէ... Մահմետի ԿԸ. (68) թուականին երեւեցաւ:

իզ. 69բ-70ա Մեք՝ Սամծէրէցիքս, գիր տվի[ն]ք Սանհնու Բարսեղ եպիսկոպոսին... Խասատար Նա­զարն՝ վկայ: վրացերէն [Օթար Մաճուտաձէ] թվ. ՌՃԼԲ.ումն (1683), (ունի՝ 70ա վր. լս. ზურაბ მდივანი [Զուրաբ Մդիւան], ხასადარი ნაზარი [Խա­սա­դար Նազար]):

իէ. 70բ-5բ Շնորհաւք ամենասուրբ Երրորդու­թեանն եւ բարեյորդ, մշտաբուխ, յարախնամ կեր­տողին... գրեցաւ գիր հրամանիս մերոյ ի թուակա­նութիւնս հայոց ՌՃԻԶ. (1677), Օգոստոսի ամսոյ Ե.:

իը. 75բ-7ա Ընդ որս եւ ես՝ նուաստ ծառայ Քրիստոսի Եղիազար կաթողիկոս... յամսեանն հռօ­մայեցւոց ԻԴ. (24) օրաթուի՝ Յուլիսի, յԷջմիածին:

իթ. 77բ Ողորմած Աշոտոյ որդին, որ Վրաստան թագաւորին հետ միաբանեցան... թուականութիւնն հայոց ԳՃԼ. (881):

լ. 78ա-84ա Շնորհաւք ամենասուրբ Երրորդու­թեանն եւ բարեյորդ մշտաբուխ, յարախնամ կեր­տողին... Այս է գիր մեր հոգեւորական հրամանի... եւ կնքեցաւ տիրական մատանեաւս կամաւք բարերար մարդասիրին Աստուծոյ:

լա. 84բ-6ա Ի ժամանակս յաղթող զաւրաւորացն Սարգսի եւ որդւոցն Զագարիայի... կատարիչք աւրհ­նին Աստուծոյ:

լբ. 86ա-90ա Շնորհաւք ամենասուրբ Երրորդու­թեան եւ բարեյորդ մըշտաբուխ, յարախնամ կեր­տո­ղին եւ միահրաման հաստողին... եւ մեր նըստիլս ի սուրբ յԱթոռս, որ է ամ ԻԳ. (23) եւ ամիս Է.: Գրի­գո­րիոս ծառայ ծառայիցն Յիսուսի Քրիստոսի Աս­տուծոյ մե­րոյ, շնորհաւք եւ ողորմութեամբ նորին կա­թողիկոս ամենայն Հայոց եւ պատրիարք Վաղարշա­պատու Սուրբ Միածնի:

լգ. 90ա-2բ Ի տէր Բարսեղ կաթողիկոսէ հայոց եւ պատրիարք... Փաշիվանքն իւր թէմովն եմ տվել, էլն Հախպատու է:

լդ. 93աբ Ի տէր Գրիգոր կաթուղիկոսէ եւ պատ­րիարք Վաղարշապատու... եւ հակառակորդք պատ­ժին Աստուծոյ:

լե. 94ա-5ա Ի տէր Թաթէոս եւ ի տէր Գրիգորիոս կաթուղիկոսէ... գրեցաւ գիրս ի թվականիս հայոց ՈԻԵ. (1176):

լզ. 95ա-6ա Ի տէր Միքայէլ կաթուղիկոս եւ ի տէր Ըս­տեփանոս կաթուղիկոս... գրեցաւ թվին հայոց ՌԵ. (1556):

լէ. 96բ-8ա Ի տէր Միքայէլ կաթուղիկոսէ եւ ի տէր Ստեփանոս կաթուղիկոսէ եւ ամենայն Հայոց պատ­րիարք... այս շուրջաբերականս բաւ է իմաստնացն ամէն սրբոցն. ամէն:

լը. 98բ-9բ Ի տէր Առաքել կաթուղիկոսէ ամենայն Հայոց... զի գրեցաւ գիրս թվականիս հայոց ՌԻԶ. (1577) ամի, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն:

լթ. 100ա-1ա Կամաւն ամենակալին Աստուծոյ, ես՝ Բարսեղ եպիսկոպոսս... եւ եկեղեցւոյ անաւթ, գրիանք: ՋԾ. (1501) թվին:

խ. 101ա Ես՝ Ումէկի որդի Համզէս Դ. աւրավար հող ծախէցի... տէր Մարգարէն, Մուրատշէն վկայ են:

խա. 101ա Ես՝ Տէփրըցի Ամիրհասանի որդի Էվա­նէս, յՌամաբարձ հողն... Բհատուրն, Պաւղոսն վըկայ են:

խբ. 101աբ Ես՝ Շահրիմանի որդի Էվանէսս, Յըռըստէվանս Բ. աւրաւոր հող ծախեցի... Սուլխան, Համզէն վկայ այ:

խգ. 101բ Ես՝ Անտոնի որդի Մարտիրոսս, Գ. աւրա­ւոր հող ծախեցի... Մուրատշէն, տէր Մարգարէն վըկայ են:

խդ. 101բ Ես՝ Աւլքէս, Շախուխէս Տէփրայ դիմաց մեր հողն... տանուտէր Ամիրխան, Մուրատշէն վկայ:

խե. 101բ-2ա Ես՝ Փիրազիզս, Վարդէվանս մեր Ջրա­խառնութի հողն ծախէցինք... թվականն Ռ. (1000) էր:

խզ. 102ա Ես՝ Իսկանդարի որդի Հանէսս, Վար­դանս Տէփրա դիմաց... Խաւճումն, Խէչումն վկայ են:

խէ. 102աբ Ես՝ Ղուզիկի որդի Քէղուբաթս, մեր խմհատն բացածն ու բացվէլուն... նզոված լինի:

խը. 102բ-3ա Ես՝ Խաւճազիզս, Կաղ Միրաքի որդի Հոռոմայրէցի... ԺԲ. թուման Լաւռու հէքիմին տվաւղ լինի:

խթ. 103ա Ես՝ Մարկոս էրէցս Ծօփըցի գիր տվի... անխափան տայ վանանց:

ծ. 103բ Ի թվիս ՈՀԱ. (1222). ես՝ Դաւիթ իշ­խանս... եւ Կայենի նըզովք արցէ:

ծա. 104ա Ես՝ Վաչէտ, որդի Վաչուտին, ետու զիմ դրամագին... եւ իմ եղբաւրն անխափան մինչ ի գա­լուստն Քրիստոսի:

ծբ. 104աբ Ի թվիս ՈՁԳ. (1234). ես՝ Աբրահամ վար­­դայ[պե]տ... ով որ զնշանս հանէ ի գրատանէս՝ նզովեալ եղիցի:

ծգ. 104բ-5բ Ես՝ ամիրսպասալար Մախրգրձել, որդի Շահնշահի... կատարողք հրամանաց աւրհնին Աստուծոյ:

ծդ. 105բ Թվիս ԶՃՀԵ. (1226). ես՝ Հասան եւ Վա­խախ ամուսինն իմ... կատ[ա]րաւղք հրամանաց մե­րոց աւրհնին Աստուծոյ:

ծե. 106ա Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Վասակ, որդի Սմբատայ... եւ սուրբ հայրապետաց նզովք առցէ:

ծզ. 106աբ Եւս եւ զՎասակս եւ զամուսինս իմ՝ զԽաթունս... կատարողք ի հրամանց մերոց աւրհնին ի Աստուծոյ:

ծէ. 106բ Կամաւն Աստուծոյ. ես՝ Դանէլանց Մէ­լիքս, միաբանեցաք... թէ մեր ազգէ կամ աւտարէ. կա­տարողք աւրհնին Աստուծոյ:

ծը. 107ա Ի թվիս ՈՀԸ. (1229). անուամբն Աստու­ծոյ ես՝ Համլիկ... Յուդայի, Կայէնի նըզովք առցէ:

ծթ. 107աբ Ի թվիս ՈԿԶ. (1217). ես՝ Գրիգոր որդի Աշոտոյ... արդ, ով որ իմ զրիցս խափանէ, Յուդայի, Կայենի մասնակից եղիցի:

կ. 107բ Ես՝ Յռու[ս]ուգնայ հայրաքոյր Թամար... զմեզ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս:

կա. 107բ Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ Դաւիթ, թոռն Վա­սակայ... ով խափանէ, դատի Աստուծոյ:

կբ. 107բ-8ա Ես՝ հայր Ոհանէս, գաւառաւ Խա­չենեցի... զհողն, որ վերի դեհն է, թվիս ԶՃՀԱ. (1222):

կգ. 108աբ Ի ՇԺԲ. (1063) թվին, ի հայրա­պե­տու­թեան տեառն Դէոսկորոսի... Գ. սուրբ ժողովոյն անի­ծած լինիջի. ամէն (108ա լս.՝ Էս վէրի խորանին այ):

կդ. 108բ-9ա Ես յամին, յորում եղեւ [կատա­րումն] արքային Վրաց Գէորգէ, ես՝ Գրիգոր վարդա­պետ... զՄխիթար կազմողս յիշեցէ՛ք (108բ լս. Էս խաչի յարութեան):

կե. 109աբ Թվիս ՇԺ. (1061), թագաւորութիւն Կիւ­րիկէի՝ որդւոյ Դաւթի... արդ, որ սորանէ հանէ, մեր մեղացն պարտական լիցի (109ա լս. Էս սուրբ Գրի­գորինն այ):

կզ. 109բ-10ա Ի թվիս ՈԿԴ. (1215). կանգնեցաւ խաչս Սարգսի որդոցն՝ Սմբատայ... ով զայն հանէ Աստուածածնէս, Գ. սուրբ ժողովոյն նզովեսցի:

կէ. 110ա Ես՝ հայր վարդապետ Գրիգոր, Վար­դան... ով խափանէ վերագրեալ, նզովք առնու Աստու­ծոյ:

կը. 110աբ Ես՝ Գրիգոր վարդապետս, որդի Աբա­սայ... որք յաւժար կամաւք կատարեն, աւրհնին Աս­տու­ծոյ: Իցէ, ոք խափանէ:

կթ. 110բ-1ա Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ տէր Յովա­նէս, ծառայ ծառայիցն Աստուծոյ... եւ Յինանցն իմ յանունս պատարագեն ի Քրիստոս. կատարիչք աւրհ­նին Աստուծոյ:

հ. 111ա Թագաւորութիւն Վրաց Գաւրգէ, ամիրս­պասալութիւնն Զագարէ եւ Իւանէ... տվաք զՀամ­բարձ­ման ժամն զամենայն եկեղեցիք. կատարիչք աւրհ­նին ի յԱստուծոյ:

հա. 111բ Ես՝ Միանայ որդի Խաչատուրս, միա­բանեցաք... ով որ խափանէ, նզոված եղիցի:

հբ. 111բ-2ա Կամաւն ամենակալին Աստուծոյ, ես՝ Թումանս... մեր մեղացն տէր է:

հգ. 112աբ Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ պարոն Սարգիսս, որդին իմ Միտիչս... պարոն Ղուպէն վկայ է:

հդ. 112բ-3ա Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ Առաքել էրէցս Սամծէրէցի... հաստատ է եւ ճշմարիտ:

հե. 113աբ Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ պարոն Շան­շէս, որդին իմ պարոն Փարսատանն... Անոշս, տէր Յակոբս վկայ են:

հզ. 113բ-4ա Անունն Աստուծոյ, ես՝ Բէշկէնս, իմ փոքր աղբէր... էս ծառէքս վկայ եմք առաջի Աստուծոյ:

հէ. 114ա Անունն Աստուծոյ, ես՝ Գուլազիզս, Երազիզս, Սարգիսս... Հովադեղն, Խոցիկն վկայ:

հը. 114բ-6բ Ի տէր Միքայէլ կաթուղիկոսէ ամե­նայն Հայոց... գրեցաւ թվականիս հայոց ՌԾԹ. (1610), Նոյեմբերի ամսոյս Զ.:

հթ. 117ա-8բ Ի ժամանակս անաւրէն բռնաւո­րացն Ջաղաթայիցն... եկայք, ցընծասցուք եւ ուրախ եղի­ցուք ի սմայ:

ձ. 119ա-24ա Յետ Բարսեղի նստի աթոռն Սանա­հին Ղուկաս եպիսկոպոսն... եւ ինքն բարի մա­հուամբ փոխեցաւ առ Քրիստոս:

ձա. 125բ Ի թվիս հայոց ՈԿԶ. (1217) ես՝ Գրիգոր վար­դապետս... այլ ետ տեղս չբերէ, մասն Յուդայի եւ Կա­յենի առցէ:

ձբ. 126ա-9ա Քրիստոսի ծառայ Եղիազար կա­թուղիկոս ամենայն Հայոց... գրեցաւ ի թուին հայոց ՌՃԼԶ. (1687), յամսեանն Յուլիսի ԺԲ. (12), ի դրան Սրբոյ Էջմիածնի:

ձգ. 129բ-35ա Ի թուականութեանս արամեան տոհմի եւ հայկական զարմի... եւ պսակեալ լինին ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ, որ է օրհնեալ անկետ յաւի­տենիւ. ամէն:

ձդ. 135բ-6բ Արդ, ես՝ տրուպս քան զամենեսեան զվերոյգրեալ Բարսեղ եպիսկոպոս... եւ ամենասուրբ հօգօվն անզրավ յավիտենիվ. ամէն:

ձե. 137ա-8ա Ի թվաբերութեանըս հայկազան տօ­մարի ՌՃԽ.երրորդի (1691)... զի եւ ձերն թողցէ Քրիս­տոս Աստուածն համայնից, որ է օրհնեալ յաւի­տեանս. ամէն:

ձզ. 138աբ Ի թուին ՌՃԽԳ.երրորդի (1694) ի թա­գա­ւորութեանն Պարսից... եւ իւրեանց յիշատակն աւրհնութեամբ եղիցի. ամէն:

ձէ. 139ա-41բ Յիսուսի Քրիստոսի ծառայ Նահա­պետ կաթուղիկոս ամենայն Հայոց... գրեցաւ հաս­տա­տուն կոնտակագիրս ի թուին ՌՃԽԱ. (1692), Ապ­րիլի Բ., ի դրան Սուրբ Էջմիածնի:

ձը. 148ա-52բ Շնորհաւք ամենասուրբ Երրորդու­թեան եւ բարեյորդ մշտաբուխ, յարախնամ կեր­տողին եւ միահրաման հաստողին էիցս համայնից... գրեցաւ գիր հրամանիս մերոյ ի թվականութեանս հայոց ՌՁԲ. (1633), Յունվար ամսոյ ԺԴ.:

ձթ. 152բ-7ա Յիսուս Քրիստոսի ծառայ Փիլիպոս կաթուղիկոս ամենայն հայոց... ոչ ոք խաւսող չինի՝ թէ՛ ի մեծաց եւ թէ՛ ի փոքանց:

ղ. 157ա-60բ Յիսուս Քրիստոսի ծառայ Յակոբ կաթուղիկոս Հայոց... գրեցաւ ի թուականութեանն հայոց ՌՃ. եւ Ե. (1656), ի Նոյեմբերի ամսոյ ԺԶ., ի դրան սուրբ աթոռոյս Էջմիածնի:

ղա. 161ա-6ա Շնորհօք ամենասուրբ Երրորդու­թեանն եւ բարեյորդ, մշտաբուխ, յարախնամ կեր­տողին... գրեցաւ գիր հրամանիս մերոյ ի թուականու­թիւնս հայոց ՌՃԺ. (1661), Մայիսի ամսոյ ԺԵ. (15):

ղբ. 166բ-70ա Յետ Ղուկաս եպիսկոպոսի ես՝ ծառայից ծառայ նուաստ Սարգիս եպիսկոպոս... եւ հայրապետաց մհրով եւ կնքով հաստատեցի:

ղգ. 170աբ Ի ՌՃԱ. (1652) թւին, ի թագաւո­րու­թիւն երկրորդ Շահ-Ապազի... եւ եթէ ոչ, կամք Տեառն աւրհնեալ եղիցի:

ղդ. 170բ-2ա Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ Զագարէս, Հախնազարս... ես՝ Կիրակոս աբեղէս, գիրս գրէցի, վկայ եմ, Աստուած վկայ եայ:

ղե. 172բ Ես՝ Զաքարէս, Հախնազարս, Դաւլիկս, մեր որդիքս գիր տվինք... եւ Քրիստոսի փառք յաւի­տեանս. ամէն:

ղզ. 172բ-3ա Ես՝ Հախնազարս, իմ որդիքս... Վա­սա­կիցն յիգին յետ առաւ:

ղէ. 173ա-4ա Կամաւն Աստուծոյ մեք՝ Արղութէ­ցոնց ջամայհաթս՝ Զաւհրապ-բէկս... վկայ եմ այս բա­նիս, որ այսպէս հաստատեցօ:

ղը. 174ա-5ա Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Թաթար որ­դի Բաբանս, իմ աղբէր Օթանդիլս... Աստուած այլ վկայ այ:

ղթ. 175աբ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Ղարախանի որդի Ատիբէկս, իմ եղբօր որդիքն... որ գիրս գրէցի թվիս ՌՃ. եւ Է. (1658). ամէն:

ճ. 176ա-7ա Շնորհաւքն Աստուծոյ եւ ողորմու­թեամբն Քրիստոսի, ես՝ Ղարախանի որդի Ատի­բէկս... այլ օչ ում բան չկայ:

ճա. 177ա-8ա Ողորմութեամբն ամենակալին եւ կարող զաւրութիւնն Քրիստոսի, մեք՝ Ղարախանի որ­դիքս... հաստատեցինք այս բանս. թվ. ՌՂԷ. (1638). ամէն:

ճբ. 178աբ Կարող զաւրութեամբն Քրիստոսի ես՝ Ղարախանի որդի Ատիբէկս... Աստուած վկայ է:

ճգ. 178բ-9բ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Ռամազս, Ատիբէկս եւ մեր որդիքն... ես՝ Միրիմանի որդի Միրի­մանս վկայ եմ. ամէն:

ճդ. 179բ-80ա Զաւրութեամբն Աստուծոյ ես՝ Գաս­պարս, իմ որդիքս... այս գիրս գրեցաւ թվիս ՌՃԵ. (1656):

ճե. 180աբ Կամակցութեամբն Աստուծոյ ես՝ պա­րոն Հախնազարս, իմ որդի Դուրախանս... Սատաթի Օաքն եւ Վարդանան վկայ են, Աստուած վկայ է:

ճզ. 180բ-1ա Առաջի Աստուծոյ եւ Թ. դաս հրեշ­տա­կաց նորա ես՝ պարոն Մանուչարս... Աստուած վկայ է:

ճէ. 181բ-2ա Առաջի Աստուծոյ եւ ամենայն սրբոց նորա ես՝ պարոն Աթաբէկի որդի... կատարողք հրա­մա­­­նաց մերոց աւրհնին ի Աստուծոյ եւ ամենայն սրբոց նորայ:

182ա-3ա Եւս եւ պարոն Ղաւրխմազ բէկս եկի ի տեսութիւն սուրբ ուխտս Սանահնոյ... որ օչ ով էլ բան չունի:

ճը. 183ա-4ա Ի թագաւորութեան Պարսից երկ­րորդ Շահ-Ապազին եւ Վրաց... Խուպիարի որդի տէր Խա­չա­տուրս վկա, Աստուած վկա է:

ճթ. 184ա-6ա Դարձեալ միաբանեցաք, եւ հաս­տա­տեցին Վասակի գեղի սինուռն... ով էն սնուռն անց կենա, նզովեալ եղիցի:

ճժ. 186բ-7ա Աստուծոյ ողորմութեամբն Ռօստօմ խանի դօլվաթովն... Աստուած իրանց բանն աջողէ. ամէն:

ճժա. 187բ-8բ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Շատպէրի որդի Պապունէս... ազատ ըլին, Աստուած իրանց բանն աջողէ. ամէն:

ճժբ. 188բ-9ա Ես՝ Շանշի որդի պարոն Գօրգիս... Գ. սուրբ ժողովոյն նզովեալ եղիցի:

ճժգ. 189բ-90ա Ես՝ Մարտիրոս, Էվանէսս, Ակոբս, զագիս մեր կամաւ... Աստուած վկայ այ այս բանիս:

ճժդ. 190աբ Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ Հասանս, որ­դին Միրզի... ես՝ Մարտոս էրէցս, գիրս գրեցի, վկա եմ, Աստուած վկայ է:

ճժե. 190բ-1բ Անուն Աստուծոյ եւ ողորմութեամբ նորին մեք՝ Փարսատանի որդիքս... թվականիս ՌՃ. (1661), Յունվարի ԻԱ.ին (21) հաստատեցինք:

ճժզ. 192աբ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ պարոն Շահ­վերդիս... որ այս բանս ստոյգ այ:

ճժէ. 192բ-3բ Ես՝ Տիրոսս, Ամիրխանս, Ալիխանս գիր տվինք... եւ հաստատ է առաջի Քրիստոսի, փառք յաւիտեանս. ամէն:

ճժը. 193բ-4ա Ես՝ Աղէկեցի Մուրատս, իմ աղբէր Ջանինի հոգոյ բաժին... տէր Ոհանէսս, տէր Ղազարս վկայ է:

ճժթ. 194աբ Կամաւն Աստուծոյ, ես՝ Մուրաչի որդի <որդի> Գրիգորս... հետ պարոնտրին ոչ ով բան չունե­նայ:

ճի. 194բ-5ա Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Միտիչի որդի Ամիրս, Հասարակաց իգու դիմաց... ի թվականի ՌՂԲ. (1633). ամէն:

ճիա. 195աբ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Ղարախանի տղայ Խանիս, աղբէրքն իմ... Զալիկս՝ վկայ, Աստուած վկայ է:

ճիբ. 195բ-6ա Ես եւ Խանինի որդիքս յետոյ մեր հօր ծիլն կէս քէսմայ... Սատաղի տղայ Էտիլն, Աս­տուած վկայ է:

ճիգ. 196բ Շնորհաւք ամենազաւրին Աստուծոյ ես՝ Չորակարանց Յերազս... Մուրատի Գալուստն՝ վկայ, Աստուած վկա է:

ճիդ. 197ա-8ա Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Փանոսս, Դօլվաթիարս մեր կամաւ հողն տվինք... ես՝ Կիրակոս հաբեղէս գիրս գրեցի, վկայ եմ առաջի Աստուծոյ:

ճիե. 198ա-9ա Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Յեղիշէս, իմ աղբէր Յեղիբաբն... ես՝ Կիրակոս հաբեղէս, գիրս գրե­ցի, վկա եմ, Աստուած վկայ է:

ճիզ. 199աբ Առաջի Աստուծոյ եւ Սուրբ Աստուա­ծածնին մեք Ջումի թոռներս... Աստուած վկայ է:

ճիէ. 200աբ Ի թագաւորութիւն Վրաց Ըռօստօմ խանին... Աստուած վկայ. թվականիս ՌՂԹ. (1640):

ճիը. 200բ-1ա Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Դարպասու տանուտէր Դաւիթս... Սուրբ Աստուածածնին, Սամէ­պուն անիծած լինի. ամէն:

ճիթ. 201աբ Անուն Աստուծոյ ես՝ Տիրատուրս, Ա­միր­­խանս ծախեցինք Ղուբաթի ջաղացի առաջի ճա­լէն... ինչ մարդ, որ հակառակութիւն անէ, նզովեալ եղի­ցի:

ճլ. 201բ-3ա Կամաւն ամենազաւրին յԱստուծոյ ես՝ Թամազի որդի պարոն Մուշեղս... թվականիս եւ ամսոյս ՌՃԺԱ. (1662), Մայիսի ամսոյ ԻԸ. (28):

ճլա. 203աբ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Հախնազարս, իմ որդիքս՝ Դուրախանս եւ Մանթաշս... ով հակառա­կի, պատիժն Յուդայի առցէ. ամէն:

ճլբ. 203բ-4ա Կամակցութեամբ Աստուծոյ ես՝ պարոն Ատիբէկս, Ասլան-բէկի որդի պարոն Ղարա­խանս... որ գրած են՝ վկայ են, Աստուած վկայ է:

ճլգ. 204բ-5բ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ պարոն Ատի­բէկս, Ասլան-բէկի որդի պարոն Ղարախանս... ով որ մահմատի այ, Մահմատէ զրկւի:

ճլդ. 205բ-6ա Յիսուս Քրիստոսի ծառայ Յակոբ կա­թուղիկոս ամենայն Հայոց ի թվին հազար հարիւր ԺԳ. (1664)... եւ գրեցի, եւ մհրեցի, եւ քալանթար Քա­րա­խոստրով-բէկն վկայ:

ճլե. 206բ-8ա Կամաւն ամենազօրին Աստուծոյ ես՝ պարոն Էլիզբարս... ես՝ տէր Վարդանս, գիրս գրեցի, թվականիս ՌՃԺԲ. (1663), Յունիսի ԻԸ. (28):

ճլզ. 208ա-9ա Կամաւն ամենազօրին յԱստուծոյ ես՝ պարոն Զալբէկի որդի Գասպարս... ես՝ Նէրս գրիչս, գիրս գրէցի, վկայ եմ առաջի Աստուծոյ. ամէն:

ճլէ. 209բ-10բ Կամաւն եւ ողորմութեամբ Աս­տու­ծոյ մենք՝ Թաթարի որդիքս՝ Ալիբէկս, Աւթանդիլս... ես՝ Ղա­րիկանց Վարդան աբեղէս վկայ եմ, Աստուած վկայ է:

ճլը. 210բ Մեք՝ Արղութէցոնց ջամիաթս... ՅԺԸ. (318) հայրապետաց նզովքն առցէ, թվին ՌՃԺԴ. (1665):

ճլթ. 211ա Ես՝ Հախնազարի տղայ Մանթաշ խանս, իմ հօր ըռզութէնովն... ՅԺԸ. հայրապետաց նզո­ված լինի. եղիցի, եղիցի, ամէն:

ճխ. 211ա Յես՝ Թամազխան բէկս էկի Սանահին հաղիղաթին... էլը յուչ ում բան չըկայ:

ճխա. 211բ Մենք՝ Հախնազարի տղէրքս՝ Ման­թաշս, Դուրայխանս... թվին ՌՃԻԳ. (1674): Մատ­նառ­քի հողն մինչեւ Սիրայդեղանց հողն ծախեցին բիթաւ:

ճխբ. 211բ Ես՝ Հախնազարի տղայ Դուրախանս... եղիցի, եղիցի, թվին ՌՃԻԳ. (1674):

ճխգ. 212ա Ես՝ Թահմազի տղայ Մուշեղս, իմ տղայ Շերմազանն... Աստուած վկայ այս բանիս:

ճխդ. 212ա Ես՝ Ատիբէկս, Մուշեղս, Ղարայխանս, Էլիզբարս... մենք էլ տվինք մեր վանքին:

ճխե. 212բ-3ա Մեք՝ Հախնազարի տղէրքս՝ Ման­թաշս, Դուրայխանս, Ասլայմազս... Պետրոս վկայ, Աս­տուած վկայ այս բանիս:

ճխզ. 213աբ Կամաւն Աստուծոյ մեք՝ Համզանց Մխիթի թոռներս՝ Հանէսս, Մխիթարս... տէր Ուհանէսս վկայ, Աստուած վկայ:

ճխէ. 213բ Ես՝ Հախնազարի որ[դ]ի Մանթաշս, Դուրայխանս... Մարտիրոսն վկայ, Աստուած վկայ:

ճխը. 214ա Կամաւն Աստուծոյ մեք՝ Հախնազարի որդիքս՝ Մանթաշս, Ասլայմազս... եւ բարէխօս ոչ լինի Սուրբ Աստուածածնին այնպիսուն:

ճխթ. 214բ-5ա Կամաւն Աստուծոյ մեք՝ Հախ­նա­զարի որդիքս՝ Դուրախանս, Մանթաշս... վկայ են Շու­շուլիս, Էլիսբարս, Բայրամս, Աստուած վկայ:

ճծ. 215ա Ես՝ Գասպարս, իմ որդի Գաւկիս, Բե­րոս... մեք՝ Արղութէցիք վկայ եմք, Աստուծոյ վկայ այս բա­նիս:

ճծա. 215բ Ես՝ Քուրդիկի որդի Զուրապս, իմ աղ­բէր Ուլուխանս... ես՝ Խիչիկ աբեղէս գիրս գրեցի, վկա եմ, Աստուած վկա:

ճծբ. 216աբ Կամաւ Աստուծոյ ես՝ Սմբատս, իմ աղբէր Պալօս... թվիս ՌՃԼԲ. (1683), դենկդէմբերի ԺԳ. (13):

ճծգ. 216բ-7ա Կամաւ Աստուծոյ ես՝ Գասպրի որ­դ[ի] Գօգիս, տէր Բարսյեղս... թվին ՌՃԼԸ. (1689), դենկդէմբերի ԺԶ.:

ճծդ. 217բ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Ատիբէկի որդի Ալայվետիս գիր տվի... ես՝ տէր Խաչայտուր աբեղէս գիրս գրեցի. վկայ եմ, Աստուած վկայ:

ճծե. 218ա Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Ղարախանի որ­դի Ասլանս... Շահվերտու թոռ Ավթիլն, տէր Ոհա­նէսն:

ճծզ. 218բ Կամաւն Աստուծոյ մեք՝ Մուշեղի որ­դիքս Շէրմազանս... ես՝ տէր Խաչայտուր աբեղս գիրս գրեցի. վկայ եմ, Աստուած վկայ:

ճծէ. 219աբ Կամաւն Աստուծոյ ես՝ Ուլուխանի որ­դի Լէվանս, ծախեցի Փոխոտաց տուն... թվ. ՌՃԼԹ.ումն (1690):

ճծը. 220ա Ոռնակա ձորու այգատեղն, որ Բար­սեղ պարոնտէրն ծախել էր... ես՝ Ոհանէս վարդա­պետս վկա եմ:

ճծթ. 220բ-1ա Ես՝ ներքոյ ստորագրեալս՝ Սանահ­նայ վանից առաջնորդ Առաքել արքեպիսկոպոսս... գրեցաւ յամի 1813, յօգոստոսի 13, ի Թիֆլիզ. Առաքել արքեպիսկոպոս՝ առաջնորդ սրբոյ վանիցն Սանահնայ:

ճկ. 221բ-2բ Կամաւն Աստուծոյ ամենակալին ես՝ Ջումանց Թամազի որդի Պապէս... գրեցաւ ՌՃԽԲ. (1693) թվին, Յուլըսի Ե.:

ճկա. 222բ Երջանիկք դուք եւ աստուածասէր եւ կրօնասէր նախնիք... եւ վախմից որքան մնան ի տի­րա­պետութեան հռչակաւոր վանիցն Սանահնու: 1897 ամի. Սարգիս եպիսկ.:

ճկբ. 225բ Ես՝ Շերգիլի որդի, Ռոստոմի կողայկից Խանումս... Աստուած ողորմի ձեր ծնողանցն, ՌՃԾ. (1701) թվին:

ճկգ. 226աբ Ես՝ Ղօրղանինց Լէլէս, ետու վախմն Սանահնոյ Սուրբ Աստուածածնին... եւ այլ ամենայն մերձաւորքն իմ, ով ոք կարդայք, Ա. բերան ողորմի ասացէ՛ք, Աստուած զձեզ յիշէ՛. ամէն:

ճկդ. 227ա Ես՝ Յաւանգուլենց հարս Քէթէվանս խոստացայ Սանահնոյ Սուրբ Աստուածածնին տա­րէնն Ա. լիտր մոմ, յիշատակ ինձ եւ ծնօղացն իմոց:

ճկե. 227բ Կամաւն Աստուծոյ ամենակալին ես՝ Սմբատի որդի Յեարալիս... ես՝ տէր Մարտիրոս, գրե­ցի եւ վկա եմ: Գրեցաւ ի ՌՃԼԸ. (1689) թվին, Մարտի ԻԵ.ին (25):

ճկզ. 228աբ Կամաւն Աստուծոյ ամենակալին ես՝ Ղարիբի որդի Կիրակոսս... գրեցաւ ՌՃԼԹ. (1690), Փետըրվարի Ժ. ի սուրբ ուխտն Սանահին:

ճկէ. 229ա Պատճառն այս է գրոյս, որ ես՝ Ղարայ Ղարայխան-բէկի որդի Ասլան-բէկս... ՌՃԿԳ. (1714) թվին, նուէնբերի ԺԲ.ին (12). ամէն:

ճկը. 229բ-35բ Յիսուս Քրիստոսի ծառայ տէր Դանիէլ կաթուղիկոս եւ ծայրագոյն պատրիարգ... իւրոյ իսկ ձեռամբ ստորագրեալ էր:

ճկթ. 235բ Դանիէլ կաթողիկոս Հայոց եւ պատ­րիարգ Սրբոյ Էջմիածնի... լուսարար Մօղնու եկեղեց­ւոյ, որ ի Թիֆլիզ:

ճհ. 236աբ Կամաւն Աստուծոյ ամենակալին ես՝ կնեազ Ղահրաման Դաւթեան Երկայնաբազուկ Ար­ղու­թեանց... յամի Տեառն 1856 եւ ազգականին ՌՅԵ. (1856), ի 1ն Յուլիսի, ի Թիֆլիզ:

ճհա. 259բ-60բ Կամաւն ամենայն սուրբ Հոր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն... ես՝ Խէչիկ աբեղէս, գիրս գրեցի, վկայ եմ, Աստուծոյ վկայ: Թվ. ՌՃԻԶ.ում (1677):

ճհբ. 262բ-3ա Կամաւն Աստուծոյ ամենակալին եւ իմ յօժար սրտիւս... գրեցաւ ի ՌՄԿԸ. (1819) թուին եւ Ապ­րիլի Բ. (ունի վրացերէն՝ მე წერილის მოწამე ვირ-კნიაზ არღუთიცკი ფარსადან [Սոյն գրիս վկայ եմ. իշխան Փարսադան Արղութիցկի]):

ճհգ. 263բ Ողորմութեամբն Աստուծոյ եւ բարե­խօ­սութեամբ սուրբ Աստուածածնիս, մեք քաղաքա­ցիքս... ամէ ամի Յարութեան գայ ի դուռն Սուրբ Աս­տուածածնիս, ի ձեռն Բարսեղ յեպիսկոպոսին. ամէն:

ճհդ. 263բ-4բ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Սանահ­նե­ցի Երկայնաբազուկ Արղութեանց որդի Շիօշ-բէգի... Արդ, որք կարդայք, զիս յաղօթս յիշեցէ՛ք. ՆՀԲ. (1023) թուին:

ճհե. 264բ-5ա Թիւն ՉԻԲ. (1273), յիշխանութեանն եւ ի տէրութեանն ուխտիս աթաբէկ-ամիրսպասալար պարոն Սադունին... Համազասպի. Երկայնութիւն՝ ԻԴ. շահի գազ եւ կէս: Լայնութիւն՝ ԺԷ. շահի գազ եւ կէս:

ճհզ. 266ա Սուրբ վարդապետի սպասաւոր Յով­սէփ վարդապետ... մնաց առ Առաքել եպիսկոպոսն:

ճհէ. 266բ Ի մէջ գրոյս համարեալ, գրեալ եւ ան­գիր թերթք են... Անդամք՝ Մովսէս աւագ քահանայ Սա­լա­թեանց, Յարութիւն քահանայ Սուզանեանց:

ճհը. 267ա Շիխի զուռիաթն, որ թագաւորութիւն ա արել... ապա Շահ Սուլէիմանն թախտն ելաւ: Թվին ՌՃԺԵ. (1666):

ճհթ. 267ա Շահ Սուլէիմանն ԻԸ. (28) տարի շա­հու­թիւն արավ: Շահ Սուլթան Հուսէինն թվին ՌՃԽԳ.ին (1694) թախտն ելավ:

ճձ. 267ա Ես՝ Մողնու տէր Շմայոնըս գրեցի: ՌՃԿԴ. (1719):

ճձա. 267բ Սանահնու վանից եկեղեցիքն – Սուրբ Աստուածածին եւ իր մեծ ժամատունն վեց սիւնիւք... Սուրբ Սարգիս, [Սուրբ] Կարապետ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

1ա Զգործս ձեռաց մերոց ուղիղ արա՛յ մեզ, Տէ՛ր, զգործս ձեռաց մերոց աջողեա՛ ի մեզ:

1ա Ես՝ Վարդան վարդապետ, եկի Սանահին նուի­րակ ի թվականին ՌՃԽԶ. (1697), յաւուրս Բ. հայ­րա­պետացն՝ Նահապետին եւ Ստեփաննոսի, որ <էր> կայր ի կալանս՝ Դ. վարդապետօք, յԵրեւան քա­ղա­քի:

135ա Գաղափարօղ նամակիս Սարգիս գեղջուկ նորաբողբոջ քահանայ յիշեսջի՛ք:

222բ Մինչեւ աստ գրեցինք մեք:

ՆՇՈՒՄ՝ 1ա՝ «745/3031, ԺԷ.-ԺԹ., Մ[եսրոպ] եպ[իս­կոպո]ս»:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ Պհպ. Աա սեւ թանաքով բոլորակ, 70ա սեւ թանաքով քառակուսի, 182բ սեւ թանաքով ուղ­­ղանկիւն, 220ա սեւ թանաքով քառակուսի, սեւ թանաքով ձուածիր, 212ա, 217բ, 218ա, 218բ սեւ թա­նա­քով բոլորակ՝ անընթեռնելի, 70ա սեւ թանաքով բոլորակ՝ «بندۀ خدا... [Աստուծոյ ծառայ]», 75բ, 126ա կարմիր թանաքով բոլորակ, կենտրոնում Քրիստոս՝ «ՅԻՍՈՒՍ ՔՐԻՍՏՈՍ»/ ՇՆՈՐՀՕՔՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ ԵՂԻԱ­ԶԱՐ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ, / ՌՃԷ. (1658)», 139ա կարմիր թանաքով բոլորակ՝ կենտրո­նում Քրիստոս՝ «ՅԻՍՈՒՍ ՔՐԻՍՏՈՍ, / Է: ՇՆՈՐՀՕՔՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ ՆԱՀԱՊԵՏ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱ­ՅՈՑ, / ՌՃԽ. (1691)», 181բ, 182ա երիցս, 183ա, 210բ հնգիցս, 211ա, 212ա սեւ թանաքով ձուածիր «...بنده محمد [ծառայ Մուհամեդ///|»: 182բ սեւ թանաքով քա­ռա­կուսի, 210բ երիցս, սեւ թանաքով քառակուսի՝ «آل محمد.. [Մուհամեդի տոհմը]», 260ա սեւ թանաքով վերին ծայրը սուր բոլորակ՝ «(1656-7) عبده یکن 1067 [Աստուծոյ ծառայ, Եգան]», 260ա վրացերէն, անընթ. 2րդ տողում՝ «իագոն յԵկան»՞:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Աա, Բբ, Գա, 1ա՝ հայերէն եւ վրա­ցերէն զանազան տառեր եւ բառեր, Պհպ. Բա, Գա՝ այբուբեն՝ «Ա-Ք», Պհպ. Բբ՝ «Եսայի///, Մայիսի 23», 1ա՝ «Զգործս ձեռաց քոց մի՛ անտէս առնէր, որ մի՛ անտես, տես քոց սրբոց խնայեսցի քոյոց արարածոց», «Ես գրե­ցի՝ Էդիշէլ», «Давидъ Меликов», Գա՝ «Վարդան, ալայղ, փառք Աստուծոյ յամենայն ժամ թէական է բանս», 35ա՝ «Մինչ ցայս վայր», 69բ՝ «եղբայր իւր Աբաս». 70ա վրացերէն՝ «վկաներ, զերամ քարտուղար, խա­սադար տէր, օտար մաճուլրաձէ», 263ա վրացերէն՝ «Այս գրի վկայ եմ՝ կնեազ Արգութովի Փարսադան»:

3032

ԴԻՈՆԷՍԻՈՍԻ ԱՐԻՍՊԱԳԱՑՒՈՅ ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ

(Թրգմ. Ստ. Լեհացի)

 

ՌՃԺԱ. – 1662

ԳՐԻՉ՝ Գրիգոր Երեւանցի:

ԹԵՐԹ՝ 358+2 (կրկն.՝ թ. 1, 89). չգրուած՝ 1ա-գ, 4ա, 160բ, 358աբ: ՊՐԱԿ՝ Ա-Լx12: ՆԻՒԹ՝ թուղթ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20x13: ԳՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ միասիւն (13x8): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 2ա): ՏՈՂ՝ 27: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի՝ դռնակով (Ա. փեղ­կին՝ կենտրոնում՝ շրջանակի մէջ Խաչելութիւն, թեւերի տակ մա­կա­գրած՝ «ՅԻՍՈՒՍ ՔՐԻՍՏՈՍ», կազմի եզրագծով՝ «ԿՐԿԻՆ ԱՆ­ԳԱՄ ԹԱՐԳ­ՄԱՆԵՑԱՒ ԴԻՈՆԷՍԻՈՍԻ ԳԻՐՔՍ, Ի ՁԵՌՆ ԻԼՈՎԱՑՈ ՍՏԵ­ՓԱՆՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏԷ, ԹՎԻՆ ՌՃԺԱ. (1662)»), միջուկը՝ տախ­տակ, աս­տա­ռը՝ վարդագոյն մետաքս. լուսանցակողերը՝ կար­միր: ՊԱՀ­ՊԱՆԱԿ՝ Ա-Զ+Է-ԺԲ. չգրուած մագաղաթ (Ա, Բ, ԺԱ, ԺԲ), թուղթ (Գ-Ժ):

Նմուշ 2ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 5ա: Ճակատա­զարդ՝ 82ա, 161ա, 309բ, 320ա, 342ա: Լուսանցազարդ՝ բու­սական, յուշկապարիկ: Զարդագիր՝ հանգուցագիր, կենդ­ա­նա­գիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, թեթեւակի վնա­սուած, քերծուած, խունացած, դռնակը կծկուած, դռնակի կաշին եւ աստառը պատռուած, 3ական կապիչներն ու գամերն ընկած. լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ. թերթերը տեղ-տեղ աղ­տոտուած, խոնաւութեան եւ թանաքի հետքերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 2ա-357բ Գիրք սրբոյն Դիոնէսիոսի Արիսպա­գացւոյ. Յաղագս երկնայնոցն քահանայապետու­թեան

Տե՛ս ձեռ. 110, 1բ-348բ: Յառաջաբանութիւն գրոց/2ա-3ա: 1/3ա-81ա: Ցանկ/3աբ: ա/4բ-10բ: բ/10բ-21ա: գ/21ա-5ա: դ/25ա-30բ: ե/30բ-3ա: զ/33ա-5ա: է/35ա-45ա: ը/45ա-9բ: թ/49բ-55բ: ժ/55բ-7բ: ժա/57բ-9բ: ժբ/59բ-61բ: ժգ/61բ-9ա: ժդ/69աբ: ժե/69բ-81ա: 2/81ա-158ա: Ցանկ գրքոյս/81: ա/81բ-8բ: բ/88բ-98բ: գ/99ա-117ա: դ/117ա-27բ: ե/127բ-39ա: զ/139ա-45բ: է/146ա-58ա: 3/158ա-308բ: Ցանկ գրքոյս/158բ: ա/159բ-78ա: բ/178ա-93բ (գլխահամարը՝ չիք): գ/193բ-8ա: դ/198ա-244ա: ե/244ա-59ա: զ/259ա-62բ: է/262բ-73ա: ը/273ա-81բ: թ/281բ-91ա: ժ/291ա-3բ: ժա/293բ-301ա: ժբ/301ա-3բ: ժգ/303բ-8բ: 4/308բ-19ա: Ցանկ գրքոյս/308բ: ա/308բ-13բ: բ/313բ-4բ: գ/315ա-7ա: դ/317աբ: ե/317բ-9ա: 5/319ա-354ա: Ցանկ թղթոց/319աբ: ա/320ա-1բ: բ/321բ-2ա: գ/322աբ: դ/322բ-4բ: ե/324բ-5ա: զ/325աբ: է/326ա-31ա: ը/331ա-41ա: թ/341ա-52ա: ժ/352ա-4ա: ժա/չիք: Յիշատակա­րան թարգմանչի/354ա: «Պատմութիւն սրբոյն Դիոնէ­սիո­սի»/ 354ա-6բ: Յիշատակարան գրոցս/357աբ (տե՛ս ձեռ. 109, 404ա-5բ):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 356բ Գծեցաւ ձեռամբ յոգնամեղ Գրիգորի Երե­ւանցւոյ:

Տե՛ս նաեւ կազմ Ա.:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1բ (1726 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է Դիոնէսիոսի Արիսպագացւոց Սուրբ Գիրգս ի դուռն Սուրբ Ստե­փան­նոսին Աստապատու մեծի վանիցն, ՌՃՀԵ. (1726) թվին. ամէն (նման՝ 356բ):

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 1բ սեւ թանաքով ձուածիր՝ «ՅՈՎ­ՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Աստուածաբանութիւն Դ[իոնի]­սիոսի Արիսպագացւոյ, թարգ. ի լատիներէնէ ի [հայ] բարբառ Ստեփ. վ. Իլո[վացո]», Պհպ. Աա՝ «783/ 3032», «ՌՃԺԱ. – ///, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Ըբ՝ «Գիրիգոր»:

ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Բբ՝ զարդագիր «Ե», Պհպ. Գբ՝ ծաղիկ, Պհպ. ԺԱբ՝ անընկալելի:

3033

ԱՒԵՏԱՐԱՆ

ՀՌՈՄԿԼԱ

Չ. – 1251

ԳՐԻՉ եւ ԾԱՂԿՈՂ՝ Սարգիս սրկ.: ԿԱԶՄՈՂ, ՍՏԱՑՈՂ՝ Վար­դան քհյ:

ԹԵՐԹ՝ 410. չգրուած՝ 2ա, 3բ-4ա, 5բ-6ա, 7ա, 8բ-9ա, 10բ-1ա, 12բ-3ա: ՊՐԱԿ՝ 2x6+1+Ա-Ծx8 (Գ, ԻԵ-ԻԶ, ԽԲ 7, ԺԴ 9, ԼԹ 10, Ծ 6): ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x14,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկ­սիւն (14x9,5): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 34ա): ՏՈՂ՝ 18: ԿԱԶՄ՝ դրոշ­մազարդ շագանակագոյն կաշի, դռնակով, Ա. փեղկին քանդա­կա­­զարդ, կոստղապատ (20 կոստղ) արծաթէ կրկնակազմ, կենտ­­րոնում՝ Մկրտութեան բարձրաքանդակ, որի վերը եւ վարը մա­կագրած՝ «ՅԻՇԱՏԱԿ Է ՍՈՒՐԲ ԱՒԵՏԱՐԱՆՍ ՄԵԼՔՈՒՄԻ ՈՐԴԻ ՍՈՒՔԵԱՍԻՆ, ՌՄԻԱ.ԻՆ (1772)», անկիւններում՝ 1ական սերով­բէի բարձրաքանդակ. երկու կապիչներով, միջուկը՝ տախտակ, աս­­տա­ռը՝ նարնջի մետաքս, դռնակինը՝ ծաղկազարդ դաջածոյ կտաւ:

Նմուշ 34ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Մատթէոս՝ 13բ, Մարկոս՝ 125բ, Ղու­կաս՝ 197բ, Յովհաննէս՝ 315բ: Լս-ային՝ Աքաղաղ՝ 116ա, 189բ, 304ա, 393բ, Հուր եկի արկանել՝ 262ա: Խորան՝ 2բ-3ա (մէջ­ները՝ Եւսեբիոս, Կարպիանոս), 4բ-5ա, 6բ, 7բ-8ա, 9բ-10ա, 11բ-2ա: Կիսախորան՝ 14ա, 126ա, 198ա, 316ա: Լուսան­ցա­զարդ՝ բուսական, տաճար, խաչ, թռչուն, կենդանի: Զար­դա­գիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր (նաեւ սիրամարգ՝ «Հ» գիրը՝ 262ա, 329ա): Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, շա­գա­նակագոյն, մանուշակագոյն, նարնջագոյն, սեւ, սպիտակ, ոսկի:

Ծնթ. Մանրանկարչութեան համար տե՛ս Ա. Գէորգեան, Հայ մանրանկարիչներ. Մատենագիտութիւն, Թ-ԺԹ. դդ., էջ 647, հմմտ. Աստղիկ Գէորգեան, Սարգիս ծաղկող (ԺԳ. դ.).- Բանբեր Մատենադարանի, հտ. 10, Երեւան, 1971, էջ 151-9, Լ. Դուրնովո, Հին հայկական մանրանկարչութիւն (ալբոմ), Երեւան, 1952, նկ. 26, Հայկական մանրանկարչութիւն, Վե­նե­տիկ, 1966, էջ 14, Լ. Ազարեան, Կիլիկեան մանրա­նկար­չութիւնը ԺԲ-ԺԳ. դդ., Երեւան, 1964, էջ 96, Sirarpie Der Nersessian, Miniature Painting in the Armenian Kingdom of Ci|icia (from the twe|fth to the fourteenth century), volume I, Washington, 1993, p. 47, volume II, 146-9:

ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ – Ճաշոց: Թ. դ.: Ա+Բ. ստացուած 1 թերթի ընդերկայնակի եւ ընդլայնակի հատումով՝ բնագիրը կտրած: Մագաղաթ, (21x14,5). միասիւն (նախկինում երկսիւն, Պհպ. Ա.՝ 17,5x9. Պհպ. Բ. 19x13). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 8, Պհպ. Ա, 6՝ Պհպ. Բ: Ունի բազմագունի բուսական լու­սանցազարդ՝ Աբ: Կարդալ՝ Բբ, Աբ «Փա՜ռք ի բարձունս: Եւ եմուտ յԵրուսաղէմ, ի տաճարն... երկոտասանաւքն հանդերձ» (Մարկ. ԺԱ. 10-11), Աբ, Աա՝ «...[հ]ինգերորդ կիւրակեին առա­ւու­տուն. [Եւ] յելանել նորա[ի] [տա]ճարէ անտի... առանձինն, [Պետ]րոս եւ Յակո[վբոս]» (Մարկ. ԺԳ. 1-3), Բա՝ «Զի յարիցէ ազգ... եղիցին շարժմունք ի տեղ[իս]» (Մարկ. ԺԳ. 8) (տե՛ս Ճա­շոց գիրք, Վաղարշապատ, 1872, էջ 135-6, հմմտ. ձեռ. 979, 111բ-2ա):

Նմուշ Բա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. թերթերին զանազան բծեր եւ հետքեր, որոշ լուսանցազարդերի գոյները թափուած, թ. 36-7ի միջեւ 1 թերթ ընկած, թ. 403-410ը ստ. աջ անկիւնը թափուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1. 2բ-3ա Թուղթ Եւսեբեայ:

2. 4բ-12ա Համաբարբառ (նաեւ ի ստ. լս.՝ ցրուա­ցանկ):

3. 14ա-124բ Աւետարան Մատթէոսի (չիք՝ Ը. 11-21):

4. 126ա-197ա Աւետարան Մարկոսի (196ա-7ա Յարուցեալ Յիսուս):

5. 198ա-315ա Աւետարան Ղուկասու:

6. 316ա-409ա Աւետարան Յովհաննու (349աբ՝ Իրք կնոջն շնացելոյ):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 11բ (խորանի մէջ, ոսկու հէնքի վրայ, երկա­թագիր) Ո՜վ յանըսկիզբն ծոցոյ բան, / որ ծաղկեցար յազգս մարդկան, / եւ մեզ զշնոր|12ա|հս քո շրթան, / հեղեր աւրհնեալդ յաւիտեան, / դու զպճնող քո բանի՝ / զՎարդան արա՛ յիշման արժանի:

124բ (երկաթագիր) Զկուսակրաւն քահանայս մեր զՎարդան, յիշեսջի՛ք ի Տէր:

195բ Զմեղուցեալս Վարդան՝ ստացաւղ սուրբ տա­ռիս, յիշեսջի՛ք ի Տէր:

408ա Զստացաւղ սուրբ տառիս՝ զկուսակրաւն քահանայ զՎարդան, յիշեսջի՛ք ի Տէր:

408ա (Երկաթագիր)՝ Փա՜ռք միշտ փառաւորելոյն Աստուծոյ՝ Հա[ւ]ր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն, միոյ զաւրութեան, տէրութեանն եւ կամաց. ամմէն: |408բ| (բոլորգիր)՝ Որոց բաղձալի է հանդերձեալ կենացն խոստ­մունք եւ սէր Արարչին, նոքա միշտ մրցին, թէ որպէս ժառանգորդք լիցին կենացն անվախճանից եւ մտայոյզ դեգերանաւք տոչորին զկամս Տեառն իւրեանց կատարել, ոմանք զանձինս իւրեանց ճգնութեամբ պա­տա­րագեն, եւ կէսք յաղքատս եւ ի տնանկս ծախեն զգոյս իւրեանց, եւ այլք պէսպէս բարեգործութեամբ հա­ճոյա­նան Աստուծոյ, եւ իւրաքանչիւր ըստ կարի իւրում եւ ըստ շնորհելոյ նմա ի վերուստ, եւ զի թեպէտ եւ ըն­դու­նաւղն ընծայից հեզ է եւ խոնարհ եւ հայի ի յաւժա­րու­թիւն սրտին, եւ ոչ յաղագս սակաւուց զոք մերժէ, այլ յարգէ, գովէ եւ մեծամեծաց յիշատակի ար­ժա­նի առնէ եւ պարգեւաց հատուցման, որպէս զ|409ա|կինն այրի, որոյ բանք բարեաց քարոզի միշտ ի ներկայս յեկեղեցի սուրբ, զարթուցանել զմեզ ի թմբրու­թենէ մահաբեր քնոյ եւ յորդորել ի նախանձ հոգեւոր: Իսկ ի թուակա­նիս հայոց Չ. (1251), յամս աստուածապատիւ մեծի կա­թուղիկոսիս Հայւոց եւ հասարակաց հաւրս տեառն Կոստանդեա, զոր Տէր Աս­տուած ըստ առաջին սուրբ հայրապետացն դասես­ցէ, ընդ որս ես՝ Վարդան նուաստ ծառայ Քրիստոսի եւ աշա­կերտ սուրբ տեառնս, եւ ըստ շնորհացն Աստուծոյ սպասաւոր եւ փակակալ մեծա­փառ տաճարացս Աս­տու­ծոյ տանս հայրապետական աս­տուածապահ դղե­կիս, որ կոչի Հոռոմկլայ, ցանկա­ցող եղեալ բարեաց ճա­նապարհի առաքինեաց եւ ուշ եդեալ, թէ ընթանամ յառաջ, եւ ոչ ունելով աւժընդակ գործս ինչ անբիծ: Արդ, ակն չոր|409բ|ից աւետարան­չացս եդեալ զձեռս առ սոսա, բարձեալ մատամբ սրտի հառաչեալ, առ իշ­խա­նութեան աւուրն զսոսա բարեկամ կոչել եւ ասել, թէ՝ Ե՛կ, որդի՛, եւ կա՛ց առ իս անմեկ­նե­լի, վասն որոյ առեալ մեր զսուրբ աւետարա­նիչս Յո­հա­նէս եւ զՂու­կաս եւ զՄարկոս եւ զՄատթեոս, եւ զբանքս նոյն ինքն փրկչին բարեխաւս ունելով առ ինքն Աստուած, վասն անարժան ծառայիս ողորմու­թեան, եւ գրել ետու զսուրբ մատեանս զայս ծաղկերանկ եւ ոսկենկար յաւ­րի­­­նուա­ծով ի լաւ եւ յընտիր աւրի­նակէ, բանիւ եւ եղա­նա­կաւ, ընդ հովանեաւ մաւրն լու­սոյ Սրբոյ Աստուա­ծածնի եւ գեղեցկայարմար տաճա­րիս Սրբոյն Գրի­գո­րի, յիշա­տակ հոգւոյ եւ բարեխաւս յատենին: Արդ, եդեալ զերեսս յերկրի՝ աղաչեմ զդասս |410ա| սրբազա­նից, զի յորժամ ընթեռնոյք զաստուա­ծա­խաւս մա­տեանս զայս ի ժամ սոսկալի սուրբ պատա­րագին, յի­շես­ջի՛ք սրտի մտաւք զմեղուցեալս Վարդան՝ զկազ­մող եւ զստացաւղ սուրբ մատենիս, աղաչեմ յիշել եւ զծնաւղսն իմ եւ զհամաւրէն ազգայինսն իմ. եւ որք յիշէքդ, յիշեալ լիջիք եւ դուք ի Քրիստոսէ, որ է աւրհ­նեալ յաւիտեանս. ամէն: Ընդ նոսին աղաչեմ եւ զիս յիշման արժանի առնել՝ զանարժանս ի գրչաց Սարգիս սարկաւագ եւ զծնաւղսն իմ եւ զամենայն արեան մեր­ձաւորսն իմ: Դարձեալ աղաչեմ զյիշողսդ յիշման ար­ժա­նի առնել զտէր Ստեփանոս արհիեպիսկոպոս Մե­լի­տենոյ եւ զհարազատ եղբայրն իւր՝ զհայր Մա­կար, որ նիւթոյս առիթ եղեն, եւ Տէր Յիսուս, որ առատն է ի պարգեւս, յիշողացդ եւ յիշ|410բ|ելոցս առ­հա­սարակ ողորմեսցի. եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամմէն:

Տե՛ս ԺԳ. դ. յիշ-ք, էջ 260-2, Հմր 211:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 410բ (1402 թ., բոլորգիր) Ես՝ Լիպիկ, որդի Ասկանտարայ, իմ կամաւ եւ իմ սրտի յաւժարու­թեամբ ծախեցի զսուրբ Աւետարանս Աւագտիրին եւ առի զգինն ի լման անպակաս, ու այլ մարդոյ խաւսք ու դաւի չկայ ի յայս մէջս, ո՛չ իմ, ո՛չ իմ որդւոյ ու ո՛չ այլ մարդոյ: Ծախեցաւ գիրքս եւ գրեցաւ սակաւ գիրս ի թվին ՊԾԱ. (1402): Հաստատ է գիրս կամաւն Աստու­ծոյ: Ես՝ Յովանէս վարդապէտս, որ զգիրս գրեցի, վկայ եմ, ես՝ Կոստանդ աբեղէս, վկայ եմ: (նոտրգիր)՝ Զինչ վարդապէտ գրեց, իմ՝ Լիպիկիս, խրերով է:

Տե՛ս ԺԵ. դ. յիշ-ք, Ա. էջ 27-8 (25):

2. 1ա (1532 թ., բոլորգիր) Փա՜ռք անեղին եւ անմահին՝ Հաւրն երկնաւորի եւ Որդոյն միածնին եւ Սուրբ Հոգոյն. յօիտ[եա]նս. ամէն: Արդ, գնեցաւ սուրբ Աւետարանս ի հալալ վաստակաց իմոց: Ես՝ Տէրաւագս, ջեռմեռանդ սիրով եւ ըղձալի եւ փափագմամբ սրտիւ ըստացայ սուրբ Աւետարանս՝ ի փրկութիւն հոգոյ իմոյ եւ ծնաւղաց իմոց: Արդ, ըստացան սոքա զսուրբ Աւե­տա­րանս ի հալալ եւ արդար վաստակոց իւրեանց՝ յի­շա­տակ իւրեանց եւ ծ[նո]ղանց իւրեանց: Եւ արդ, աղա­­չեմ զձեզ, որք հանդիպիք՝ ի սմանէ կարդալով կամ աւրինակելով կամ տեսանելով, յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ աղաւթս ձեր զՏէրաւագ, զհայրն իւր՝ Տիրաւագ, եւ զմայրն՝ Խումարխաթուն եւ եղբայրն՝ Փիրզատ եւ եղ­բայրորդին՝ Ոյլոյբապայ՝ հ[անգուցեալ], եւ քոյրքն՝ Գան­­ձիկ, Նանայ, Շահնամ, Թանկիկ, ընդ նմին զքե­ռին՝ խոջա Ազտամաշխ, տէր Գրիգոր, Թոտան, Աս­տուածատուր, Ովանէս, ընդ նմին եւ զմիաբանքս՝ տէր Հայրապետ, տէր Ովանէնս, ընդ նմին եւ այլ ազգ եւ ըն­դանիքս. ամէն: Ես՝ Տէրաւագս, գնեցի զսուրբ Աւե­տա­րանս ի թվականիս ՋՁԱ. (1532), ի ժամանակս, որ |1բ| Հոռում երեկ ի Հայոց աշխարհս եւ զՍոբիս փա­խուց: Գնեցի զսուրբ Աւետար[ան]ս եւ տուի՝ ի դուռս Սուրբ Նշանիս վախմն, ոչ ում դաւին չլի: Ով որ հա­կառակի կամ դաւի առնէ կամ ծախի կամ տանի կամ այլայլիք անէ, նա նզովեալ եղիցի, մասն Իուդաի առնէ եւ անէծք Կորխայի, այլեւ Աստուած աւրհնէ զայն կրաւ­­նաւորն, որ Աստուած այսպէս հարկիս առնէ զսուրբ Աւե­տար[ան]իս, եւ յիշէ՛ զիս՝ զՏէրաւագս եւ զծնաւղս եւ զազգս եւ զմամն, հաւրամամն՝ Մըրվադ եւ Թանկ­մամն, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, եւ Աստուած զձեզ յիշէ. ամէն: Եւ զՂոկաս սուտանուն կրօնաւորս, որ զգիր գրե­ցի, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, եւ Աստուած զձեզ յիշէ. ամէն:

125ա (1532 թ., բոլորգիր) Փա՜ռք անեղին եւ ան­մահին՝ Հաւրն երկնաւորի եւ Որդոյն միածնին եւ Սուրբ Հոգոյն. յաւիտեանս. ամէն: Զվերջին ըստացողս, որ ըս­տացաւ զաստուածաշունչ սուրբ Աւետարանս հալալ վաստակոց՝ իւրանց յիշատակ, որ ասեն, թէ. «Երանի այնոցիկ, որ ունին զաւակ Սիոն եւ ընդանի Երու­սա­ղէմ» (Ես. ԼԱ. 9): Ես՝ Տէրաւագ, գնեցի զԱւետար[ան]ս յիշատակ ինձ եւ ծնաւղաց՝ հաւրն իմ՝ Տիրաւագին, մաւրն իմ՝ Խումարխաթունին, եւ եղբայրն՝ Փիրզա­տին, հանգուցեալ երբայրն՝ Ուլուպաբայ եւ քոյրն իմ՝ Գան­ձիկ, Նանայ, Շահնամ եւ Թանկիկ, եւ երբայ­րոր­դին՝ Ոյ­լոյբապայ: Տուինք ի դուռն Սուրբ Նշանին, այլ ոչ ում դաւի չլինի, ով դաւի անի, մասն Իուդաի առնէ. ամէն:

3. 1բ (1674 թ., բոլորգիր) Արդ, աղաչեմ զձեզ ես՝ Ասլանի դուսդր Մարիամ, կոստղիլ տուի Աւետարանս՝ յիշատակ ինձ եւ իմ ծնօղ մայր՝ Գուլուն, թվին ՌՃԻԳ. (1674) ի դուռն Սուրբ Նշանին:

4. Տե՛ս կազմ Ա. (1772 թ.).

5. 410բ (ԺԸ. դ., բոլորգիր) Զսուտանուն կազմողս յիշեցէ՛ք ի Տէր, աղաչէմ:

Ծնթ. խօսքը գուցէ Մելքումի որդի Սուքեասի մասին է. տե՛ս Կազմ:

ՆՇՈՒՄ՝ Պհպ. Աա՝ «785, 3033», 1ա՝ «Չ. – 1251, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 13բ՝ «Գիրք ծնդեան Յիսուսի Քրիս­տոսի որդւոյ», 125բ՝ «Սկիզբն Աւետարանի Յիսուսի Քրիստոսի որդւ», 197բ՝ «Քանզի բազումք յաւժարէ», 315բ՝ «Ի սկզբանէ էր բան»:

3034

ՄԱՇՏՈՑ ՁԵՌԱՑ

 ԷՆԿԻՃԱՂԱԼԱՅ (ԳԵՐՄԱՆԻԿԷ)

ՌՂԹ. – 1650

ԳՐԻՉ՝ Գասպար: ՍՏԱՑՈՂ Փիլիպպոս:

ԹԵՐԹ՝ 175+2 (կրկն.՝ թ. 113, 162). չգրուած՝ 1ա, 175աբ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԵx12 (ԺԵ 9): ՆԻՒԹ՝ թուղթ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն, կարմրով սահմանագծուած (15,5x11): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 80ա): ՏՈՂ՝ 21: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շա­գա­նա­կագոյն կաշի, դռնակով, Ա. փեղկին՝ մետաղէ խաչ, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ կապոյտ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կար­միր:

Նմուշ 80ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Լս-ային. կրօնաւոր՝ 97բ, Լուացումն աւազանի՝ 161ա: Խորան՝ 4ա, 286ա: Լուսանցազարդ՝ բու­սա­կան, ոչխար (59բ), սկիհ եւ գաւաթ, աքաղաղ (68բ), խաչ, տա­ճար: Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր, մարդադէմ: Գոյն՝ վարդագոյն:

ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ – Աւետարան Յովհաննու: Ժ. դ.: Ա+Բ, ստացուած 1 թերթի ընդերկայնակի հատումով եւ ընդլայ­նա­­կի եզրահատումով: Մագաղաթ, 20,5x16,5 (Ա), 20,5x12,5 (Բ). երկսիւն (15x8,5)՝ Ա., երկսիւն (16,5x12,5)՝ Բ., բոլորգիծ եր­կա­թա­գիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 7 (Ա), 9 (Բ): Կարդալ՝ Բա-Աբ, Բբ-Աա՝ «[Եկա]յք եւ տեսէք: Եկին եւ տեսին՝ ուր էին աւթեւանք նորա... զի գայր առ նա, ասէ վասն նորա» (Ա. 39-47):

Նմուշ Բա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, Ա. փեղկի կոստ­ղերը, կապիչներն ու գամերը ընկած, Բ. փեղկի վերին հատուա­ծի կաշին պատռուած. լուսանցակողերը մասամբ գու­նա­թա­փուած, կեղտոտուած. թերթերին զանազան կեղտաբծեր, բոր­բո­սի եւ խո­նաւութեան հետքեր, թ. 174-5ի միջեւ 2 թերթ պատռած-հա­նած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

– 1բ-2բ [Ցանկ] – Ա. Կանոն մկրտութեան... ԽԵ. Կա­նոն նորակերտ գիրք աւրհնել:

1. 3ա-10բ [Ա.] Կանոն մկրտութեան – Նախ բերեն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ ասեն Սաղմոս ի թիւ... Տէր մեր Աստուած բարերար, որ զվրիպեալս...

2. 10բ-1բ Բ. [Կանոն յետ Ը. աւուրն. ձեռ. 956, 9բ] – Եւ յետ ութ աւուրն վերացուցանէ զթագն ի գլխոյն եւ ասէ զաղօթս. Որք մկրտեցան եւ լուսաւորեցան...

3. 11բ-2բ Գ. Կանոն քառաւնաւորեայ աւուր, յոր­ժամ բերեն զմանուկն եւ զմայր իւր եւ զման­կա­բարձն յեկեղեցին – Պարտ է մօր մանկանն Խ. (40) ծունր կրկնել յարտաքոյ դրան եկեղեցւոյն. եւ քահա­նայն ասէ զաղօթս. Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ եկիր ի փրկու­թիւն ազգի մարդկան...

4. 12բ-3բ Դ. Կանոն խաչ փոխելոյ, որ է ձեռն տալ – Երթան ի դուռն եկեղեցւոյն եւ ասեն Սաղմոս... Աս­տուած յաւիտենական, որ զանգոյգս եւ զբացորո­շեալս...

5. 13բ-6բ Ե. Կանոն պսակ աւրհնելոյ – Տանի քա­հանայն զհարսն եւ զփեսայն յեկեղեցին... Եւ ասաց Աստուած. Արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում...

6. 16բ-8բ Զ. Կանոն պսակ վերացնելոյ – Սաղմոս. Երանի ամենեցուն, որ երկնչին ի Տեառնէ... Ա՛րբ ջուր ի քոց ամանաց եւ ի քոց ջրհորաց աղբերաց...

7. 19ա-21բ Է. Կանոն հաղորդ տալոյ – Առնու քա­հա­նայն զփրկական եւ զմեղսաքաւիչ սուրբ խոր­հուրդն... Տէր Աստուա՛ծ ամենակալ, ամենագութ, ամե­նա­խնամ, ծածկագէտ որդւոց մարդկան...

8. 21բ-34բ Ը. Կանոն զամենայն վաղխճանեալսն յուղարկել առ Քրիստոս – Ասի կանոն. Երկինք պատ­մեն... Աստուած յաւիտենական, անըսկիզբն, անեղ, ան­իմանալի, անհասանելի...

9. 34բ-9ա Թ. Գանձ մեռելթաղին – Մինդ ի յԷէն, Բանդ որ ի Հաւրէ...

10. 39ա-43ա Ժ. Կանոն երկրորդ աւուրն – Առաւօ­տուն գան ի հանգիստն եւ ի գնալն ասեն... Այլ մեք պարտիմք գոհանալ զամենայն ժամ...

11. 43ա-53բ ԺԱ. Կանոն տղայաթաղ առնել[ոյն] – Ասեն Սաղմոս. Առ քեզ, Տէ՛ր... Փա՜ռք քեզ թագաւոր յաւի­տենական, Աստուած եւ արարիչ...

ա. 50բ-2ա Գանձ թաղման՝ ի բերանոյ մեռելոյն, հա­­մեղ եւ պատշաճաւոր – Այսաւր եհաս հրաման արար­չէն...

բ. 52ա-3բ Տաղ թաղման. ի վերայ տղայի եւ ման­կան ասա՛ – Արարիչն արարածոց մեզ բարկա­ցաւ..

12. 53բ-5ա ԺԲ. Կանոն երկրորդ աւուրն – Երթան ի գերեզմանն եւ ասեն Սաղմոս... Զի ի Տեառնէ եղիցի դարձ արդարոց...

13. 55ա-8բ ԺԳ. Կանոն ոգեհանգիստ առնելոյ կամ պատարագ մեռելոց – Ասեն Սաղմոս թիւ ԼԱ. Երա­նի՜, ում թողութիւն... Անկեալ եմք առաջի քո, մար­դա­սէր...

14. 58բ-9ա ԺԴ. Աւրհնութիւն հատի եւ պատա­րագի – Աւրհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ արարիչդ ես ամենայն արարածոց...

15. 59ա-63բ ԺԵ. Կանոն Տեառնական աւրհնելոյ – Ածեն զնուիրեալն ի դուռն եկեղեցւոյն... Եւ կոչեաց Տէր զՄովսէս եւ խօսեցաւ ընդ նմա...

16. 63բ-4ա ԺԶ. Աւրհնութիւն աղի – Նախ ասի Սաղ­մոս. Աստուա՛ծ, ողորմեա՛... Աւրհնեալ ես Տէր Աս­տուած, ամենակալ, արարիչ ամենայն արարածոց...

17. 64աբ ԺԷ. Աւրհնութիւն սեղանոյ Տեառնա­կա­նի եւ պատարագի – Աւրհնեալ Տէր Աստուած ամե­նա­կալ, հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի...

18. 64բ-5բ ԺԸ. Կանոն զնշխարս սրբոց ի հան­գիստ փոխելոյ – Տանին ի տեղի արժանի դնելոյ... Եւ ելին ամենայն ծերքն Իսրայէղի...

19. 65բ-7բ ԺԹ. Կանոն խաչմայր առնելոյ առ ի բժշկութիւն ամենայն բնութեանց՝ տնկոց, բուսոց, պտղոց, հոտից եւ ամենայն վտանգաւոր նեղու­թեանց – Եւ ասեն Սաղմոս. Նշանեցաւ... Ես ասեն արք քաղաքին ցԵղիսիէ...

20. 67բ-8բ Ի. Կանոն, որ պեղծ կերեալ իցէ – Եւ քա­­­­հանայն ասէ զաղաւթս. Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ սուրբդ ես...

21. 68բ ԻԱ. Կանոն ի վերայ երդմնահարաց – Աստուա՛ծ, որ զմարդկային բնութիւնս փոփոխական եւ տկար գիտես...

22. 68բ-79ա ԻԲ. Կանոն ջուր աւրհնելոյ – Յաւուր Յայտնութեան Տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիս­տոսի երթան ի ջուր կցորդիւ եւ շարականաւ... Եւ խա­ղա­ցոյց Մովսէս զորդիսն Իսրայէղի ի Կարմիր ծովէ...

23. 79ա-81բ ԻԳ. Կանոն զարմտիս աւրհնել եւ զշեղջ եւ զհնծան – Սաղմոս, կցուրդ. Հովիտք բազում արասցես... Քաջալերեա՛, երկիր խնդա՛յ եւ ուրախ լե՛ր...

24. 81բ-7ա ԻԴ. Կանոն խաղող աւրհնելոյ – Նախ ասեն շարական ԲՁ... Պատուեա՛ զՏէր ի քոց արդար վաս­­տակոցդ...

25. 87ա-97ա ԻԵ. Կանոն միայնակեաց եւ ապաշ­խարող առնել – Տանին ի դուռն եկեղեցւոյն եւ կացու­ցանեն... Աստուա՛ծ բարերար եւ ողորմութեանց պար­գեւիչ, ընկա՛լ զդարձ...

26. 97ա-103ա ԻԶ. Կանոն յորժամ կրօնաւոր վախ­ճանի – Այսպէս ուղարկեն ի հանգիստն, զսպեն զնա իւր հանդերձիւն... Բարերար Աստուած եւ ամե­նայն բարեաց առաջնորդ...

27. 103ա-13բ ԻԷ. Կանոն մեծի հինգշաբաթին զա­պաշխարողսն արձակել – Ժողովէ քահանայն զապաշ­խարողսն ի դուռն եկեղեցւոյն... Եւ կատարես­ցին աւուրք սգոյ քո...

28. 113բ-22բ ԻԸ. Կանոն մեծի հինգշաբաթի՝ զՈտսն լուանալ – Ըստ որում ասաց Յիսուս, թէ աւրի­նակ մի ետու ձեզ... Փառաւորեմք զքեզ, Տէր մեր եւ փրկիչ Յիսուս Քրիստո՛ս, միածին որդի...

29. 122բ-6բ ԻԹ. Քարոզ պատուիրանի, զոր զեկուցանէ քահանայն ժողովրդեան նախ քան սկիզբն խորհրդոյն – Առեալ զսուրբ Աւետարանն ի գիրկս իւր... Լուարո՛ւք ինձ, որդեա՛կք իմ...

30. 126բ-39ա Լ. Կանոն խաչ աւրհնելոյ – Բերեն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ նախ լուանան ջրով... Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն...

31. 139ա-48ա ԼԱ. Յովհանու Մանդակունոյ արա­րեալ է վասն հիմնարկութեան սուրբ եկեղեցւոյ Քրիս­տոսի – Ժողովեալ աստուածայնոյ եպիսկոպոսին զսրբեալ աւանդս պաշտօնէիցն... Բարեխաւսութեամբ Սուրբ Աստուածածնին եւ ամենայն սրբոց քոց...

32. 148ա-60բ ԼԲ. Կանոն նաւակատեաց եկե­ղեց­ւոյ՝ լուծելոյ յանօրինաց կամ յանսուրբ կենդանեաց, շար­ժելոյ սեղանն վերստին հաստատելոյ – Մտանէ ե­պիս­կոպոսն քահանայիւք եւ սարկաւագաւքն... Որ ըն­դու­նողդ ես աղօթից ժողովրդեան քո, Քրիստոս Աս­տուա՛ծ...

33. 160բ-3ա ԼԳ. Կանոն աւազան աւրհնելոյ – Որ ունի սկիզբն փրկութեան աստուածային շնորհացն... Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ փառաւորեալդ ես յամենայն արա­րածոց...

34. 163ա-4բ ԼԴ. Կանոն ժամահար աւրհնելոյ – Տանին ի դուռն եկեղեցւոյն, լուանան ջրով եւ ապա գի­նով... Տէր Աստուած զօրութեանց եւ արարիչ ամենայն արա­րածոց...

35. 164բ-5ա ԼԵ. Կանոն հանդերձեղէն աւրհնել ի սպաս սրբոյ սեղանոյն – Եւ տարածեն սարկաւա­գունքն, ի վերայ բազկացն ունելով... Աստուած, որ զգե­ցուցեր զեկեղեցի քո լուսով շնորհաց...

36. 165ա ԼԶ. Կանոն սկիհ եւ մաղզմա աւրհնել – Լուանան ջրով եւ ապա գինով... Աւրհնեալ ես, Տէր Աս­տուա՛ծ մեր...

37. 165ա-6ա ԼԷ. Կանոն յորժամ նոր դուռն եկե­ղեցոյ հաստատեն ի տեղոջ իւրում – Եւ ասեն Սաղմոս ՃԺԷ... Աւրհնեալ Տէր Աստուա՛ծ, զարդարիչ եւ նորոգիչ քոյոց արարածոցս...

38. 166աբ ԼԸ. Կանոն նկար եկեղեցւոյ աւրհնել – Յերեկոյեա հսկումն լինի եւ Գ. ժամուն աւուրն գան յեկե­ղեցին... Սուրբ ես, Տէ՛ր, եւ ի սուրբս բնակեալ...

39. 166բ-8ա ԼԹ. Կանոն երկրորդ ամուսնութեան պսակի է – Սաղմոս. Տէ՛ր, ի զորութեան... Տէ՛ր Աս­տուած մեր, որ ի հրեշտակաց խաւսեցեալ բանդ ի մար­գարէից քարոզեալ...

40. 168ա Խ. Կանոն գառն աւրհնելոյ – Սաղմոս. Զողջակէզս եւ ասէ զաղօթս... Տէր տօնից եւ Աստուած ամե­նայն ուխտից...

41. 168բ ԽԱ. Կանոն խունկ աւրհնելոյ/// – Ամե­նա­կալ Տէ՛ր, որ ընկալար ի ձեռաց...

42. 168բ-9ա ԽԲ. Կանոն երաշտութեան անձրեւի – Եւ քահանայն ասէ զաղաւթս. Աստուա՛ծ մեր, որ յա­ղագս նախանձու լուար մարգարէին Եղիայի...

43. 169ա-70ա ԽԳ. Կանոն աղ աւրհնելոյ – Կց. Յի­շեսցէ Տէր զամպարիշտս... Եւ զամենեսեան, որք պա­հիցեն զշաբաթս իմ...

44. 170ա-3ա ԽԴ. Կանոն եաւթն աւուրն եւ ամ­սոյն եւ տարելցացն եւ յամենայն կիրակէի – Գան ի գերեզման ննջեցելոցն եւ ասեն... Այսպէս ասէ Տէր. Քաջալերացարո՛ւք եւ տեսէ՛ք զուրախութիւն ձեր...

45. 173ա-4ա ԽԵ. Կանոն նորակերտ գիրք աւրհ­նե­լոյ – Տանին յեկեղեցին եւ հանեն յամբիոնն... Աւրհ­նեալ Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ ետուր մեզ զպա­տուի­րանս... եւ մեր հոգեւոր ողջունիւ ընկա՛լ զսա՝ որ­պէս գիր գրեալ ի տախտակս քարեղէնս մատեամբն Աս­­տուծոյ, եւ քեզ հանցուք զաւրհնութիւն եւ զփառս Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յա[ւիտեան]:

Ծնթ. գրեթէ բոլոր կանոնների խորագրերը գրուած են ստ. լս-ներում:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 103ա Եւ զգծողս յիշեա՛:

173ա Աստ ասա՛ զթաղման գանձն եւ զմեղաւոր գծողս յիշեա՛, եղբա՛յր, մէկ Հայր մեղայիւ մեղացս թո­ղու­­թիւն խնդրեա՛ ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ:

174ա Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւի­տեանս յաւիտենից. ամէն: Շնորհիւն Աստուծոյ կատա­րեցաւ մատեանս այս, որ կոչի Մաշտոց, ի շրջագայու­թիւն հայկազան տումարիս ՌՂԹ. (1650), ի յերկիրն Գերմանիկոյ, ի գեւղաքաղաքն ի Նարկիզն, որ այժմ կոչի յԷնկիճաղալայ, ձեռամբ մեղաւք զառածեալ փըծուն գրչի Գասպար տարտամ ոգոյ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածնին |174բ| եւ Սուրբ Սարգսի զաւ­րա­վարին եւ այլ սրբոցն, որ աստ կան ի յաւգնութիւն քրիստոնէից, ի յաթոռակալութեանն Կիլիկիոյ տէր Ներսէսին եւ ի յառաջնորդութեան այսմ գահի տէր Պետրոս եպիսկոպոսի, ի խնդրոյ աստուածասէր եւ բարեմիտ հեզահոգի Փիլիպպոսին եւ կենակցոյն իւրո Շուշանին, զի բազում փափաքանաւք ետուր գրել յի­շատակ իւրոց եւ իւր որդոցն Սարգսին եւ Մարտի­րոսին եւ ամենայն արեանառուի եւ ի վայելումն տէր Պօղոսին, զոր Տէր Աստուած բարով վայելել տացէ: Արդ, աղաչեմ զամենեսեան, որ հանդիպիք սմա տեսանելով կամ կարդալով, յիշեցէ՛ք յաղօթս ձեր եւ լի սրտիւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք վերոյասացեալ ստացողի գրոցս Փիլիպպոսին, որ եռափափաք սիրով ստացավ զսա յիշատակ իւրն եւ ամենայն տոհմից իւրոց: Այլեւ զիս՝ զանարժան գծողս, եւ զծնաւղս իմ եւ զուսուցիչն իմ զՅովաննէս քաջ քարտողար վարպետն յիշեցէ՛ք ի յաղաւթս ձեր, եւ Տէրն Քրիստոս, որ առատն է ի տուրս բա/// (թափուած):

Տե՛ս ԺԷ. դ. յիշ-ք, Գ., էջ 392, Հմր 624:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Մաշտոց», 1ա՝ «793/3034», «ՌՂԹ. – 1650, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 1ա՝ անկապակից տառեր՝ ասե, ասեա, աա:

 

3035

ՄԱՇՏՈՑ ՁԵՌՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ

 

ԺԷ. դար (1677ից առաջ)

ԳՐԻՉ՝ Մեսրոպ:

ԹԵՐԹ՝ 116. չգրուած՝ 1աբ, 14բ, 60ա, 111ա-6բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-Ժx12 (Թ 14, Ժ 6): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով (թ. 61-110): ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 21x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմա­նա­գծուած (14x9,5): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 2ա): ՏՈՂ՝ 25: ԿԱԶՄ՝ դրոշ­­մազարդ դարչնագոյն կաշի, միջուկը՝ ստուարաթուղթ, աս­տառը՝ կապտաւուն թուղթ:

Նմուշ 2ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Զարդագիր՝ թռչուն-ձուկ (73բ): Լուսանցազարդ՝ բուսական (73բ): Գոյներ՝ կարմիր, կա­պոյ­տի երանգները, նարնջի, վարդագոյն:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին վնասուած, քերծուած, ցեցի անցքերով, եզրերը մաշուած. թերթերը աղտոտուած, թրջուածու­թեան, ձէթի եւ թանաքի հետքերով, զանազան բծերով. Ա. փեղկը հիմքից թուլացած, ձեռագրից անջատուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1. 2ա-7ա Սահմանադրութիւն դաստիարակու­թեանն նորածնելոց մանկանց, որ ի հրաւիրելոց իցեն յաստիճան քահանայութեան: Խրատք հարկաւորք եւ պիտանիք, արարեալ մեծ վարդապետին Գրիգորի հեռետորի – Արդ, ըստ կարգի ժամանակին վարժեալ զմանկունս...

2. 7աբ Խրատ ձեռնադրութեան. Նստի եպիս­կո­պոսն յաթոռ առաջի սուրբ սեղանւոյն, եւ գան աւագ երիցունքն առ դուռն տաճարին, ի ներգս ունելով ընդ ինքեանս զնուիրեալսն, ի ծունր անկեալ: Ձայնէ բարձր առ հայրապետն եւ ասէ – Հրամայեա՛ Տէր աւրհնութեամբ ասել...

3. 8ա-14ա [Կոչումն] Յետ այսորիկ մատիցէ յա­ռաջնորդ սուրբ ուխտին, կալով առաջի եպիս­կո­պոսին, եւ ասէ բարձր ձայնիւ – Հա՛յր սուրբ, խնդրէ ի քէն մայր մեր սուրբ եկեղեցի...

4. 15ա-32բ Սկիզբն աստիճանաց կղերիկոսաց, որք են սաղմոսերգու, աւելածու, եւ այլն՝ ըստ իւրա­քանչիւր կարգի – Եւ յառաջն ծխեն խունկ սուրբ սեղա­նոյն եւ ասեն շարական ըստ աւուրն, որում լինի: Եւ սար­կաւագն քարոզէ. Եւ եւս խաղաղութեան... Միա­բան աղաչեսցուք ամենեքեան զմարդասէրն Աս­տուած...

ա. 16ա-7ա Առաջին կարգ դռնապանին – Եւ յետ ծըխելով եպիսկոպոսին խունկ սուրբ սեղանոյն շա­րա­կանաւ ըստ աւուրն պատշաճի, ածէ զնուիրեալն աւագ սարկաւագն առաջի եպիսկոպոսին եւ քարոզէ. Եւ եւս խաղաղութեան... Աղաչեսցուք բոլորով սրտիւ զԱս­տուած Հայր ամենակալ...

բ. 17ա-8ա Երկրորդ կարգ ընթերցողութեան – Սար­կաւագն քարոզէ. Եւ եւս խաղաղութեան... Աղաչես­ցուք զԱստուած Հայրն ամենեցուն վասն ծառայիս իւրոյ...

գ. 18աբ Երրորդ կարգ երդմնեցուցչաց – Քարոզէ սարկաւագն. Եւ եւս խաղաղութեան... Եղբա՛յրք պա­տուա­կանք, բոլորով սրտիւ աղաչեսցուք...

դ. 18բ-20ա Չորրորդ կարգ աստիճան ջահըն­կա­լութեան – Ածէ առաջի եպիսկոպոսին սարկաւագն զնուիրեալն, քարոզէ եւ ասէ. Եւ եւս խաղաղութեան... Եղբա՛յրք սիրեցեալք, աղաչեսցուք զԱստուած զամե­նա­կարող Հայրն...

ե. 20ա-3ա Հինգերորդ կարգ կիսասարկաւագաց, որ է դպիր – Ածէ զնուիրեալն աւագ սարկաւագն առա­ջի եպիսկոպոսին, տեառնագրէ, եւ ասեն Սաղմոս. Ու­րախ եղէ... Եւ եղեւ յամին, յորում մեռաւ Ոզիայ արքայ...

զ. 23բ-32բ [Վեցերորդ աստիճան.] Կանոն յոր­ժամ սարկաւագ ձեռնադրեն – Զգենու եպիսկոպոսն եւ այլք քահանայք ըստ օրինին եւ դպիրքն բուր­վա­ռովք եւ լուցեալ լապտերօք... Եւ եպիսկոպոսն. Աւրհ­նեալ անմահ թագաւոր...

5. 33ա-59բ Կանոն ձեռնադրութեան քահանայի – Զգենու եպիսկոպոսն ըստ օրինի ի սրբութիւն սրբա­տունն եկեղեցւոյն... Եւ ասեն շարական ԳՁ. Այսօր աս­տուածութիւնըն զուարճանայ՝ նոր հաստատելով զեր­կիր...

ա. 56ա-8ա Գանձ ձեռնադրութեան քահանայից – Գըթա՛յ ի մեզ, Տէ՛ր ամենակալ...

բ. 58աբ Տաղ ձեռնադրութեան՝ Առաքել վարդա­պետէ Սիւնեաց («ՏԵՐ ԱՌԱՔԵԱԼ Է») – Տարփացեալ ըղձանամք, Տէր Յիսո՛ւս, քոյդ զեղմունացդ...

գ. 58բ-9բ Այլ տաղ՝ նորին վարդապետէ («Ի ՏԷՐ ԱՌԱՔԵԼԷ») – Ի մեծի հրաշափառ հանդիսիս շնորհա­բաշխ պարգեւաց սուրբ տօնիս...

6. 60բ-72բ Կանոն նորակերտ խաչ աւրհնելոյ – Բե­րեն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ լուանան նախ ջրով եւ ասեն Սաղմոս. Լո՛ւր, Աստուա՛ծ, աղօթից իմոց...

7. 73ա-110բ Յաղագս գաւազան տալոյ աշա­կեր­տեալ սպասաւորաց բանին. Յովհաննու պիտակ աշակերտի Գրիգորի եռամեծի արարեալ զՇարա­դրու­թիւն կարգաց չորեքտասան աստիճանի վարդա­պետաց, ի լուսաւոր բանից աստուածաբան մար­գարէին Եսայեայ, լուսաւոր մտօք եւ մեկնօղօրէն իմն տեսութեամբ կարգաւորեալ

ա. 73ա-81բ [Առաջին աստիճան վարդապետու­թեան] – Զարդարեն զգաւազանն եւ դնեն ի սեղանն եւ ապա սկսանի գիշերապաշտօնն... եւ անդ ասէն սար­կաւագքն. Շնորհազարդ սուրբ հայրապետ...

բ. 81բ-4բ Երկրորդ աստիճան վարդապետու­թեան – Սկսանի շարական ԴՁ. Ցնծա՛յ այսօր, եկե­ղեցի՛...

գ. 84բ-7բ Երրորդ աստիճան – Սկսանի շարական ԳԿ. Ո՛վ երջանիկ ճառագայթ...

դ. 87բ-91ա Չորրորդ աստիճան վարդապետու­թեան – Եւ մտանեն յեկեղեցին եւ երթան ի հարաւային կողմն եւ սկսանին շարական ԳՁ. Երանելի սուրբ առա­քեալ...

ե. 91ա-4բ Սկիզբն հինգերորդ աստիճան վարդա­պետութեան – Դարձեալ ի նոյն տեղին սկսանին շա­րական ԲԿ. Անդադար երկնից օրհնաբանօղ...

զ. 94բ-7ա Սկիզբն վեցերորդ աստիճան վար­դա­պետութեան – Դարձեալ ի նոյն տեղին սկսանին շարական ԲՁ. Ո՛վ երջանիկ տէր, սուրբ Գրիգո՛ր...

է. 97ա-9բ Սկիզբն եօթներորդ աստիճան վար­դապետութեան – Յետ այսորիկ դառնան ի հարաւա­կող­մէն եւ երթան ի հիւսիսակողմն եւ սկսանին շարա­կան ԱԿ. Սիրոյ անմահ...

ը. 99բ-103ա Սկիզբն ութերորդ աստիճան վար­դապետութեան – Դարձեալ ի նոյն տեղին սկսանի շա­րական ԱՁ. Տէ՛ր, որ զգթութիւնդ քո...

թ. 103ա-6բ Սկիզբն Թ.երորդ աստիճան [վար­դա­պետութեան] – Դարձեալ ի նոյն տեղին սկսանի շա­րական ԳՁ. Որ արարէր զօրութեամբ իմ...

ժ. 106բ-10բ Սկիզբն տասներորդ աստիճան վար­դապետութեան – Գան ի յատեան եւ սկսանին կարգ զհասարակաց ժամուն եւ ասեն. Լցաք առաւօ­տու... Եւ սրբեաց զյԵսսէ եւ զորդիս նորա... Յետ այսորիկ սկիզբն առնու նորընծայ վարդապետն քարոզութեան:

Ծնթ. բոլոր կանոնների խորագրերը գրուած են ստ. լս-նե­րում:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 32բ Եւ զանարժան Մեսրոպ գրչակս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս. ամէն:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

59բ (ԺԷ. դ., նոտրգիր, տե՛ս նաեւ՝ Կնքադրոշմ) Յի­շատակ է ձեռնադրութեան Մաշտոցս՝ Յովսէփ վարդա­պետին ի դուռն Սուրբ Ստեփաննոսին, ի վայելումն անձին իմոյ. ամէն:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 2ա, 24բ, 59բ, 72բ սեւ թանաքով շրջանակ՝ «ՅԻՍՈՒՍ ՔՐԻՍՏՈՍԻ Ծ/ԱՌԱՅ ՅՈՎ/ՍԷՓ ՎԱՐԴԱՊԵՏ / ՌՃԻԶ. (1677)»:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «2. Մաշտոց», 1ա՝ «794/3035», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 1բ՝ «Արդ ըստ կարգի ժամանակին»:

3036

ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ

ՆՈՐ ՋՈՒՂԱ

ՌՃԺԱ. – 1662

ԳՐԻՉ՝ Բարսեղ աբղյ (թ. 1-318, 398-469), Յակոբ (թ. 319-91): ԿԱԶՄՈՂ՝ Ազարիա:

ԹԵՐԹ՝ 472+1 (կրկն.՝ թ. 269). չգրուած՝ 1բ, 2բ, 5ա-6բ, 23բ-4ա, 25բ, 63աբ, 240բ, 392բ-7բ: ՊՐԱԿ՝ 6+Ա-ԼԹx12 (ԻԳ 13, ԻԸ 8, ԼԳ 11)+3: ՆԻՒԹ՝ թուղթ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x17: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկ­սիւն, կարմրով սահմանագծուած՝ թ. 1-318, 398-469 (13,5x 11,5). թ. 319-91 (13x11): ԳԻՐ՝ բոլորգիր՝ թ. 1-318, 398-469 (նմուշ՝ 13բ), նոտրգիր՝ թ. 319-91 (նմուշ՝ 321բ): ՏՈՂ՝ 32 (թ. 1-318, 398-469), 30 (թ. 319-91): ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի, դռնակով, միջուկը տախտակ, աստառը կարմիր կտաւ, Ա. փեղ­կին Խաչելութիւն, Բ. փեղկին Տիրամայր եւ մակագրութիւն՝ «ԿԱԶ­ՄԵՑԱՒ ՁԵՌԱՄԲ ՄՈԼՈՒԹԵԱՆՑՍ ԱԶԱՐԻԷ Ի ՎԱՅԵԼՈՒՄՆ ՏԷՐ ԲԱՐՍԸՂԻՆ, ՅԻՇԱՏԱԿ ԾՆՕՂԱՑՆ, ԹՎ. ՌՃԺԲ. (1663)»:

Նմուշ 13բ


Նմուշ 321բ

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Ճակատազարդ՝ 7ա, 26ա, 94ա, 106ա, 122բ, 155ա, 216ա, 241ա, 319ա: Լուսանցազարդ՝ բու­սա­կան, թռչուն, վարդեակ: Զարդագիր՝ հանգուցագիր, կեն­դա­նա­գիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, նարնջի, վարդագոյն, շագանակագոյն, մոխրագոյն:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ մաշուած, մէջքի վե­րին եւ ստորին մասերը վնասուած, դռնակը կծկուած, կապիչ­ներից մէկը եւ գամերն ընկած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան, ձէթի, թանաքի եւ ներկի հետքերով, զանազան բծերով, տեղ-տեղ թանաքը դրոշմուած հանդիպակաց էջերին, մի շարք թերթ թուլացած, առկայ են մեծ ու փոքր անցքեր, մանր պատ­ռուածքներ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1. 1ա [Աւետարան Մատթէոսի, Բ. 7-12)] – /// (սկ. թափուած) ստուգեաց ի նոցանէ զժամանակն աս­տեղն երեւելոյ... ընդ այլ ճանապարհ գնացի յաշ­խարհն իւրեանց/// (չշարունակած):

2. 2ա Ցանկ Աւետարանին եւ համաբարբառ – [Վ]ասն կատարածին... [Վ]ասն խնդրելոյ զտէրունա­կան մարմինն:

3. 2ա [Հ]ամաձայն նախասացեալ գրոցս – Ի հինգ տեղւոջ չորս աւետարանիչն համաձայնին ի մի­մեանց... [Ղ]ուկաս երեսուն եւ:

Բ. 3ա-281բ Գիրք յաղագս Մոլութեանց [շարա­դրեալ ի Պետրոսէ աբեղայէ Արագոնացւոյ, որ ի կար­գէ քարոզողաց սրբոյն Դոմինիկոսի]

Տե՛ս ձեռ. 66, 122ա-273ա: Յռջբ./7աբ: 1. ա/7բ-25ա: բ/26ա-93բ: գ/94ա-105բ: դ/105բ-122ա: ե/122բ-55ա: զ/155ա-215ա: է/216ա-40ա: ը/241ա-272ա: 2. ա/272ա-4ա: բ/274ա-5ա: գ/275աբ: դ/275բ-6ա: ե/276աբ: զ/276բ-7ա: է/277ա-8ա: 3. ա/278ա-80բ: բ/280բ-1բ:

Ունի նաեւ՝

– 3ա-4բ Ցանկ գրոցս մոլութեանց – ա. Յաղագս մե­ղաց եւ անուանց նորին... թ. Յաղագս հնարից, որ ընդ­դէմ մեղաց լեզուին:

Ծնթ. 282ա էջի շարադրանքը՝ «մաց կշռով կշռեսցին... եւ յետոյ գնաց ընդ Աբասն» կրկնութիւն է:

Գ. 283ա-313բ Հոգիապայծառ եւ տիեզերալոյս վարդապետին Վարդանայ արարեալ պարզութիւն Երգոյ երգոյն, ի յոյսն Քրիստոս

Տե՛ս ձեռ. 1141, 305բ-27բ: Յռջբ./283ա-4բ (սկ. տարբեր՝ «Նմանեցաւ արքայութիւն...»): Մեկն./284բ-313բ: Յիշ. հեղի­նա­կի/313բ:

Ծնթ. 303բ էջում բնաբանից առաջ կայ հետեւեալ յիշա­տա­կագրութիւնը՝ «Փա՜ռք Աստուծոյ ամենա[կալին]: Մինչեւ ցայս վայր Գրիգորի Նիւսացոյն մեկնեալ է, եւ աստի ի հետ զՀոգին Սուրբ խնդրեմք առաջնորդ: Փառաւորեալն Աստուծոյ Գրիգոր Նիւ­սացին յառաջագոյն տեսեալ է եւ լուծեալ բարւոք զհան­գոյցսն, եւ մեք մի՛ իշխեսցուք այլակերպիլ զնորայն հոգէբուղխ իմաստութիւն, այլ՝ որ ի կարգին է. Աստուծով գնասցուք»:

Դ. 314ա-8բ Նախերգան քարոզի – Երանելի բնու­թիւն եւ աննախանձ բարերարութիւն... եւ ամե­նայն յերե­կո­յի պահպանութիւն ի Տեառնէ եղիցի ի վե­րայ ձեր. ա­մէն:

Ե. 319ա-91բ [Ճառք Սեբերիանոսի Եմեսու եպիս­կո­պոսի]

Տե՛ս ձեռ. 496, 227ա-320ա: ա/319ա-21ա: բ/321բ-9ա: գ/329ա-41բ: դ/341բ-50ա: ե/350ա-6բ: զ/356բ-63բ: է/363բ-72ա: ը/372ա-7բ: թ/377բ-87ա: ժ/387ա-91բ:

Զ. 398ա-469բ [Վարք Հարանց]

1. 398ա-401բ Վասն առաքինութեան – [Ե]կն եր­բեմն իշխան ոմն առ հայրն Պալատի... զի առաքինու­թիւն լուսաւորեաց զմիտս նորա:

2. 401բ-4ա Վասն հանդգնութեան (=հանդար­տութեան) – Ա<ա>սէր հայրն Ասէնիոս երբեմն ի Կո­նո­բէ Աղէքսանդրու... եւ թէ զրկեսցէ յընչից մարմ­նաւոր, մի՛ ձանձրասցի, այլ թողցէ:

3. 404ա-9բ Վասն զղջութեան – Ասաց հայրն Այիոս, թէ էր ումեմն ոմն հովիւ վայրենի... ոչ կամիմ տեսանել զձեզ աստ ի կեանս:

4. 409բ-18բ Վասն պոռնկութեան – Պատմէին հայրք յեղբօրէ ումեմնէ, եթէ կալեալ զնա հեթանո­սաց... եւ նեղեն, առցեն զպսակն վայելչացեալ յԱստու­ծոյ:

5. 418բ-20ա Վասն անընչութեան – Հրաժարեալ ոմն յաշխարհէ եղբայր, եւ զինչս իւր բաժանեաց աղքա­տաց... այլ դարձուցանէ զերեսս իւր ի նմանէ:

6. 420ա-5ա Վասն համբերութեան – Իսկ ներքենի ոմն բնակէր ի ներքսագոյն անապատն Սկիտոյ... եւ քան­զի բռնադատողացն է արքայութիւնն Աստուծոյ:

7. 425ա-7բ [Վասն ոչ առնել] ինչ ի ցոյցս մարդկան – Լուաւ հայրն Անտոնիոս վասն մանուկ կրօ­նաւորի ումեմն... որում ամենայն փառք եւ կարո­ղու­թիւն եւ զաւրութիւն եւ աւրհնութիւն վայելէ այժմ եւ:

8. 427բ-30ա Վասն ոչ դատելոյ զընկերն – Յա­ւուրս Զենոնի արքային ի քաղաքին Աղեկսանդ­րիա... եւ եղեւ ինքն գլուխ մեր ամենեցուն, ուրում փառք, պա­տիւ յաւիտեանս. ամէն:

9. 430ա-4բ [Վասն] աստուածական դատաս­տա­նաց – Այլեւ ասէր հայրն Աբրահամ զծերոյ յումեմնէ... եթէ թողումք զմեղս եւ զուղղիչս արդարութեան վա­րուց:

10. 434բ-5ա [Վասն արթուն] եւ զգաստ լինելոյ – Ասաց ծերն. Պարտ է մարդոյ պահել զգործս իւր... ասաս­ցէ հեռի իցէ ի քէն փրկութիւն:

11. 435ա-6բ [Վասն] անդադար աղօթելոյ – Եղ­բայր ոմն եհարց հօրն Պեմեն... ազատեաց զնա ան­տի չարեաց եւ ընծայեաց Աստուծոյ:

12. 436բ-42ա [Վասն օտարա]սէր եւ ողորմած լինելոյ – Պատմէր ոմն ի ծերոցն, եթէ էր ոմն կրօնաւոր հրա­ժա­րեալ... եւ յայտնել զնորայ ողորմածութիւն եւ բարք հնազանդութեան:

13. 442բ-9ա [Վասն] հնազանդութեան – Ասաց ծեր ոմն, եթէ գնաց երբեմն մեծն Վասիլիոս... որք կա­մին կեցուցանել զհոգիս իւրեանց:

14. 449ա-53ա [Վասն] բարւոք խոնարհութեան – Ասաց հայրն Դանիէլ, եթէ եկին երբեմն յԱղեկ­սանդ­րիայ... եւ գիտացեալ զշահ եւ զշնորհ խոնարհու­թեան, գոհանայր զԱստուծոյ:

15. 453աբ [Վասն] անյիշաչարութեան – Եղբայր ոմն հերձէր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց... եւ իբրեւ դադարեաց, իսկոյն արձակեաց զհոգին եղբայրն:

16. 453բ-5բ [Վասն սիրելոյ] զԱստուած եւ զըն­կերն – Ասէին վասն հօրն Յովհաննու Կարճկի... ահա որ ոչ սիրէ զեղբայր իւր եւ նենգութեամբ կայ, մերժէ զնա Աստուած յօգնականութենէն իւր:

17. 455բ-69բ [Վասն] հոգետես հարց – Էր ոմն կրօ­նաւոր, որոյ էր ընկեր ծեր... եւ ցաւէր յոյժ կուշտն եւ անկեալ դը/// (թափուած):

Ծնթ. բոլոր խորագրերը նշուած են վերին լուսանցներում:

Տե՛ս Վարք հարանց, հտ. Ա., Բ., Վենետիկ, 1855 (ձեռա­գրում համառաւտ եւ զգալի տարբերութիւններով):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

1. Բարսեղ գրչի. 93բ Զմեղսածաւալ Բարսեղ կրօ­նա­ւորս յիշեսջի՛ք ի մաքրազարդ աղօթս ձեր, ո՛վ ման­կունք եկեղեցւոյ, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ. ամէն (նման՝ 215ա, 240ա):

122ա Եւ այսքան շատ ասացից յաղագս բարկու­թեանն, ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ: Գրեցաւ ձեռամբ անուամբ եւեթ Բարսեղ աբեղայիս, հանդի­պողք սմին միոյ յիշման արժանաւորս առնիցէ՛ք զիս, թվին ՌՃԺԱ. (1662), Մարտի ԻԶ. (26):

272ա Տէր իմ Յիսուս փրկեսցես զիս ի չար գազա­նէս յաւուրս եւ ի ժամանակս կենաց իմոց:

282ա Անմեղադի՛ր լերուք, զի ոչ եղեւ յաւարտ բանիս, զի ի յօրինակն ոչ կայր, զի թուղթ էր անկեալ յո­լովիցն եւ նուազիցն, ոչ եմ տեղեակ, թէ յօրինակ գտցի այս մէկ թուղթ առցի, եւ զպակասն գրեսցի, ապա յիշատակարան ի վերջն գրեսցի, վարձն ի Քրիս­տոսէ գրողն առցէ եւ զիս՝ մեղօք եւ անօրէնութեամբ լցեալ Բարսեղ աբեղայս, գծօղ սորա, յիշատակեսջի՛ք ի յաղօթս ձեր յի (1 տող չգրած): Աւարտեցաւ Մոլութեան գիրքս ի գեօղաքաղաքս Ջուղայ, ընդ հովանեաւ Ամե­նափրկչի Սուրբ վանիցս, ի թուականութեանս |282բ| հայոց ՌՃԺ. եւ մէկ (1662) ամին, Մայիս Գ., ի պատկեր օրն երեքշաբաթ, Է. սահաթին, յիշատակողք մեղու­ցե­լոյս յիշեալ լիջի՛ք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն, նաեւ զծնօղսն իմ յիշես­ջի՛ք մի Տէր ողորմայիւ, ո՛վ հանդիպողք սորա, եւ դուք ողորմութիւն գտջիք ի յաւուրն դատաստանին. ամէն:

Ծնթ. Գրիչը յետագայում պակասը լրացրել է՝ ձեռագրի մէջ մուծելով 281րդ թերթը:

2. Յակոբ գրչի. 321ա Զանարժան գրիչ յիշեցէ՛ք:

341բ Զանարժան գրչիս Յակոբ յիշեսցուք. ամէն (նման՝ 350ա, 372ա):

391բ Զանարժան գրչիս՝ զՅակոբն եւ ծնօղսն իմ՝ Բաղումն եւ Եղսաբերթն յիշեսցո՛ւք, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ. ամէն: Գրեցաւ ի թուին հայոց հազար ՃԺԱ. (1662), փա՜ռք քեզ, Աստուա՛ծ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. (1663 թ.) Տե՛ս Կազմ Բ.:

2. 215բ (ԺԷ. դ., նոտրգիր) Յիշեցէ՛ք զստացօղ սուրբ տառիս Աստապատեցի Յովսէփ վարդապետն, եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի Քրիստոսի. ամէն:

3. 392ա (ԺԷ. դ.` 1677ից յետոյ. տե՛ս Կնքադրոշմ, բոլորգիր) Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն եւ համագոյ միասնական տէրութեանն, յամենայն գոյու­թեանց՝ երկնաւորաց եւ յերկրաւորաց, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն: Արդ, գրեցաւ Մոլու­թեանց եւ Երգ երգոց գիրքս յիշատակ ինձ՝ Յովսէփ աստուածաբան վարդապետիս, եւ ծնողաց իմոց՝ Աւե­տիսին եւ Մարիամին, եւ եղբարցս՝ Հայրապե­տին, Ոհանիսին, Վարդանին, եւ ամենայն արեան մերձա­ւո­րացն. ամէն: Ո՛վ հարք եւ եղբարք, որք հանդիպիք՝ կարդալով կամ օրինակելով, ողորմի ասացէ՛ք եւեթ անուամբ Յովսէ (այսպէս) վարդապետիս, Աստուած ձեզ եւ մեզ ողորմեսցի. ամէն:

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ 7բ, 215բ, 284բ, 391բ սեւ թանաքով բոլորակ՝ «ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ Ծ/ԱՌԱՅ ՅՈՎ/ՍԷՓ ՎԱՐԴԱՊԵՏ / ՌՃԻԶ. (1677)»:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Մոլութեանց գիրք», 1ա՝ «796/ 3036», «ՌՃԺԱ. – 1162, Մ[եսրոպ] եպ[իսկո­պո]ս»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 1ա՝ «Տիրացուս», 2ա՝ «Հարեր ծեղ», 200ա՝ զանազան թուեր:

3037

ԲԱՐԹՈՂԻՄԷՈՍԻ ՄԱՐԱՂԱՑՒՈՅ ՔԱՐՈԶԳԻՐՔ

 ԿԱՖԱ (՞)

 ԺԴ. դար (1343ից առաջ)

ԹԵՐԹ՝ 414+2 (կրկն.՝ թ. 50, 158). չգրուած՝ 1աբ, 3բ, 18բ-9ա, 396աբ, 406աբ, 410բ-4բ: ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-ԻԶx16 (Ա, ԻԵ 14, ԻԶ 19): ՆԻՒԹ՝ թուղթ (թ. 1 լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ կտուց կտցի եր­կու թռչուն՝ գլխավերեւներում՝ թագ, ներքեւում՝ «TA»): ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 20,5x15: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (15x11): ԳԻՐ՝ բո­լոր­գիր՝ (նմուշ՝ 5ա): ՏՈՂ՝ 32-8: ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ շագա­նա­կա­գոյն կաշի՝ դռնակով, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ շերտա­զարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր:

Նմուշ 5ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Կիսախորան՝ 4ա: Լուսան­ցազարդ՝ բուսական, երկրաչափական, թռչուն, խաչ, մատուռ, վարդեակ (որոշ մասն առանց գունազարդման): Զարդագիր՝ հանգուցագիր, մարդադէմ: Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդա­գոյն, սեւ:

ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ – Աւետարան: ԺԱ. դ.: ԱԲ+ԳԴ՝ ստա­ցուած 2 թերթի ընդերկայնակի երկտակումով եւ ընդ­լայնակի եզրա­հատումով: Մագաղաթ, ԱԲ՝ 29,5x20,5. ԳԴ՝ 28,5x20. երկ­սիւն (ԱԲ՝ 23x16, ԳԴ՝ 25x17). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 17 (ԱԲ), 19 (ԳԴ): Ստ. լս. ունի համաբարբառ: Կարդալ՝ Աա, Բբ, Աբ, Բա «ճշմարտութեամբ քով, զի քո բանդ ճշմար­տու­թիւն է... Կեդրովնի, ուր էր պարտէզ, յոր եմուտ ինքն եւ աշա­[կերտքն]» (Յովհ. ԺԷ. 17 – ԺԸ. 1): Գբ, Դա «զի արթուն լինիցի... բեկեալ զշիշն, եհեղ ի վերայ գլխոյ» (Մարկ. ԺԳ. 34 – ԺԴ. 3):

Նմուշ Բա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին մասամբ վնասուած, Բ. փեղկի աստառը մասամբ կեղտոտուած, կան բորբոսի հետքեր. լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ թափուած, կեղտոտուած. Պհպ. ԳԴ.՝ ցեցի անցքերով, սեւացած, մաշուած, որի հետեւան­քով Գա, Դբ երեսները անընթեռնելի, իսկ ԳԲ, Դա՝ դժուար­ըն­թեռ­նելի. թերթերը տեղ-տեղ կեղտոտուած, թրջուածութեան, բոր­բո­սի, ձէթի եւ թանաքի հետքերով, զանազան բծերով, ներկը դրոշմուած հանդիպակաց էջերին, թ. 366-414՝ հիմքի կարից մասամբ թուլացած, առկայ են ցեցի անցքեր, մեծ ու փոքր պատ­ռուածքներ, թ. 408-14, Պհպ. Ե.՝ թափուած մասերը լրացուած յե­տա­գայի թղթով, թ. 48-63՝ թափուած հատուածի փոխարէն յե­տա­գայի լրացում՝ յետագայի թղթով եւ նոտրգրով (ԺԷ. դ.), Պհպ. Ե. սխալ տեղադրուած, պէտք է լինի թ. 50-1ի միջեւ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 2բ-395բ [Քարոզգիրք Բարթուղիմէոսի Մարա­ղաց­ւոյ]

– 2բ-3ա [Ցանկ գրոցս] Այս ինչ կարգեալ կայ ի գիրքս – Ա. Յաղագս նախերգանի... ՀԱ. Յաղագս քա­րոզ. Եկայք առ իս ամենայն աշխարհ:

ա. 4ա-13ա Ա. Նախերգան Քարոզի գրոց, զոր ա­րա­րեալ է Բարդօղիմէոս ֆռանգն եպիսկոպոս, եւ թարգմանեալ ի հայս... – Երթա՛յք, քարոզեցէ՛ք եւ աշա­­կերտեցէ՛ք զամենայն հեթանոս... Վարդապետք ա­սեն, թէ անպատշաճ է զգիտութիւնս խնայել... վասն որոյ աղաչեմ յիշել ի Տէր սրտի մտօք:

բ. 13ա-8ա Բ. Քարոզ աղօթից – Յորժամ յաղօթս կայցէք, ասացէ՛ք՝ Հայ[ր] մեր, որ յերկինս... Վարդա­պետք ասեն, թէ սուրբ կոյսն նման է ծաղկի վասն բա­զում պատճառի... որով համարձակ խնդրեսցուք. Եկես­­ցէ արքայութիւն քոյ:

գ. 18ա-24ա Գ. Այլ քարոզ՝ Հայր մեր, որ մեր յեր­կինս – Եւ օր մի էանց Եղիսէ ի Սոմնաս, եւ անդ էր կին մի մեծ... Եղիսէ մարգարէն զԱստուած ցուցանէ... այլ կարէ ուշ դնել երկրորդ եւ երրորդ կերպիւն եւ լինի օգուտ:

դ. 24ա-8բ Քարոզ դատաստանի – Զի որպէս փայ­լակն, որ ելանէ յարեւելից... Սովորութիւն է թագա­ւո­րաց եւ իշխանաց, զի յորժամ ինքեանք անողորմք եւ ա­գահք լինիցին... քանզի այս մրրիկ ԲԺ.ին ԲԺ.ակի նոցա:

ե. 28բ-34ա Ե. Այլ քարոզ դատաստանի – Զի որ­պէս փայլակն, որ ելանէ յարեւելից... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ սէրն, որ հաստատ է, պարտի զի Բ. ոտք ունիցի... թէ եկայք օրհնեալք Հօր իմոյ:

զ. 34ա-9բ Զ. Քարոզ վասն խոստովանութեան. – Արդ, երթիցո՛ւք երից աւուր ճանապարհ յանապատն... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է լերին վասն Բ. պատճառի... որ է զղջումն, այսչափ ա­սա­­ցաք:

է. 39բ-48բ Է. Այլ Քարոզ վասն խոստովա­նու­թեան. – Երթիցո՛ւք երից աւուր ճանապարհ... Գրեալ է Լուկաս ԺԴ., թէ ոմն թագաւոր ոչ կրէր... յայնժամ դեւքն տրտմին յոյժ, եւ հրեշտակք ուրախանան եւ փառս մատուցանեն Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ. ամէն:

ը. 48բ-50բ, Պհպ. Եաբ, 51ա-6ա Ը. Այլ քարոզ յա­ղագս խոստովանութեան. – Երթիցո՛ւք երից աւուրց ճանապարհ յանապատն... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է լերան վասն Բ. պատ­ճառի: Ա., զի որ ի լեառն բնակի, խաղաղութեամբ մնայ... զի եւ զմեզ զամենեսեանս արժանիս արասցէ այնմ ճանապարհին, որ տանի ի կեանս յաւիտե­նա­կանս:

թ. 56ա-9բ Թ. Այլ քարոզ վասն խոստովանու­թեան – Խոստովանիմ զքեզ, Տէ՛ր, զի բարկացար ինձ եւ դարձուցեր զսրտմտութիւն քո յինէն... Վարդապետք ասեն, թէ ապաշխարութիւնն մեծ զօրութիւն ունի... եւ տո՛ւր փառս անբարկանալոյն Աստուծոյ:

ժ. 60ա-8ա Ժ. Քարոզ աւետեաց Աստուածածնին – Առաքեցաւ Գաբրիէլ հրեշտակ յԱստուծոյ ի քաղաք մի Գալիլէացւոց... Սովորութիւն է աղքատաց եւ դիւ­րին է նոցա ողորմութիւն խնդրել... աղաչեսցուք զսուրբ Աստուածածինն, զի զմեզ եւ զձեզ արժանի արասցէ:

ժա. 68ա-75ա ԺԱ. Այլ քարոզ աւետեաց Աստուա­ծածնին – Ողջո՛յն, Մարիամ, լի շնորհօք... Վարդա­պետք ասեն. Ոմն ունէր ակն մի յոյժ պատուական... աղաչեսցուք զսուրբ Աստուածածնին ծաղկիլ եւ մեզ մեղաւորացս:

ժբ. 75ա-84ա ԺԲ. Գիրք վասն Բանին մարմնա­ցե­լոյ ասացեալ – Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ: Արդ, ի չորից աւետարանչացն պատուականագոյն գտա­նի աւետարանիչն Յոհաննէս... արդ, յաղագս այսր ազգականութեանս եւ մերձաւոր գոլոյն մեզ, Բանն մարմին եղեւ:

ժգ. 84ա-90ա ԺԳ. Քարոզ Քրիստոսի Ծնընդեան – Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ... Վարդապետք ասեն, թէ յորժամ պատերազմ լինի ի մէջ մեծամեծաց... եւ յայսմանէ յայտնի է, թէ վասն բազում օգտի Բանն մարմին եղեւ:

ժդ. 90ա-7բ ԺԴ. Այլ քարոզ Ծնընդեանն – Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ... Գրեալ է Արիստոսէլ ի Գիրս Դ. տարերացդ, թէ ճանապարհ մի... եւ որ ոչ տաւնէ զայսօր տօն Ծնընդեանն Քրիստոսի, քան զեզն եւ զէշ անմտագոյն է:

ժե. 97բ-104բ ԺԵ. Այլ քարոզ վասն ութօրեա թլփա­­տութեանն Քրիստոսի – Եւ իբրեւ լցան աւուրք Ը. թլփատել զնա... Վարդապետք ասեն. Թէպէտ ունէին նահապետքն եւ արդարքն... զի պարտ է քրիստոնէին լի լինել ամենայն առաքինութեամբ:

ժզ. 104բ-11ա ԺԶ. Քարոզ մկրտութեանն Քրիս­տոսի – Ի քէն է, Տէ՛ր, աղբիւր կենդանութեան... Վար­դա­­­պետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածին նման է աղ­բեր վասն Գ. պատճառի... զի մի՛ կորիցէ զմանուկն ի դժոխս:

ժէ. 111ա-8ա ԺԷ. Քարոզ Տեառնընդառաջին – Եւ իբրեւ լցան աւուրք սրբութեան՝ ըստ օրինացն Մօսիսի, ածին զմանուկն Յիսուս յԵրուսաղէմ... Էր թագաւոր ոմն, որ շինեաց դարպաս... եւ հրով սիրո եւ տանջա­նացն եղեւ ողջակէզ առաջի Աստուծոյ ի հոտ անուշից:

ժը. 118ա-24ա ԺԸ. Այլ քարոզ Տեառնընդառաջի – Եւ իբրեւ լցան աւուրք սրբութեան նորա ըստ օրի­նացն... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածա­ծինն նման է հաւի մի, որ կոչի ալթիօն... եւ մոմս այս օգ­տակար է եւ պահէ զժողովուրդն ի կայծակէ եւ յայլոց:

ժթ. 124ա-8բ ԺԹ. Քարոզ ի մէջ Ը.օրէից – Ահա սա կա ի գլորումն եւ ի կակնումն բազմաց... – Վարդա­պետք հոգեւորապէս զԱրեգակն օրինակ ասեն Քրիս­տո­սի... որպէս Յովէլ տաց նշան յերկինս ի վեր եւ յերկիր ի խոնարհ:

ի. 128բ-34ա Ի. Քարոզ Ը.օրէից Յայտնութեան – Ոչ հայր քո եւ ես տառապէաք... Վարդապետք օրինակ բերեն վասն սուրբ Աստուածածնին... որ խաղաղու­թիւն է, ի Նազարէթ գա, այսինքն՝ ի ծաղկոց առաքի­նու­թեան եւ ի կուսութեան:

իա. 134ա-40ա ԻԱ. Քարոզ պսակի առաջին – Եւ հարսանիք էին ի Կանա Գալիլէացոց... Գրեալ է ի Հռութ, թէ կին ոմն անուն Նուեմի... վասն այն հրա­մանք էր Աստուծոյ, յօրէնս Մօսիսի, զի զպոռնիկսն կար­կոծէին:

իբ. 140ա-4ա ԻԲ. Այլ քարոզ պսակի – Հարսանիք էին ի Կանայ Գալիլէացւոց: Գիտելի է, զի է ինչ ի խոր­հուրդս յայս... եւ զիւրեանց հոգին ի դժոխքն տանին:

իգ. 144բ-53ա ԻԳ. Քարոզ սերման որոմին – Տէ՛ր, ոչ սերմն բարի սերմանեցեր յագարակի քում... Վար­դապետք օրինակ բերեն վասն սուրբ Աստուածածնին, ասեն թէ՝ Էր ոմն զօրագլուխ մեծ... զի լաւ համարին ի հուրն այրիլ, քան զերեսս նորա տեսանել:

իդ. 153ա-8գ ԻԴ. Այլ քարոզ – Այնպէս ընթա­ցարուք, զի հասանիցէք... Վարդապետք ասեն, թէ պարտ է որք յայլոց պաշտօն առնուն... զի յերանու­թիւն հրեշտակացն հաւանիմք:

իե. 158գ-9բ ԻԵ. Քարոզ սիրոյ – Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս: Ասեն վարդապետք եկե­ղեցւոյ, թէ որպէս մարդն բաժանի... եւ առանց ոչինչ գոր­ծեաց կարես կատարել, որպէս առաքեալքն:

իզ. 159բ-68ա ԻԶ. Քարոզ սերման – Ել սերմա­նահան՝ սերմանել սերմն... Գրեալ է ի կանոնս կա[յ]­սե­րաց... եւ ամենայն աշխարհս եկն ի հաւատքն Քրիս­տո­սի:

իէ. 168ա-74ա ԻԷ. Քարոզ եւթանասուն – Ընդէր կայք զօրս ցերեկ դատարկ... Վարդապետք ասեն, թէ յան­ցեալ աւուրքն մարդկային սեռս... բազում տան­ջանս կրեն ի դժոխքն:

իը. 174ա-9ա ԻԸ. Քարոզ պահոց – Յայնժամ վա­րե­ցաւ Յիսուս յանապատ... Գրեալ է, թէ թագաւոր ոմն կամեցաւ շինել աշտարակ... ընդ յերկար դրած էիք զան (՞) առաքելոյն Բարդուղիմէոսի:

իթ. 179ա-85բ ԻԹ. Այլ քարոզ պահոց – Յայնժամ վարեցաւ Յիսուս յանապատ... Գրեալ է Յուդիթ, թէ Հո­ղէփեռնէս չար իշխանն եկն զօրօք ի վերայ քաղաքին Բեթուլիա... վասն այն աղաչեսցուք զԱստուած, զի փրկեսցէ զմեզ ի փորձութենէ:

լ. 185բ-92բ Քարոզ – Յայնժամ վարեցաւ Յիսուս յանապատ... Իմաստունք ասեն, թէ գող ոմն առներ բազում գողութիւն... զի ազատեսցէ զմեզ ի ձեռաց փորձողին եւ շնորհեսցէ մեզ սրբութեամբ պահել:

լա. 192բ-9բ ԼԱ. Քարոզ պահոց – Եւ հաներ Յիսուս դեւ մի համր... Վարդապետք ասեն, թէ յաշ­խարհս մի մեծ վիշապ երեւեցաւ... զի մի՛ վերստին սա­տանա առնու Է. այսս չար եւ մտանէ առ նա:

լբ. 199բ-206բ ԼԲ. Այլ քարոզ գալըստեան Տեառն ծաղկազարդին – Իբրեւ մօտ եղեն յԵրուսաղէմ... Վար­դապետք ասեն, թէ Աստուած Բ. աթոռ ունի... վասն այն ասէ՝ Աւետ[րան]. Երթայք ի գեղդ, որ ընդդէմ ձեր կա:

լգ. 206բ-14ա ԼԳ. Այլ քարոզ ծաղկազարդին – Եւ ածին զէշն եւ զաւանակն... Վարդապետք ասեն, թէ Աս­տուած յոյժ մեծ է եւ բարձր... աղաչեսցուք զԱստուած, զի փրկեսցէ զմեզ ի նախանձու եւ ի սատանայէ:

լդ. 214ա-8բ ԼԴ. Քարոզ վասն Մեծի Ուրբաթոյն – Ասէ Պօղոս ի յեբրայեցոց թուխթ. Կտակ յետ մահուն հաստատուն է... Սովորութիւն է, յորժամ մեռանի ոք ի յայլ տեղիս... ուստի երեւի, թէ բազում չարչարանս եւ նախատինս կրեաց, որ ոչ գրեցին:

լե. 218բ-21ա ԼԵ. Քարոզ խաչի – Եւ ընդ Քրիս­տո­սի խաչ ելից... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ եկեղե­ցի նման է քաղաքի... որ ասէ, թէ ընդ Քրիստոսի ի խաչ ելից:

լզ. 221ա-2ա ԼԶ. Քարոզ Մեծի Շաբաթու – Եկն Մարիամ Մագդալէնացի եւ միւս Մարիամ... Մեծ է պատիւ աւուր շաբաթոյն... որչափ ենք ի կեանս յայս վասն մահուանն Քրիստոսի:

լէ. 222ա-9բ ԼԷ. Քարոզ մեծի յարութեան Տեառն – Արդարեւ յարեաւ Տէր եւ երեւեցաւ Սիմոնի... Վարդա­պետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է ար­ծուի... եւ պատառեցին զնոսա դեւքն:

լը. 229բ-40ա ԼԸ. Այլ քարոզ վասն յարութեան – Երանի սրբոցն, որ ունիցին բաժին ի յարութեան առաջ­նումն... Վարդապետք ասեն, թէ օրն Գ. յատկութիւն ունի... աղաչեսցուք զՔրիստոս լինել այսմ յարութեանս արժանի:

լթ. 240ա-5ա ԼԹ. Քարոզ վասն հովուաց – Ես եմ հովիւ քաջ... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուա­ծա­ծինն նման է ոչխարի վասն Բ. պատճառի... որոց ճարակ եւ մակատեղ արքայութիւն է:

խ. 245ա-50ա Խ. Այլ քարոզ վասն հովուաց – Ես եմ հովիւն քաջ... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աս­տուա­ծածինն նման է ոչխարի, զի ոչխարն ունի յատ­կութիւն... զի զոր ինչ ընթեռնուն, զնոյնն գործով կա­տա­րեն:

խա. 250բ-7ա ԽԱ. Քարոզ Համբարձմանն Քրիս­տոսի – Եւ եղեւ յօրհնելն նորա զնոսա, մեկնեցաւ ի նոցանէ... Զկնի ջրհեղեղին, որ ամենայն մարդիկ մի լեզու էին... եւ յաղթել զթշնամիս մեր, աղաչեսցուք:

խբ. 257ա-63ա ԽԲ. Այլ քարոզ Համբարձման – Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս համբարձաւ յերկինս եւ նստաւ ընդ աջմէ Հօր... Աղբիւրս այս է աղբիւրն կե­նաց... եւ այսպէս բերդ երկնից արքայութեանն առեալ եղեւ:

խգ. 263ա-8ա ԽԳ. Այլ քարոզ համբարձման – Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս համբարձաւ յերկինս... Վարդա­պետք ասեն, թէ այն իրքն, որ ծանր է եւ մրուր եւ ի խոնարհ, իջանէ... եւ զքեզ բարձրացուցանելոց է յերկ­նից արքայութիւնն, աղաչեսցուք զՔրիստոս:

խդ. 268ա-73բ ԽԴ. Քարոզ Հոգւոյն Սրբո Գալստեան – Հուր եկի արկանել յերկիր... Վարդա­պետք օրինակ բերեն վասն սուրբ Աստուածածնին... եւ տունդ ձեր խաւար մնա, աղաչեսցուք:

խե. 273բ-9ա ԽԵ. Այլ քարոզ վասն Հոգւոյն – Հուր եկի արկանել յերկիր... Վարդապետք ասեն, թէ հայելին Գ. ազգ է... աղաչեսցուք զՀոգին Սուրբ, զի արժ.՛՛:

խզ. 279ա-86ա ԽԶ. Այլ քարոզ Գալստեան Հոգոյ – Եւ երեւեցաւ նոցա բաժանեալ լեզուք... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է կարմիր ոս­կոյ... որ յարկ Հանկստե[ա]ն բարձրելոյն:

խէ. 286բ-92բ ԽԷ. Քարոզ վասն պատարագին խորհրդոյն – Առ Յիսուս հաց, օրհնեաց... Եւ ասէ կինն ցԵղիայ. Կենդանի է Տէր Աստուած քո, թէ գուցէ իմ նկանակ... կամ եւս գեղեցկագոյն, որչափ գիտիցէ ոք:

խը. 292բ-8բ ԽԸ. Դարձեալ քարոզ վասն խորհրդոյ պատարագի – Փորձեսցէ մարդ զանձն իւր եւ ապա ի հացէ անդի կերիցէ... Գրեալ է ի սաղմոսին, թէ զբաժակ փրկութեան ընկալայց... այլեւ տա զյաւի­տե­նական կեանս:

խթ. 298բ-304ա ԽԹ. Այլ քարոզ մեծատանն – Այր ոմն էր մեծատուն եւ ագանէր բեզեզս... Ասեն իմաս­տունքն, թէ ակն ինչ, որ կոչի տպազիոն... զի զոր ինչ խնդրեն յԱստուծոյ, իսկոյն առնուն:

ծ. 304ա-7բ Ծ. Այլ քարոզ մեծատանն – Այր ոմն էր մեծատուն, ագանէր բեհեզս... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է աղբեր... որ զորովայնս պաշ­տեն:

ծա. 307բ-12ա ԾԱ. Այլ քարոզ – Եւ այր ոմն գոր­ծեաց ընթրիս... Իմաստունք ասեն, թէ է ակն մի, որոյ անունն կոչի ագաթէս... այժմ ընդդէմ հա[յ]ելի օրինա­կաւ, այլ յայնժամ դէմ:

ծբ. 312ա-8ա ԾԲ. Քարոզ վասն օրինակին Քրիս­տոսի՝ յօգտութիւն հոգոց – Եթէ ակն քո գայթակղե­ցուցանէ զքեզ, խլեա՛յ զնա... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է այգաստղին, որ է Արօւսեակն... այլեւս առաւելուլ եւ ժրիլ միշտ:

ծգ. 318ա-23ա ԾԳ. Այլ քարոզ Քրիստոսի յօգտու­թիւն – Ճրագ մարմնոյ ակն է... Գրեալ է ի Չորրորդ գիր Թագաւորութեանց ի Դ., թէ կին մի աղաղակէր... այլ յաղթեալք ի սատանայէ, իջանեն ի դժոխս:

ծդ. 323ա-8ա ԾԴ. Քարոզ չորրորդ կիւրակէի – Եղե­րուք գթած՝ որպէս եւ Հայրն ձեր երկնաւոր գթած է... Վարդապետք ասեն. Ի յերկնից արքայութիւնն Աս­տու­ծոյ... ապա եղերուք գթած, որպէս Հայրն ձեր գթած է:

ծե. 328ա-33բ ԾԵ. Այլ քարոզ – Եղերուք գթած որպէս Հայրն ձեր երկնաւոր... Վարդապետք ասէն, թէ բազում պատճառաւ պարտ է մեզ ողջոյն տալ սուրբ Աս­տուածածնին... պարտ է մեզ առնուլ զնա ի հարս­նու­­­թիւն, որպէս ասաց Քրիստոս՝ Եղերո՛ւք գթած որ­պէս եւ Հայրն ձեր:

ծզ. 333բ-7բ ԾԶ. Այլ քարոզ – Մի՛ բամբասէք զմի­մեանս, եղբա՛րք... Վարդապետք ասեն, թէ միջնոր­դու­թեամբ սուրբ Աստուածածնին ամենայն բարութիւնք իջանեն առ մեզ... Զ. զբարին ի չարն փոխարկէ:

ծէ. 337բ-40բ ԾԷ. Քարոզ ծառի – Ամենայն ծառ, որ ոչ առնէ պտուղ բարի, հատանի... Որդին Աստուծոյ յոյժ սիրէ զպտուղս հոգեւորս... եւ ձեռացն զբարին գործով կատարեալ:

ծը. 340բ-4ա ԾԸ. Այլ քարոզ ծառին պտղոյն– Զգուշ լերո՛ւք ի սուտ մարգարէից... Գրիգորիոս պապն է, թէ՝ Նետ արձակել յաղեղանէ... եւ նզովեցան նոքա ի սուրբ ժողովն:

ծթ. 344ա-8ա ԾԹ. Այլ քարոզ ծառի – Ծառ բարի պտուղ բարի առնէ... Վարդապետք ասեն, թէ ծառ ինչ ի լատին անգնուս քասթուս... զի գնեաց զմարդիկք մահուամբն իւրով:

կ. 348ա-51բ Կ. Այլ քարոզ ծառի – Ո՛չ կարէ ծառ բարի պտուղ չար առնել... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է պալասան ծառոյ... այժմ արա՛ զէն աղօթից, նոյնպէս եւ այլ զգայութիւնքն:

կա. 352ա-6ա ԿԱ. Հնգէտասան կիրակի. Քարոզ երկուց տէրանց – Ոչ ոք կարէ Բ. տերանց ծառայել... Վարդապետք ասեն, թէ Աստուած բարձրեալն ո՛չ այն­պէս հանգչի... զի ծառայելն զԱստուած թագաւորու­թիւն մեծ է, որպէս ասէ սուրբն Գրիգոր:

կբ. 356ա-62ա ԿԲ. Քարոզ հասարակաց կիւրա­կէից. երկրորդ – Տէ՛ր, եթէ կամիս կարող ես զիս սրբել... Հիւանդն յորժամ ծանր ունի ցաւն, ոչ է պարտ առ ան­գէտ եւ փոքր բժիշկ երթալ... այս է զամենայն ան­օրէ­նութեամբ ժողովեալն, որպէս զի առողջանամ հո­գով:

կգ. 362ա-9բ ԿԳ. Քարոզ տան որ տէր՝ որ տնկեաց – Այր մի էր տանուտէր, որ տնկեաց այգի... Վար­դա­պետք ասեն, թէ այս է առաջին այգին, զոր տնկեաց Նոյ... աղաչեմք զԱստուած, որ ազատիմք:

կդ. 369բ-75ա ԿԴ. Քարոզ սիրո – Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս... Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է դրախտին վասն Բ. պատ­ճառի... զի տայցէ մեզ կարողութիւն կատարել զհրա­մանս եւ սիրել զմիմեանս:

կե. 375ա-81ա ԿԵ. Դարձեալ քարոզ վասն սիրոյ – Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ Աստուածածինն նման է աղբեւրի վասն Բ. պատճառի... զի սիրեսցջիք զմի­մեանս որպէս եւ ես զձեզ սիրեմ:

կզ. 381ա-5ա ԿԶ. Քարոզ վասն քնո – Մի՛ ննջէք, արի՛ք եւ կացէ՛ք յաղօթս... Վարդապետք ասեն, թէ Դ. յեղանակաւ ասի քունն... այլ պարտ է եւ այլոց օրինակ բարեաց լինել:

կէ. 385ա-9ա ԿԷ. Քարոզ ննջեցելոց – Ողորմե­ցա­րո՛ւք ինձ... Վարդապետք ասեն, թէ յորժամ ոք արկեալ իցէ ի բանդ... որպէս ասէ՝ ողորմեցարո՛ւք ինձ, ողոր­մե­ցա­րո՛ւք ինձ, ո՛վ բարէկամք:

կը. 389ա-92ա ԿԸ. Այլ քարոզ վասն ննջեցելոց – Երկ­րորդ պատճառ քարոզեմք վասն ննջեցելոցն... Վար­դապետք ասեն, թէ ոչ անփոյթ առնէ վասն փրկու­թեան մարդկան... զի եւ նոքա մահկանացուք են:

կթ. 392ա-4բ Քարոզ վասն ննջեցելոցն – Երրորդ պատճառաւ քարոզ տամք վասն ննջեցելոցն... զի զիս մի՛ մոռանայր, զի դու ես ի բարի/// (վերջը թափուած):

հ. 395ա Հ. (սկ. թափուած)/// իքս, յորժամ զգայու­թիւնքս ի չար շարժուածո դադարին... թէ էր այնքան յամե[ա]ց գալուստն:

հա. 395աբ ՀԱ. Եկա՛յք առ իս, ամենայն աշխա­տեա՛լք եւ բեռնաւո՛րք... վասն որո ասէ. Լուծ իմ քաղցր է, եւ բեռն իմ՝ փոքրոգի:

հբ. 395բ ՀԲ. Որ արձակէ զկին իւր եւ ոչ վասն բանի պոռնկութեան... յորժամ կարծէ, թէ պոռնկեցաւ կին եւ յետո այլ միաւոր (այսքան):

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. ԺԷ. դար, նոտրգիր

Բ. 397ա-410բ [Բանք զանազանք]

1. 397ա-405բ [Քարոզ] Եւ ի հաղորդել ընդ նոսա հացիւ պատուէր տայր նոցա յԵրուսաղեմէ մի՛ մեկ­նիլ. Գործք Ա. գլուխ, Դ. տուն – Որպէս հրեշտա­կաց դա­սակարգութիւնն է իմանալ... առժամայն յարոյց ի հիւանդութենէն ի փառս Աստուծոյ:

2. 407ա-9բ [Մեկնութիւն առակաց Սողոմոնի.] Երեք են, զորս անհնար է ինձ իմանալ, եւ զչորրորդն ո՛չ ճանաչեմ (Լ. 18-20) – Զհետս արծւոյ թռուցելոյ... բայց կանայք բազում արիութիւն ստացան ի փառս Աստուծոյ:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 2ա Աղաչեսցուք ապա զնոյն Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս, որ իւր սուրբ գալստեամբն ի մարմին, ի յերկ­րորդ գալուստն արժանաւորեսցէ զմեզ, որպէս ի յայս կեանքս դասեաց ի ճշմարիտ հաւատացեալն, այն­պէս ի հանդերձեալն դասեսցէ ի դաս սրբոցն եւ ար­դարոցն, աւրհնել եւ գովել զինքն ընդ Հաւր եւ Սուրբ Հոգոյն ի յաւիտեանս, ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն, ամէն, ամէն:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 395բ (1343 թ., ստ. լս., բոլորգիր) Յամի Տեառն մերո Յիսուսի Քրիստոսի ՌՅԽԳ. (1343), Սե[պտե]մբեր Ժ. սկսաւ քակիլ Կաֆան ի Ճանիբէկէն, եւ Հոկտեմբեր Ե. նստաւ հեծելն շուրջ քաղաքին՝ ԴՃՌ. (400 000) մարդ:

2. 410ա (1690 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է քարոզ­գիրք Օզբեկի որդի մելիք Աբրահամին եւ կենակցին նորին՝ Ազամաթին եւ դստերն՝ Տաթլուին, որք են բնա­կան գիւղաքաղաքէս Աստապատու եւ ստացօղ զա­նա[ռ]իկ մեծութեանս եւ զփարթամ հարստութեանս, զի թուականիս հայոց Ռ[ՃԼ]Թ. (1690) առումն եւ նո­րոգումն եղեւ վերստին: Աբր/// մի գանձիւքն զսուրբ մատեանս եւ զսրբաբանի վերապատմողս, ի հայրապե­տու­թեան տեառն Եղիազարու ամենայն Հայոց կա­թու­ղիկոսի եւ նորին աթոռակալի մերոյ Մինասայ վարդա­պետին եւ արհիեպիսկոպոսի, եւ աշխարհակալութեան շահ Սուլէմանին, իսկ Աստապատու գիւղաքաղաքիս առաջնորդութեան զԶաքարիայ սրբազանի եւ աս­տուա­ծաբան րաբունապետի: Արդ, ի յայս դառնացեալ ժամանակիս/// ցանկա[ցող եղեւ] սուրբ կտակիս եւ լուսափայլ մարգարտիս, որ ունի դրունք զանազան եւ բանալ [ի երկ]նից արքայութեան/// յոյսն ամենից մե­լիք Աբրահամն, որ յայսմ ա////// իւրեանն եւ իւրայ­նոցն կողակից՝ Ազամաթին եւ////// ելոյն իւրոյ զՍտե­փան[ն]ոս վարդա[պետ]/// ի զբօսնուլ եւ արկանել ի տէրունեան///, զի պտղաբեր երեւեսցի եւ առիթ վար­ձուց ի գալստեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիս­տոսի աւրհնելոյն յ[աւիտեանս] յաւիտենից. ամէն: Արդ, որք վայելէք զսա առողջութեամբ եւ խնդութեամբ ի փառս Քրիստոսի, յիշեցէ՛ք զպատճառս՝ զմատակա­րարս, զաշ­խա­տողս եւ զստացող ի սմին, մանաւանդ զհանգու­ցեալն ի Քրիստոս զԱբրահամ մելիքն եւ զծնօղս նորին եւ ամենայն արեան մերձաւորսն, յաւել եւս զՍտեփան­նոս վարդապետն, ընդ որս եւ դուք յիշեցեալք լիջիք ի նոյնոյ Տեառնէ մերմէ Յիսուսէ Քրիստոսէ. ամէն: Հայր մեր, որ յերկինսդ ես:

410ա (1690 թ., նոտրգիր) Կացցէ՛ եւ մնասցէ՛ ի դրան Սրբոյն Ստեփաննոսի վանիցն:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Նախերգանք քարոզից», 1ա՝ «797/3037», «ՌՅԽԳ. – 1343-ից առաջ, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 3բ՝ «Քարոզգիրք»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ կազմի Ա. փեղկին. «աստուածա­պայ­ծառ յազգէն, ի տանէն Հայրապետեան», 1ա (ԺԸ. դ., նոտրգիր. հայատառ պարսկերէն)՝ «Խուրտանշ նա­միաի, դիտանշ բիայ (Ուտելն չես գալ, տեսութեանն եկ) / Սաթսալաս մի սուզամ, հանուս փօխտայ նայշու­տամ (Ճ. տարի է երվում եմ, դեռ չեմ եփել) / Քահի­զարդ բյքահտուն նայ մի մունաթ (դեղին դարմանն դարմանոցն չէ մալ, պետք կայ կու)»:

 

 

3038

ՅՈՎՍԷՓԱՅ ՎՐԴ. ՓԻՆԱՉԵԱՆՑ՝ ՔՆԱՐ ՍՐՏԻ

ՇՈՒՇԻ

ՌՅԼԲ. – 1883

ԳՐԻՉ՝ Յովսէփ վրդ. Փինաչեանց:

ԹԵՐԹ՝ 295. չգրուած՝ 133բ, 143ա-73բ, 176բ-7բ, 178բ, 228բ-30բ, 232ա-59բ, 260բ-1բ, 287ա-93բ: ՊՐԱԿ՝ 1-13x22. մէկընդմէջ 22 եւ 2 թերթանոց պրակներ, 11՝ 19, 12-13՝ 18)+2: ՆԻՒԹ՝ թուղթ. ճնշադրոշմներով՝ ոճաւորուած ձուածիր՝ «Фабрики Платунова N 4» (թ. 14-25, 37-47, 60-71, 84-95, 108-19, 132-43, 156-67, 180-91, 204-15, 228-39, 252-9), «Фабрики Платунова N 5» (թ. 262-3), ձուածիր «Հմր 6» (թ. 278, 280-3, 285, 287, 292): ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x17,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, մատիտով սահ­մանգծուած (17x12): ԳԻՐ՝ շղագիր (նմուշ՝ 31ա): ՏՈՂ՝ 16-28: ԿԱԶՄ՝ ծաղկաթուղթ, մէջքը եւ Ա., Բ. փեղկերի հիմնամասերը՝ սեւ կաշի, միջուկը՝ ստուարաթուղթ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լու­սան­ցակողերը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ. սպիտակ թուղթ, մասն կազմաստառի:

Նմուշ 31ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմը վնասուած, խունացած, մէջքը պատ­ռուած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, ձէթի եւ թանաքի հետքերով, զանազան բծերով, թանաքը դրոշմուած հանդիպա­կաց էջերին, մի շարք թերթեր թուլացած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. Պհպ. Աա-142բ [Մասն Բ.] Քնար սրտի. Յով­սէփ վարդապետի Փինաչեանց յօրինեալ յայլ եւ այլ դէպս եւ ի ժամանակս

1. 1ա-6բ Ա. Ծնունդ Յիսուսի – Հրեաստանի ի Բեթ­­ղեհէմ քաղաք Դաւթի, / գեղապանծ որդիք հօր Ա­դա­­մայ... զի թէ դու յիս, / ահա ես սուրբ յամենայն եմ, Աս­տուած:

2. 7ա-12ա Բ. Կոտորումն մանկանց Բէթղէհեմի. Երթ Յիսուսի յԵգիպտոս, ի Գալիլիայ եւ ի Նազարէթ քա­ղաք – Բաբէ՛, զինչ այս ողբ աղեկէզ / եւ ձայն լա­լեաց հնչի ի քեզ... Ո՛վ մանկացեալս Աստուածդ Յի­սուս:

3. 12ա-7ա Գ. Մկրտութիւն Քրիստոսի – Որ զբարձ­­րելոյն քննես զխորս, սիւգ յիս շնչեա՛, Սո՛ւրբ Հո­գի... եւ երջանկաց փառաց հաշտդ արա՛ զիս, Տէ՛ր երկ­նաւոր:

4. 17ա-8բ Դ. Դրունք եկեղեցւոյ – Դրունք սրբոյ տա­ճարին, / Դրունք են տան Աստուծոյ... հարեալ ընդ ժայռս ամեհի:

5. 18բ-9բ Ե. Պտուղն. Պտուղ Հոգւոյն զմերս ասէ առաքելոյն, որ է սէր: Լամբ. յԱտե. – Ո՜հ, թէ ո՛րքան քաղցր էր պտուղն, / զոր ինձ քո ձեռք ընծայեցին... պտուղ սիրոյն միշտ եղիցի:

6. 20ա-4ա Զ. Յառակաց Աւետարանին. Անառակ որդի – Ընչիւք հարուստ ոք մեծատուն հայր էր երկուց զաւակաց... եւ կողոպտեալ յինէն զինչ հօրդ հոգիս տանջէր ի սովու:

7. 24ա-5ա Է. Չար խորհուրդ – Խորհուրդ նենգոտ չարին մտաց ծնունդ է եւ մերթ յեդեմ պատրեաց զԵւայ... խնդրէ, ո՜հ սէր միայնակ:

8. 25բ-30ա Ը. Յառակաց Աւետարանին. Մեծա­տուն եւ Ղազարոս – Ասաց Յիսուս. Էր մեծատուն հա­րուստ գանձիւք ճոխապանծ, / հանդերձ նորա միշտ բեհեզեայ չէր չափ կարմիր ծիրանեաց... միշտ անկա­րօտ կալ եւ հրճուիլ ի քո փառս երկնային:

9. 30բ-1բ Թ. Խոկմունք – Զի ոգի տխուր զերթ այր կարեվէր, / նստեալ մեկուսի մտօք տարուբեր... եւ ահա Տէր իմ ամենայն բարեաց:

10. 31բ-40ա Ժ. Մահ եւ թաղումն փրկչին – Զի ի պատկեր քո անթուղբ, ոգեսարսուռ կերպարան, / հա­տիս երկինք լի ցասմամբ եւ կաս ի մեծ սասանման... յի­շեա՛ յիս Աստուած ի քում գալստեան:

11. 40ա-5բ ԺԱ. Յարութիւն Քրիստոսի. Յարեաւ, չէ աստ ահաւադիկ տեղին, ուր եդին զնա – Որ յակմ­բեալսն ի վերնատան շնորհացդ զսիւգ շնչեցեր, / եւ ի խաւար միտս նոցին լոյս գերարփի ցայտեցէր... յա­րո՛ եւ զազգ մեր անտէրունջ ի նոր ի կեանս, փրկի՛չ իմ:

12. 45բ-7ա ԺԲ. Ընկերն իմ ի քուն – Ընկերն իմ ի քուն արդ մտեալ հեշտին, / զիարդ անխլիրտ մնջէ յան­կողին... քնի՛ր, ուրեմն զուր է եւ իմ կոչ:

13. 47բ-9ա ԺԳ. Անօթն. Անօթ ընտրութեան էր նա ինձ. Գործ – Ընդէ՞ր պատուական անօթդ իմ սիրուն, / բեկոր լեալ, բեկոր դիտիմ յայս պահուն... հարուած միշտ ի սիրտ, հարուած ի հոգի:

14. 49ա-50բ ԺԴ. Խաղաղութիւն – Եթէ ի կեանս անվրդով, / դու կամիս կեալ երջանիկ... մինչեւ ի դասս երջանկաց:

15. 51ա-2բ ԺԵ. Ծոյլն – Հեղգ ի վաստակս մինչ հեշտին, / եւ միշտ մտօք տարուբեր... սուր լինիցին քում սրտի:

16. 52բ-4բ ԺԶ. Այր հաւատարիմ – Այն ինչ ի կարգ մարդկայնոց, / Դիոգինեայ հանգոյն ես... ում հաւատալ կարէի, կեանք իմ եւ ինչք անխնայ:

17. 55ա-9բ ԺԷ. Ուղերձ. Առ ծայրագոյն պատ­րիարգ կաթուղիկոսն ամենայն Հայոց տէր տէր Գէորգ Դ. Շնորհաւոր նոր տարի – Հանգոյն գետոց սրարշաւ յաւիտենից յովկեան, / ի գիլ հոսեալ ի գլոր մտցէ ընդ փոյթ եւ այս ամ... թելք քնարիս հնչեսցին ոգեխրախոյս բարեօք լի, / քեզ շնորհաւոր նոր տարի:

18. 59բ-62բ ԺԸ. Բամբասողն – Բամբասողին ի շրթանց, / բան չիջանէ խաղաղիկ... վիճակ սրբոց ի յեր­­­կին:

19. 63ա-9ա ԺԹ. Սուրբ Վարդանանք – Զարթի՛ր, քնա՛րդ հոգետաւիղ, սրտիս աշխոյժ վառ ի վառ, / վէհ յի­շատակ ախոյանից ազգիս հնչել ի քո լար... վկայ Աս­տուած զայս մեզ երկինք պարտք անհրաժեշտ վճռե­ցին:

20. 69բ-70բ Ի. Սարեակն – Ողջո՛յն, թռչնեկիդ, որ յիմ պատուհան, / առեալ զհանգիստ ճռռւողես միայն... եւ միշտ գալով աստ, երգեա՛, ի՛մ թռչնիկ:

21. 70բ-2բ ԻԱ. Հրաժեշտ մայր իմ – Մնասցես բարեաւ մայր իմ սիրուն / խաղաղութեան անդ յօթա­րա­նում, / մնասցես բարեաւ կապոյտ երկնից ի սուրբ խորանում... քեզ լինի բերկրանք:

22. 72բ-5բ ԻԲ. Վանք սրբոյն Ստեփանոսի, որ ի գիւղն Սաղիան – Իղձ վաղեմի ահա եւ զիս առ ձգեաց, / ի քեզ, որ սիրտ կրես ի բռին հայորդեաց... կնքեցից կեանս հեծեծելով՝ Աստուած իմ:

23. 76ա-9ա ԻԳ. Կռունկ – Ընդ ազգս այս առա­ւօ­տուն, / յոր շշնջին հունչք մեղմագոյն... եւ յողբ տխրու­թեան լացցես զիմ զկեան:

24. 79ա-81ա ԻԴ. Քունն – Ընդէ՞ր ի ծոց քո հեշ­տին, / չամփոփես զիս, անուշ քո՛ւն... գգուեսցէ վէմ զիմ շիր­մի:

25. 81ա-4բ ԻԵ. Զաւերակս Ղօլիճայ գեղջ. Մար­մա­րաշեն վանք – Ծաղկապսակ այն ինչ գարուն ննջեր ի գիրկ մեղմն հողմոց... ի գերութեան Բաբելոնի լաց­ցուք զմերն Հայաստան:

26. 85աբ ԻԶ. Ձայն քո – Ո՜հ, այդ անուշ ձայն հրեշտակի, / որ ի ներքոյ հնչի յարկիս... երկնի երկրի ածէ զարմանս:

Ծնթ. Խորագրի տակ, մատիտով. «Նուէր առ Յովհաննէս վարդապետ Շիրակունի»:

27. 85բ-9ա ԻԷ. Պատերազմ Հայկայ ընդ Բելայ – Ահա՛ յարփւոյն բացաձիգ փայլ շողան Մասեաց վեհ կա­տարք, / թելք յուսահատ թրթռան սրտիս յիմ կիսա­բէկն ի քնար... ուր փառք ազգիս նշողարձակ ճաճանչ ցայսօր արձակեն:

28. 89բ-91ա ԻԸ. Սոխակն առ վարդն – Ընդէր այդպէս փոյթ / անձկալիդ իմ վարդ... զի ես կորուսիկ / զիմ վարդ սիրունիկ:

29. 91բ-6բ ԻԹ. Տղմուտ գետ – Առաւօտեան ջինջ ի պահուն մինչ պարք հաւուց զարթնուն յերգ, / եւ խոր գիշեր ստուերամած թագուցանէր զիւր ըզմէգ... առեալ ընդ իւր եւ զարտասուս, որք յիմ աչաց հոսիցեն:

30. 96բ-8ա Լ. Մրմունջ գիշերական – Ի լռութեան գիշերիս, / շունչ հիւսիսին զովագին... ահա այս է իմ մրմունջ:

Ծնթ. Խորագրի տակ մատիտով՝ «Նուէր առ Գ. Ե. Սի. Մ.»:

31. 98ա-9ա ԼԱ. Առած. Կոշտը նստած, քարի գլուխը կուլայ, ազգային – Ի միջօրեայն անձրեւաբեր, / ամպք ընդ այերս գիշերաստուէր... լաւ է դնել քեզ սանձ լեզուին:

32. 99ա-103ա ԼԲ. Ուղերձ առ ծայրագոյն պատ­րիարգ կաթուղիկոսն ամենայն Հայոց տ. տ. Գէորգ Դ. ի շնորհաւորել զտօնախմբութիւն անուան նորին վեհափառութեան – Ի բարձանց Այրարատայ, ո՛վ վէհ ձագիդ Հայաստանեայց, / էջ այսօր, մինչ երբ արդե՞օք նստիս տխուր յուխս արտասուաց... Օ՜հ, ընկա՛լ զիմ երգ տկար, զար սրտիս երգեաց քնար:

33. 103բ-4բ ԼԳ. Մրմունջք Շուշանայ՝ դստեր մե­ծին Վարդանայ. «Է՞ր հեռուն ասի» եղանակաւ եր­գելու – Ի բանդ մթին մաշի իմ կեանք տխրագին, / ո՜հ, լացէ՛ք զիս, տիկնա՛յք Հայոց աշխարհին... զի վերք յապայն վարդ քաղեսցեն կենդանի:

34. 104բ-11բ ԼԴ. Սուրբն Գրիգոր Լուսաւորիչ ամե­նայն Հայոց – Յարազուարճ ձայնիւ երգոց եկե­ղե­ցիդ Հայաստանեայց, / հոգետաւիղ զքնարին հար, դի՛ր եւ այսօր զսուգդ ի բաց... սուրբ յուղղափառ յերկնա­հան­գէտ կաթուղիկէ յեկեղեցի:

35. 111բ-3բ ԼԵ. Էջմիածին («ԷՋՄԻԱԾԻՆ») – Էին Աստուծոյ դու տուն եւ տաճար, / կառուցեալ աջով բարձ­րելոյն անճառ... զի ելեալ ի քէն, / ոչ պաշտէ զոր Էն:

36. 113բ-5բ ԼԶ. Սուրբ Հռիփսիմէ («ՀՌԻՓՍԻՄԷ») – Սուրբ ի տաճար մատաղ կուսին, / ելէ՛ք, ո՛վ դուք կուսանք Հայոց... եւ դստերաց տացէ նորին համեստ զվարըս կուսութեան:

37. 115բ-6ա ԼԷ. Առակ. Մուկն եւ կատու – Մուկն ի ծակէն ծածկապէս, / Ակամբ անթարթ որոներ... հան­ցէ երբեմն նա ի քէն զդառն վրէժ իւր քինացն:

38. 116բ-8ա ԼԸ. Սիրտ իմ – Ընդէ՞ր, ընդէ՞ր ակնա­պիշ, / հուզիմ վայելս աշխարհի... զի ցնծութիւն ան­սահ­ման ի նա կարես գտանել:

39. 118բ-20ա ԼԹ. Առակ. Գառն եւ գայլ. Նուէր առ Ե. Ե. Խ. – Գարնանազայր գետոյն յափ / գառն ի հօտէն ծա­րաւի... այլ ի գայլոց մարդակէր, Տէ՛ր դու զմեզ փրկես­­ցես:

40. 120աբ Խ. Ուղերձ առ Արիստակէս վարդա­պետն Սեդրակեանց, ի դիմաց աշակերտաց Կուսա­պատ գեղջ – Ընդ առաջ մտից քո, ո՛վ հայր / բանին դրունք մեր սրտից... քեզ երգեսցուք փառք Հայոց, / կեցցե՛ս յամս ձիգ, ո՛վ հայր:

41. 120բ-2ա ԽԱ. Կեանք իմ – Լեռնակուտակ անդ յալիս, / թշուառութեանց աշխարհիս... տո՛ւր, զի ինձ կեանք երջանիկ ի քեզ եւեթ է առատ, Տէ՛ր:

42. 122բ-4ա ԽԲ. Առուակ – Ո՜հ սիրուն առուակ, / գլելով ալեակ... ձոն նուէր առ ձեզ զայն յղէ անվերջ:

43. 124բ-6ա Զեփիւռ – Ուստի՞ գաս արդեօք, զե­փի՛ւռ կենսասփիւռ, / մինչ ճաճանչք արփւոյն սփռին ի սփիւռ... կամ իղձք իմ եւ յոյսք ի սպառ են ունայն:

44. 126բ-8ա Յոյս իմ. Յոյս իմ ի մանկութենէ իմ­մէ, մի՛ թողուր զիս, Տէ՛ր Աստուած իմ. Շարական – Որ գթութեամբ անքանակ / հայիս ի գործս քոց ձե­ռաց... խնդա՛ օն դու, ո՛վ անձն իմ, ամենայն ինչ քեզ է լոյս:

45. 128ա-9բ Սուգ մեծին Ներսիսի Հայոց հայրա­պետին. Ո՜ տայր զգլուխ իմ ջուր եւ զաչս իմ յաղբիւր արտասուաց. Եփրեմ – Ի սրբավայր եդեմա­կան աշ­խարհի / յիմ Հայաստան յուզին աղէտք սոսկալի... եւ ի բանդէ կենաց փրկեա՛ զազգ հայկեան:

46. 130ա-1բ Գարուն Հայաստանի – Ծայրակար­միր նշոյլք արփւոյն / երկնից ի ծիր երբ ցոլան վառ... միայն յայնժամ հրճուեաց սիրտ իմ, այն է գարուն Հա­յաս­տանին:

47. 132ա-3ա Առ յառաջադէմ աշակերտն իմ Գա­րեգին («ԳԱՐԷԳԻՆ») – Գարեգին գառնուկ, / գա­ռին գե­րապանծ... փա՜ռք, զի դու որդեակ ես իմ, Գա­րե­գի՛ն:

48. 134աբ Ուղերձ. Ի մեծահանդէս աւուր Գ. տա­րեդարձի օծման վեհափառ կաթուղիկոսի ամե­նայն Հայոց տ. տ. Մակարայ («ՅՈՎՍԷՓ») – Յաւիտենից ի լերանց Հայաստանի կարեվէր, / սլացեալ հոգի ընդ ձիրս բաբախելով զիւր թեւեր... զի յազգալոյս ձեր կե­նաց / միշտ կեանս առցէ ազգ հայգեան եւ փառա­զարկն Հայաս­տան:

49. 135ա-6ա Նոր տարուայ մաղթանք հայ մա­նուկ­ների համար. «Արեւն ելաւ զեյթունցիներ» երգի եղա­նակով – Յաւիտենից անմահ Աստուած, / Տէր եւ իշ­­­խան ժամանակաց... օ՜ն, շնորհաւոր թող լինի մեզ ա­մե­­նիս:

50. 136ա-7ա Մանուկ. Ո՜հ որոց թողեալ է զու­սումն մանկութեան. Սողոմոն – Ո՜հ, մինչ երբ ար­դե՞օք, ո՛վ թշուառ մանուկ, / խեղճ, ոտաբոբիկ վազես դէս ու դէն... դառնայ քեզ համար, ո՛վ մանուկ, մանուկ:

51. 137ա-9ա Հայրենիք եւ անէծք մօր – Հայրենի՛ք, իմ վեհ հայրենի՛ք, / քեզ պաշտեցին մեր քաջ նախ­նիք... չողողենք դաշտ ու ձորեր / բուն մեր անձի քա­ջու­թիւ­նով:

52. 139բ-41ա Մշեցի ճամբորդ. «Ես մշեցի ճամ­բորդ եմ հեռու տեղերէն». Գամառ Քաթիպայ – Մշո երկ­­րէն պանդխտօրէն, / ո՞ւր ես գնում հայ գիւղացի... ձեր փրկութիւն ձեր արեան մէջ է միմիայն, Աստուած վկայ:

53. 141բ-2բ Սեւանայ լիճը – Կապոյտ լճակում խաղում է երկինք, / կապտագոյն շրթանց մանրիկ ծի­ծա­ղով... դրանից մեծ գանձ չկայ աշխարհում, / ուրախ վայելէ՛ եւ մի՛ վշտանար:

Բ. 178ա-231բ [Մասն Գ.] Քնար սրտի. Յովսէփ վարդապետի Փինաչեան յօրինեալ յայլ եւ այլ դէպս եւ ի ժամանակս

1. 179ա-81ա Ա. Ճէտ նապաստակին – Տե՛ս թե կայ մի մարդ, որ ինձ հարցանէ, / թէ գիշերս քեզնից ինչպէս է անցէ... ընկնիմ մահի ձեռք, ո՛վ իմ անասնիկ:

2. 181բ-3բ Բ. Վիշտք իմ. Եղէ ես որպէս բու յաւե­րակի, տքնեցայ եւ եղէ ես որպէս ճնճղուկ միայն ի տա­նիս. Սաղմ. – Մարգարէի ճշմարիտ / գուշակու­թեան խորհուրդը / գիտեմ, ո՛վ Տէր, իսկապէս / կհայտ­նէր քո տանջանքը... որ մեր ազգին մտերիմ ստանանք սուրբ ուղղութիւն:

3. 184ա-6բ Գ. Աւերակք Հայաստանի – Աչքերիս ար­­­տասունք, ա՜խ դեռ չեմ սրբաց, / ժամանակ ինչո՞ւ այդ­­­պէս դարաւոր... ասէ՝ Ի՛մ որդիք, դուք ալ կեանք ունիք:

4. 186բ-91ա Դ. Իշխան ոմն – Այդ ինչ փառաւոր զքեզ հանդերձով / պճնուած ես դու, ի՛մ ազնիւ իշ­խան... տացէ, որ գտնես հոգւոյդ փրկութիւն:

5. 191ա-2բ Ե. Օրօրք հայրենասէր հայկուհւոյն – Քուն եղի՛ր, անո՛ւշ իմ գառնուկ սիրուն, / փակէ՛, ժամ է արդ, այդ աչերդ անքուն... թող առնէ հոգիդ մահու սուրբ հրեշտակ:

6. 192բ-5ա Զ. Գառնուկ. Այլաբանութիւն – Ա՜խ, տե՛ս, թէ ինչպէս գառնուկներ սիրուն, / մօր ստեանց կարօտ ձայն են արձակում... կգտնիք ձեր մայր Գե­ղար­­դայ վանքում:

7. 195բ-7բ Է. Թռչնիկ – Թռչնի՛կ իմ սիրուն, / թռչնի՛կ գեղանի, / ա՜խ ինչ գեղեցիկ, / փետուրներ ունի... կաղաչեմ՝ ինձ միշտ / ընկեր լէ՛ր թռչնիկ:

8. 197բ-9ա Ը. Կարոտ պանդխտին – Ո՜հ, մինչեւ ե՞րբ Աստուած հզօր, / թափառիմ ես օտար աշխարհ... ո՜հ, թողէ՛ք ինձ ապրել, մեռնել / անուշ ծոցում Հայաս­տանի, ա՜խ Հայաստան:

9. 199ա-201բ Թ. Այցելուն – Դէպի ո՞ւր այդպէս պարոն այցելու, / անձայն, անողջոյն կանցնիս կերթաս դու... հաւատա՛, այն է լուսաւորութիւն:

10. 201բ-3բ Ժ. Մի՛ լար – Իմ վեհ հայրենեաց աւերակաց մէջ / ձեռքերս ծոցումս շրջում եմ տխուր... ո՜հ, լա՛ց ապաքէն, ինչպէս որ կու լաս:

11. 203բ-6բ ԺԱ. Օրօրք. Հայրենասէր հայկուհւոյն («Անուշ քնարն աչերն ասեր»ի եղանակով) – Քնի՛ր, քաղցրիկ սիրուն որդեա՛կ, / ի՛մ ցնծութիւն, ի՛մ յոյս միակ... որ քեզ այսպէս երգեց՝ օ՜ր օ՜ր:

12. 207ա-10ա ԺԲ. Գիշեր – Լուռ է բնութիւն, միայն խոխոջիւն / կհանէ առուակ գլելով ալեակ... դէպ քեզ է վա­զում արշալոյս մէկէն, / հրճուանք անաղօտ ծագեց առաւօտ:

13. 210ա-2բ ԺԳ. Պանդուխտը միայն – Պան­դուխտս միայն խոնաւ սենեակում, / հոգիս է տխուր, սիրտս է մորմոքում... ո՜հ, պանդո՛ւխտ, լո՛ւռ կաց եւ դու միայն լե՛ր:

14. 213ա-4ա ԺԴ. Մանուկ. Ո՜հ, որոց թողեալ է զուսումն մանկութեան. Սողոմոն – Ո՜հ, ինչո՞ւ այդ­պէս, ո՛վ թշուառ մանուկ, / խեղճ ոտաբոբիկ վազում ես դէս դէն... դառնայ քեզ համար, ո՛վ մանուկ, մա­նուկ:

15. 214ա-5ա ԺԵ. Բարեկամ. Նուէր առ պ. Գրի­գորն Տ. Գէորգեանց – Երբ ոգետխուր նստած սե­նեակում, / ես սպասում եմ բարի այցելուի... ասում ես՝ Ահա ես քեզ բարեկամ:

16. 215ա-7ա ԺԶ. Սէր – Աշխարհիս մէջ մահկա­նացուն, / եթէ ունի երջանկութիւն... սիրենք իրար, որ մի գուցէ / հանդերձելում թշուառ մնանք:

17. 217ա-8ա ԺԷ. Ո՛վ դու – Ո՛վ դու անծանօթ, բայց յոյժ գեղանի, / որ կշողշողաս զինչ տերեւ վար­դի... ո՜հ, դու մի՛ այլ սէր գտի քեզ համար, / իսկ ինձ մաղթելով բարի ճանապարհ:

18. 218բ-9բ ԺԸ. Աստղիկ – Ո՛վ ահա փայլուն է այս այն աստղիկ, / որ ամէն գիշեր լռիկ ու մնջիկ... առա­ւօտ լուսոյ, առաւօտ կենաց, / վիշտ ամէն ինձնից գնա­ցին ի բաց:

19. 219բ-20ա Երգ առ Կուսապատեցիս, ի բե­րա­նոյ ուսանող յորդւոց իւրեանց – Ո՞ւր էք, ո՞ւր, թոր­գո­մեան արի զաւակներ, / ո՛վ Հայկայ դուք որդիք եւ իմ եղբայրներ... ձայն տան, թէ խեղջ հայի արեւն է ծա­գել:

20. 220բ Այգաշաղ եւ գարի – Այգաշաղը առաւօ­տուն / ման էր գալիս աղբի միջում... մարգարիտ է, եթէ գարի, / նորա յարգը ճանաչում չեն:

21. 221ա-4բ Գիշերային հառաչանք – Գիշերն է խա­ղաղ, շնչականք ամէն քնով են թմրած, / վերջին լռու­թիւն տիրել է ամէն լերանց եւ դաշտաց... եւ միշտ շրթունքէն թռչում է այս բան, ա՜խ իմ Հայաստան, երբ կտեսնեմ քեզ:

22. 225ա-6բ Գնաք բարեաւ – Գնաք բարեաւ իմ զաւակունք, / Աստուած միշտ է ձեզ պահապան... Աս­տուած ձեզ հետ, բարեաւ գնաք:

23. 226բ-7ա Յառաջ – Յառաջ, դէպ յառաջ վա­զենք, ո՛վ հայեր ժամանակի հետ, / ուսում, գիտութիւն եւ սուրբ միութիւն, ա՜խ մեզ շատ է պէտք... տա­ռա­պեալ հայ ազգ, ուրեմն յառաջ:

24. 227ա Տապանագիր – Ո՛վ մարդ, կցանկաս գիտենալ ո՞վ եմ, / Իշխանեանց տիկին Մարգարիտն ես եմ... թէ կուզես անմահ մնալ յաւիտեան, / սիրէ՛ Աս­տուածդ եւ ընկերդ միայն:

25. 227բ Տապանագիր – Փառաւոր կեանքով ապրած մեծացած, / իշխանաց տիկին Մարգարիտն եմ ես... ցանկալի կարօտ, սէր սրտիդ միջին, / նուէր մի եւ դու, ես լուռ ցուրտ շիրմին:

26. 227բ Տապանագիր – Փառազուարթ մթին եւ լուռ գերեզման / ինձ վշտացելոյս եղեւ բնակարան... նորատիք յորդւոց զիս ի սպառ զրկեաց:

27. 228ա Այդ իրաւունք է, այդ մաքուր խիղճ է – Ձեռքերը ծալած, դրած իւր կուրծքին վերայ, / ձեզ հետ է խոսում մէկը վշտալից... այդ իրաւունքն է, այդ մաքուր խիղճն է:

28. 231աբ Վարդան – Առաւօտեան անուշ փչեցին հովեր, / Հայաստանի լեռներ խնդագին դաշտեր... սի­րոյ սուրբ կրակով վառուեցան սրտեր:

Գ. 260ա-86բ [Տիտղ.] Քնար սրտի. Յովսէփ վար­դապետի Փինաչեանց. Մասն Ա., ի 1883 ամի, ի Շուշի

1. 262ա-3բ Մայր իմ. Հայր իմ եւ մայր իմ թողին զիս, եւ Տէր իմ ընկալաւ զիս. Սաղ. գլ. ԻԶ. 12 – Մնա՛ բարեաւ, մա՛յր իմ սիրուն, / խաղաղութեանն անդ յօթա­­րան... նոյն եւ լիցի միշտ քեզ բերկրանք:

2. 264ա-6բ 17 Յունվարի 1884 ամի: Ծնունդ Քրիստոսի. 10. Զի ծնաւ ձեզ այսօր փրկիչ, որ է օծեալ Տէր, ի քաղաքի Դաւթի. Ղուկ. Գլ. Բ. 11 – Հրեաստանի ի Բեթղեհէմ քաղաք Դաւթի գերապանծ, / ելէ՛ք, որդի՛ք Հօր Ադամայ, հոգւով պաշտել զՏէր Աս­տուած... զի թէ դու յիս, ահա ես սուրբ յամենայնի, ի՛մ Աստուած: Յովսէփ վարդապետ Փինաչեան:

3. 267ա-71բ Կոտորումն մանկանց Բեթղեհէմի: Երթ Յիսուսի յԵգիպտոս, ի Գալիլեայ եւ ի Նազարէթ քաղաք: Յայնժամ իբրեւ ետես Հերովդէս, թէ խաբե­ցաւ... Մատթ. Գլ. Բ. 16 – Ա. Բաբէ, զինչ այս ողբ աղե­կէզ, / եւ ձայն լալեաց հնչի ի քեզ... թէ Նազովրեցի Յի­սուս կոչեսցի:

4. 271բ-4ա Մկրտութիւն Քրիստոսի. Եւ իբրեւ մկրտեցաւ Յիսուս, ել վաղվաղակի ի ջրոյ անտի. Մատթ. Գլ. Գ. 16 – Որ զԲարձրելոյն քննես զխորս սիւգ յիս շնչեա՛, Սո՛ւրբ Հոգի, / երգել ի լուր տիեզերաց զհրաշից փրկչին Յիսուսի... եւ երջանկաց փառաց հաղորդ արա՛ զիս, Տէր՛ երկնաւոր:

5. 274ա-5ա Դրունք Եկեղեցւոյ. Առ դրան տա­ճա­րիս արդ կամ գետնամած. Ալամդարեանց – Դրունք սրբոյ տաճարիս / դրունք են տանն Աստուծոյ... նաւակ հոգւոյդ փշրեսցեն, / հարեալ ընդ ժայռս ամեհի:

6. 275բ-7բ Յառակաց Աւետարանի. Անառակ որդի. Ընդ անառակին որդւոյ գոչեմ առ Հայրդ գթած. Շարական – Ընչիւք հարուստ ոք մեծատուն հայր էր երկուց զաւակաց... արար պաշտպան, ամաչեսցէ զերթ ինձ կտտանս ի սովու:

7. 278աբ Այսօր եւ վաղիւ ճոխութիւն, փառք, գահ / անտերունջ իսպառ ի չիք կան ահա... եւ ահա տէր իմ ամենայն բարեաց:

8. 278բ-9բ Սուգ Շուշանայ՝ դստեր մեծին Վար­դա­նայ. «Է՞ր հեռանաս» երգի եղանակով – Ի բանդ մթին մաշի իմ կեանք տխրագին, / ո՜հ, լացէ՛ք զիս, տիկ­նա՛յք Հայոց աշխարհին... զի վիրք յապայն վարդ քաղեսցեն կենդանի:

9. 279բ-86բ Մահ եւ թաղումն փրկչին – Զի ի պատ­կեր քո անթողբ ոգեսարսուռ կերպարան, / պա­տիս երկինք լի ցասմամբ եւ կաս ի մեծ սասանման... յիշեա՛ զիս, Աստուա՛ծ, / ի քում գալստեան:

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ. ԺԹ. դար, շղագիր

174ա-6ա, Կազմաստառ Բ., Ոտանաւորք. հայա­տառ թուրքերէն.

1. 174ա-6ա Արազ աշտի քեաֆին ալ, / քեաֆ կիր կեօթիւր քեաֆին ալ... մեան անամնան այրլմազտմ, / այիրտլար գիւճնան:

2. Կազմի Բ. աստառ Գարշտայ ազտր անա / օրտակի քղազտր անա... սանայ նիազտր օղուլ:

3. Կազմի Բ. աստառ Պայաթ – Գարշտայ ջան արատայ... իթիփտր ջան արատայ:

4. Կազմի Բ. աստառ Գարշմզտայ եա տալայ / եա սամուրգեն եա տալայ... էտիլ գէնտր այ արազ:

Ծնթ. մեծ մասը սրբագրուած են, բազմաթիւ ջնջումներով:

5. Պհպ. Բբ.ին սոսնձած ներդիրին. «Харковъ Главный почтамт, Я ниже подписавшiися, Я ниже подписавшiися Житель сел. Кетабекъ. Հ. շապիկ նորա նորաստեղծ: Портник. Я ниже под­писавшiися».

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. Տե՛ս տիտղ.՝ 260ա (նման՝ Պհպ. Աա, 178ա):

ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝ Պհպ. Աա, 1ա երկիցս, սեւ թանաքով արտաքուստ ոճաւորուած բոլորակ, ներսում՝ աւելի փոքր բոլորակի մէջ խաչ, երկու բոլորակների միջեւ շրջա­գծով՝ «ՅՈՎՍԷՓ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՓԻՆԱՋԵՆՑ»:

ՆՇՈՒՄ՝ Պհպ. Աա՝ «800/3038», «1883, ԺԹ.  Մ[ես­րոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Աա՝ «որ դղրտայ», Պհպ. Աբ՝ «Մայր եւ կ կ կոյս, հայր, արթուն կացէք այսու, կատա­րումն, Հաաաաայրատու», թուեր, 295ա՝ «Գրիչ, գրիչ», 295բ՝ «Չքնաղ սիրուն ծաղիկըս / թոշնեց թառամեց... եւ իմ սիրտ է, զի սրով կտրատեց, Արժենա 70 կոպէկ, Պետրոս 28 կոպէկ», Պհպ. Բա՝ «Համ, սահմանադրու­թիւն դաստիարակութիւն»:

3039

ՄԱՇՏՈՑ ՁԵՌԱՑ

ՍՈՀՐԱՏԷՐ ԳԻՒՂ

ՌՃԿԴ. – 1715

ԳՐԻՉ՝ Դանիէլ երէց:

ԹԵՐԹ՝ 309: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԶx12 (Գ 11, Զ 6, ԺԳ, ԺԵ 14): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x15,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (10,5x14,5): ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 92ա): ՏՈՂ՝ 20-1: ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ մագաղաթ (Ա.), սպիտակ թուղթ (Բ.): ՊԱՀ­­ՊԱՆԱԿ՝ Ա (վջ.). սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով, մասն կազմաստառի:

Նմուշ 92ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Մկրտութիւն (՞)՝ 2բ (պահպանուած միայն ստորին կէսը): Լս.ային – Իւղաբեր կանայք՝ 294ա, Յով­սէփ Արիմաթացի՝ 295ա, 296բ, 297բ: Կիսախորան՝ 3ա, 98բ, 117ա: Ճակատազարդ՝ 27բ, 33ա, 43բ, 58բ, 66ա, 76բ, 156բ, 163բ, 170ա, 178բ, 186ա, 202բ, 217բ, 225ա, 235բ, 248բ, 263ա, 274բ: Լուսանցազարդ՝ բուսական, խոյ (178բ), թռչուն, յուշ­կա­պարիկ, վարդեակ, տաճար, դուռն (278ա): Զարդագիր՝ հան­գուցագիր, կենդանագիր, թռչնագիր: Գոյներ՝ կարմիր, կա­պոյտ, կանաչ, դեղին, երկնագոյն, դարչնագոյն, շագանակա­գոյն, սեւ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին, եզրերը մաշուած, խունացած, մէջքի վերին եւ ստորին մասերը պատռուած-ընկած, Ա. կազմաստառի մագաղաթը մաշուած, եզրերն ընկած, Ա. փեղ­կի մետաղէ խաչը, կոստղերը, կապիչներն ու գամերն ընկած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան, բորբոսի, ձէթի, մո­մի եւ թանաքի հետքերով, զանազան բծերով, ցեցի անցքերով, մանրանկարները մասամբ խունացած, խոնաւութեան հետե­ւան­քով արտատպուած հանդիպակաց էջերին, բնագիրը եղ­ծուած, տեղ-տեղ լրացուած յետագայի թղթով եւ ձեռքով. թ. 1-36ը՝ կարերը թուլացած, թ. 1, 128ը՝ պատռուած, թ. 2ի վերին մասը պոկած-հանած, 2բ էջի մանրանկարից մնացել է միայն ստորին մասը, թ. 24-5ի միջեւ մէկ թերթ ընկած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1. 1ա Այլ խրատ մկրտութեան – (սկ. թափուած)/// տղայն, որ հիւանդ լինի եւ կամ յօր քիչ լինի, պարտ է քահանայն զայնպիսին շուտով մկրտել...

2. 1բ-23բ Կանօն մկրտութեանն – Յորժամ քրիս­տո­նեայ առնեն, նախ չէ պարտ յեկեղեցին թողուլ... Իսկ յորժամ տղայն Ը.օրեայ լինի... Եւ ասէ զաղօթս. Տէ՛ր մեր Աստուած բարերար...

3. 23բ-7ա Կանօն նշան օրհնելոյ – Պարտ է քա­հանային նախ ընտրել կանոնօք զփեսայն եւ զհարսն...

4. 27բ-32բ Կանօն հանդերձ օրհնելոյ հարսա­նեաց – Յառաջ առնու քահանայն զխաչն եւ զՄաշթոցն եւ գան ի տուն հարսին... Խաչանիշ դրոշմամբ նըշանի պարագրական փառօք զարդարեալ...

5. 32բ-7ա Խրատ զգուշութեան, զոր քահանայն տացէ հանդերձելոցն պսակ առնուլ կանխաւ – Եւ դարձեալ ի ժամ հարսանեացն, եւ տանին փեսայն եւ հարսն առաջի Աւետարանին... Գիտասջի՛ք, որդեա՛կք, որք հանդերձեալ էք կապիլ ընդ միմեանս լծով օրի­նաւոր ամուսնութեամբ...

6. 37ա-40բ Այլ խրատ վասն պսակին – Երթան ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ ասէ քահանայն... Պսակ է խոր­հուրդ մեծ, որով օրհնութիւնն Աստուծոյ կատարեալ լի­նի...

7. 40բ-3ա [Երգ պսակին] – Եւ ապա ասեն զերգս. Ամենազօր Տէր թագաւոր թագաւորաց...

8. 43բ-54բ [Կանօն պսակին] – Եւ ապա դնէ զխաչն եւ զԱւետարանն ի վերայ գլխոյ փեսային եւ հար­սին կարդայ զաղօթս... Տէր Աստուած յաւիտենա­կան, որ զանզոյգ եւ զբաց որոշեալսն զուգակցես...

9. 54բ-8ա Կանօն պսակ վերցուցանելոյ – Եւ յաւուրն երորդի գայ քահանայն եւ առնու զպսակն ի գլխոյ փեսային եւ հարսին... Որդեա՛կ, ա՛րբ ջուր ի քո­յոց ամանոց եւ ի քոյոց աղբերաց...

10. 58ա-61ա Կանօն եւ կարգ երկրորդ ամուս­նու­թեան – Դնէ քահանայն զբաժակն ի վերայ սուրբ սե­ղա­­նոյն... Տէ՛ր Աստուած մեր, որ ի հրեշտակաց խօսեալ բանդ...

11. 61ա-73բ Կանօն հաղորդ տալոյ տկարաց, որ մերձեալ են ի վախճան – Առնու քահանայն զփրկա­կան խորհուրդն շուրջառաւ եւ բուրվառաւ... Հրաժա­րիմք ի սատանայէ եւ յամենայն խաբէութենէ նորա...

12. 73բ Կանօն յորժամ տղայն առանց կնունք մեռանի – Չէ պարտ առանց քահանայի թաղել, այլ տանիլ յեզր գերեզմանացն, եւ քահանայն ասէ երեք փոխ «Ամբիծքն» ի բուն եւ թաղէ՝ խաչակնքելով Գ. անգամ: Այգ եւ եօթ չկայ (այսքան):

13. 73բ-91ա Կանօն զամենայն վախճանեալ տղայսն, որ ի Ժ. տարոյն ի վայրն են, առ Քրիստոս յու­ղարկել – Նախ ասեն. Օրհնեալ Հոգիդ Սուրբ, Աս­տուած ճշմարիտ... Սիրեցից զքեզ, Տէ՛ր, զօրութիւն իմ...

– 87բ-9բ Ողբ ի Նաղաշ Մկրտիչ եպիսկոպոսէ՝ վասն տղայոց մահու ասացեալ – Արարիչն արարա­ծոց մեզ բարկացաւ...

14. 91բ-5բ Կանօն տղաթաղի այգուցն – Գան ի գե­րեզման եւ ասեն «զԱմբիծսն» ի բուն... Բայց հոգիք արդարոցն ի ձեռին Աստուծոյ են...

15. 95բ-8ա Կանօն տղաթաղի եօթն աւուրն – Երթան ի գերեզմանն եւ ասեն «զԱմբիծսն»... Արդարքն յաւիտեան կացցեն, եւ ի Տեառնէ են վարձք նոցա...

16. 98բ-154բ Կանօն զամենայն վախճանեալսն ի հանգիստ փոխել – Նախ ասեն. Օրհնեալ Հոգիդ Սուրբ, Աստուած ճշմարիտ... Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ...

ա. 138բ-40բ Գանձ մեռելի թաղի համառօտ յԱ­ռա­­­քել վարդապետէ ասացեալ («ԱՌԱՔԵԼ») – Այսօր եհաս հրաման յԱրարչէն...

բ. 140բ-3բ Գանձ մեռելի («ՄԱՆՎԵԼՍ») – Մինդ ի յԷէն, բանդ ի սկզբանէ...

գ. 143բ-4բ [Գանձ մեռելի] – Եկայք այսօր, եղ­բա՛րք ամէն...

դ. 144բ-6ա Ողբ ի բերանոյ մեռելին – Ո՛վ քահա­նայք եւ վարդապետք աստուածաբան...

ե. 146ա-8ա Տաղ ղարիպի՝ ի Նաղաշ եպիսկո­­պոսէ ասացեալ – Ղարիպին կեանքն է լալոյ ողբեր­գական...

զ. 148ա-50ա Ողբ կեղեցիկ եւ լաւ՝ վասն զղջման – Անցանէ մեծութիւն եւ փառք աշխարհիս...

17. 154բ-62ա Կանօն այգւոյն – Գան ի գերեզ­մանն եւ ասեն «զԱմբիծսն» ի բուն... Այլ մեք պարտիմք գոհանալ զԱստուծոյ յամենայն ժամ վասն ձեր, եղ­բա՛րք սիրեցեալք...

18. 162բ-8ա Կանօն եօթն աւուրն – Երթան ի գե­րեզմանն եւ ասեն «զԱմբիծսն» ի բուն... Այսպէս ասէ Տէր. Գամ ժողովել զամենայն ազգս եւ զլեզուս...

19. 168բ-75բ Կանօն եւ կարգ հոգէհանգիստ առ­նելոյ մեռելոց եւ աղ օրհնել վասն զենմանց մա­տա­ղաց խաչի օրհնելոյ – Եւ ասէն սաղմոս. Երանի՛, որում թողութիւն... Տէ՛ր Աստուած մեր, Աստուած բարերար եւ մարդասէր...

– 175աբ Օրհնութիւն աղի – Սաղմոս. Աստուած ողորմեաց մեզ...

20. 175բ-85ա Կանօն տեառնական օրհնելոյ – Ածեն զնուիրեալն ի դուռն եկեղեցւոյն առաջի խաչին... Աւրհնեալ ես, բարեխնամող Աստուա՛ծ, որ Տէրդ ես ուխտից...

21. 185բ-202ա Կանօն խաչ օրհնելոյ – Բերեն յեկե­ղեցին եւ լուանան նախ ջրով եւ ապա գինով... Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն եւ մահկանա­ցու, որ ետես հանճար...

22. 202ա-17ա Կանօն ջուր օրհնել յաւուր Յայտ­նու­թեանն – Առեալ քահանայն զխաչն եւ զԱւետա­րանն... Եւ խաղացոյց Մովսէս զորդիսն Իսրայէղի ի Կարմիր ծովէ անտի...

23. 217ա-24ա Կանօն ապաշխարօղ առնել – Երթայ քահանայն մեղուցելովն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ ասեն սաղմոս ի թիւ. Խոնարհեցո՛յ, Տէ՛ր, զունկն... Այս­պէս ասէ Տէր. Լուարո՛ւք, սրբեցարո՛ւք, ընկեցէ՛ք զչա­րիս յանձանց ձերոց...

24. 224բ-35ա Կանօն Մեծի հինգշաբաթին՝ ապաշ­խարօղսն արձակելոյ – Յերորդ ժամն ժողովին ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ այս կանօն կատարի. Սաղմոս Ծ. Ողորմեաց ինձ Աստուած... Այսպէս ասէ Տէր. Եւ կա­տա­րեսցին աւուրք սգւոյ քո...

25. 235ա-41բ Օրհնութիւն Մեծի Ե.շաբաթին, զոր օրհնէ քահանայն զժամատունն, հանդերձ ժո­ղովրդեամբն... – Օրհնեալ է ամենասուրբ Երրոր­դու­թիւնն ի բարձունս...

26. 242ա-7ա Քարոզ պատուիրանին, զոր զեկու­ցանէ քահանայն ժողովրդեանն, նախ քան զպա­տարագն ի Մեծի Ե.շաբթին – Առեալ զԱւետարանն ի գիրկն եւ կարկառեալ զձեռն ի վեր եւ ասէ. Լուարո՛ւք ինձ, որդեա՛կք իմ եւ ես զերկիւղ Տեառն...

27. 247բ-62ա Կանօն ոտնալուային – Երեկոյին գան ժողովին յոտնալուայն. եւ այս կատարի. Ըստ որում ասաց Յիսուս... Փառաւորեմք զքեզ, Տէր մեր Յի­սուս Քրիստո՛ս...

– 253ա-5բ Երանելոյն Յոհաննու վարդապետի, որ մականուն Պլուզ ասի՝ ասացեալ զբանս Վասն սիրոյ – Աստուած սէր է, ասէ որդին Որոտման՝ սիրելի աշակերտն Քրիստոսի Յօհաննէս...

28. 262բ-73բ Կանօն նաւակատեաց եկեղեցւոյ պղծեալ տաճարի եւ շարժեալ սեղանոյ, որ յանօրի­նաց ոք մտեալ իցէ, այսպէս օրհնեսցեն եւ հաս­տա­տեսցեն – Մտանէ եպիսկոպոսն հանդերձ քահանայիւք եւ սարկաւագօք... Սուրբ ես, Տէ՛ր, եւ ի սուրբս բնա­կեալ...

29. 274ա-8ա Կանօն աւազան օրհնելոյ – Տանին զաւազանն, ի տեղի իւր հաստատեն... Տէ՛ր Աստուած, մեծ եւ փառաւորեալ յամենայն արարածոց ի քո ամե­նա­­­զօր...

30. 278ա-9ա Կանօն, յորժամ նոր դուռն եկե­ղեց­ւոյ հաստատեն ի տեղւոջ իւրում – Եւ ասեն սաղմոս. Խոստովան եղերո՛ւք... Տէր Աստուա՛ծ, նորոգիչ եւ զարդարիչ քոյոց արարածոց...

31. 279ա-80ա Կանօն հանդերձեղէն սպասու օրհ­նելոյ – Տանին յեկեղեցին առաջի բեմին... Օրհնեալ Տէր Աստուած ամենակալ, ահաւոր եւ բարձրեալ...

32. 280ա-1ա Կանօն սկիհ եւ մաղզման օրհնելոյ – Լուանան նախ ջրով եւ ապա գինով... Օրհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ ետուր մեզ զնիւթս զայս առ­նել...

33. 281ա-2բ Կանօն ժամահար օրհնելոյ – Բերեն յեկեղեցին՝ առաջի բեմին, եւ լուանան ջրով եւ ապա գի­նով... Տէր Աստուա՛ծ զօրութեանց եւ արարիչ ամե­նայն արարածոց...

34. 282բ-5ա Կանօն խաչալուայ առնելոյ ամե­նայն ցեղ ցաւոց – Սաղմոս. Նշանեցաւ առ մեզ լոյս... Եւ ասեն արք քաղաքին...

35. 285ա-8ա Կանօն սերմ եւ շեղջ օրհնելոյ – Սաղ­մոս, կցուրդ. Հովիտք բազում... Պատուեա՛ Տէր ի քո­յոց արդար վաստակոց եւ հա՛ն նմա պտուղ...

36. 288ա-9ա Կանօն հնձան օրհնելոյ – Սաղմոս. Քեզ վայել է օրհնութիւն... Օրհնեալ ես մարդասէր Աս­տուած...

37. 289աբ Կանօն հաւ օրհնելոյ – Սաղմոս. Թեւք ա­­ղաւնոյ արծաթապատ... 0րհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր...

38. 289բ Աղօթք վասն երաշտի – Տէ՛ր Աստուած, որ յաղագս նախանձու լուար Եղիսէի մարգարէին...

39. 290աբ Կանօն պղծեալ կերակրոյ – Թէ ոք ուտէ ի քրիստոնէից տաճկազէն կամ զոհից հրէից... Տէր Աստուա՛ծ փառաւորեալդ յամենայն արարածոց...

40. 290բ-1բ Կանօն նորակերտ գիրք օրհնելոյ – Տանին յեկեղեցին եւ հանեն ի բեմն... Օրհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ ետուր զպատուիրանս քո մեզ...

41. 291բ-2բ Վասն օրհնութեան այգւոյ եւ հնձա­նի, գինւոյ եւ կարասի – Օրհնեա՛, Տէր Աստուա՛ծ մեր, զպտուղս այգեաց մեր...

42. 292բ-3բ [Կանօն մր]գաց օրհնե[լոյ] – [Ասեն] սաղմոս. Կարդալ իմում... Օրհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր, արարիչ ամենայն արարածոց...

43. ա. 294ա-5ա Իւղաբերից Աւետարան Մատ­թէո­սի [ԻԸ. 1-20] – Եւ յերեկոյի շաբաթուն, յորում լու­սա­նայր միաշաբաթին, եկն Մարիամ Մագդաղենա­ցին...

բ. 295ա-6ա Իւղաբերից Աւետարան Մարկոսի [ԺԵ. 42-ԺԶ. 8] – Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ, քանզի ուր­բաթ էր...

գ. 296ա-7բ Իւղաբերից Աւետարան Ղուկասու [ԻԳ. 50-ԻԴ. 12] – Եւ ահա այր մի անուն Յովսէփ...

դ. 297բ-9ա [Իւղաբերից Աւետարան Յոհաննու] [ԺԹ. 38 և Ի. 18] և Յետ այսորիկ աղաչեաց զՊիղատոս Յովսէփ...

ե. 299ա-300բ Պաշտաման Աւետարան [ըստ Մատթէոսի, ԺԳ. 36-52] – Յայնժամ թողեալ Յիսուսի զժողովուրդն, եկն ի տունն...

զ. 300բ-1ա [Պաշտաման] Աւետարան ըստ Մար­կոսի [Դ. 26-34] – Եւ ասէր. Այսպէս է արքայութիւն Աստուծոյ...

է. 301ա-2բ [Պաշտաման] Աւետարան ըստ Ղու­կա­սու [ԺԲ. 32-48] – Մի՛ երկնչիր, հօ՛տ փոքրիկ...

ը. 302բ-3բ [Պաշտաման] Աւետարան ըստ Յո­հան­նու [Ե. 19-30] – Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ...

թ. 303բ-4ա Աւետարան բժշկութեան Մատթէոսի [ԺԵ. 21-8] – Եւ ելեալ անտի՝ Յիսուս գնաց ի կողմանս Տիւրոսի...

ժ. 304աբ Բժշկութեան Աւետարան Մարկոսի [Է. 31-7] – Եւ ելեալ միւսանգամ ի սահմանացն Տիւրոսի եւ Սիդովնի...

ժա. 304բ-5ա [Բժշկութեան Աւետարան Ղուկասու] [Թ. 37-45] – Եւ մինչդեռ իջանէր նոքա ի լեռնէ ան­տի...

ժբ. 305ա-6ա Բժշկութեան Աւետարան Յոհաննու [Դ. 46-54] – Եկն դարձեալ ի Կանա Գալիլեացւոց...

ժգ. 306ա-9ա Աւետարան Յօհան. Անբիծք եւ Հանգստեան [ԺԴ. 15-ԺԶ. 5] – Եթէ սիրէք զիս, զպա­տուիրանս իմ պահեսջի՛ք... Եւ ոչ ոք ի ձէնջ հարցանիցէ ցիս, թէ՝ Յո՞վ երթաս:

ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. ԺԸ. դար

1. 177բ-8ա Կանօն խունկ օրհնելոյ – Տանի քա­հա­նայն յեկեղեցին... Ամենակալ Տէր Աստուած մեր...

Ծնթ. բոլոր կանոնների խորագրերը նշուած են ստ. լս-նե­րում:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. 2ա (ստ. լս.) Տէ՛ր Աստուած, դու բարով վայե­լել տա՛ս:

27ա Եւ զիս՝ զԴանիէլ մեղօք մածուցեալ եւ տա­ռա­պեալ գրչակս աղաչեմ զքեզ յիշել ի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. ամէն: Գրեցաւ թուին ՌՃԿԴ. (1715) ամին:

262ա Եւ ապա զգծօղ գրոյս յիշեա՛ զսոսկալի աւուրս ի սուրբ յաղօթս ձեր, մէկ ողորմի ասացէ՛ք. ամէն:

309ա Փառք համագոյ, զուգահաւասար, ա[մենա]­պատիւ, անբաժանելի սուրբ Երրորդութեանն, գոյա­ցուց­չին բա/// ից եղակ////// ճոյիցն [անա]րժան Դա­նիէլ երէց/// |309բ|////// պէս գրելով, այլ եւ ըստ խորհրդեանն ըստ եւ շարական, որպիսոյ իցեն/// լիա­պէս/// սա/// ակու ի գեօղն Սօհրատէր, ընդ հովանեաւ Սուրբ Էջմիածնայ: Աղաչեմք զձեզ, եղբա՛րք, վասն սղալութեան գրոյս եւ տկարագոյն մտացս եղեալ է, եւ նե­րեցէ՛ք եւ ինձ թողութիւն խնդրեցէ՛ք յԱստուծոյ եւ Ա. ողորմի ասացէ՛ք ինձ, եւ Աստուած ձեզ ողորմի. ամէն:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. 2ա (ԺԸ. դ., անփոյթ նոտրգիր) Ո՛վ քահանայք եւ սարգաւակուք, խնդրեմք ձեզանից՝ վասն մեղաց մերոց յիշայ լիցիք առաջի անմահ գառին Աստուծոյ:

2. 65բ (1801 թ., անփոյթ նոտրգիր) Թուին ՌՄԾ. (1801) տէր Ըստ[փան]:

3. Պհպ. Աբ (1830 թ., անփոյթ նոտրգիր) Է. այս է թիվ աշխարիհիս, որ ուռուսայ եկաւ Սալմաստ Խօեայ, Թազէրզվէզ (=Թարվէզ) առեց, աշխարհս հայոց ազգ բերեց Նախճվան թուին ՌՄՀԹ. (1830):

ՆՇՈՒՄ՝ 1ա՝ «810/3039», «ԺԶ. դ.»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ 34ա՝ «Լէոնբօղոս», 36ա՝ «Վաթսն», 87ա՝ «Մէէէ ոողոր», 152ա՝ խզբզոց, 190ա, 191ա, 230ա, 237ա, 307բ, Պհպ. Աաբ՝ զանազան տառեր, 309բ՝ «Այս գիրն կրեց տէր Ստեփանոս», Պհպ. Աա՝ «Զա­քար Յօվակիմեան մամիցի (՞)», Պհպ. Աբ՝ «Տէր Ըստփան Սառխանօվ»:

ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝ 178ա՝ Խոյ:

3040

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՔ ՍՈՒՐԲ ԺՈՂՈՎՈՑՆ

(Թրգմ. Յակոբ դպիր)

 

ԺԸ. դար


ԳՐԻՉ՝ Յակոբ դպիր:

ԹԵՐԹ՝ 308+1 (կրկն. թ. 34). չգրուած՝ 23բ-4բ, 40բ, 54բ, 102ա-7բ, 162ա-5բ, 213աբ, 308բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԷx12 (ԺԴ, ԻԶ 10, ԻԷ 1): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագ, «AI»: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21,5x16: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն, կարմրով սահմա­նա­գծուած (16,5x11): ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 13ա): ՏՈՂ՝ 35: ԿԱԶՄ՝ սեւ դրոշմազարդ կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ սպի­տակ եւ կանաչ ծաղկաթուղթ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ. սպի­տակ, չգրուած (Պհպ. Աա-Պհպ. Դա) թուղթ. լուսագծերով եւ լու­սադրոշմով՝ եռամահիկ (ԳԴ):

Նմուշ 13ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմի կաշին վնասուած, քերծուած, մէջ­քի վերին եւ ստորին մասերը վնասուած, եզրերը մաշուած, աս­տա­ռը խունացած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւու­թեան, բորբոսի եւ թանաքի հետքերով, զանազան բծերով, մի շարք թերթեր եւ պրակների կարը թուլացած, պրակահամարները եզրահատումից վնասուած. բնագրերի սկզբնատառերը զար­դագրելու նպատակով մեծ մասամբ չգրած, յետոյ՝ չլրացրած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Ա. 1ա-308ա [Պատմութիւն երից ժողովոց]

Ա.1. 1ա-23ա [Պատմութիւն սրբոյ ժողովոյն Նի­կիայ]

1. 1ա-5բ Համառօտ նախապատմութիւն սուրբ ժո­­ղովոյն Նիկիայու, որ է առաջին տիեզերական ժո­ղով – Ներքոյ թագաւորութեան մեծի եւ օգոստոսի Կոստանդիանոսին էր ի քաղաքին Աղէքսանդրիայ Արիոս... եւ յամենայն սահմանադրութիւնս իւրեանց միա­բանք եւ միախոհք ընդ նմա. վերջ:

2. 5բ-12բ Թուղթք գրեցեալք յառաջ քան զՆիկիայ ժողովն

ա. 5բ-7ա Թուղթ Աղէքսանդրի՝ Աղէքսանդրիայ եպիսկոպոսապետին. Սիրելեացդ եւ պատուելեացդ կաթուղիկէ եկեղեցւոյն պաշտօնակցացդ, որք յամե­նայն ուրեք. Աղէքսանդրու ի Տէր խնդալ – [Ք]անզի ընդհանրական եկեղեցին մի մարմին գոլով... որք ընդ իս են, զձեզ ողջունեն ամենեքեան. վերջ թղթոյն:

բ. 7բ-12բ Այլ թուղթ Աղէքսանդրի Աղէքսանդրիայ եպիսկոպոսապետին – [Փ]առասէր եւ արծաթասէր մարդկանց չար եւ նենգաւոր դիտաւորութիւն... Յու­լիոսն, Մինասն, միւս Արիոսն եւ Հելլադիոսն. վերջ թղթոյն:

3. 12բ-3ա Ճառ Կոստանդիանոսի թագաւորին առ սուրբ ժողովն Նիկիայու. Յաղագս խաղա­ղու­թեան – [Մ]իշտ մեծապէս փափագէի ուրախ լինել... եւ ինձ՝ ձեր ծառայակցիդ, մեծ ուրախութիւն պարգեւե­ցէ՛ք:

4. 13ա Հանգանակ Նիկիոյ ժողովոյն – Հաւա­տամք ի մի Աստուած... զայնպիսի ասացօղն նզովէ կա­թու­ղիկէ եւ առաքելական եկեղեցին:

5. 13ա-5բ Կանոնք յերեք հարիւր տասնեւութ սուրբ հայրապետացն, որք ժողովեցան ի Նիկիայ ի բդեշխութեան Պօղինոսի եւ Յուլիանոսի գերա­պայծառ իշխանացն, թուին Աղէքսանդրոյն ՈԼԶ.ին (636), Տէսիոս ամսոյն, որ է ըստ յունաց Յունիսի ԺԹ. (19) եւ յուլիսեան գաղանտին ԺԳ. (13) ըստ հռօմայեցւոց – Կանոն Ա. [Ե]թէ ուրուք անդամն ի մէջ հիւանդութեան ի բաց հատեալ իցէ ի բժշկաց... ոտից վերայ մատուցանել զաղօթս եւ զերկրպագութիւնս առ Աստուած. վերջ կանոնաց:

6. 15բ-7բ Անունք ՅԺԸ. (318) հարց, որք ստորա­գրե­ցին ի ժողովն Նիկիայ – Հօսիոս եպիսկոպոս Գօր­դիւբիոյ քաղաքին... ի գաւառէն Բոսփորոսի, Դոմնոս Բոս­փորոսի:

7. 17բ Թուղթ Նիկիայ ժողովոյն առ Սեղբեստրոս պապն – [Ա]մենապատուելի եւ երիցս երանեալ Սեղ­բեստրոսիդ... Գաղանտին ի բդեշխութեան գերապայ­ծառ Պօղինոսի եւ Յուլիանոսի:

8. 18ա Գիր Եւսեբիոսի Նիգոմէտիոյ եպիս­կո­պո­սին եւ Թէոկնիոսի Նիկիայ եպիսկոպոսին – [Թ]էպէտ ի դատապարտիլն մերում ի ձեր բարեպաշտութենէդ... եւ շուտով, զոր ինչ ձեր խոհեմութեանդ վայել է ի վե­րայ մեր սահմանադրել:

9. 18բ-9բ Թուղթ սրբոյն Նիկիայ ժողովոյն, սրբոյդ եւ մեծիդ շնորհօքն Աստուծոյ եկեղեցւոյդ – Աղէքսանդրիայ եւ ամենայն սիրելի եղբարցդ, որք ի կողմանսն Եգիպտոսի... քանզի շնորհօքն Աստուծոյ եւ հրա­մանաւ աստուածապաշտ... որում փառք յաւի­տեանս յաւիտենից. ամէն:

10. 19բ-20բ Թուղթ Կոստանդիանոսի թագաւո­րին առ եկեղեցիսն – Կոստանդիանոս օգոստոս եկեղե­ցեացդ բարեբախտ եւ ի ծաղկաւէտ... զի զձեզ ան­փորձս եւ առողջս պահիցէ:

11. 21աբ Թուղթ Կոստանդիանոսի կայսերն առ Աղէքսանդրացւոց եկեղեցին. Կոստանդիանոս օգոս­տոս կաթուղիկէ Աղէքսանդրացւոց եկեղեցւոյդ – Ողջոյն բազում լիցի ընդ ձեզդ, սիրելի՛ եղբարք... եւ անփորձս պահեսցէ:

12. 21բ Թուղթ Կոստանդիանոսի կայսերն առ ամե­նեսեանն. Յաղթօղ Կոստանդիանոս մեծ եւ օգոս­­տոս, եպիսկոպոսացդ եւ ժողովրդոցդ – [Ք]ան­զի չար եւ ամբարիշտ մարդկան հետեւակ եղեւ... Աս­տուած զձեզ պահեսցէ:

13. 21բ-2բ Թուղթ Կոստանդիանոսի կայսերն առ եկեղեցին Նիգոմէտիցւոցն, ընդդէմ Եւսեբիոսի եւ Թէոկնինոսի, Կոստանդիանոս օգոստոս կաթուղիկէ եկեղեցւոյդ Նիգոմէտիացւոց – Ով երբէք զայսպիսիսն ուսոյ միամիտ ժողովրդեանն... վերջ Նիկիոյ ժողովոյն:

– 22բ [Յիշատակարան թարգմանչի] – Թարգմա­նեալ ի նուաստ Յակոբ դպրէն, ի լեզուէն յունաց եւ լատինացւոց, ի փառս Աստուծոյ եւ ի զուարճութիւն հայկազունեաց:

– 23ա Ցանկ – Երես 1-10. Ա. Համառօտ նախա­պատ­մու­թիւն սուրբ ժողովոյն Նիկիոյ... ԺԳ. Թուղթ Կոս­տանդիանոսի առ եկեղեցին Նիգոմէտիացւոցն. 43-4:

Ա2. 25ա-40ա [Պատմութիւն սրբոյ ժողովոյն Սար­դիկայ]

1. 25ա-8ա Պատմութիւն Բ. սրբոյ ժողովոյն Սար­դիկայ, որ իբր մասն ինչ առակցական Նիկիայու – Իբրեւ հարքն Նիկիայու, որոց ճշմարիտ վկայու­թիւնն... թէ սուրբ ժողովն Սարտիկիայ ընդունեցեալ է յամե­նայն առհասարակ եկեղեցեացն. վերջ:

2. 28ա-32բ Պատմութիւնն սրբոյն Սարտիկեայ ժողովոյն. Կանոնք սրբոց եւ երանելեաց հարցն ի Սարտիկեայ գումարեցելոյն. Սուրբ ժողովս, որ ի Սարտիկայ գումարեցաւ, ի զանազան գաւառացն, սահմանեաց զհետեւեալս – Կանոն առաջին. Հօսիոս եպիսկոպոս Գորդուբիայ քաղաքին ասաց... ամենե­քեան ասացին. եւ այս եւս սահմանեսցի:

3. 32բ-3բ Ի մէջ այլոց ստորագրողացն այսմ ժո­ղովոյս են հետեւեալքս – Հօսիոս եպիսկոպոս Գոր­դու­բիայ քաղաքին, ի կողմանն Հիսպանիայ... Զօսիմոս Լիկ­նէդիոյ կամ Լիքնիդեայ կողմ Մակեդօնիայ:

4. 33բ-4բ Թուղթ Սարդիկայ ժողովոյն առ Յուլիոս վերատեսուչն Հռօմայ – Զոր ինչ միշտ հաւատացեալ եմք զայն եւս այժմ խորհեմք... այս է զթուղթն նոցա, մի ընդունիցին:

5. 34բ Անուանք հերձաբանցն – Ուրսակիոս ի Սին­կի­դոնէ, Վաղէս ի Մուրսիա գաւառէն... եւ ապա ստո­րա­գրեցի եպիսկոպոսք, որք ի վերոյ:

6. 34բ-6ա Թուղթ Սարդիկայ ժողովոյն առ Աղէք­սանդրացւոց եկեղեցին. Շնորհօքն Աստուծոյ – Սուրբ ժողովս շնորհօքն Աստուծոյ ի Սարդիկայ գու­մարեալս, ի կողմանցն Հռօմայ... ընդդէմ իւրեան մե­ղան­չողացն ոչ երբէք լռեսցէ:

7. 36ա-40ա Թուղթ Սարդիկայ ժողովոյն. յամե­նայն ուրեք եղեալ եպիսկոպոսացն – Սուրբ ժողովս շնորհօքն Աստուծոյ ի Սարդիկայ գումարեալս ամենայն կաթուղիկէ եկեղեցւոյն... Եւսեբիոս, Զենոբիոս, Պաւ­ղոս, Պետրոս. վերջ:

Ա3. 41ա-54ա [Պատմութիւն ժողովոյն Կոստանդ­նուպօլսոյ]

1. 41ա-8ա Պատմութիւն Կոստանդնուպօլսոյ ժո­ղովոյն, որ է երկրորդ ընդհանրական ժողով – Յամի չորրորդի յետ Սարտիկիոյ ժողովոյն... եւ փոքր ի շատէ վե­րանորոգեցաւ ի յԻննոջէնտիոսի պապէն ի Լատ­րանցի ժողովն:

2. 48աբ Կանոն Ճ. եւ Ծ. (150) սրբոց հարանց՝ ի Կոստանդնուպօլիս գումարելոց. Ի բդեշխութեան գե­րա­պայծառ իշխանացն Եւքէրիոսի եւ Եւագրիոսի, Յուլ. Թ.: Յառաջ քան զկանոնս եդաւ աստ թուղթ նոյ­նոյ սուրբ ժողովոյն Կոստանդնուպօլսոյ առ բա­րե­­պաշտ թագաւորն Թէոդոս՝ Մեծն անուանեալ, որում թղթոյն ենթադասեցին զառ ի յիւրեանց սահ­մա­նե­ցեալ կանոնս: Թուղթ. Ամենասուրբ եւ գերի­վե­րոյ աս­տուածասէր Թէոդոսի թագաւորիդ սուրբ ժո­ղովս եպիսկոպոսաց ի Կոստանդնուպօլիս – Ի սկզբան թղթոյս մերոյ, որ առ քոյին բարեպաշ­տու­թիւնդ գոհու­թիւնս մատուցանեմք... աղաչանք վասն քո աստուա­ծասէր եւ բարեպաշտ թագաւորիդ. վերջ թղթոյն:

3. 48բ-50ա Այսք են, զորս սահմանեցին հարքն ի Կոստանդնուպօլիս շնորհօքն Աստուծոյ գումարե­ցեալք, ի զանազան գաւառաց ըստ համակոչմանն ամենասուրբ Թէոդոս թագաւորին – Կանոն առաջին. Հաւատն երեք հարիւր եւ ԺԸ. (318) հարցն, որք ի Նիկիայ քաղաքն Բիւթանիայ գումարեցան... եւ լուիցեն զգիրս եւ յետոյ մկրտեմք զնոսա:

4. 50աբ Հանգանակ նոյնոյ սուրբ ժողովոյն Կոս­տանդնուպօլսոյ – Հաւատամք ի մի Աստուած Հայրն ա­մե­նակորօղ... եւ կենաց հանդերձելոյ յաւիտե­նին. ա­մէն:

5. 50բ-1բ Ստորագրութիւնք Ճ. եւ Ծ. (150) եպիս­կո­պոսաց, որք գումարեցան ի Կոստանդնուպօլիս – Նեքտար վերատեսուչ Կոստանդնուպօլսոյ ի գաւառէն Եգիպտոսի... Ատարբոս, Կիւրղիւ դպրիւ:

6. 51բ-4ա Թուղթ ի Կոստանդնուպօլիս գումա­րեցելոց եպիսկոպոսաց առ գումարեցեալ եպիսկո­պո­սունս Հռօմայ – Տերանց եւ գերապատուելի եւ գեր­յարգելի եղբարց... եւ կացցուք անահ սրտիւ առա­ջի Տեառն ատենին. վերջ:

Բ. 55ա-308ա Պատմութիւն սուրբ ժողովոյն Եփե­սո­սի, որ է երրորդ տիեզերական ժողով – [Յ]ետ Նեք­տարիոսի նստաւ յաթոռ Կոստանդնուպօլսոյ սուրբն Յոհան Ոսկեբերան...

Բ1. 61բ-101բ Սկսանի մասն առաջին

1. 61բ-4ա Ճառ Պրոկղոս վերատեսուչին Կիզոյ, ասացեալ ի մէջ ժողովարանին Կոստանդնուպօլսոյ առաջի Նեստորին, վասն մարդեղութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի – Այսօր կուսական տօնա­խմբութիւնն զլեզուն մեր ի գովասանութիւն հրաւիրէ... ժամանեսցուք երկնից արքայութիւնն ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

2. 64ա-5ա Թուղթ Կիւրղի եպիսկոպոսի Աղէք­սանդրիայ առ Նեստորն, յորժամ իմացաւ զչար միտս նորա. Գեր ի վերոյ բարեպաշտ եւ աստուա­ծասէր Նես­տոր եպիսկոպոսիդ եւ գործակցւոյդ Կիւ­րեղ եպիս­կոպոսս ի Տէր խնդալ – Արք ոմանք պատւոյ եւ հաւատալոյ արժանիք եկին... զի յառաջ քան զձեռնա­դրու­թիւն քոյոյ աստուածապաշտութեան էր իմ շարա­դրեալ զգրգուկն այն:

3. 65աբ Թուղթ Նեստորի առ Կիւրեղ Աղէք­սանդ­րիայ եպիսկոպոսն, ի ձեռն Լամպոնայ իրիցոյն եւ միայ­նակեցին. Գեր ի վերոյ աստուածասէր եւ ամե­նա­սուրբ գործակցի իմոյ Կիւրղիդ, Նեստորս ի Տէր խնդալ – Ոչ ինչ զօրաւոր, քան զքրիստոնէական պար­կեշտութիւնն, որով շարժեցաք... ես եւ ընդ իս եղեալքն ողջագուրեմք:

4. 65բ-7ա Թուղթ Կիւրեղին առ Նեստորն – Լուայ, որ քանի մի մարդիք չարախօսեն զինէն առաջի աս­տուա­ծա­պաշտութեան քոյ... եւ որք ընդ մեզ են, ողջու­նեն զքեզ:

5. 67ա-9ա Թուղթ պատասխանւոյ Նեստորին առ Կիւրեղն. Ամենապատուելի եւ յոյժ աստուածասէր պաշ­տօնակից Կիւրեղիդ, Նեստորս ի Տէր խնդալ. Ա. – Ոչինչ խօսիմ վասն նախատանացն, որովք նախատես զմեզ... ո՛վ ամենայն պատուելի եւ գերիվերոյ աստուա­ծասէր:

6. 69աբ Թուղթ Կիւրղի առ այնոսիկ, որք գրով մեղադրեալ էին զնա, զի գռեհիկ մարդկանց խօսիւք ոչ լռեաց յասելոյ, թէ չարագունապէս արծածի ամ­բարիշտ վարդապետութիւնն Նեստորի. Ժ. – Քանզի գրեաց առ յիս բարեպաշտութիւն ձեր... որով դաւանին գալ Աստուածածին սրբուհի կոյս Մարիամն, վերջ:

7. 69բ-70ա Թուղթ Կիւրղի առ ոմն նախանձաւոր Նեստորի. ԺԱ. – Ծանեա՛յ զսիրելութեան քո զպար­զա­մտու­թիւն... մինչեւ ի մահ ճգնեաց սակս արդարու­թեան:

8. 70ա-1բ Թուղթ նոյնոյ Կիւրղի առ կղերիկո­սունսն Կոստանդնուպօլսոյ, որք միմեանց տարա­ձայնէին – Ընթերցայ զառ ի ձէնջ ուղարկեալ յիշատա­կագիրն... որ վասն ներկայ պատճառի եղիցի ինձ քաղցրագոյն:

9. 71բ-2բ Վկայութիւնք՝ հրապարակօրէն առաջա­դրեցեալք ի կղերիկոսացն Կոստանտնուպօլսոյ եւ ծա­նուցեալք առաջի եկեղեցւոյ, թէ համախոհ է Նես­տորն Պօղոսի Սամոստացւոյն, զոր յառաջ քան զհա­րիւր վաթսուն ամս նզովեալ էին ուղ[ղ]ափառ եպիս­կո­պոսքն. ԺԳ. – Յանուն սրբոյ Երրորդութեանն երդմ­նե­­ցուցանեմ զայն, ոյր ի ձեռն գայցէ... նզովեալ եղիցի:

10. 72բ-3բ Թուղթ Կիւրղի Աղէքսանդրիոյ եպիսկո­պոսի առ Կեղեստինոս Հռօմայ եպիսկոպոսն. Ամե­նա­սուրբ եւ յոյժ աստուածասէր հօր Կեղեստինոսիդ, Կիւրեղս ի Տէր խնդալ. ԺԴ. – [Ե]թէ արժան իցէր լռել եւ մի՛ զամենայն ինչ յուզեալն գրելով... սիրելի Պօ­սի­դօնի պատուիրելով, զի զնոսա առ քո սրբու­թեանդ մա­տուս­ցէ:

11. 74ա-5ա Թուղթ Կեղեստինոսի պապին առ Կիւրեղն Աղէքսանդրիայ. Սիրելւոյ եղբօր Կիւրղիդ Կեղեստինոս. ԺԵ. – [Թ]ուղթն, զորս սրբութեանդ քո մեր տրտմութիւնս գրեալ... գրեցաւ III Օգոստոսի, ի բդեշխութեանն Թէոդոսի երեքտասաներրորդ եւ Վա­ղէն­­տի­նիանոս երրորդ:

12. 75աբ Թուղթ Նեստորի առ Կեղեստինոս պապն Հռօմայ քաղաքին. ԺԶ. – [Պ]արտ է մեզ եղ­բայ­րական խօսակցութիւնս առնել... եւ ընդ իս եղօղքն ողջունեմք ի Տէր:

13. 75բ-6ա Այլ թուղթ Նեստորին առ Կեղես­տի­նոս պապն Հռօմայու. ԺԷ. – [Շ]ատ անգամ գրեցի երջան­կութեան քո վասն Յուլիանոսին... եւ ընդ իս եղեալքն բազում ողջոյն մատուցանեմք:

14. 76բ Այլ թուղթ Նեստորին առ Կեղեստինոս պապն. 18. – Լուայ, որ ամենպատուելի Կիւրեղ եպիս­կոպոսն Աղէքսանդրիայ քաղաքին... զի ոչ ոք հակա­ռա­կութիւն կայ ընդդէմ աստուածութեան Տեառն Քրիստոսի:

15. 77ա Թուղթ Կեղեստինոս պապին առ ժողո­վուրդն Կոստանդնուպօլսոյ, ընդդէմ Նեստորի. 19. – [Կ]եղեստինոս եպիսկոպոսս ամենասիրելի եղբարց եւ ծառայիցդ Աստուծոյ... զայդպիսի սուտ մարգարէից սնոտի զրուցսն լսել ոչ կարենամք. եւ այլն:

16. 77ա-80ա Այլ թուղթ Կեղեստինոսի առ Նես­տորն – [Ս]իրելի եղբայր Նեստորիդ՝ Կեղեստի­նոսս. Հանգեաւ սակաւիկ մի ընդհանրական հաւատն... գրեցաւ Օգոստոսի ԺԱ., ի բդեշխութեան Թէոդոսի երեք­տասան անգամ եւ Վաղէնտինիւնոսի երեք անգամ թվին փրկչին չորս հարիւր երեսուն:

17. 80բ-1ա Թուղթ նոյնոյ Կեղեստինոսի առ Յօ­հան­նէս Անտիոքայ եպիսկոպոսն. Սիրելի եղբօրդ Յօ­հաննու Կեղեստինոս. Ի. – [Փ]ափաքէաք, թէ որպէս մի է էութիւն աստուածութեան, նոյնպէս եւ մի իցէ ուղիղ հաւատոյ ճշմարտութիւն... եւ Վաղէնտի­նիա­նոսի երիցս անգամ:

18. 81աբ Թուղթ Կիւրղի Աղէքսանդրիայ եպիս­կոպոսի առ Յօհաննէս Անտիոքայ. Տեառն իմում սիրելի եղբօր եւ գործակցի Յօհաննիսիդ, Կիւրեղս ի Տէր խնդալ. ԻԱ. – [Ծ]անեաւ ստուգիւ ի բազմաց քո աստուածպաշտութիւնդ... ողջոյն տամք քեզ ես եւ ընդ իս եղեալքն:

19. 82աբ Թուղթ Կիւրղի եպիսկոպոսի Աղէք­սանդրիոյ առ Ակակիոս Բեռիու յաղագս հերձուածօղ Նեստորի. Տեառն իմում սիրելի եղբօր եւ գործակցի Ակակիոսիդ, Կիւրեղս ի Տէր խնդալ. ԻԲ. – [Ո]րք մեծաւ լիք են տրտմութեամբ եւ որոց սիրտն վիրաւո­րեալ է... որն ընդ իս է, զքեզ ի Տէր ողջունի:

20. 82բ-3բ Թուղթ Ակակիոսի Բեռիոյ եպիսկո­պոսի առ Կիւրեղ. Տեառն իմում ամենասուրբ եւ յոյժ աստուածասէր եպիսկոպոս Կիւրեղիդ, Ակակիոս ի Տէր խնդալ. ԻԳ. – [Ո]չ առանց ողբոց եւ արտասուաց ընթերցայ զգիրս աստուածպաշտութեանդ... ես եւ որք ընդ իս են, ողջունեմք:

21. 83բ-4ա Թուղթ Կիւրղի առ Յոբնաղ Երուսա­ղէմայ վերատեսչին. Տեառն իմում եւ յոյժ ցանկալի եղբօր եւ գործակցի Յոբնաղիդ՝ Կիւրեղըս ի Տէր խնդալ. ԻԴ. – [Փ]ափաքէի ստուգիւ, զի ամենապա­տուելի Նեստոր եպիսկոպոսն գնայր... որն ընդ մեզ է, զքեզ ողջունէ:

22. 84բ-6ա Օրինակ թղթոյն գրեցելոյ Յօհաննու Անտիոքայ եպիսկոպոսէ առ Նեստոր. Տեառն իմում յոյժ աստուածապաշտի եւ ամենասրբոյ Նեստոր ե­պիս­­կոպոսիդ՝ Յօհաննէ ի Տէր խնդալ. ԻԵ. – Դի­տա­ւո­րութիւն իմ ի վերայ աստուածպաշտութեանդ ամե­նա­պայծառ Իրէնէոս իշխանին... այլ մանաւանդ ըստ օգ­տա­կարութեան եւ շահաւէտութեան հասարա­կաց ժո­ղովրդեանն Աստուծոյ:

23. 86ա-9բ Թուղթ Կիւրղի եպիսկոպոսին Աղէք­սանդրիոյ եւ ժողովոյն Աղէքսանդրիայու առ Նես­տորն. Ամենապատուելի եւ յոյժ աստուածասէր պաշ­տօնակից Նեստորիդ, Կիւրեղս եւ Աղէքսանդրիայ գումարեալ ժողովն եգիպտական սահմանին, ի Տէր խնդալ. ԻԶ. – Ա. Երբ փրկիչն մեր հրամայէ յայտնա­պէս, թէ որ սիրէ զհայր կամ զմայր... որպէս Աստուած այնպիսին զդաւանօղն նզովեալ լիցի:

24. 90աբ Թուղթ նոյնոյ Կիւրղի, զոր գրէ առ կղերիկոսունս եւ առ ժողովուրդն Կոստանդնուպօլ­սոյ՝ չընդունիլ զամբարիշտ վարդապետութիւնն հեր­ձուածօղ Նեստորի եւ չհաղորդակցիլ ընդ նմա, թէ եւ գայլն մնասցէ ի տեղւոջ հովուի, այլ մանաւանդ արիանալ ի Տէր եւ հաստատ պահել զիւրեանց հա­ւատն: Գրէ դարձեալ հաղորդակցելիս գոլ զառ ի Նեստորէ ընկեցեալս, որք ընդդիմացեալք էին վար­դա­պետութեան նորա: Սիրելի եւ յոյժ ըղձալի եղ­բարցս քահանայից, սարկաւագաց եւ ժո­ղովրդեանդ Կոստանդնուպօլսոյ, Կիւրեղ եպիսկո­պոսս եւ ի յԵգիպտոսէ գաւառէ ի յԱղէքսանդրիայ գումարեալ սիւնոդոսս, ի Տէր խնդալ. ԻԷ. – [Տ]արա­ժամ եւ հազիւ եկայք ի յայն կէտն... զի զօրութիւն եւ Աստուծոյ Հոգին ի վերայ ձեր հանգիցէ:

25. 90բ-1ա Թուղթ նոյնոյ Կիւրղի եւ նոյն սիւ­նո­դոսի առ վանականս Կոստանդնուպօլսոյ. Յոյժ բա­րե­պաշտ եւ գեր ի վերոյ աստուածասէր վանա­հարցդ, որք ի Կոստանդնուպօլիս, Կիւրեղս եւ յԱղէքսանդրիայ գումարեալ սուրբ սիւնոդոսս, ի Տէր խնդալ. ԻԸ. – [Զ]ձեր աստուածպաշտութեան նա­խանձն, զոր ի Քրիստոս... ողջ լինել զձեզ ի Տէր ցան­կամ սիրելիք եւ յոյժ ըղձալիք:

26. 91ա-6ա Հակառակախօսութիւն արեւելցւոց ընդդէմ երկոտասան գլխադրութեանց նզովոցն Կիւր­ղի Աղէքսանդրացւոյն. ԻԹ. – [Ն]զովք Ա. Եթէ ոք ոչ դա­ւանի, թէ Էմմանուէլն... որ մարդկային բնութիւնն վճա­րիցէր զմահն վասն անհնազանդութեան իւրոյ. վերջ:

27. 96ա-8ա Խնդրոյ գիր Բարսէղ սարկաւագի եւ այլոց վանականացն. Գեր ի վերոյ բարեպաշտ եւ պատուելի եւ առ ի Աստուծոյ եւ ի մարդկանէ սիրելի թագաւորացդ քրիստոնէից՝ Թէոդոսի եւ Վաղեն­տինիանոսի. Խնդիրք, այսինքն՝ աղաչանք Բարսեղ սարկաւագի եւ վանապետի եւ Թալասիոսի ընթեր­ցօղի եւ միայնակեցի եւ այլոց միանձնացելոց քրիս­տոնէից. Լ. – [Մ]արդասիրութիւնն Աստուծոյ, որ զազգս մարդկան լցոյց... եւ վասն ձերոյ թագաւորու­թեան հաճոյապէս եւ ուղղափառապէս առ Աստուած առա­քեսցուք. ամէն:

28. 98ա-9ա Օրինակ հրովարտակի, զոր առա­քեաց յոյժ բարեպաշտ թագաւորն Թէոդոս առ Կիւրեղ եպիսկոպոսն Աղէքսանդրիայ. Ինքնակալ կայսերքս Թէոդոս եւ Վաղէնտինիանոս, յաղթօղք ամենամեծք եւ մշտապատուելի օգոստոսք Կիւրեղ վերատեսչիդ – [Ո]չ է հոգ մեզ առաւել, քան զբարեպաշտութիւն... եւ ոչ թոյլ տայցուք ամենեւին:

29. 99աբ Հրովարտակ փոքր Թէոդոս կայսերին առ Կիւրեղ Աղէքսանդրացին, վասն հրամայելոյ նմա գնալ ի ժողովն Եփեսոսի. Ինքնակալ կայսերքս Թէո­դոս եւ Վաղենտինիանոս, յաղթօղք ամենամեծք եւ մշտապատուելի օգոստոսք Կիւրեղ վերտեսչիդ. ԼԲ. – [Մ]եր թագաւորութեան բարեկացութիւնն եւ ամ­րու­թիւնն... վասն հրամայելոյ նոցա ժողովիլ ի յԵփեսիոս:

30. 100ա Թուղթ Ա. Կիւրղի գրեալ ի Հռօտոսէ նախ քան զժողովն. Կիւրեղս իրիցանցդ, սարկաւա­գացդ եւ ժողովրդեանդ Աղէքսանդրիայ, սիրելեացդ եւ յոյժ ցանկացելոյցդ, ի Տէր խնդալ. ԼԳ. – [Շ]նորհօք եւ մարդասիրութեամբն Քրիստոսի փրկչին մեր ամե­նեցուն... ողջ լինել զձեզ ի Տէր ցանկամ, սիրելի՛ք եւ յոյժ ցանկալի՛ք:

31. 100ա Թուղթ Բ. նոյնոյ Կիւրղի, գրեալ ի յԵփե­սոս քաղաքէ. Կիւրեղս իրիցանցդ, սարկաւա­գացդ եւ ժողովրդեանդ Աղէքսանդրիայ, սիրելեացդ եւ յոյժ ցանկացելոյցդ, ի Տէր խնդալ. ԼԴ. – [Ծ]արաւելոյս եւ փափաքողիս ընդ ձեզ կրկին անգամ... եղբա՛րք, ցան­կամ զձեզ ողջս լինել ի Տէր, սիրելի՛ք եւ յոյժ ըղձալիք եղբա՛րք:

32. 100բ-1ա Հրովարտակ փոքր Թէոդոս կայսերն, զոր Կանդիդիանոս պարոնն ետ ի գլուխ յայտարա­րութեան իւրոյ: Ինքնակալք կայսերք Թէոդոս եւ Վաղենտինիանոս, յաղթօղք ամենամեծք եւ մշտա­փառ օգոստոսի սուրբ ժողովոյդ. ԼԵ. – [Թ]էպէտ շատ խնամ տանիմք թագաւորական բանից մերոց... եւ ոչ ի բանս մեր յուղարկած ամենափառ Կանդիտիանոս պարո­նին:

32. 101աբ Յայտարարութիւն Կանդիդիանոս պա­րո­նին առ ժողովն Եփեսոսի. [Ա]մենասուրբ Կիւրեղ եպիսկոպոսիդ Աղէքսանդրիայ մայրաքաղա­քին եւ այլ ընդ քեզ ժողովեալ ամենապատուելի եպիսկո­պո­սացդ Փլաւիոս Կանդիդիանոս գերապայ­ծառ պա­­րոնս բարեպաշտ ընտանեաց – Ձեր բարե­պաշ­տութիւնն լաւ գիտէ, զի յորմէ հետէ եկի ես... գրեցաւ Յունիսի ամսոյն ԻԲ. (22), յԵփեսոս քաղաքի:

33. 101բ Թուղթ Յօհաննու Անտիոքայ առ Կիւ­րեղն. Տեառն իմում գերիվերոյ աստուածասէր եւ ամե­նասուրբ գործակցի Կիւրղիդ Յօհաննէսս, ի Տէր խնդալ. ԼԶ. – [Ո]չ սակաւ ինչ վշտանամ, զի յետ հա­սա­նելոյ քոյոյ սրբութեանդ... ողջ լե՛ր եւ աղօթեա՛ վասն մեր, Տէ՛ր գերիվերոյ աստուածասէր եւ ամենա­սուրբ. վերջ առաջին մասին:

Բ2. 108ա-212բ Սկսանի մասն երկրորդ. Մասն երկ­­­րորդ, որով պարունակին գործք գործեցեալք ի մէջ ժողովոյն

1. 108ա-53բ Սկիզբն սուրբ ժողովոյն Եփեսոսի. Գործք առաջին – Յետ բդեշխութեան Թէոդոսի երեք­տասան անգամ եւ Վաղենտինիանոսի երեք անգամ... մի՛ անտէս արասցէ զառ ի հռօմայեցւոց իշխանութեան եղեալ, ալէկոծեալ եկեղեցիսն Աստուծոյ. վերջ (ունի 28 ենթամիաւոր):

2. 154ա-6բ Երկրորդ գործ սուրբ ժողովոյն Եփե­սո­սի – [Յ]ետ բդեշխութեան տէրանց մերոց Թէո­դո­սին... գրեցաւ Մայիսի Է., ի ներքոյ բդեշխու­թեան Բասոսի եւ Անտիոքոսի (ունի 2 ենթամիաւոր):

3. 157ա-8ա Գործ երրորդ. Թուղթ պատմութեան սուրբ ժողովոյն յուղարկեալ առ յոյժ բարեպաշտ թագաւորս, ձեռամբ Եւտիքէս սարկաւագ սպասաւո­րին, վասն ի Հռօմայու եկեալ եպիսկոպոսաց եւ նուիրակացն – [Գ]երիվերոյ բարեպաշտ եւ յոյժ աստուածասէր Թէոդոսիդ եւ Վաղէնտինիանոսիդ... իսկ մեք զայսքան ստորագրութիւնս բաւական համա­րե­ցաք գրել յաստ (ունի 1 ենթամիաւոր):

4. 158ա-61բ Չորրորդ գործ սուրբ ժողովոյն Եփե­սոսի. Գիրք մատուցեալք սուրբ ժողովոյն ի յամե­նա­սուրբ եպիսկոպոսաց Կիւրղէ Աղէքսանդրիայ եւ Մեմ­նոնէ Եփեսոսի եւ այլ ամենասուրբ եպիսկոպո­սաց, յորում զՅօհաննէս Անտիոքացին զ[ը]նկերս նո­ցին կո­չեն ի ժողովն – [Յ]ետ բդեշխութեան Թէո­դոսին երեքտասան անգամ եւ Վաղենտինիանոսին երեք ան­գամ տէրանց մերոց եւ մշտնջենաւոր օգոստո­սիցն Յու­լիո­սի ԺԶ. (16) գումարեցաւ ժողովն Եփեսոս... եւ Քրիս­­տոսասէր թագաւորաց լսելիսն հասուցանելոց եմք:

5. 166ա-73բ Հինգերորդ գործ Եփեսոսի ժողովոյն – Յետ բդեշխութեան Թէոդոսին երեքտասան անգամ եւ Վաղէնտիանոսին երեք անգամ... զի նմա վայել է փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ եւ երկրպագութիւն, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն (ունի 3 ենթամիաւոր):

6. 174ա-208բ Վեցերորդ գործ սուրբ ժողովոյն Եփե­սոսի – Յետ բդեշխութեանն տէրանց մերոց մշտնջենաւոր օգոստոսիցն... Աստուած շնորհեսցէ մեզ զքեզ, ողջ, ուրախ, պատուեալ ի Տէր եւ վասն ճշմար­տութեան պատերազմօղդ (ունի 39 ենթամիաւոր):

7. 208բ-12բ Եօթներորդ գործ սրբոյն ժողովոյն Եփեսոսի. Գիրք մատուցեալք եպիսկոպոսացն Կիպ­րոսի, առ սուրբ ժողովն Եփեսոսի – [Յ]ետ բդեշ­խութեան Թէոդոսին երեքտասան անգամ եւ Վաղէն­տի­նիանոսին երեք անգամ... այս եւս հաճոյ լինելոց է սուրբ ժողովոյս (ունի 4 ենթամիաւոր):

Բ3. 214ա-308ա Սկսանի մասն երրորդ, որով բո­վանդակին ոմանք, որք առ սիւնհոդոսն պատկանին, եւ այլք ոմանք յետ ժողովոյն, որք գործեցան

1. 214ա-8ա Մեկնութիւն երկոտասան գլխադրու­թեանցն, ասացեալ ի յԵփեսոս ի Կիւրեղ դիտապե­տին Աղէքսանդրիայու, երբ սուրբ ժողովն խնդրեաց ի նմանէ առաւել յայտնապէս մեկնել զնոսա – [Ա]մենայն ինչ ուղիղ է իմաստնոց եւ յարմարելի է այնոցիկ, որք գտանին զգիտութիւն... յայտնի արասցէ ամենեցուն:

2. 218ա-35ա Պատասխանի Կիւրեղ դիտապե­տին Աղէքսանդրիայու ի վերայ երկոտասան գլխա­դրու­թեանցն առ վերատեսուչս արեւելից – [Ո]րք զմիտս իւրեանց ամենասուրբ Աստուծոյ նուիրեալ են... որով եւ ընդ որում Աստուծոյ եւ Հօր հանդերձ Հոգւով Սրբով փառք յաւիտեանս. ամէն:

3. 235աբ Թուղթ սուրբ Կիւրեղ վերատեսչին Աղէք­սանդրիայու առ Եւոպտիոսն. Ընդդէմ հակառա­կա­խօսութեանն Թէոդորիտոսին ի վերայ երկոտա­սան գլխադրութեանցն. Կիւրեղս ամենապատուելի եւ կա­րի յոյժ ցանկալի եղբայր եւ պաշտօնակից Եւտիոսիդ ի Տէր խնդալ – [Ը]նթերցայ զքոյ աս­տուած­պաշ­տու­թեան յուղարկած թուղթն... բայց թո­ղեալ այժմ զայսո­սիկ, եկեսցո՛ւք ի յառաջադրեալ բանն մեր:

4. 235բ-6ա Թուղթ Թէոդորիտոս վերադիտողին Կիւրոսին առ Յօհաննէս վերատեսուչն Անտիոքայ – [Ո]ղբալով ընթերցայ զողբալի նզովսն... եւ տեսանել զյայտնի յանդիմանութիւնն նոցա:

5. 236ա-50ա Կիւրեղ դիտապետին Աղէքսանդ­րիա­­յու ընդդէմ Նեստորի ջատագովացն երկոտասան գլխադրութիւնք նզովոց – [Ն]զով Ա. Եթէ ոք ոչ դա­ւանի... ծանո՛ արդարոյն, եւ յաւելցի ընդունիլ:

6. 250աբ Բան երանելի Կիւրեղ դիտապետին Աղէքսանդրիայու՝ Վասն մարդեղութեան Բանին Աս­տու­ծոյ – [Ա]ստուածային գրոց ուղիղ իմա­ցուածն... զայնպիսիսն որոշէ սուրբ ժողովն Եփեսոսի:

7. 250բ-1բ Հակաճառութիւն վասն նոյն Բանին Աս­տուծոյ մարդեղութեան – Հարցումն. Վասն է՞ր ան­բաւելի Աստուածն... եւ ընդ Սրբոյ Հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

8. 251բ Սահման հաւատոյ Նիկիայու ժողովոյն – Թվին Աղէքսանդրին ՈԼԶ. (636) եւ ի բդեշխութեան Պօ­ղոսի եւ Յուլիանոսի... զայնպիսի ասացօղսն նզովէ կաթուղիկէ եւ առաքելական սուրբ եկեղեցին:

9. 251բ-2ա Սահման եպիսկոպոսացն Նիկիայու ժողովոյն վասն մարդեղութեան Բանին Աստուծոյ, ընդդէմ Պօղոսի Սամոստացւոյն – [Դ]աւանիմք, զի Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս ծնեալ է... եւ զանբաժանելի միաւորութիւն քարոզեմք. վերջ:

10. 252ա-3ա Ճառ յոյժ գեղեցիկ Կիւրեղ վերա­տեսուչին Աղէքսանդրիայու, ասացեալ ի յԵփեսոս – Որք աստուածային գրոց մտադիր լինին... նմա փառք ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

11. 253ա-4ա Ճառ Ակակ վերատեսուչին Մելիտե­նեայ ասացեալ յԵփեսոս – [Ե]ղբա՛րք սիրելիք, երբ զայս խնդալից եւ հոգեւոր... արժանի լիցուք փառս վերառաքել ամենասուրբ Աստուծոյն, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

12. 254ա-9բ Թէոդօրիտոս վերտեսուչին Անկիւ­րա­յու. Ճառ ասացեալ յաւուր ծննդեանն փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ ընթերցեալ յԵփեսոս – [Պ]այծառափայլ եւ սքանչելի է... որում փառք եւ իշխանութիւն ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

13. 259բ-63բ Այլ ճառ յոյժ գեղեցիկ նոյն Թէո­դոտոսի Անկիւրացոյն վասն ծննդեան փրկչին մերոյ, ընթերցեալ յԵփեսոս, առաջի Կիւրեղ վերա­տեսչին – [Պ]այծառափայլ է նիւթն այս յառաջիկայ տօնիս... որում արժանաւոր լինիցուք ամենեքեանս շնորհօքն Քրիստոսի, նմա փառք եւ իշխանութիւն ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

14. 263բ Ճառ երանելի Կիւրեղ Աղէքսանդրաց­ւոյն՝ ասացեալ յԵփեսոս, յաւուր սրբոյն Յօհաննու աւե­տա­րանչին – [Փ]ոքր եւ չնչին են ամենայն ճառք վասն փառաց... մարդ եղեւ, ասէ. եւ այլն:

15. 263բ Ճառ Թէոդորոս վերտեսուչին Անկիւրա­յու՝ ասացեալ յԵփեսոս, ընդդէմ Նեստորին, յաւուր սրբոյն Յոհաննու աւետարանչին՝ եպիսկոպոսին Եփեսոսի – [Ո]ր ինչ է բժիշկն մարմնոց մերոց... առակցեաց նմա զչարչարանս. եւ այլն:

16. 264ա Պատգամ թագաւորի, որ աքսորէ հրա­տա­րակապէս զՆեստորն – [Ի] գալն ի Կոստանդ­նուպօլսոյ եօթն եւ եօթն եպիսկոպոսաց... եւ ընկալաւ զնա քաղաքն բազում խնդութեամբ եւ փառօք:

17. 264ա Պատգամ թագաւորին՝ գրեցեալ առ Իսի­­­դօ­րոս իշխանին կայսերական, վասն զօրաց աք­սոր­մանն Նեստորի – [Թ]էպէտ յայտնի է վաստակն հո­գա­բարձութեան մերոց... գրեցաւ թուին փրկչին ՆԼԶ. (436):

18. 264բ Նամակ գրեցեալ ի Կոստանդնուպօլսոյ – [Գ]եր ի վերոյ աստուածասէր եւ յոյժ բարեպաշտ եղբարցդ... տե՛ս ի վերոյ:

19. 264բ-7ա Բան պատասխանատրութեան Կիւ­րե­ղին՝ առ գեր ի վերոյ բարեպաշտ Թէոդոս թա­գա­ւորն, վասն ցուցանելոյ զանմեղութիւն իւր – [Գ]եր ի վերոյ բարեպաշտ եւ յոյժ աստուածասէր եւ քրիս­տո­սա­սէր... եւ Հօր փառք ընդ Սրբոյ Հոգւոյն յաւի­տեանս յաւիտենից. ամէն:

20. 267աբ Օրինակ թղթոյն, զոր գրեաց Կոս­տանդնուպօլսոյ եպիսկոպոս եղեալ Մաքսիմոսն առ Կիւրեղ դիտապետն Աղէքսանդրիայ – [Գ]եր ի վերոյ աս­տուածասէր եւ ամենապատուելի գործակցի Կիւր­ղիդ, Մաքսիմիանոս եպիսկոպոս, ի Տէր խնդալ... ո՛վ գեր ի վերոյ աստուածասէր եւ ամենասուրբ եղբա՛յր եւ գոր­­ծակի՛ց:

21. 267բ Թուղթ Կիւրեղ վերատեսչին առ Մաք­սի­միանոսն՝ երբ սա Կոստանդնուպօլսոյ վերատեսուչ ձեռնադրեցաւ. [Ա]մենապատուելի եւ յոյժ աստուա­ծասէր պաշտօնակից Մաքսիմիանոսիդ Կիւրեղս, ի Տէր խնդալ – Կարծեմ թէ, որովհետեւ քոյ սրբութեանդ ըն­կալաւ... որք յառաջ, քան զմեզ եկին սուրբ հարքն. եւ այլն:

22. 267բ-8ա Այլ թուղթ նոյն Կիւրեղ վերատեսչին առ Յոբնաղ վերատեսուչն եւ առ այլ նուիրակս, զոր սուրբ ժողովն Եփեսոսի առաքեալ էր ի Կոստանդնու­պօլիս, երբ սոքա ձեռնադրեցին զՄաքսիմիանոսն վերատեսուչ Կոստանդնուպօլսոյ՝ ի տեղի Նեստոր հերձուածողին – [Ա]մենացանկալի եւ յոյժ աստուա­ծա­պաշտ տերանց եւ պաշտօնակցաց իմոց... վասն ձեռ­նադրութեանն Մաքսիմիանոս վերատեսուչին Կոս­տանդնուպօլսոյ՝ ի տեղի Նեստորին:

23. 268աբ Թուղթ լուսաւոր հոգի սրբոյն Կե­ղես­տինոսի պապին՝ գրեալ առ սուրբ ժողովն Եփեսոսի, յետ դատապարտութեանն Նեստորին – [Կ]եղեստի­նոս վերատեսուչս սուրբ ժողովոյդ Եփեսոսի... գրեցաւ Մարտի ԺԵ. (15), ի բդեշխութեան Աէտիոս եւ Վաղէ­րիոս իշխանացն:

24. 268բ-9բ Թուղթ սրբոյն Կեղեստինոսի պապին առ Փոքր Թէոդոս Օգոստոսն՝ յետ ժողովոյն. [Կ]ե­ղեստիանոս եպիսկոպոս Փոքր Թէոդոսի օգոստոսիդ – [Ծ]անեաք, զի աստուածային նախախնամութիւնն արար զայն... գրեցաւ ԺԵ. (15) Մարտի, ի բդեշխու­թեան Աէտիոսի եւ Վաղէրիոսի. վերջ:

25. 269բ-70բ Թուղթ նոյնոյ Կեղեստինոս պապին առ Մաքսիմիանոս վերատեսուչն Կոստանդնու­պօլ­սոյ՝ յետ ժողովոյն. Կեղէստինոս վերատեսուչս Մաքսիմիանոս Կոստանդնուպօլսոյ վերատեսչիդ – Թուղթս քո տեսաք զեղբայրութիւնդ... գրեցաւ ԺԵ. (15) Մարտի, ի բդեշխութեան Աէտիոսի եւ Վաղէրիոսի:

26. 270բ-4ա Թուղթ նոյնոյ Կեղեստինոսի առ կղերիկոսունսն եւ ժողովուրդն Կոստանդնուպօլսոյ՝ յետ ժողովոյն. Կեղեստինոս եպիսկոպոս կղերիկո­սացդ եւ ժողովրդեանդ Կոստանդնուպօլսոյ – [Բ]երկ­րումն մօր ժողովումն է որդւոց... զի հակառա­կու­թիւնն ուստի սկսեալ էր, անդ վերջացաւ:

27. 274ա-5ա Օրինակ հրովարտակին, որ յուղար­կեցաւ ի ձեռն Արիստոլայոս զօրապետին Յօհաննու՝ Անտիոքայ վերատեսչին, վասն խաղա­ղու­թեան եւ մի բնութեան սրբոց եկեղեցեաց. Ինքնա­կալք թագաւորք, յաղթօղք մեծամեծք եւ մշտափառք Թէոդոսիոսս եւ Վաղէնտինիանոսս, Յօհաննու Ան­տիո­քայ վերատես­չիդ – Դիտաւորութիւն մեր վերա­հաստա­տեալ է... զար­ժանի զպատիժս կրեսցէ. վերջ:

28. 275աբ Հրովարտակ յուղարկեալ առ Ակա­կիոս Բեռիոյ եպիսկոպոսն. Թերեւս թղթոյս օրինակն առաքեցաւ առ երկոսեանն. Երանելի Սիմէօն Ստե­լիոսնն – Զքոյ բարեպաշտութեան բոլոր կեանքն... շնոր­հեսցին առատապէս բարիքն ի նորին կարողու­թենէ, վերջ:

29. 275բ-6ա Օրինակ հրովարտակին գրեցելոյ առ Ակակիոս Բեռիոյ եպիսկոպոսն եւ առ Սիմէօն Անտիոքացի անապատականն եւ առ այլ կողմանս՝ իւրաքանչիւր ամենայն ումեք առանձնակի – [Ա]մե­նայն ինչ ամենեւիմք յանձն առաք... որ զհռօմէական հաւա­տոյ զբարի եւ զընդունելի քահանայս յայտնեցեր:

30. 276աբ Թուղթ Յօհաննու Անտիոքայ եպիս­կո­պոսին եւ այլոցն, որք ընդ նմա առ Քսիւստոս Հռօ­մայ եպիսկոպոսն, առ Կիւրեղ Աղէքսանդրիայ եպիս­կոպոսն, եւ առ Մաքսիմիանոս եպիսկոպոսն Կոս­տանդ­նուպօլսոյ. Ամենասուրբ եւ գերիվերոյ աս­տուա­ծասէր եղբարցդ եւ գործակցացդ՝ Քսիւստո­սիդ, Կիւրղիդ եւ Մաքսիմիանոսիդ՝ Յօհաննէս եւ այլ ամե­նեքեան, որք ընդ իս, ի Տէր խնդալ – [Բ]անք դիտաւորութեան ամենայն քահանայից... որք զուղղա­փառ եւ զմաքուր ունին եւ պահեն զհաւատն. վերջ:

31. 276բ-7ա Գիրք մատուցեալք Կիւրղի Աղէք­սանդ­րիայ վերատեսչին ի Պօղոսէ Էմեսիոյ եպիս­կո­պոսէն, զոր առաքեաց առ նա Յօհաննէս Անտիոքայ եպիսկոպոսն. Տեառն իմում ամենասուրբ եւ գեր ի վերոյ աստուածապաշտ արհեպիսկոպոսի Կիւրղիդ Պօղօս եպիսկոպոսս, ի Տէր խնդալ – [Գ]եր ի վերոյ բարեպաշտ եւ ամենայաղթ թագաւորքն մեր... եւ շնոր­հօքն Աստուծոյ ի յառաջ իմն հանդարտութեանն եկե­ղե­ցեացն Աստուծոյ անդրադառնամք. վերջ:

32. 277ա Ճառ Կիւրղի եպիսկոպոսին, ասացեալ ցժողովրդեանն, յաւուրն Իըրի Ա., ի ամսոյն Ֆար­մութ, որ է ըստ հռօմայեցւոց Ապրիլի ԻԳ. (23) – [Ո]րք լիք են բարեպաշտութեամբ... յետոյ իմասջիք օգ­նա­կանութեամբն Աստուծոյ. վերջ:

33. 277բ-8ա Թուղթ Յօհաննու Անտիոքայ վերա­տեսչին առ Կիւրեղն Աղէքսանդրիայ դիտապետին. Տեառն իմում գեր ի վերոյ աստուածապաշտ եւ գեր ի վերոյ գործակցի Կիւրղիդ, Յօհաննէս, ի Տէր խնդալ – [Ը]ստ հրամանին գերի վերոյ բարեպաշտ թագաւո­րացն... եւ ամենասուրբ տէրդ եւ ընդ ամենայնի ինձ ամենաստոյգ եղբայր. վերջ:

34. 278ա-9ա Ճառ Պօղոսի Էմէսիոյ եպիսկո­պո­սի, ասացեալ ի մէջ մեծի եկեղեցւոյ Աղէքսանդրիայ, յաւուրն ԻԹ.դի (29) ամսոյն Քէաք, առաջի երանելոյն Կիւրղի, ի վերայ ծննդեան Տեառն եւ փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, եւ թէ Աստուածածին է սուրբ կոյս Մարիամն, եւ ոչ զերկուս որդիս ասեմք, այլ մի Որդի եւ Տէր Քրիստոս, եւ ի վերայ գովասանութեան Կիւրղի արհեպիսկոպոսին – [Ա]յսօր բարի եւ յարմար ժամանակ է... որում փառք եւ իշխանութիւն յաւի­տեանս յաւիտենից. ամէն:

35. 279ա-80բ Ճառ նոյնոյ Պօղոսի՝ ասացեալ ի մէջ մեծի եկեղեցւոյն Աղէքսանդրիայ, ԻԶ.դի (26) աւուրն ամսոյն Տիբի, յաղագս մարդեղութեան Տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի եւ ի գո­վասանութիւն Կիւրղի արհեպիսկոպոսին – [Ն]ախ քան զաւուրս ինչ առաջի սիրելութեան ձերոյ... գոհաս­ցուք ուրեմն վասն մեր մարդացեալ Բանէն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

36. 281ա-2բ Թուղթ ամենասուրբ Կիւրեղ վերա­տեսչին Աղէքսանդրիայու առ յոյժ աստուածասէր Յօ­հաննէս վերատեսուչն Անտիոքայ՝ վասն խա­ղա­ղու­թեան – [Ու]րախ եղիցին երկինք, եւ ցնծասցէ երկիր... եւ յուղարկեմ զնոսա քոյին սրբութեանդ:

37. 283ա-7բ Թուղթ նոյնոյ Կիւրղի առ Ակակիոս Մելիտինոյ եպիսկոպոսն, յորժամ գանկատ արար զնմանէ թղթով, թէ զիարդ կամ իբր թէ հաւանեալ էր արեւելցւոց. Մեծութիւն եղբարց բանք են քաղցունք. եւ այլն, ի Պարապմանց գիրն է ասացեալ. Օրինակ թղթոյն, զոր գրեաց Կիւրեղն առ Ակակիոս եպիս­կո­պոսն՝ վասն նոխազի արձակելոյ – [Ը]նթերցեալ զքո սրբութեանդ... նովաւ եւ ընդ նմա Աստուծոյ եւ Հօր եւ Հոգւոյն Սրբոյ փառք եւ իշխանութիւն յաւի­տեանս յաւի­տենից. ամէն:

38. 287բ-8բ Յուշարարութիւն ի Կիւրեղ վերա­տեսչէն առ Եւլեկիոս քահանային, որ ի Կոստանդ­նու­պօլիս. Կիւրեղ եպիսկոպոս Աղէքսանդրիայ՝ Եւլո­կիո­սիդ ողջոյն – [Զ]բացատրութիւնն, զոր արա­րին արեւելցիքն... զի զայսոսիկ խնդրեաց նա ի մէնջ:

39. 288բ-9բ Թուղթ նոյնոյ Կիւրղի առ Դոնատոս եպիսկոպոսն Նիկոպօլսոյ հին Եպիրոսի. Տեառն իմում, սիրելւոյ եղբօր եւ գործակցի Դոնատոսիդ՝ Կիւրեղս ի Տէր խնդալ – [Ա]րժան է, որպէս վարկանիմ քում աստուածպաշտութեանդ ծանուցանել... զքեզ ի Տէր ողջունեն:

40. 289բ-90ա Թուղթ Կիւրղի Աղէքսանդրիայ եպիս­կոպոսի առ Մաքսիմիանոս եպիսկոպոսն Կոս­տանդնուպօլսոյ. Գեր ի վերոյ բարեպաշտ եւ ամե­նա­սուրբ տեառն իմում Մաքսիմիանոս արհեպիս­կոպոսիդ եւ հօրդ Կիւրեղս, ի Տէր խնդալ – [Ո]չ էր երկբայութիւն ինչ, զի աղօթքն սրբութեանդ... եւ ճշմար­տութեամբ երկրպագեն եւ ծառայեն նմա:

41. 290ա-5ա Նոյն Կիւրղի առ Վաղէրիանոս ե­պիս­­կոպոսն ընդդէմ համախոհիցն Նեստորի – [Բ]ա­ւա­կան է որպէս վարկանիմ... ողջ լինել զքեզ ի Տէր փափաքիմ:

42. 295բ-6բ Թուղթ սրբոյն Քսիւստոսի պապին առ Կիւրեղն Աղէքսանդրացին, յետ խաղաղութեան եղելոյ ի մէջ Կիւրղի եւ Յօհաննու. Քսիւստոս եպիս­կոպոսս՝ Կիւրղի Աղէքսանդրիայ եպիսկոպոսիդ – [Մ]եծաւ խնդութեամբ լցաք... գրեցաւ ԺԵ. (15) Սեպ­տեմբերի, ի ներքոյ բդեշխութեան Թէոդոսի ԺԵ. (15) ան­գամ եւ Մաքսիմոսի:

43. 296բ-7բ Թուղթ նոյնոյ Քսիւստոսի պապին առ Յօհան Անտիոքացին. Քսիւստոս եպիսկոպոսս՝ Յօհաննու Անտիոքայ եպիսկոպոսիդ – [Ե]թէ եկեղե­ցական մարմնոյն զփառս... գրեցաւ Սեպտեմբերի ԺԵ. (15), ի ներքոյ բդեշխութեան Թէոդոսի երեքտասան ան­գամ եւ Մաքսիմոսի:

44. 297բ-304ա Կիւրղի Աղէքսանդրիայ եպիս­կո­պոսի առ վանին բան ի վերայ հաւատամքին սրբոյ. Սիրելեաց եւ յոյժ փափաքելեաց Անաստասիդ, Աղէք­սանդրիդ, Մարտինիոսիդ, Յօհաննէսիդ, Պարիկո­րիոսի քահանայիդ եւ Մաքսիմոս սարկաւագիդ եւ այլոց ուղղադաւան վանահարցդ եւ ընդ ձեզ եղեալ միայնակեցից եւ ի հաւատն Աստուծոյ հաստա­տե­լոցդ Կիւրեղս, ի Տէր խնդալ – [Ձ]երոյ սիրելութեան ուսումնասիրութիւնն եւ աշխատասիրութիւնն յոյժ գո­վելի է... որով եւ ընդ որում Աստուծոյ եւ Հօր պատիւ, փառք, իշխանութիւն ընդ Սրբոյ Հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

45. 304բ-5բ Նոյնոյ Կիւրղի Աղէքսանդրիայ եպիս­կոպոսին առ Յօհաննէս Անտիոքայ եպիսկոպոսին եւ անդ գումարելոյ ժողովոյն – [Ո]չ հանդարտեցաւ ուրացօղ վիշապն այն եւ ամենադժուար, ճշմարիտ եւ աստուածամարտ գազանն... որ ընդ մեզ է, ի Տէր ող­ջունէ զձեզ. վերջ:

46. 305բ-6ա Օրինակ հրովարտակի ընդդէմ Նես­տորի – [Պ]աշտումն, զոր պարտիմք հատուցանել յոյժ բարեպաշտ կրօնին... առ ի պարզ եւ յայտնի ճանա­չումն ամենեցուն. վերջ:

47. 306ա-7ա Պատուէր իշխանացն առ ի չ[ը]ն­թեռնելոյ զգրեանն Նեստորի, Փլաբիոս, Ա[ր]տեմիոս, Իսիդորոս, Փլեսբոսս (՞) եւ Փլաբիոս, Սիմպլիթէոս, Հռեգինոս իշխանքն ասեն – Զի՞նչ է թագաւորաց մերոց հաճոյագոյն... եւ բարեպէս պաշտեցեալ Աս­տուածն սովոր է տալ ձեզ. վերջ:

48. 307աբ Օրինակ սրբոյ հրովարտակին. Գեր ի վերոյ բարեպաշտ թագաւորին Թէոդոսի ընդդէմ Պորփիւրոսի եւ նեստորականաց եւ ընդդէմ Միւրոսի եպիսկոպոսի Իրենէոսին – [Վ]արկանիմք, թէ վա­յելուչ իսկ է... եւ ջանասցէ պահպանել եւ ի կատար հա­սու­ցանել, վերջ:

49. 307բ-8ա Պատուէր եդեալ ի ձեռն իշխանացն ընդ սրբոյն հրովարտակի ընդդէմ Պօրփիւրոսի, Նեստորի եւ Իրէնայոսի – [Ե]ւ օրինաց եւ թագաւո­րու­թեան հաստատութիւնն գոլ... վերջ գոր­ծոցն առաջին սուրբ ժողովոյն Եփեսոսի:

Գ. Պհպ. Դբ [Յաղագս երկոտասան նզովից Կիւրղի] – Երկոտասան նզովից զկիզբն սուրբն Կիւ­րեղ... առ ի հերքել զհայհոյութիւնն պղծոյն Նեստորի ի վերամարմնացեալ բանին Աստուծոյ:

ՆՇՈՒՄ՝ Պհպ. Աա՝ «1014/3040», «ԺԸ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Աա՝ «ԺԳ. երից ժողովոց»:

3041

ՄԱՏԹԷՈՍԻ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ՝ ՈՒՂԵՑՈՅՑ ՔՐԻՍՏՈՆԷԱԿԱՆ ՈՒՂՂԱՓԱՌ ՎԱՐԴԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ

ԷՋՄԻԱԾԻՆ

ՌՅԺ. – 1861

ԹԵՐԹ՝ 167 (գրչի էջակալում՝ 1-325, որ է՝ 5ա-167բ). չգրուած՝ 4բ, 150բ: ՊՐԱԿ՝ 1-14x12 (14՝ 11): ՆԻՒԹ՝ թուղթ. ճնշադրոշմով՝ ութանկիւն «ФАБРИКИ N 4 РЕИНЕРА» (թ. 1, 15-7, 25, 37-9, 49-51, 61-3, 74-5, 85-7, 97-101, 109-13, 121-3, 131-3, 143-4, 158-60): ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 21x17: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, մատիտով թոյլ սահմանագծուած (17,5x12,5): ԳԻՐ՝ շղագիր (նմուշ՝ 6ա): ՏՈՂ՝ 22-23: ԿԱԶՄ՝ վարդագոյն թուղթ, արտաքին եզրերը կանաչ, ներ­քին եզրերը բաց վարդագոյն, մէջք՝ մուգ կապոյտ թուղթ, մի­ջու­կը ստուարաթուղթ, աստառը սպիտակ թուղթ. լուսանցա­կո­ղե­րը՝ կարմիր ցայտկէն: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ, սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի:

Նմուշ 6ա

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմը վնասուած, քերծուած, մէջքի ստո­րին մասը երկայնակի պատռուած, եզրերը մաշուած. լուսանցա­կո­ղերը մասամբ գունաթափուած, կեղտոտուած. թերթերը տեղ-տեղ աղտոտուած, խոնաւութեան հետքերով, զանազան բծերով, առկայ են մեծ ու փոքր պատռուածքներ. թ. 1-5, 110-2, 116՝ կա­րից թուլացած, թ. 113-5՝ պոկուած:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

1ա-167բ [Տիտղ.] Ուղեցոյց քրիստոնէական ուղ­ղա­փառ վարդապետութեան, 1861 (2ա, կրկն՝ 1ա)

– 1բ [Ընթերցուածք ի Սուրբ Գրոց] – Մտէ՛ք ընդ նեղ դուռն... սակաւք են, որ գտանեն զնա (Մատթ. Է. 13-4): Ունիմք այսուհետեւ, եղբա՛րք, համարձակու­թիւն... այսինքն է՝ մարմնոյն իւրոյ (Եբր. Ժ. 19-20):

– 2բ [Գրաքննութեան թոյլտուութիւն] – Ընթեր­ցեալ զայս գրքոյկ եւ չգտեալ ի սմին բանս ինչ հակա­ռակ հաւատոյ Հայաստանեայց սուրբ եկեղեցւոյ, սի­նօդս Սրբոյ Էջմիածնի թոյլատրէ ի տիպ մուծանել, որոյ վասն ստորագրութիւն անդամոյ եւ դրոշմամբ արքունի կնքոյ վաւերացուցանէ ի 1.ն Սեպտեմբերի 1861 ամի, ի Սուրբ Էջմիածին. անդամ սինօդի՝ Ղուկաս արքեպիս­կո­պոս՝ (ստորագրութիւն, ի հաստատումն կնքադրոշմ՝ սեւ թանաքով բոլորակ՝ կենտրոնում երկգլխանի ար­ծիւ՝ «ԿՆԻՔ ՍԻՆՈԴԻ ԷՋՄԻԱԾՆԻ, ПЕЧ. ЭЧМ. СИНО­ДА»):

– 3ա-4ա Յառաջաբան – Քրիստոնէական ուղղա­փառ ճշմարտաքարոզ վարդապետութիւնն ուղեցոյց պարգեւեցաւ մեզ... վասն բարեմասնութեան սիրելի ազգիս Հայոց, Մատթէոս կաթողիկոս ամենայն Հայոց:

ա. 5ա-6բ Դաս Ա. – Հարցումն. Քրիստոնէական վար­դապետութիւն ասելով՝ զի՞նչ պարտիմք իմանալ: Պատասխանի. Քրիստոնէական վարդապետութեամբ ուսանիմք... ի չար խորհրդոց, ի բանից եւ ի գործոց փրկեա՛ զիս (Ներ. Շնորհ, ի Հաւատովն):

բ. 7ա-8բ Դաս Բ. – Հարցումն. Զայս շնորհ աս­տուա­ծային իմաստութեան... Պատասխանի. Նախ կա­րեւո­րագոյն է միշտ ողջամիտ հաւատով... եւ որդիս ծնա­նի զամենայն առաքինութիւնս (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկն Յակոբայ, ճառ Թ.):

գ. 8բ-10բ Դաս Գ. – Հարցումն. Համոզեցաք, եթէ առանց ընդունելոյ մեր... Պատասխանի. Անունս քրիս­տոնեայ սեպհականեալ... փարատեսցի խաւարն, մեկ­նես­ցի մառախուղն (Նար., ի բան ՂԴ.):

դ. 10բ-2ա Դաս Դ. – Հարցումն. Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս հրամայէ աստուածային անժխտելի աւետա­րա­­նական բանիւ... Պատասխանի. Արժան է իմաստա­սի­րել ըստ սրբոյն Դիոնէսիոսի Աստուածաբանու­թեան... զի կացուսցուք զամենայն մարդ կատարեալ ի Քրիստոս Յիսուս (Կող. Ա. 28):

ե. 12ա-5ա Դաս Ե. – Հարցումն. Քանի՞ են հար­կա­ւորագոյն առաքինութիւնք... Պատասխան. Երեք են գլխաւոր եւ աստուածահաճոյ առաքինութիւնք... եթէ ոչ նախ զհաւատոցն գրաւ ընկալաւ (անդ, ԺԱ.):

զ. 15բ-7ա Դաս Զ. – Հարցումն. Զի՞նչ է առ Աս­տուած ուղղեալ աներկբայելի հաստատուն յոյսն քրիս­տո­նէից... Պատասխանի. Հաստատուն յոյս քրիստո­նէից է ապաւինութիւն առ անփոփոխ... եթէ անցաւոր է ընդ ինքեանս եւ իւրեանցն բարութիւն (Նար., ԾԱ.):

է. 17բ-9բ Դաս Է. – Հարցումն. Զի՞նչ է սէրն եւ զի՞նչ գերազանցութիւնս ունի... Պատասխանի. Նախ սէրն ընդհանրապէս է ներքին յօժարութեան ձգումն առ բարի... դժնդակ վարուց խափանիչ եւ ընդ­դի­մա­մարտ մեղաց (Յաճախ., ճառ ԺԱ):

ը. 20ա-2բ Դաս Ը. – Հարցումն. Ի քանի՞ ճիւղս բաժանի սուրբ սիրոյն կատարելութիւն: Պատասխանի. Այս բարետունկ ծառոյն սիրոյ երկու են ճիւղք ար­գա­սա­լիրք... եւ խոնարհութեամբ առաւել համարել զըն­կերս, քան զանձինս (Յաճ., ճառ Ի.):

թ. 22բ-9բ Դաս Թ. – Հարցումն. Քանի՞ են մասունք հան­գանակի ուղղափառ հաւատոյ: Պատասխանի. Հան­­գանակն հաւատոյ ունի երկոտասան խորհրդաւոր մա­սունս... եւ յամենայն եղելոցս փութայ փառաւորել զա­րարիչն (Գրիգոր Սկեւռացի, ի հրահանգս, երես. 498):

ժ. 29բ-31ա Դաս Ժ. – Հարցումն. Սուրբ գիրք ի պատմելն զաստուածային արարչագործութենէն... Պատասխանի. Ի միւս նոյն ամենակարող զօրութիւնն արարչապետին... զորս ի դրախտին ետ վայելել, բայց ի պտղոյն մահու արգել (Ներս. Շնոր., յԱրարչական):

ժա. 31ա-9ա Դաս ԺԱ. – Մասն երկրորդ. Հար­ցումն. Զի՞նչ ուսուցանէ մեզ երկրորդ մասն հանգա­նակին... Պատասխանի. Զայս մասն յերիս հատուածս բաժանեսցուք... որ եկիր ի խնդիր մոլորեալ ոչխարի բնութեանս (Ներ. Շնորհ., ի Շար.):

ժբ. 39բ-41ա Դաս ԺԲ. – Մասն երրորդ. Հարցումն. Զի՞նչ իմաստ հաւատոյ տայ մեզ այս պարբերութիւն հանգանակին... Պատասխանի. Որովն յայտ առնէ զՅի­սուս Քրիստոս փրկիչն աշխարհի... իբրու կարծեն կոյրքն մըտօք, / հաւանականքըն Մահմետին (նոյն, ի Յիսուս Որդի, եր. 193):

ժգ. 41բ-5բ Դաս ԺԳ. – Մասն չորրորդ. Հարցումն. Այս չորրորդ մասն հանգանակի հաւատոյ... Պատաս­խա­­նի. Ըստ Սուրբ Գրոց կրկին է շարժառիթ հրաշալի... որ­պէս կեցցէ հացիւ մարմին (Ներսէս Շնորհ., ի Յիսուս Որ­դին):

ժդ. 45բ-8ա Դաս ԺԴ. – Հարցումն. Քանի՞ տեսակ սքանչելի շնորհք... Պատասխանի. Նախ բանին Աստու­ծոյ անճառելի խորհուրդն... ծնանելով զտիեզերս յոր­դեգրութեան շնորհս (ի Շարակնոցին):

ժե. 48ա-53բ Դաս ԺԵ. – Մասն հինգերորդ. Հար­ցումն. Այս մասն հանգանակին... Պատասխանի. Պար­տիմք զայս բան հաւատոյ ի հինգ հատուածս բա­ժանել... եւ պսակ եդին արհամարհութեան (Նար., ՀԷ.):

ժզ. 53բ-6ա Դաս ԺԶ. – Հատուած Բ. Ի փրկարար խաչին իւրում Յիսուս Քրիստոս Տէր մեր... եւ հաւանո­ղական հաճութեամբ կատարեալ մարմնոյդ միութեամբ ի քեզ ընկալար (Նար., Հէ.):

ժէ. 56ա-8ա Դաս ԺԷ. – Հատուած Գ. Թէ որչափ հրաշալի եղեւ փրկչին մերոյ... եթէ իմացար, թէ զով ունիս, արդէն իսկ ես մեծատուն:

ժը. 58ա-64ա Դաս ԺԸ. – Հատուած Դ. Հարցումն. Յայսմ հատուածի ողջամիտ խոստովանութիւն մեր յայտ­նեսցի... որ զմեղօք մեռեալ բնութիւնս բարձրա­ցուցեր յերկինս (ի Շարակնոցի):

ժթ. 64ա-6բ Դաս ԺԹ. – Մաս Զ. Հարցումն. Այս մասն հանգանակին զի՞նչ ուսուցանէ մեզ... Պատաս­խանի. Այսու խոստովանիմք զերկրորդ գալուստն փրկչին մերոյ... սա ինքն է թագաւոր փառաց, փրկիչ աշխարհի եւ ազատիչ ազգի մարդկան (ի Շարակնոցի):

ի. 66բ-9ա Դաս Ի. – Մաս եօթներորդ. Հարցումն. Ար­դե՞օք այս մասն հաւատոյ հանգանակին զինչ տայ մեզ... Պատասխանի. Առ ի բարւոք ի միտ առնուլ զբա­ցատ­րու­թիւնս խորհրդաւորս... եւ Բանն ահաւոր նորին ինք­նու­թեան, նոյն ինքն եւ Հոգին բարձրուցեալ (Նար., ԼԴ.):

իա. 69ա-72ա Դաս ԻԱ. – Հատուած Բ. Հարցումն. Զի՞նչ ուսուցանէ մեզ այս հատուածս հաւատոյ բա­նիս... Պատասխանի. Յայտնի եւ ճշմարիտ դաւանու­թիւնս այս չունի... մատուցանել զհոգեւորն պա­տա­րագս հաճոյս Աստուծոյ ի ձեռն Յիսուսի Քրիստոսի (Ա. Պետ., Բ. 5):

իբ. 72ա-3բ Դաս ԻԲ. – Մաս Ը. Հարցումն. Զի՞նչ ներածութիւն տայ մեզ մասն հանգանակի հաւատոյ... Պատասխանի. Նախ զնշանակութիւնն եկեղեցի բառիս կարեւոր է մեզ գիտել... եւ որք դողան ի բանից իմոց (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկ. Ա. Պետ., ճառ Դ.):

իգ. 73բ-5բ Դաս ԻԳ. – Հարցումն. Զի՞նչ եւ քանի՞ պանծալի եւ վսեմ անունս ունի... Պատասխանի. Նախ եկեղեցին է խորհրդական մարմին Քրիստոսի... լցեր ըզթիւ անկեալ դասին, / յուրախութիւն հրեշտակային (ի Յիսուս Որդի):

իդ. 75բ-81բ Դաս ԻԴ. – Հարցումն. Եկեղեցին Աս­տուծոյ ի քանի՞ս բաժանի: Պատասխանի. Յերիս, առա­ջինն է Անդրանկաց յերկինս... երթայք, տո՛ւք զկայ­սերն՝ կայսեր եւ զԱստուծոյն՝ Աստուծոյ (ի Մեկն. ժամ., եր. 135):

իե. 81բ-6բ Դաս ԻԵ. – Հատուած Բ. Հարցումն. Զի՞նչ ուսումն եւ ազդեցութիւն տայ մեզ... Պատաս­խանի. Այսու ուղղափառ դաւանութեամբ խոստովա­նիմք... մարմնով Յիսուսի՝ Հօրն արարչակցի, ձեօք քա­րո­զեցաւ ծագաց աշխարհի (Նար., ի ճառ Առաքել):

իզ. 86բ-9ա Դաս ԻԶ. – Մասն Թ. Հարցումն. Այս մասն հաւատոյ հանգանակին... Պատասխանի. Ի մի մկրտութիւն ասելով՝ խոստովանիմք... եւ ոչ կանգնիս, այլ ի նոյն հեղգանաս՝ ննջելով (Ճոն Բարսեղ, ի Մեկն Մարկ., ԺԴ.):

իէ. 89ա-90ա Դաս ԻԷ. – Մասն տասներորդ. Հար­ցումն. Զի՞նչ կարեմք իմաստասիրել յայսմ մասին... Պատասխանի. Սոյն մասն հաւատոյ հանգանակին իս­պառ մերժէ... այլ արդ, Քրիստոս յարուցեալ է ի մե­ռե­լոց, առաջին պտուղ ննջեցելոց (Ա. Կորն., ԺԵ. 16-20):

իը. 90ա-1ա Դաս ԻԸ. – Մասն մետասաներորդ. Հար­ցումն. Զի՞նչ տայ մեզ յիշել սոյն մասն հանգանակի հաւատոյս... Պատասխանի. Այս հատուած բանից հա­ւա­­­տոյ հանգանակին զարթուցանէ զխիղճս մտաց մե­րոց... չարեացն ի հուր անշէջ մատնին (Շնորհ., յերգս Շար.):

իթ. 91բ-4ա Դաս ԻԹ. – Մասն երկոտասաներորդ. Հարցումն. Այս վերջին մասն հանգանակին հաւատոյ, զի՞նչ պայծառ եւ փառաւոր գաղափար տայ... Պա­տաս­խանի. Այսու բանիւ հաստատէ զյոյս մեր... եւ պա­տուեալքն յարարչէն երանութեամբքն, որ անճառելին է (Գ. Լուս., ի Յաճախ., ճառ Բ.):

լ. 94ա-5բ Դաս Լ. – Հարցումն. Յայս հանգանակի հաւատոյ յայտ յանդիման ցուցանի... Պատասխանի. Զայս աներեւոյթ եկեղեցի անվաւեր անունս բողոքա­կանք հնարեցին... իսկ ի սիրտս մեր ի լուսաւորութիւն գիտութեան փառացն Աստուծոյ ի դէմս Յիսուսի Քրիստոսի (Բ. Կորն., Դ. 2-6):

լա. 95բ-8բ Դաս ԼԱ. – Հարցումն. Սուրբ եկեղեցին Քրիստոսի քանի՞ փրկարար եւ սրբագործ խորհուրդս ունի... Պատասխանի. Եօթն են փրկարար եւ շնորհա­տու խորհուրդքն... աղաւնակերպ հոգին իջեալ, / զանձն էակ­ցին մատամբ ցուցեալ (Ներ. Շնորհ., ի Յիսուս Որ­դի):

լբ. 99ա-102ա Դաս ԼԲ. – Հարցումն. Խորհրդական արարողութիւնք մկրտութեան զի՞նչ ինչ օրինակս եւ նշանակս ցուցանեն... Պատասխանի. Նախ յարարողու­թիւնս խորհրդոյ մկրտութեան ցուցանի... եւ ապա մատուսցէ զպատարագն սուրբ, յորմէ եւ մկրտեալն հաղորդեցուսցէ (ի Բանն առ դասս քահ.):

լգ. 102ա-4ա Դաս ԼԳ. – Հատուած Բ. Հարցումն. Զի՞նչ է խորհուրդն դրոշմին... Պատասխանի. Դրոշմ է Սուրբ Հոգւոյն Աստուծոյ արիացուցիչ շնորհացն պար­գեւ... որպէս ասէ առաքեալն (Յաճախ., ճառ Ի.):

լդ. 104ա-7բ Դաս ԼԴ. – Հատուած Գ. Հարցումն. Զի՞նչ է խորհուրդն սուրբ անմահ պատարագին... Պատասխանի. Անհասանելի մտաց մարդկային խոր­հուրդ է խորին... ի գովեստ բարեբանութեան Հոգւոյդ քո Սրբոյ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն (Նար., ԾԲ.):

լե. 107բ-9բ Դաս ԼԵ. – Հատուած Դ. Հարցումն. Զի՞նչ է ապաշխարութիւնն... Պատասխանի. Ապաշխա­րու­թիւնն է խորհուրդ արդարացուցիչ... դարձեալ նախ­նումն կարօտացայց՝ երանելով սաղմոսիւն զշնոր­հօք փրկեալսն մկրտութեամբն (Նար., ԽԹ.):

լզ. 109բ-11բ Դաս ԼԶ. – Հատուած Ե. Հարցումն. Յումմէ՞ սահմանեցաւ այս խորհուրդ վերջին օծման... Պատասխանի. Այս խորհուրդ առողջարար ըստ հոգ­ւոյ... զոր ինչ խնդրիցէք ի Հօրէ իմմէ յանուն իմ, տացէ՛ ձեզ (Յովհ. ԺԶ. 23):

լէ. 111բ-5բ Դաս ԼԷ. – Հատուած Զ. Հարցումն. Զի՞նչ է խորհուրդն քահանայական ձեռնադրութեան...: Պատասխանի. Խորհուրդ ձեռնադրութեան է հոգեւոր հովուութիւն... Ընդհանրական թուղթն սուրբ երանելի հայրապետին մերոյ Ներսիսի Շնորհալւոյ՝ զգրեալն առ եպիսկոպոսունս:

լը. 115բ-8ա Դաս ԼԸ. – Հատուած Է. Հարցումն. Պսակն ամուսնացելոց վա՞սն էր ասի խորհուրդ եկե­ղեց­­ւոյ... Պատասխանի. Վասն այնորիկ, զի աստուա­ծային հրամանաւ եւ օրհնութեամբ... յիւրաքանչիւր ոք զիւր շնորհս ունի յԱստուծոյ, ոմն այսպէս, ոմն այնպէս (Ա. Կորն., Է. 7):

լթ. 118ա-21ա Դաս ԼԹ. – Հատուած Է. Հարցումն. Զի՞նչ զանազանութիւն եւ գերազանցութիւն ունի նոր եւ շնորհական օրէնքն... Պատասխանի. Բազմատեսակ զանազանութիւն եւ գերազանցութիւն ունի... զթերին լցեր ի գիրս օրինաց եւ մարգարէից (Շարակ.):

խ. 121ա-3ա Դաս Խ. – Հարցումն. Զի՞նչ պակա­սու­թիւն ունէին Հին օրէնք... Պատասխանի. Զթերութիւնսն Հին օրինաց լցոյց փրկիչն մեր... ամենայն գործք առա­քինութեան եւ մանաւանդ հեզութեան եւ քաղցրութեան (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկ. Յակոբայ, Ա. 20, ճառ Դ.):

խա. 123ա-5բ Դաս ԽԱ. – Հատուած Բ. Հարցումն. Առած է՝ Ի բառնիլ պատճառին բառնի եւ պատճա­ռեալն... եւ մշտնջենաւոր հանգուցանէ (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկն. Ա. Յովհ. յորդոր.):

խբ. 125բ-7ա Դաս ԽԲ. – Հատուած Գ. Ատելու­թեան չար կիրքն գռգռիչ է հակառակութեան... եւ ոչ բաժանին, ընդ պոռնիկս համարեալ լիցին (Ն. Շնորհ., յԸնդհ. Առ դասս քահանայից):

խգ. 127ա-9բ Դաս ԽԳ. – Հատուած Դ. Ճշմարտու­թիւն խոստմանց չէ կարօտ չարաչար երդմանց... եւ ապա խաբել կարէ, զորս կամի (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկն. Յակ., ճառ ԺԱ.):

խդ. 129բ-30բ Դաս ԽԴ. – Հատուած Ե. Մարդա­սի­րական բարերարութիւնն եւ ներողամիտ քաղցրու­թիւնն... յաղթեա՛ բարեաւն չարին՝ երախտիս ինչ նմա առնելով (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկն Ա. Պետ, ճառ Է.):

խե. 131ա-5բ Դաս ԽԵ. – Հատուած Ե. Իրաւամբ հաստատեմք եւ յայտնի կացուցանեմք... ծանիջի՛ք զնոսա (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկն Ա. Յովհ., ճառ Զ.):

խզ. 135բ-6բ Դաս ԽԶ. – Հարցումն. Քրիս­տո­նէական ուղղափառ սուրբ կրօնին վախճանական դի­տումն... Պատասխանի. Ուղղափառ սուրբ կրօնք մեր շնոր­հական նոր օրինացս... զի ճշմարտեալ ըստ կար­գացն Քրիստոսի ժառանգեսցո՛ւք զերանութիւնն (Սուրբ Լուս., Յաճախ. ճառ Ժ.):

խէ. 136բ-50ա Դաս ԽԷ. – Հարցումն. Ի ժամանել յայս երանութիւն... Պատասխանի. Զինն աստիճան երա­նութեան եցոյց եւ աւետարանեաց... նա մեծ կոչես­ցի յարքայութեան երկնից (Մատ. Ե. 19):

խը. 151ա-3բ Դաս ԽԸ. – Հարցումն. Առ հասարակ մանկունք ուղղափառ սուրբ եկեղեցւոյն Քրիստոսի... Պատասխանի. Երկու են կարեւորագոյն սերտելիք... եւ սնուցանէ բարերարութեամբն իւրով զերեւելիս եւ զաներեւոյթս (Սուրբ Լուս. Յաճախ. ճառ Բ.):

խթ. 153բ-5ա Դաս ԽԹ. – Հատուած Բ. Սուրբ եկե­ղեցի անուն քոյ կարդալով... եւ նովին չափով զնոցայն պահանջէ սրբութիւն (Սարգ. Շնորհ., ի Մեկն. Ա. Պետ., ճառ Գ.):

ծ. 155ա-6բ Դաս Ծ. – Հատուած Գ. Եկեսցէ ար­քայու­թիւն քո. Նախ այս խորհրդաւոր հայցուած մեր... եւ փոխեաց զմեզ յարքայութիւն որդւոյն իւրոյ սիրելւոյ (Կող. Ա. 12-13):

ծա. 156բ-60ա Դաս ԾԱ. – Հատուած Դ. Եղիցին կամք քո... Նախ այնու հայցուածով մերով խոստա­նամք... զի նա է յոյս եւ կեանք մեր եւ աղբիւր բարու­թեանց (Յաճախ. ճառ. Ի.):

ծբ. 160բ-1բ Դաս ԾԲ. – Հատուած Ե. Հաց մեր հա­նա­պազորդ... Այսու պաղատանօք նախ խնդրեմք... իբ­րեւ ստնտու որդիեցուցանել ունի զմանկունս եկե­ղեց­ւոյ:

ծգ. 161բ-3ա Դաս ԾԳ. – Հատուած Զ. Եւ թող մեզ զպարտիս մեր... Նախ տե՛ս զորպիսի՛ վստահութիւն... ոչ ի հարկէ, այլ ի սիրոյ եւ ի կամաց եւ ի խղճէ մտացն դատելոյ (Սարգիս Շնորհ., ի Մեկն Ա. Յովհ., ճառ Բ.):

ծդ. 163բ-6բ Դաս ԾԴ. – Հատուած Է. Յամենա­կա­րօղ գերագոյն եւ հզօր զօրութիւն... զի արգելեալ է գութ մարդասիրութեանն, որք յառագաստէն ար­տա[քս] անկան (Յաճախ., ճառ ԺԲ.):

ծե. 166բ-7բ Դաս ԾԵ. – Խորհրդաւոր է հետեւեալ խոս­տովանութիւնն... եւ անդր քան զպայման սահմա­նի իմանալեացն յաւիտենից. ամէն (Նար. Բ). վերջ:

Տե՛ս Մատթէոս կաթուղիկոս, Ուղեցոյց քրիստոնէական ուղ­ղափառ վարդապետութեան, Մոսքուա, 1861, էջ 1-192 (ձե­ռա­գիրս այս տպագրի հիմքն է. ունի բազմաթիւ սրբա­գրում­ներ, որոնք նոյնութեամբ արտայայտուած են տպագրի մէջ, տպագրի հմմտ. ձեռագիրն աւելի ունի՝ 165բ-7բ՝ Տեսիդ զզա­նազանութիւն բարի մահուանն արդարոց եւ չար մահուանն մեղաւորաց...):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Տե՛ս Տիտղ.՝ 2ա (նման՝ 1ա):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1ա (1902 թ., շղագիր) Նուէր արժանապատիւ Սա­հակ վարդապետի Ամատունուն իւր բարեկամ Գէդէօն Ահարոնեանցից, 20 Նոյեմբերի 1902 թիւ, Երեւան:

ՆՇՈՒՄ՝ Պհպ. Աա՝ «Հմր 1108/3041», «1861, Մ[ես­րոպ] եպ[իսկոպո]ս»:

3042

ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ԴՐԱՍԽԱՆԱԿԵՐՏՑՒՈՅ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ

ԴԱՒՐԷԺ (ԳԱՆՁԱԿ)

ՌՄՁԸ. – 1839

ԳՐԻՉ եւ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մկրտիչ Բաբամեանց (Անդրէասեան) Երեւանցի:

ԹԵՐԹ՝ 168 (գրչի էջակալում՝ 1-293, որ է 1ա-168բ). չգրուած՝ 168բ: ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԴx12: ՆԻՒԹ՝ կապոյտ թուղթ. լուսագծերով եւ լու­­սադրոշմով՝ ոճաւորուած թագապսակ ձուածիր, ներքեւում՝ խաչ: ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 22,5x17,5: ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, մատիտով սահ­մա­նագծուած (18x14): ԳԻՐ՝ շղագիր (նմուշ՝ 7ա): ՏՈՂ՝ 24-8: ԿԱԶՄ՝ ծաղկաթուղթ, մէջքը եւ եզրերը՝ դարչնագոյն կաշի, աս­տա­­­ռը՝ սպիտակ թուղթ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ-Ե. սպիտակ չգրուած թուղթ (Պհպ. Աբ, Բա, Գ., Դ., Եբ), մասն կազմաստառի (Պհպ. Գ.):

Նմուշ 7ա

ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ – Ռազմական (մակագրութեամբ՝ «Դարձ անօրէն դու ի փախուստ», «Հայկ///», «Ռ.աժողով 1000», «Ռ. ժողով»)՝ Պհպ. Բբ: Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, դեղին, վար­դա­գոյն, մոխրագոյն, դարչնագոյն, շագանակագոյն, սեւ:

ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար. կազմը կիսամաշ, մասամբ վնասուած, քեր­ծուած, կեղտոտուած, եզրերը մաշուած. թերթերը տեղ-տեղ աղ­տոտուած, զանազան բծերով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Պհպ. Աա-171ա [Տիտղ.] Պատմութիւն Յովհան­նու կաթուղիկոսի Դրասխանակերտցւոյ՝ օրինակեալ ի ձեռն Մկրտիչ արքեպիսկոպոսի Բաբամեանց Երե­ւանց­ւոյ, միաբանի Ս. Աթոռ Էջմիածնի յաւուրս սար­կա­ւագութեան իւրոյ՝ յամի Տեառն 1839, ի Դավրէժ. 1ա [Տիտղ.] Գիրք Պատմութեան, արարեալ տեառն Յով­հաննիսի գերիմաստ եւ երջանիկ կաթուղիկոսի ամենայն Հայոց, աշակերտի եւ ազգականի երանե­լոյն Մաշտոցի, սրբոյ հայրապետի հայոցս ազգի, որ եւ ըստ իւրում իսկ յօրինողի անուանն կոչի Յօհան­նէս Պատմագիր – Սկիզբն առնէ սա ի ծննդոցն Յաբե­թի եւ ի Հայկայ նախնւոցն մերմէ... զթագաւորութենէ ցե­ղին Բագրատունեաց եւ զայլոց այսպիսեաց:

– 1բ-4բ [Առաջաբան Պատմութեան] – Զդա­դա­րումն դարուց, ժամուց եւ ժամանակաց... վասն զի եւ ոչ իսկ պիտոյ է այժմու ճառիս, այլում տեղւոյ եւ ժա­մանակի թողլի է:

5ա-165ա [Պատմութիւն Հայոց] – Յետ երկնասա­հա­նացն հեղեղաց եւ անդնդապտոյտն ջրահեղձն լինե­լոյ բոլոր շնչականաց... եւ ի գլուխ մեր կուտեցան քա­րինք ձորոյն Նաքովրայ, օրհնեալ է Երրորդութիւն սուրբ:

– 165բ-7ա Բանք ինքնուրոյն սակս յիշատակի ա­նուան իւրոյ – Թագաւո՛րք աստուածասէրք եւ բարե­պաշ­տօնք, իշխա՛նք եւ պե՛տք եւ հրամանատա՛րք հա­յոց... որ է օրհնեալ միշտ եւ փառաւորեալ յամենայն ա­րա­­րածոց յաւիտեանս. ամէն (հմմտ. ձեռ. 1893, 2ա-127բ):

Տե՛ս Յովհաննէս Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն Հայոց, Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԱ. (Ժ. դար), Անթիլիաս-Լիբանան, 2010, էջ 315-584 (ձեռագրիս մասին՝ էջ 340):

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

Գրչի. Տե՛ս Տիտղ.՝ Պհպ. Աա:

167բ Վախճանական ազդարարութիւն ընդօրի­նակողիս – Արարչապետն բնաւից, ծոցածին Բան Հօր, անսահման Որդին, որ իմաստութիւն Աստուծոյ եղելով եւ զխորս աստուածային անքննին հրաշիցն գիտելով, իջեալ ի պէտս փրկութեան մարդկան յերկնից ի յեր­կիրս՝ ի զմարդիկ զպատկերսն իւրոյ աստուածու­թեան յիւրատիպ իմաստութիւն վարգել երբեմն հրամայեալ, վասն աստուածային Գրոց՝ ի քննութիւն զբաղիլ, իբրու թէ նոքօք զկորուսեալ կեանս ի դրախտին, որ առ Ադամաւն գտանել եւ երբեմն զաշակերտեալն դպրու­թեան առն տանուտեառն նմանեցուցեալ, որ ի ներքին գրոց հանեալ ունել զգանձն հնութեան աստուածային զօրութեանցն ճոխութեան եւ յարտաքնոցն զնորագոյն եղե­լութեանցն զգիտութիւն, զցուցիչն վիճակի բարե­նա­խանձ կատարելութեանց: Առ այս զի եւ մեր ըստ որում ծայրիւ մատին հաղորդելով իմաստիցն քաղց­րու­թեան ի յորդորանացն հոգեւոր տեառն իմոյ եւ բազ­մերախտ վարժապետ վարդապետի, գերիմաստ դաս­տիարակի՝ տեառն Ղազարու, որ ուսեալ զհեղինակ գրոյս տեառն Յովհաննու գերիմաստ եւ երջանիկ Հա­յոց կաթողիկոսի ի գաղղացի մօսի Բօրէ անուանեալ յումեմնէ եւ ետ ի ձեռնասուն աշակերտքս իւրոյ, որպէս եւ յիս՝ ի յԵրեւանցի պարոն Անդրէասեան Մկրտիչ աւագ սարկաւագս, ի միաբանս Սուրբ Մայր Աթոռոյն Էջմիածնի՝ առ ի ընդօրինակել զսոյն, ի վայելումն ան­ձին իմոյ, ուստի եւ մեր ըստ նորոյն տեառն բարեա­ցա­կամ յառաջադրութեան սկսեալ ի Մայիսի երեքին 1839 |168ա| յամի մարդեղութեան Տեառն մերոյ Յիսու­սի, եւ աւարտեցաք ի նոյն թիւն, ի յօգոստոսի քսան եւ վեցին, վասն որոյ խնդրեմ, զի ըստ որում ինչք աշ­խարհի նախընթացքն յետնորդացն վաստակին, ի վայելելն կամ յանդիպելն այլոյ ումեք սմին գրութեանս ներելով պակասութեանցս, մաղթեմ յիշել զմեզ ի միտս բարիս առաջի գաղտնատեսին բնաւից, որով եւ դուք յիշեալ լիջիք ի բարին յայնմ ատենի, յոր հաւասարին վաստակք աշխատանաց համայնից: Գրեալ եղեւ այս ամենայն ի Դաւրէժ քաղաք, ի Գանձակ շահաստանի, ի վարժարանն Հայոց լուսաւորչականաց, ընդ հովանեաւ հրաշալի Սուրբ Աստուածածնայ եկեղեցւոյն, ի վար­ժա­պետութեան նորուն տեառն Տէր-Մարտիրոսեան գերիմաստ եւ երջանիկ Ղազարու:

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՅԵՏԱԳԱՅԻ

1. Պհպ. Եա (1845 թ., շղագիր) Ի 23 Ապրիլ ամսոյ 1845 ամի վերափոխեցաւ յաստեացս առ Քրիստոս Բարսեղ սրբազան արքեպիսկոպոսն:

2. Բ. կազմաստառ (ԺԹ. դ., շղագիր) Կաթուղիկոսս այս Յովհանէս, / ետ մեզ զբոսանք զայս տետրակս գրչէս, / ժամանակաւ սա յոյս եւ ապաւեն լին մեզ, / որ ընդ­դէմ այլազանց կանգնեմք դեզ:

3. 1ա (1903 թ., շղագիր) Նուէր գերապատիւ Սա­հակ վարդապետի Ամատունուն Գէդէօն Ահարոնեան­ցից, 1 Յունվարի 1903 թիւ, Երեւան:

ՆՇՈՒՄ՝ մէջքին՝ «Պատմութիւն Յովհաննու կաթո­ղի­կոսի Դրասխանակերտցւոյ», Պհպ. Աա՝ «Հմր 1109/ 3042», «Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «ունի զյիշատա­կա­րան յեր. 291»:

ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝ Պհպ. Աա՝ «Կեանք է ունիլն զՔրիստոս, եւ մահ՝ չունիլն, գրէ հեղինակն», Պհպ. Բա՝ «Մի՛ հա­ւա­տար ամենայն հոգւոյ, այլ ընտրեա՛ քեզ զմինն ի հա­զա­րաց, գրի ի գիրս»: 174բ՝ «այբուբեն՝ Ա-Ը»:

ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝ Բ. կազմաստառ՝ դիմանկար:

3043

ՄՈՎՍԻՍԻ ԿԱՂԱՆԿԱՏՈՒԱՑՒՈՅ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԱՂՈՒԱՆԻՑ

ԴԱՒՐԷԺ

ՌՄՁԸ. – 1839

ԳՐԻՉ եւ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մկրտիչ Բաբամեանց (Անդրէասեան) Երեւան­ցի:

ԹԵՐԹ՝ 190 (գրչ