3401
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
[ՍԱՆԱՀԻ՞Ն]*
ԺԶ. դար
ԳՐԻՉ՝
Թումա սրկ.։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Սարգիս աբղյ։
ԹԵՐԹ՝
263։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԸ×12 (Ա, ԻԷ 7, Բ 1, Գ-Դ՝ չիք, Ե-Զ 5, Ժ, ԻԶ 11, ԺԱ, ԻԸ 6)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,4×10,4։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11×7)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ`
165ա)։ ՏՈՂ՝ 25։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի կապիչներով. միջուկը՝ տախտակ.
աստառը՝ ծաղկազարդ կտաւ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ` ԱԲ+ԷԸ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Իմաստուն կոյս (Առակ յիմար եւ իմաստուն կուսանաց)՝ 53ա։ Ճակատազարդ`
6բ, 47ա, 68ա, 111ա, 160ա, 212ա, 229ա, 251ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր, մարդադէմ։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն,
դարչնագոյն, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Մեկնութիւն ինչ (՞): Ժ. դ.։ ԳԴ+ԵԶ՝ ստացուած 1ական թերթի ընդլայնակի եւ
ընդերկայնակի ծալումով եւ խորը եզրահատումով։ Մագաղաթ 19,5×13,5. երկսիւն
(19,5×13,5). ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Գա). տող՝ 18-20։ Կարդալ. Գա-Դբ՝
«///նապի է երթա/// ///ա վասն այն ո///... /// թէեւ մեք ///ցուք ընդ ն/// ոմանք
աս///», Գբ-Դա՝ «///եռեալ եւ ///թիւն էր... փակեալ /// այլ ընդ ամենայն կո///», Եա-Զբ՝
«/// յասելոյ /// զի զար/// քանզի... ասէ հրեայքն /// բազում էին, որ իմ///»,
Եբ-Զա՝ «///այ ի նմանէ եւ եր/// զքոյրն եւս կոչէր... հայիս չ/// աւգնական///
///նձն է գործ/// ///ծեմ /// զամ///»:
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին նորոգուած, մէջքը եւ Ա. փեղկի եզրերը լրացրած նոր կաշւով,
լուսանցակողերը սեւացած. Պտռկ-պհպ-ներն աղտոտուած, ցեցի անցքերով. թերթերին
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, թերթերի հիմքերը եւ թափուած հատուածները
1950ականների կազմութեան ժամանակ լրացուած սպիտակ թղթով, ապա նորացուած 2023 թ.
նորոգութեան ժամանակ, սկզբից անորոշ, ընդմէջ թ. 6-7ի 2, 7-8ի 13, 8-9ի 31, թ.
65-6ի, 241-2ի, 251-2ի 1ական, 257-8ի 10 թերթ ընկած, թ. 214-6, 263ը աւելացուած
կազմութեան ժամանակ թափուած հատուածների փոխարէն։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1/1ա-2ա (սկ. /// [պար]գեւեցեր ըզքեզ բար...)։ 2/2ա-4ա։
3/4ա-6ա։ 4/6բ (քրովբէից անտեսանելի կերպացեալ ըզմերս /// վջ.)։ 5/7աբ (սկ. ///
այսաւր ցնծան երկինք ի վերուստ... Սուրբ զԱստուածածինն աւրհնութեամբ
մեծաց[ուցանեմք] /// վջ.)։ 6-12/չիք։ 13/8աբ (սկ. ///ն եւ ծընար մարմնով զքեզ...
ծագեաց մեզ լոյս երեսաց եւ Փրկիչ անձ/// վջ.)։ 14-26/չիք։ 27/9ա-12ա, 199բ-200ա
(սկ. /// եւ գովել զանուն քո յաւիտեան...)։ 28/12ա-20ա։ 29/20ա-9բ։ 30/29բ-35ա,
39բ-40բ։ 31/40բ-7ա։ 32/47ա-9ա։ 33/49ա-50բ։ 34/50բ-1բ (Բարեբանեալ ես... Ուրախ
լե՛ր, մա՛յր լուսոյ...՝ չիք)։ 35/51բ-3ա։ 36/53ա-4ա։ 37/54ա-5բ։ 38/55բ-7բ։
39/57բ-65բ (գ՝ չիք)։ 40/65բ-7բ (Կենդանին յաւիտենից... Կուսածին մարմնով... Զքեզ
աւրհնեմք... Որ բաշխաւղդ ես...՝ թափուած)։ 41/68ա-74բ։ 42/74բ-80ա։ 43/80ա-99ա։
44/99ա-103ա։ 45/103բ-11ա։ 46/111ա-3բ։ 47/113բ-5ա։ 48/115բ-7ա։ 49/117ա-8բ։
50/118բ-20ա։ 51/120ա-1բ։ 52/121բ-3ա։ 53/123բ-7բ (Մարգարէից գերագւոյն... Այսաւր
ցընծայ եկեղեցի...` չիք)։ 54/127բ-9բ (ունի՝ Մարգարէից գերագւոյն... Այսաւր ցընծայ
եկեղեցի...)։ 55/129բ-31բ։ 56/131բ-3ա։ 57/133ա-5բ։ 58/135բ-42ա։ 59/142ա-3բ։
60/143բ-6ա։ 61/146ա-7բ։ 62/147բ-9բ։ 63/149բ-51ա։ 64/151ա-3բ։ 65/153բ-4ա,
157ա-8ա։ 66/158ա-60ա։ 67/160ա-1բ։ 68/161բ-3ա։ 69/163ա-4ա։ 70/164ա-5բ։
71/165բ-6բ։ 72/166բ-7բ։ 73/167բ-9բ։ 74/169բ-72ա։ 75/172ա-3բ։ 76/173բ-5բ։
77/175բ-7բ (Որ ընդ հողեղէն բնութեան... Որ աւետաւոր քում գալըստեանդ... Այսաւր
ժողովուրդք... Այսաւր ցընծա զուարճացեալ...՝ չիք)։ 78/177բ-9բ։ 79/180ա-1բ։
80/181բ-3ա։ 81/183ա-5ա։ 82/185ա-94բ, 198բ-9բ, 202ա-3ա (ժբ-ժգ՝ չիք)։ 83/194բ-8բ։
84/203ա-7բ։ 85/207բ-11բ։ 86/212ա-28բ (Անոխակալ եւ բարէգութ, մի՛ ցրեր... Հեղմամբ
արեան... Աւրհնեն ըզքեզ... Ընդ սուրբըս քո...՝ չիք)։ 87/229ա-46ա (Ժողովեալքս ի
տաճար... Զահագին համբաւ... Ահագին է աւր... Մերձեցայ ես ի դուռըն...՝ թափուած)։
88/251ա-63ա (Ծանեաք ըզքեզ... Հաստատութի՛ւն իմ, լե՛ր... Ի գիշերաց կանխելով...
Յոյս եւ յարութիւն... Զփառաւորեալըն յամենայն... Որ լըւար... Հաստատութիւն իմ... Ի
գիշերաց կանխեալ... Անմահ թագաւոր... ԶԱստուածն ամենեցուն... Անապականութեան
աղբեր... Անեղին եղեալ... Աւգնական ընդունելի եղեւ իմ... Նայեցարուք երկինք...
Աստուածային հուր... Ի Սուրբ Երրորդութենէն ծանեաք... Հաստատեցաւ սիրտ իմ... Հոգի
իմ յամենայն ժամ... Հառաչեցի զանլըռելի... Յաւրհնութիւն նոր... Զհրաշալի
խորհուրդ... Տէ՛ր, ըզլուր քո... Երգեցէ՛ք Տեառն երգ նոր ձայնիւ... Նայեցարո՛ւք,
ժողովո՛ւրդք... Որ ըզհուր... Որ յանըսկըզբնական Հաւրէ... Հաստատեցան սիրտըք մեր առ
քեզ, փառաց թագաւոր...՝ թափուած)։ 89/246ա-51ա (ունի՝ Անըսկիզբն Աստըւած
համապայծառ...)։ 90/35ա-9բ։ 91/200ա-1բ։ 92/200ա։ 93-94/չիք։ 95/154ա-7ա։
96/201բ-2ա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
47ա
Անարժան ոգիս հաբեղայս յիշեցայք ի Քրիստոս, ով մեզ յիշ[է], Աստուած զինքն յիշէ.
ամէն։
160ա
Բարեխաւսեա՛յ, տիրուհի՛, մեղաւոր գրչիս Թումայ։
211բ
Զստացող գրոցս, որ ստացաւ տէր Սարգիսս յիշատակ ինձ եւ իմ ծնաւղացն, զանարժան եւ
մեղաւոր գրչիս՝ սուտանուն Թումայ սարկաւագք, եւ գործն ոչ, յիշեցէ՛ք, ո՛վ դաս
քահանայից եւ սարկաւագաց, կարդալով կամ աւրինակելով, Աստուած տացէ ձեզ պըսակ
մարտիրոսաց, փա՛ռք յաւիտեանս. ամէն։
228բ
Ըզմեղաւոր փծողս՝ զԹումա սարկաւագէս յիշեցէ՛ք, եւ Աստուած ըզձեզ յիշէ ի միւսանգամ
գալըստեան. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 263ա
(1692 թ., բոլորգիր) Զվերջին նորոյգող սուրբ գրանցս յիշեցէ՛ք, ըզԲարսեղ
ահրեպիսկոպոսն յիշեցէ՛ք, որ ետ նորոյգել Ժ. եւ Ե. (15) գիրք՝ մեծ եւ փոքր, հալալ
ընչից եւ ապրանաց իմոց տուի նորոյգել վասն փրկութեան հոգո իմոյ եւ իմ արեան
մերձաւորացն։ |263բ| Ո՛վ սուրբ քահանայք եւ մանկունք սուրբ եկեղեցոյ, ով ոք հանդիպիք
սմա կարդալով կամ Է. խորհուրդ սուրբ եկեղեցոյ կատարելով, յիշեցէ՛ք զԲարսեղ
ահրեպիսկոպոսն եւ իւր ծնօղն եւ իւր արեան մերձաւորսն յիշեցէ՛ք, եւ դուք յիշեալ
լիջիք առաջի Աստուծոյ. ամէն։ Կազմեցաւ ի դրան Սուրբ Աստուածածնին, թվին ՌՃԽ. եւ Ա.
(1692), մաիսի ամսոյ Ի. եւ Ե. (25)։
* Ծնթ.
Նորոգումը եղել է ըստ ամենայնի Սանահնի վանքում, որի առաջնորդը 1672, 1683-1697
թթ. եղել է Բարսեղ եպիսկոպոսը. տե՛ս Յիշատակարան Սանահնոյ վանից (Սանահնի
քէօթուկը), աշխ. Պ. Մուրադեանի, խմբ. Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Ս. Էջմիածին, Մայր
Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հրատ., 2007, էջ 263։ Յիշատակուած Ս. Աստուածածինն անպայման
Սանահնի վանքի գլխաւոր եկեղեցին է, նոյն վանքում է գրուել նաեւ յաջորդ՝ 1839 թ.
յիշատակարանը։ Հնարաւոր է ենթադրել, որ ձեռագիրս գրուել եւ նորոգումից առաջ մի դար
շարունակ գործածուել է նոյն Սանահնի վանքում, աւելին՝ արժէ փնտրել եւ գտնել 1692
թ. շուրջ Սանահնում Բարսեղ եպիսկոպոսի նորոգած միւս ձեռագրերի գոնէ մի մասը եւ
բոլորի համադիր քննութեամբ ուսումնասիրել մեր գրչութեան պատմութեան այդ ուշագրաւ
էջը։
2. 108բ
լս. (1839 թ., անփոյթ շղագիր) Ի թվին 1839 ամի Փրկչին եկի Աւետիս աբեղէս եւ
միաբանեցա սուրբ ուխտիս Սանահնի։ Այլեւայլ ժամանակի յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, եւ դուք
յիշեալ լիցիք ի վերջոյ բարբառոյն։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա.ին սոսնձած թղթին՝ «Հմր 13, ԺԶ., Շարական /// նորոգողը ///, թիւ ՌՃԽ.ից
առաջ (1691), Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», «Հմր 1144/3401», 1ա՝ «3401», պհպ. Ըբ՝
«Վերականգնումը կատարել է Արևիկ Գրիգորյանը, ղեկավար՝ Գայանե Էլիազյան, 2023 թ.»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա ստ. լս., հակառակ դիրքով՝ «երանութիւն մարդոյ փառք է իւրն, ասին սուրբքն
նախնեաց», 127ա ստ. լս.՝ «Եղբա՛յր Դաւիթ, այդպէս կու լինի, ինչի՞ ես բարկանում»,
պտռկ-պհպ-ներին, գրեթէ բոլոր էջերի լս-ներում՝ առանձին բառեր, տառեր, մասնիկներ։
3402
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ԱՅՐԻՎԱՆՔ
ՋԱ. – 1452
ԳՐԻՉ՝
Մաթէոս կր.։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Դանիէլ աբղյ։
ԹԵՐԹ՝
331+1 (կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 1գ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԸ×12 (Ա 14, Ժ 13, ԻԸ 5)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ, մագաղաթ (թ. 1, 2, 11, 121)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14×9։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×6)։
ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 185ա)։ ՏՈՂ՝ 23։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝
դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շերտազարդ մետաքս։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ծնունդ՝ 1դ։ Յարութիւն, Աւերումն դժոխոց՝ 120բ։ Լս-ային՝ Աւետումն՝ 7բ-8ա,
Աստուածամայրը Մանկան հետ՝ 12բ, Մարիամ Աստուածածին՝ 21բ, Մկրտութիւն՝ 25ա,
Իւղաբեր Մարիամ՝ 27ա, Ընծայումն տաճարին՝ 31ա, Սուրբ Անտոն Անապատական՝ 33բ,
Թէոդոս թագաւոր՝ 35ա, Դաւիթ արքայ՝ 37ա, Ստեփանոս Նախավկայ՝ 38ա, Պետրոս եւ
Պաւղոս՝ 40բ, Որդիք Որոտման՝ 42բ, Յովհաննէս առաքեալ՝ 44ա, Յովնան յերախ կիտի՝
48ա, Բարի հովիւ՝ 62ա, Գրիգոր Լուսաւորիչ՝ 87ա, 181բ, Քրիստոս չորեքկերպեան գահին՝
88բ, Յարութիւն Ղազարու՝ 95բ, Մուտք յԵրուսաղէմ՝ 97ա, Ադամ եւ Եւա՝ 101ա, Իմաստուն
եւ յիմար կուսանք՝ 103ա, Ներսէս Շնորհալի՝ 111ա, 185բ, Խաչելութիւն՝ 116ա (ստացող
Դանիէլ աբեղայ), Թաղումն Քրիստոսի՝ 118ա, Գլուխ Յովհաննու Մկրտչի ի վերայ
սկուտեղի՝ 126բ, Համբարձումն՝ 154ա, Հոգեգալուստ՝ 165ա, Աւետումն Զաքարիայի՝ 176ա,
Յովհաննէս Մկրտիչ՝ 180բ, Սուրբ Հռիփսիմէ՝ 188ա, Պայծառակերպութիւն՝ 195բ,
Վերափոխումն Աստուածածնի՝ 202բ, Գիւտ խաչին՝ 222ա, Մարգարէ՝ 224ա, Մեսրոպ վարդապետ
Մաշտոց՝ 227ա, Յակոբ Մծբնացի՝ 229ա, Մինն ի քառասուն մանկաց՝ 231ա, Հրեշտակապետ՝
232բ, Սուրբ հայրապետ՝ 234ա, Իգնատիոս Անտիոքացի՝ 237ա, Յովհան Ոսկեբերան՝ 237բ,
Բարսեղ Կեսարացի՝ 237բ, Գրիգոր Աստուածաբան՝ 238ա, Եփրեմ Ասորի՝ 238բ, Թէոդորոս
զաւրավար՝ 240ա, Քրիստոս՝ 250ա, 287ա, 297ա, Չորեքկերպեան՝ 250բ, Հրեշտակ՝ 270ա,
Մովսէս՝ 308բ։ Կիսախորան՝ 2ա, 121ա։ Ճակատազարդ` 11ա, 51ա, 95բ, 165ա, 209ա, 259ա,
278ա, 301բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, խոյ (241բ), խաչ (ծաղկած՝ 108բ),
տաճար, յուշկապարիկ։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ,
կանաչ, դեղին, նարնջի, վարդագոյն, մանուշակագոյն, շագանակագոյն, սպիտակ, ոսկի։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Անորոշ։ ԺԱ. դ.։ Ա (սկ.)՝ ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի եւ ընդերկայնակի հատումով
(բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 13,5×7. միասիւն 11×6,5. ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝
Աբ). տող՝ 7։ Կարդալ. Աա՝ «/// բազում /// դարմանեալ մինչ /// Աղուանից հասան///»,
Աբ՝ «/// Եւ ի նմին աւուր մինչդեռ յուրախութեանն էր... փութապէս չոգա եւ սիրով
///»։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, դռնակի ստ. մասը եւ մէջքի վր. մասը վնասուած,
կապիչներն ու գամերն ընկած, լուսանցակողերի կարմիրը հիմնականում թափուած,
գունափոխուած. պտռկ-պհպ-ի լս-ը գրեթէ 4 սմ-ի չափով պատռուած. թերթերին
աղտոտուածութեան հետքեր, ցեցի անցքեր, մի շարք թերթերի թափուած մասերը լրացուած
հետագայի թղթով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1/2ա-5ա։ 2/5ա-7ա։ 3/7բ-10բ։ 4/11ա-2բ։ 5/12բ-4ա։ 6/14ա-6ա։
7/16ա-7բ։ 8/17բ-9բ։ 9/19բ-21բ։ 10/21բ-3ա։ 11/23ա-5ա։ 12/25ա-7ա։ 13/27ա-31ա։
14/31ա-3բ։ 15/33բ-5ա։ 16/35ա-7ա։ 17/37ա-8ա։ 18/38ա-40բ։ 19/40բ-2բ։ 20/42բ-4ա։
21/44ա-6բ։ 22/46բ-8ա։ 23/48ա-50ա։ 24/50աբ։ 25/51ա-2բ։ 26/52բ-6բ։ 27/56բ-62ա։
28/62ա-70բ։ 29/70բ-80բ։ 30/80բ-8բ։ 31/88բ-95ա։ 32/95բ-7ա։ 33/97ա-9բ։
34/99բ-101ա։ 35/101ա-2բ։ 36/103ա-4բ։ 37/104բ-6ա։ 38/106ա-8բ։ 39/108բ-17բ։
40/118ա-20ա։ 41/121ա-7բ։ 42/127բ-34ա։ 43/134ա-54ա։ 44/154ա-7բ։ 45/157բ-64բ։
46/165ա-7ա։ 47/167ա-8բ։ 48/168բ-70ա։ 49/170ա-1բ։ 50/171բ-3ա։ 51/173ա-4ա։
52/174ա-6ա։ 53/176աբ-80բ։ 54/180բ-1բ։ 55/181բ-4ա։ 56/184ա-5բ։ 57/185բ-8ա։
58/188ա-93բ։ 59/193բ-5բ։ 60/195բ-8ա։ 61/198ա-9բ։ 62/199բ-201ա։ 63/201ա-2բ։
64/202բ-4բ։ 65/205ա-6բ։ 66/206բ-8բ։ 67/209ա-10ա։ 68/210ա-1բ։ 69/211բ-3ա։
70/213ա-4ա։ 71/214ա-5բ։ 72/215բ-6բ։ 73/216բ-8ա։ 74/218ա-20բ։ 75/220բ-2ա։ 76/222ա-4ա։
77/224ա-7ա։ 78/227ա-9ա։ 79/229ա-31ա։ 80/231ա-2ա։ 81/232ա-4ա։ 82/234ա-45բ,
300բ-1ա։ 83/245բ-9բ։ 84/249բ-54բ։ 85/255ա-8բ։ 86/259ա-77բ։ 87/278ա-97ա։
88/301բ-20ա։ 89/297ա-300բ, 325բ-7ա։ 90/328ա-31բ (բ՝ չիք)։ 91/324ա-5բ։ 92/չիք։
93/322ա-3ա։ 94/323ա-4ա։ 95/չիք։ 96/321բ-2ա։
Ունի՝
1. 1աբ
Յաղագս շարականացն, թէ ով է ասացեալ – Նախ Մեծն Մեսրովպ զկարգն ապաշխարութեան...
եւ ոմանք ասեն, թէ Սիւնեցոյն է։
2. 321բ
Կիրակմտի. ՍՏ. ՀԲ. – Անըսկիզբն Աստըւած, համապայծառ, ամենասուրբ Երրորդութիւն...
զաստուածային լոյս քո ծագեա՛ յանձինըս մեր աւրհ՛՛։
3. 327աբ
ԲԿ. Տ. Սարսափելի որոտմամբ եւ ահագին զաւրութեամբ («ՍԱՐԳԻՍ»)... ԱԿ. Մ. Ո՛վ
գերահրաշ ծաղիկ բուրեալ... ԴՁ. Մ. Ուրախացի՛ր, Աստուածածի՛ն, վերաւրհնեալդ ի
սրովբէից...
4. 331բ
Շարական գեղարդեանն – ԲՁ. Իսկ դու պարծանք ես պարծանաց... արտաբերէր, որով փրկիմք
եւ հաղորդիմք ի /// (վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
208բ
Զանպիտան եւ զանարժան գծող Մաթէոս սուտանուն կրաւնաւոր յիշեցէ՛ք ի սուրբ յաղաւթս
ձեր, ո՛վ սուրբ եղբարք։
277բ
Զանպիտան գծող սորին զՄաթէոս անարժան եւ զստացող զԴանիէլ կուսակրաւն աբեղայ
յիշեցէ՛ք ի սուրբ յաղաւթս ձեր, ո՛վ սուրբ եղբարք, եւ Աստուած զձեզ յիշէ։
320ա
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ։ Ի ծագմանէ
բանին Աստուծոյ լուսօորեալք եւ ի շնորհաբաշխ Հոգւոյն Սրբոյ մաքրազարդեալք ի մերոց
պետաց, ի հոգեկիր արանց, ի հայկազանց սեռից, յուղղափառ հայրապետաց եւ աստուածաբան
վարդապետաց, ներհմտացեալք կրթական վերծանութեամբ, քաջոլորակ բաժանմամբ ձայնից
երաժշտականաց շարակարգեցին զերգս շարականաց վիպասան չափաբանութեամբ բոլոր տարոյն,
ըստ հոլո[վ]ման մեծ արուսեկին, յաղագս տէրունական տօնից եւ ամենայն սրբոց ի պահքս
ապաշխարութեան եւ ի հանգիստ ննջեցելոցն ի Քրիստոս, եղանակեցին երգ աւրհնութեան ի
պայծառութիւն տաւնից եւ ի պատիւ փառացն Աստուծոյ, ի համաձայնութիւն հրեշտակաց եւ ի
մասնակցութիւն սրբոց եւ ի հրճուանս եկեղեցական դասուց։ Արդ, ցանկացօղ եղեւ այսմ
աստուածա|320բ|շունչ երգարանիս Դանիէլ աբեղայ, եւ ետ գծագրել մեծաւ ծախիւք՝ ի
վայելս վայելուչ անձին իւրոյ եւ յիշատակ իւր եւ ծնաւղաց իւրոց՝ հաւր իւր՝ Դաւթի եւ
մօրն իւր՝ Կանէքի, փոխեցելոցն ի Քրիստոս, եւ հարազատ եղբաւր իւրոյ՝ Սամուէլ
քահանայի, հանդերձ ծաղկերանկ զաւակաւք, եւ զհաւրեղբայրն իւր՝ զՄարտիրոս քահանայ,
որոյ յիշատակ նոցին աւրհնութեամբ եղիցի։
Արդ,
եղեւ աւարտ գրչութեան այսմ մեծահանդէս, ոսկիազարդ եւ հոգելից տառիս ի
շրջագայութեան հայկազեան տումարի ՋԱ. (1452), ի դառն եւ ի չար ժամանակի, որով
նեղիմք ի բռնութենէ անօրինաց, ի հայրապետութեան տեառն Գրիգորի՝ յառաքելական աթոռն
ի Սուրբ Էջմիածինն, որ ի Վաղարշապատ, ի սուրբ եւ ի գերահռչակ ուխտս, որ կոչի
Այրիվանս՝ ի սկիզբն եւ ի մայր ամենայն վանորայից, ընդ հովանեաւ լուսոյ մաւր Սուրբ
Աստուածածնիս եւ արեամբ ներկեալ անմահին Յիսուսի սուրբ գեղարդեանս, եւ այլ սրբոցս,
որ աստ հաւաքեալ կան, ձեռամբ ամենամեղ եւ փցուն գրչի՝ Մաթէոսի, որ զանունս միայն
ունիմ կրօնօորի, ի խնդրոյ եւ յարդեանցս երիցս երանեալ Դանիէլ կրօնաւորի, վասն որոյ
յերեսս անկեալ |321ա| աղաչեմք զամենեսեան, որք լուսաւորիք սովաւ ուսմամբ կամ
գաղափար առնելով, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զվերոյգրեալ ստացաւղք տառիս՝ Դանիէլ աբեղայ,
հանդերձ ծնօղաւք եւ ամենայն արեան մերձաւորաւք։ Յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս ասելով ի խորոց
սրտէ, թէ Տէ՛ր Աստուած, ողորմեա՛ նոցա եւ ջնջեա՛ զձեռագիր յանցանաց նոցա եւ գրեա՛
զնոսա ի գիրն կենաց։ Ընդ նոսին եւ զիս՝ զբազմամեղ ոգի Մաթէոս, որ եղէ գրիչ եւ
սպասաւոր այսմ իրագործութեան ի գիր, ըստ իմում կարի Խլկեցի աւրինակաւ՝ բանիւ եւ
եղանակաւ ստուգեալ, եւ եդի զսայ շաղկապ սիրոյ ի մէջ հոգեւոր հարազատիս մեր`
Դանիէլի, որոյ Տէր Աստուած վայելեալ տացէ բազմամեա ժամանակաւ։ Ընդ որս եւ ես
անկեալ աղաչեմ զամենեսեան, որք հանդիպիք ի տեսութիւն վայելչութեան, եւ որք աւգտիք
կամ ընդաւրինակէք, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զիս՝ զՄաթէոս գրիչ, եւ զծնօղսն իմ եւ
զապաշխարող քոյրս մեր` Ղատերես, որ բազում աշխատանք ունի ի վերայ մեր։ Եղիցի
յիշատակ մասին ժառանգութեան ընդ սուրբս ամենայն, ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որով
յիշողացդ եւ յիշեցելոցս առ հասարակ ողորմեսցի. եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն,
եղիցի, եղիցի։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 15-16, Հմր 19։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. Ա. կազմաստառին
սոսնձած թղթին (1871 թ., շղագիր) Յիշատակ ետու այս շարականս Մայնի հոգու համար,
թող Աստուած վեր առնի ի ձեռաց նորա ի հաճոյս իւր. ամէն, Թադէոս Երուանդեանց,
Սանահին, 1871 ամի։
2. 2ա
ստ. լս. (ԺԹ. դ., շղագիր) Յիշատակ է շարականս Մայնին եւ Ստեփանոսին Մաղաքեանց։
3. 2բ
ստ. լս. (ԺԹ. դ., նոտրգիր) Ընկա՛լ, Տէ՛ր, զփոքրս ի տկարէս ու տո՛ւր |3ա| զմեծտ ի
հզօրէտ առ այս աւանդ |3բ| մաղթանաց ու տո՛ւր զողորմութիւնդ շնորհաց |4ա| ես
մեռանիմ, / դանամ ի հող, / գիրս մնայ յիշատակող, Թադէոս Երուանդեանց։
Տե՛ս Օ.
Եգանեան, Աշխատութիւններ, պատր. Գէորգ Տէր-Վարդանեան, Երեւան, 2014, էջ 40։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «ՋԱ. – 1452, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «Հմր 14,
շարական չիք թիւ», «Հմր 1145/3402, ԺԶ.՝ ջնջած», 12ա ստ. լս.՝ «Սանահին», 331բ՝
«Թադէոսի շարական»։
3403
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ
ՄԱՄԻԿՈՆԵԱՆ, ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՏԱՐՕՆՈՅ
ԱՄՍԴԷԼՕՏԱՄ
ՌՄԷ. – 1758
ԳՐԻՉ՝
Սիմոն մհտ. (1բ-62բ), Սողոմոն աբղյ (62բ-135բ)։
ԹԵՐԹ՝
136 (ստ. լս. գրչի էջակալում՝ 1-269, որ է՝ 1բ-136բ). չգրուած՝ 136աբ։ ՊՐԱԿ՝
Ա-ԺԲ×12 (ԺԱ 10, ԺԲ 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ լատինատառ «GR»,
«ANT», թագապսակ զինանշան, որը եզերող ժապաւէնին լատինատառ անընկալելի գրութիւն,
փայտէ ցանկապատ մուտքով, ներսում տղամարդ՝ զինուորական հանդերձով եւ գաւազանով, եւ
թագակիր առիւծ՝ սուրը ձեռքին, առիւծի գլխավերեւում՝ «PRO PATRIA»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
15,3×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, մատիտով սահմանագծուած (9,5×5,2)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր
(նմուշ` 98ա)։ ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝ ոսկեզօծ դարչնագոյն դրոշմազարդ կաշի (տպարանային,
եւրոպական ոճի). միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լուսանցակողերը՝
դրոշմազարդ բրոնզ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ (վջ.)՝ սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով, մասն
կազմաստառի (պհպ. Բ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր` թռչնագիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, մէջքի ստ. մասը վնասուած. գրադաշտը խոնաւութիւնից
գունափոխուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
1ա-97ա Պատմութիւն երկրին Տարօնոյ, զոր գրեաց Զենոբ Ասորւոց եպիսկոպոսն՝ հրամանաւ
Լուսաւորչի մերոյ սրբոյն Գրիգորի
Տե՛ս
ձեռ. 1328, 242ա-333բ։ ա/4բ-6բ։ բ/6բ-18բ։ գ/18բ-38ա։ դ/38բ-48բ։ ե/48բ-55բ։
զ/56ա-69բ։ է/69բ-85ա։ ը/85ա-91ա։ թ/91ա-5ա։
Ունի՝
– 1բ-4ա
Բան սակաւուկ առ բարեմիտ ընթերցօղսդ – Յորժամ նիւթ իմն պատուական եկեալ յերկրէ
հեռաստանէ՝ գտանիցի ի տեղւոջ ուրեք... որ արար զամենայն եւ է օրհնեալ անզրաւ
յաւիտենիւ. ամէն։ Պատմողական այսմիկ տառիս, / ականջադրուկ թէ եղիցիս, / ղօղեալ
գործոց մերոց տոհմիս, / տեղեակ ոմանցն առլինիցիս։
– 95բ-7ա
Ցանկ եւ ցուցակ գրքոյս ըստ համարոյ երեսաց թղթոցն – Գրել Սրբոյն Գրիգորի առ
Ղեւոնդէս. Ա. .....7 ... Վասն գալստեանն Վարդուհրայ. Խ. .....178։
ա.
97ա-100բ Վասն մահուան Տիրանայ՝ որդւոյ քաջին Վահանայ, եւ վասն պատերազմին, զոր
արար յեզր Աղի ծովուն – Յետ այս ամենայնի զրուցատարութեանս՝ ի Պարս սուգ անասելի
եղեւ... որ ի ձեռնկերտ՝ ի Տարօն քաղաքի, ի փառս Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ՝
երրեակ անձանցն եւ միոյ բնութեանն, որում պատիւ եւ փառք անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
բ.
100բ-3բ Վասն գիտելոյ զպատճառ խաչին Ծիծառնէոյ, թե ուստի կամ ձեռօք բերաւ ի Հայս
կամ որպէս եւ յորում ժամանակի կայր ի Ծիծառնէ – Ընդ ժամանակս թագաւորութեան
կայսերն Հերակլեայ մեծի... եւ փոխեցաւ առ ըղձալին իւր բարեպաշտ ընթացիւք ի փառս
Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. ամէն։
Տե՛ս
Յովհան Մամիկոնեան, Պատմութիւն Տարօնոյ, աշխ. Աշ. Աբրահամեանի, Երեւան, 1941, էջ
31-289 (ձեռագրիս մասին՝ էջ 19), Յովհան Մամիկոնեան, Պատմութիւն Տարաւնոյ, աշխ. Ա.
Յակոբեանի, Մատենագիրք հայոց, հտ. Ե. (Է. դար), Անթիլիաս-Լիբանան, 2005, էջ
971-1126։
2.
103բ-5բ Յիշատակարան տեառն Յօհաննու եպիսկոպոսի Մամիկոնէից տանն՝ Ժողովողի
պատմութեանս ի միում տեղւոջ – Ընդ ամս ժամանակաց Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին գրեալ
մեծին Զենոբայ Ասորւոյ զոմանս... եւ անդ ցրւեցեալ, այսքանս գտանի այժմ առ ձեռն
պատրաստ, զոր ընկալեալ գոհասջիք զՏեառնէ։
3. ա.
105բ-10բ Առ սուրբն Յօհաննէս՝ մեծն ի մարգարէս, Պաղտասար պարտաւոր դպրի ասացեալ –
Սուրբ Յօհաննէս գերհրաշական / անճառ շնորհին ընդունարան... որով Փըրկչին հաճոյ
գըտեալ, / արքայութեանն արժանացեալ։
բ.
110բ-1ա Նորին դարձեալ առ սուրբն Յօհաննէս («Ի ՊԱՂՏԱՍԱՐԷ») – Ի յարգանդէ
մաքրազարդեալ, / ձայն բարբառոյ անւանեցեալ... մեզ յարաժամ օգնեա՛ յերկնէ, սո՛ւրբ
Յօհաննէս, ի բնութենէս գերազանցեալ։
գ.
111բ-8ա Նորին յետնեցելոյ ասացեալ առ սուրբն Գրիգորիոս Լուսաւորիչն Հայաստանեայց
(«Ի ՊԱՂՏԱՍԱՐԷ ՈՒՄԵՄՆԷ ԲԱՆ ԳՈՎԵՍՏԱԿԱՆ ՇԻՆԵՑԵԱԼ ՏԱՄԲ ՉԱՓԻԼՈՎ ԱՌ ՍՈՒՐԲՆ
ԳՐԻԳՈՐԻՈՍ») – Ի վերնական լուսոյն յաւէտ պատւացեալ, / իմաստութեամբ նորին իսկապէս
լցեալ... ո՛վ զարդ Հայաստանեայց եւ հովիւ առաջի անմահին, միշտ յիշեսցես զիս։
4.
118ա-34ա Յիշատակարան պատմագրաբար – Գթութեամբն Աստուծոյ մեք՝ նուաստ ծառայքս նորա
Գրիգոր եւ Յօհաննէս, սպասաւորք սուրբ Աւետարանին... եւ որք յիշէքդ, լիջիք
յիշեցեալք ի Քրիստոսէ Յիսուսէ՝ յուսոյն մերմէ յաւուրն այցելութեան, հանդերձ
ննջեցելովք ձերովք. ամէն։
–134բ
[Ցանկ] – Վասն մահւանն Տիրանայ եւ պատերազմին, որ յեզր Աղի ծովուն .......190 ...
Յիշատակարան պատմագրաբար .......232։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
135ա
Փա՜ռք, պաշտօն եւ գոհութիւն ամենասուրբ Երրորդութեան եւ միոյ աստուածութեան՝ Հօր
եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. ամէն։ Որ եւ բարեխօսութեամբ եւ մաղթանօք արագահաս եւ
երջանիկ վկային իւրոյ` Մինասայ զօրավարին, ետ կարողութիւն ինձ՝ նուաստիս, կրկին
գրել զթերատ գիրքս այս, որ կոչի Զենոբ պատմագիրք, որ յառաջմանէ գրեալ էր մինչեւ ի
122 թղթահամարն` ձեռամբ աշակերտի Ամասիացի Յովհաննէս վարդապետին, Կեսարացի մահտեսի
Կարապետի որդւոյ` մահտեսի Սիմօնին։ Եւ անդուստ սկսայ գրել եւ ի կատար հասուցանել
առընթեր վերոյգրեալ Յովհաննէս վարդապետին, եւ ուսանելով զայս գիրս ի նմանէ ես՝
Վաղարշապատեցի Խեչումէնց Գրիգորի որդի Սօղոմոն աբեղայս, ի թուոյ Փրկչին 1758 եւ
յամսեանն Օգոստոսի 25, ընդ հովանեաւ Սուրբ Հոգի եկեղեցւոյս հայոց յԱմսդէլօտամայ։
Եւ |135բ| արդ, երեսս անկեալ եւ ի հող մածեալ եւ առաթուր առաջի գարշապարաց
համայնից եղբայրութեան ձերում` կողկողագին դիմօք աղաչեմ զպատահիլն եւ ի զբօսնուլն
ձեր, ճեմիւ ընթերցման եւ սիրով ուղղափառութեան յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, ի մաքրափայլ
աղօթս ձեր զհանգուցեալ ծնօղս իմ, եւ որք միանգամ Հայր մերիւ յիշողաց զիս՝
անարդիւնս, ինքն եղիցի յիշեալ ի Քրիստոսէ յուսոյն մերոյ ի միւսանգամ գալստեան
իւրոյ. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. Ա.
կազմաստառ (1859 թ., շինծու բոլորգիր) Գրեալ յԱմսդելօդամ, յամի Տեառն 1758, էհաս ի
ձեռս իմ յամին 1859։
2. 135բ
(1859 թ., շղագիր) Կարդացի 1859 Մարտի 20։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Шкаф
полка, N 22», 1ա՝ «Հմր 1151/3403, Отъ Г. Галустова, Ք. Պատկանեան մատենադարան,
Զենոբ Գլակ, վպ не изъ церковных ли книг?»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ անհասկանալի բառ, թուեր։
3404
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Աւետիս քհյ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Յակոբ դպիր։
ԹԵՐԹ՝
264։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Լ×12 (Ա 5, Բ, Գ, Ժ, ԺԳ, ԻԸ 11, Դ, Է, ԺԸ-ԺԹ, ԻԳ 10, Ը, Լ 7, ԺԶ, ԻԲ,
ԻԴ, ԻԹ 8, ԻԱ, ԻԵ-ԻԷ՝ չիք)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,4×10,2։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(9,5×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 152ա)։ ՏՈՂ՝ 22-23։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի՝
երկու կապիչով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ ծաղկաւոր մետաքս։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Զ+Է-ԺԱ՝
չգրուած թուղթ (Զա՝ գրուած)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ` 99բ, 132ա։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր,
կապոյտ, կանաչ, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. վերականգնուած նոր տախտակներով եւ կաշուով, լուսանցակողերը կեղտոտուած,
սեւացած. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, խունացած, կեղտոտուած, ցեցի
անցքերով, ընդմէջ թ. 5-6ի, 61-2ի, 78-9ի, 101-2ի, 125-6ի, 160-1ի, 168-9ի, 180-1ի,
262-3ի 1ական, 16-7ի, 218-9ի 2ական, 71-2ի, 189-90ի, 229-30ի 3ական, 211-2ի 14,
237-8ի 40, 255-6ի 4 եւ վերջից անորոշ քանակի թերթ ընկած, գրեթէ բոլոր թերթերի
թափուած մասերը լրացուած հետագայի թղթով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1/1ա-4ա։ 2/4ա-5բ (Որ ի բարձրութիւնս երկնից...՝ թափուած)։
3/6ա-8ա (սկ. /// բերկրեալ կոյս Մարիամ...)։ 4/8բ-10ա։ 5/10բ-2ա։ 6/12ա-4ա։
7/14ա-6ա։ 8/16աբ (Ըզքեզ աղաչեմք... Որ ի հրեղէն աթոռ... Ըզքեզ կոյս եւ մայր...՝
թափուած)։ 9/17ա-8ա (սկ. /// բարձր արարէք ըզնա յաւիտեան...)։ 10/18ա-20ա։
11/20ա-2ա։ 12/22ա-4բ։ 13/24բ-9ա։ 14/29ա-31բ։ 15/31բ-3բ։ 16/33բ-5բ։ 17/37բ-9ա։
18/39ա-41բ։ 19/41բ-3բ։ 20/43բ-6ա (ունի՝ ԳՁ. Ճշ. Այսօր բերկրանաւք լըցեալ
ցնծութեամբ...)։ 21/46ա-8բ։ 22/48բ-50բ։ 23/50բ-2բ։ 24/չիք։ 25/53ա-5ա։ 26/55ա-9ա
(58բ-9ա ստ. լս. գրչից՝ «Ի հոսել հրեղէն գետոց փորձանաց ազգ աղաւնեաց վերանալ հետ
արդարոցն |59ա| ի մարդկան ինձ շնորհեա՛, թեւս (=թերեւս) ողորմեա՛յ ինձ, Աստուա՛ծ»,
58բ նոտրգիր՝ «Ո՛վ եղբայր, օրինակի մէջն չկայր, եդեւ գրեցաք, թողութիւն արարէ՛ք»)։
27/59բ-65բ (Զանուն քո, Քրիստո՛ս, աւրհնեմք... Ծով կէնցաղոյս.., Ի համբառնալ իմում...
Որ խոնարհեցար...՝ թափուած)։ 28/65բ-72բ (Յոյս իմ ես... Ընդ առաւաւտըս կանխեցից...
Տէր Աստըւած հարցըն մերոց... Մեղք իմ բազում են... Ամենայն երկիր... Մանկանցն
ըզձայնըն... Թիւնս իմ։ Մեղայ քեզ... Ամենայն արարածք... Աստըւած հըզաւր թագաւոր...
Եկեսցէ Տէր ի վերայ մեր... Տէր ըզլուր միւսանգամ... Որ աւրհնիս ի հրեշտակաց... Եւ
աւրհնեցէք զանուն Տեառն...՝ թափուած)։ 29/72բ-83ա (Զաւրհներգութիւնըս բանաւոր...
Պահապան խընդրեմք... Սուրբ Աստըւած Հայր անըսկիզբն... Քրիստոս Աստըւած...
Զանըսկիզբն Աստըւած զՀայրն...՝ թափուած)։ 30/83ա-92ա։ 31/92ա-9բ։ 32/99բ-101բ։
33/102ա-3ա (սկ. /// [ծերոց]ն աւրհնաբանից ուրախութեամբ բարեբանեցէ՛ք...)։
34/103աբ։ 35/103բ-5բ։ 36/105բ-7բ։ 37/107բ-9ա։ 38/109ա-12ա։ 39/112բ-5բ, 118բ-25բ
(արդ, ընդ վիմացն, որ շարժէին, շարժեա՛յ զանշարժ սիր[տս] /// վջ.)։ 40/115բ-8ա։
41/132ա-8բ։ 42/139ա-43բ (ա՝ թափուած)։ 43/143բ-62ա (Փառաբանակից Հաւր... Որ
բարեբանեալդ ես... Ի խաչ ելեր... Կանանցըն կանխելով... Որ ի քառակերպեան... Թիւնս
իմ։ Ողորմեա՛ մեզ... Ահագին ձայնիւըդ... Յորժամ ի խաչին...՝ թափուած)։ 44/162ա-6բ։
45/166բ-72բ (Որ զամենազաւր զաւրութիւնըդ... Յարեար երեւեցար... Յորժամ եկին ի
գերեզմանն... Այսաւր ցընծան... Որ ըզկերպարանըս... Էջ հրեշտակն... Փառաւորեալ
է...՝ թափուած)։ 46/173ա-5բ։ 47/175բ-7ա։ 48/177ա-9ա։ 49/179ա-80բ։ 50/180բ-1ա
(Այսաւր ցընծան դասք... Անեղանելիդ Աստուած... Իջեր, Տէ՛ր... Այսաւր աղբեր...՝
թափուած)։ 51/181ա-2բ։ 52/182բ-4բ։ 53/184բ-9բ։ 54/189բ-90բ (տեսանէր ըզՅիսուս ի
կայր առ նա եւ աղաղակէր եւ ա[սէ] /// վջ.)։ 55/191աբ (սկ. /// [գալ]ըստեանն։
Հրաշալի զարմացմամբ երանելին...)։ 56/191բ-3ա։ 57/193ա-5բ։ 58/195բ-202ա։ 59/202ա-4ա։
60/204ա-6բ։ 61/207ա-8բ։ 62/208բ-10բ։ 63/210բ-2ա։ 64/212աբ (Որ ըզնախամաւրըն...
Խորանայարկ կամարանըման... Որ ունիս իշխանութիւն... Անըսկիզբն Աստուած... Անթառամ
ծաղիկ...՝ թափուած)։ 65-71/չիք։ 72/213ա-4ա (սկ. /// [սրովբէից ան]տեսաբար ահիւ
[պատուեալ] քեզ երկըրպագեմ յաւգնութիւն...)։ 73/214ա-5բ։ 74/215բ-8ա։ 75/218ա-9բ
(մահուամբ առիթ գոլ կենաց եւ մահացուցիչ նախա[ստեղծին] /// վջ.)։ 76/220ա (սկ. ///
բարձրեալ թագաւոր, որ վասն մեր...)։ 77/220ա-3բ։ 78/223բ-5բ։ 79/225բ-8ա (կրկն.՝
35բ-7բ)։ 80/228ա-9բ։ 81/229բ-30բ (անարուեստ աթոռք բազմաչեայ քերովբէք /// վջ.)։
82/231ա-8բ (սկ. ///աց զառաքելոց սըրբոց եւ զմարգարէից ջրեցան... արիացեալք առ
հակառակսն /// վջ., ժ. կրկն.՝ 59բ, զ, ժգ-ժդ՝ չիք)։ 83/չիք։ 84/126ա-31ա (սկ. ///
արարչական Բանին հրաման...)։ 85-86/չիք։ 87/239ա-56բ (սկ. /// [ընկա՛լ եւ
արժ]անաւորեա՛ հանգըս///, որ ըզդըժոխս աւերեցէր եւ ըզգերեալսն փըրկեցէր /// վջ.)։
88/257ա-64բ (սկ. /// [քրովբէ]ական աթոռ։ Որ ընդրեցեր քեզ վերըստին...
Հաստատութիւն իմ... Ի գիշերաց կանխեալ... Անմահ թագաւոր... ԶԱստուածն ամենեցուն...
Անապականութեան աղբեր... Անեղին եղեալ... Աւգնական ընդունելի եղեւ իմ...՝ թափուած,
հարսն երկնից եւ դուռն [կնքեալ], զոր [մարգարէն ետես] /// վջ.)։ 89-92/չիք։
93/131ա-2ա։ 94-96/չիք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Գրչի
99բ Ես՝ անարժան գծօղ Աւետիս սուտանուն քահանայ, եւ իմ ծնօղն <իմ> յիշեա՛յ։
118ա
Մեռեալ հոգիս եւ փաբուր (=թափուր) ի բարեաց գործոց յիշեսցի՛ք առաջի Յիսուս
Քրիստոսի եւ ողորմութեան արժան արա՛յ զԱւետիս սուտանուն քահանայ, լօք անուամբ եմ ի
մարմնի, լալոտ աջոք գիրեցի ի ղարիպութիւն։ Վա՛յ անել, վա՛յ, զի կարի տառն է օտարութեան,
|118բ| եւ զմեր բարեկամ Կիրակոս<ս>ն եւ իւր կողակից Շահաղէն եւ իւր եղբայր
Սարգիսն, եւ իւր կողակիցն՝ Եղիսաբետն, որ բազում աշխատանք եւ երախտիկ ունէին ի
վերա մեր՝ կերակրելով եւ այլ բազում աշխատելով, փոխարէն աստի աշխատանացս զերկնային
արգաւութիւն ստացէ ի գուգքն (=գոգն) Աբրահամու. ամէն։
2.
Ստացողի 172բ Ի նուաստ եւ անպիտան, սուտանուն Յակոբ դպիրս յիշեա՛ եւ Աստուած
ողորմի ասա՛, Աստուած ձեզ ողորմեսցի իւր միւսանգամ գալըստեանն. ամէն։ Հայր մէր որ։
Ծնթ.
Գիրը նախորդից տարբեր է, յիշատակարանը գրուած է սկզբնապէս ազատ թողած տեղում,
ստացումը հաւանաբար եղել է գրչութիւնից կարճ ժամանակ անց։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 126բ
լս. (1691 թ., անարուեստ նոտրգիր) Ես անարժան Պարխուտար գիրեցի։ Ես՝ անարժան
Տուրասանս գրեցի, որ թվին ՌՃԽ.ի (1691) էր, ես ո///։
181ա լս.
Ես՝ Պարխուտարս, գիրեցի թվին ՌՃԽ. (1691) էր, Յունվարի Դ.։
2. 99բ
լս. (1698 թ., անարուեստ նոտրգիր) Ես՝ անարժան Պարխուտարս, գիրեցի յիշատակ
Մարեանին, օվ կարդայ, մին բերան Աստուած ողորմի ասի, իւր հոգոն. ամէն։ Ես անարժան
Պարխուտար գիրեցի թվի ՌՃԽԷ. (1698), յիշատակ Մարեանին, օվ կարդա (չշարունակած,
նման՝ 132ա լս.)։
3. 98բ
ստ. լս. (ԺԷ. դ, անարուեստ նոտրգիր) Շարակ<ան>նոցս Պարխ[ա]տրին այ՝ եղբայր
Տուրասանայ (նման՝ 173ա)։
181բ լս.
Ես՝ Պարխուտարս, գիրեցի յիշատակ Պալասանին, Մարեանին, Թամամին, Պարոին, Զաքարին,
որ մենք առանք էս Շարակնոցս Պարխուդարին համար (նման՝ 52բ, 90բ)։
4. 161բ
լս. (1701 թ., անարուեստ նոտրգիր) Թվ. ՌՃԾ. (1701) ես՝ տէր Պաղտասարս գրեցի պարով
/// պարի, որ բնորայկս անուն կեղցինք սիրես տան կայքօղ ///։
5. Պհպ.
Զա (ԺԹ. դ-ի վերջ, շղագիր, Մ. եպս. Սմբատեանի ձեռքով) Շարական ձեռագիր, գրւած յԱւետիս
քահանայէ ՉԷ. թվին 1258, տե՛ս Ղազարու Յարութիւն եւ ի Յակոբ դպրէ, տե՛ս
Հոգեգալստեան կանոնն։
Ծնթ.
Հաւանաբար նկատի ունի 118ա էջում գրչի յիշատակարանից յետոյ իր իսկ ձեռքով
աւելացրած հետեւեալը՝ «թվիս ՉԷ. (1258)», նաեւ 99բ՝ «յԱւետիս քահանայէ գրեալ»։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
232բ սեւ թանաքով բոլորակ՝ շատ վատ դրոշմուած, անընթեռնելի։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Գա, Եա՝ «3404», պհպ. Զա՝ «Հմր 1167», «ԺԶ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», պհպ.
Ըբ.ին սոսնձած թղթին՝ «Վերակազմված է նոր կաշվով, նոր կազմաստառով եւ նոր
գծագրությամբ։ Երեւան 1969։ Գլխ. վերականգնիչ՝ Ա. Խաչատրյան», պհպ. Թա՝
«Վերականգնված է նոր տախտակներով եւ կաշվով, 22.03.2022 թ., Մ. Միրզոյան»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
1ա, 6բ ստ. լս.՝ անընթեռնելի, 61բ լս.՝ «/// գիրեցի էս գիրս ասաց Տէր ///», 74բ
ստ. լս.՝ «Ես՝ Կոթցի Ծատուրս, գիր», 33բ ստ. լս., 49 լս., 90ա ստ. լս., 132բ լս.,
168բ, 173բ, 190բ, 202ա, 212բ, 220բ, 230բ, 264աբ՝ մասնիկներ, առանձին բառեր,
անկապակից տառեր։
3405
ԻԳՆԱՏԻՈՍ,
ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ՂՈՒԿԱՍՈՒ
ՂՐԻ՞Մ
ՊԶ. – 1357
ԳՐԻՉ՝
Ստեփանոս։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Կարապետ։
ԹԵՐԹ՝
373։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԱ×12 (ԼԱ 13)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,7×11։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(10,5×7)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 250ա)։ ՏՈՂ՝ 22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի` դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կապոյտ կտաւ (դռնակինը` դրոշմազարդ
կաշի). լուսանցակողերը՝ վարդագոյն։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+ԴԵ՝ սպիտակ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ եռամահիկ (պհպ. ԴԵ), մասն կազմաստառի (պհպ. Ա)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ղուկաս՝ 2բ։ Լս-ային՝ Գաբրիէլ հրեշտակապետ (Աւետումն)՝ 20ա։ Կիսախորան՝ 3ա։
Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, կենդանագիր, հանգուցագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, կապոյտ, դեղին, նարնջի, մանուշակագոյն, վարդագոյն, սեւ,
սպիտակ, ոսկի։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Մարկոսի։ Թ. դ.։ ԲԳ+ԶԷ՝ ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի կիսումով եւ
հատումով (բնագիրը կտրած) եւ ընդերկայնակի ծալումով ու տարբեր կողմերի
եզրահատումով, թերթի մի կէսը սկզբում, միւսը՝ վերջում։ Մագաղաթ 20,5×14,5. երկսիւն
(19×9,5, 15,5×10,5). բոլորագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Գբ). տող՝ 7։ Ունի լս-ային
համաբարբառ։ Կարդալ. Զբ, Բբ, Էա, Գա, Էբ, Գբ, Զա, Բա՝ «ուներ ար[քայութեա]նն
Աստուծոյ, հա[մարձակեց]աւ եմու[տ]... քանզի [զա]հի հարեալ էին եւ [ոչ] ումեք ինչ
ասե[ցին], զի երկնչէին» (ԺԵ. 43 - ԺԶ. 8)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, կապիչներն ու գամերն ընկած, լուսանցակողերի կարմիրը
թափուած. պտռկ-պհպ-ը մաշուած, ցեցի անցքերով, պհպ. ԴԵ՝ պոկուած, կեղտոտուած.
գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թերթերին զանազան հետքեր ու բծեր, թ. 12ը
անջատ։
Ծնթ. Այս
ձեռագրի Ստեփանոս գրչի Սուրխաթում գրածն է նաեւ ՄՄ 7598 ձեռագիրը՝ 1352 թ.։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-372բ
Մեկնութիւն Ղուկասու Աւետարանին, զոր արարեալ է Իգնատիոսի եպիսկոպոսի, ի խնդրոյ
տեառն Գրիգորիսի Հայոց կաթուղիկոսի
Տե՛ս
ձեռ. 1246, 163բ-306բ։ Նխդր./1ա-2ա։ ա/3ա-43բ։ բ/43բ-71բ։ գ/71բ-9բ։ դ/79բ-90ա։
ե/90ա-5ա։ զ/95ա-100բ։ է/100բ-13ա։ ը/113ա-8ա։ թ/118ա-27ա։ ժ/127բ-44ա։
ժա/144ա-56ա։ ժբ/156ա-74բ։ ժգ/174բ-91բ։ ժդ/191բ-201բ։ ժե/201բ-28ա։ ժզ/228ա-57ա։
ժէ/257ա-69ա։ ժը/269ա-79ա։ ժթ/279ա-95ա։ ի/295ա-8ա։ իա/298ա-310ա։ իբ/310ա-26ա։
իգ/326ա-40ա։ իդ/340ա-72ա։ Ընծայական/372աբ։
Ծնթ.
Ձեռագիրս արտայայտուած չէ հետեւեալ գրքում. Սուրբ Գրքի հայերէն մեկնութիւնների
մատենագիտութիւն, պատր. Ե. եպս. Պետրոսեան, Ա. Տեր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002, էջ
90։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
Ստացողի
372բ Շնորհիւ Տեառն սկսաւ եւ ողորմութեամբ նորին կատարեցաւ Աւետարանս ըստ Ղուկա՝
մեկնեալ Իգնատիոսի հայրապետի, ձեռամբ Ստեփանոսի աշխատասէր գրչի։ Ի բարեխաւսութիւն
ինձ՝ մեղաւորիս Կարապետի, եւ կենակցի իմոյ` Գուհար տիկնա, եւ զաւակաց մերոց՝
Հիլալին, եւ ծնաւղաց մերոց՝ Եւսեբէրին եւ Մովսիսին եւ Աւգերին եւ ամենայն զարմից,
որք աւկտիք, մեղաց քաւութիւն հայցեցէ՛ք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ։ Ի թվական ՊԶ.
(1357) գրեցաւ եւ ի Մարտի Ի. (20) աւարտեցաւ ի փառս Աստուծոյ։
Տե՛ս ԺԴ.
դ. յիշ-ք, էջ 431-432, Հմր 516։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 373ա
(1363 թ., բոլորգիր) Յամի ութ հարիւրերորդի տասներորդի երկրորդի՝ ըստ
թուաբերութեան յաբեդական տոհմիս տումարի (1363) ստացաւ զՄեկնութիւն սուրբ
Աւետարանիս, որ ըստ Ղուկայ, արարեալ մեծ վարդապետին հայոց Իգնատիոսի պատուելի
կրա[ւ]նաւորն Գէորգէոս՝ յոյժ փափագմամբ եւ յորդորամիտ սիրով, ի դաստիարակութիւն
կենաց, ի հոգեւորն զարգանալ հասակի՝ լուսաւորելով ի պատուիրանաց Տեառն՝ ըստ ներքին
մարդոյն, եւ յետ աստեացս մնասցէ յիշատակ անշէջ յեկեղեցիս եւ յորդիս իւր։ Արդ, որք
հանդիպիք փառաւոր եւ հրաշաբան մեկնութեան սրբոյն աւետարանիս, ուրախ լինելով ի
ճաշակ սորա քաղցրութեան, յիշեսջի՛ք ի Տէր սրտի մտաւք զպատուելի |373բ| կուսակրաւն
կրաւնաւորն Գէորգէոս՝ զստացաւղ սորա, եւ զծնաւղսն իւր՝ զպարոն Ոսկեհերն եւ
զՄամախաթուն՝ զփոխեալսն առ Քրիստոս, եւ զեղբայր սորա զՏատուրն, զԽաչատուրն,
զՔրիստոսատուրն, զՄարտիրոսն եւ զքուերսն եւ զամենայն ազգայինսն՝ զկենդանիս եւ
զվախճանեալսն, որպէսզի տացէ սոցա խաղ[աղ]ական կենաւք վարել զկենցաղս ի կամս
Աստուծոյ եւ հասանել հանդերձելոյն եւ նոցա հանգիստ ընդ հաճոյացեալ սուրբս ի վերինն
Երուսաղէմ, ի մայրն որդւոց Սիովնի նորոյ։ Եւ որ ոք սրտի մտաւք եւ սեռն սիրով
յիշեսցէ ի միտս բարիս, յիշեսցի եւ ինքն ի Քրիստոսէ Յիսուսէ՝ յԵկայքն ասել,
աւրհնեալք Հաւր իմոյ ժառանգել զկեանսն յաւիտենական։ Եւ քանզի գրեալ էր գիրս ձեռամբ
ումեմն Ստեփանոսի՝ ի խնդրոյ Կարապետ քահանայի, իսկ այժմ խանդաղատական սիրով
խնդրեալ ի նմին Կարապետ քահանայէ կրաւնաւորս Գէորգ, որոյ հարկեալ ի սիրոյ սորա եւ
ի պատուիրանաց Տեառն, թէ՝ Ամենայն, որ խնդրէ, տո՛ւր, ետ զսա Գէորգ կրաւնաւորին
սեպհական յիշատակ։ Յիշեսջի՛ք եւ զառաջին ստացողն զԿարապետ եւ զԱւետես միջնորդաւղ,
եւ Աստուած զձեզ յիշէ, նմա փառք։ Գրեցաւ ի Ղրիմ* քաղաք։
* Ծնթ.
Ձեռագրի գրչութեան վայրի Ղրիմ անունը մակաբերուած է այս վկայութիւնից։
Տե՛ս ԺԴ.
դ. յիշ-ք, էջ 462-463, Հմր 561։
2. Պհպ.
Դա (1698 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է Սուրբ Ղուկաս գլխի Աւետարանի մեկնիչս՝ Աստապատեցի
Մսրի Սարգսի որդի, եւեթ անուն չնչին Մարգարայ աբեղիս, եւ ետու ի վանքն մեր Սուրբ
Ստեփաննոսայ վկային՝ յիշատակ իմ հոգւոյս եւ մերոցն ամենայնի։ Ո՛վ սուրբ վարդապետք
եւ քահանայք եւ սարկաւագունք, յորժամ կարդայք, ի մի բերան Աստուած ողորմի ասէ՛ք իմ
հոգւոյս եւ իմ մեղացս թողութիւն խնդրէ՛ք յԱստուծոյ, եւ դուք վարցն Աստուծոյ առնուք
աստ եւ ի հանդերձելումն. ամէն։ Հայր մեր որ։ Գրեցաւ Նոյեմբեր ամսոյ ութին, թվին
ՌՃԽԷ.ին (1698)։
3. Պհպ.
Դբ (1855 թ., շղագիր) Ստացեալ է իմ զայս արեգակս հոգւոյ մարդկան աստուածաբան
վարդապետէ, որ յորջոր[ջ]ի խստակրօն Յօհաննէս վարդապետ՝ վանահայր Կարմիր վանից
Սրբոյ Ստեփաննոսի Նախավկային ներգո[=ե]ւեալ աշակերտ սորին Ստեփաննոս քահանայ
Մամիկոնեանց, ի 1855 ամի, ի Մարտ։
4. Պհպ.
Եա (1903 թ., շղագիր) Զայս մեկնութիւն Ղուկասու Աւետարանին նուիրեալն ինձ ի Մուշեղ
քահանայէ Մամիկոնեան, նուիրեմ գրադարանի Սրբոյ Էջմիածնի յանուն տէր տէր Մկրտիչ
վեհափառ կաթողիկոսի ամենայն Հայոց, ի 14 փետրուարի, 1903։ Մեսրովբ արքեպիսկոպոս
Սմբատեանց։
Ծնթ.
խմբ. Ձեռագրիս յիշատակարանները տե՛ս Նկարագիր Սուրբ Կարապետի վանից Երնջակայ եւ
շրջակայից նորա, գրեց Մեսրովբ արքեպս. Սմբատեանց, 1897-1904, Տփխիս, 1904, էջ
227-229, վերջում գրել է՝ «Մեկնութեան գիրքս գտանի առ իս, եւ պատկանի Մուշեղ
քահանայի Մամիկոնեան Շահապաձորոյ»։ Սմբատեանցին աղբիւր ունենալով՝ Հ. Աճառեանը
համարել է, որ ձեռագիրս գրուել է «Նախավկայի վանքում» (տե՛ս Հ. Աճառեան, Հայոց
անձնանուննեի բառարան, հտ. Գ., Երեւան, 1946, էջ 87 (Հիլալ անուն), հտ. Դ.,
Երեւան, 1948, էջ 471 (Սեբեր անուն))։ Անկասկած գրուել է Ղրիմում, որ հաստատում է
նախ 1363 թ. յիշատակարանը, նոյնն է վկայում նաեւ ձեռագրի նկարազարդման ղրիմահայ
ոճը, ի վերջոյ՝ ԺԷ. դարի վերջերին այս ձեռագիրը բերուել է Նախիջեւանի գաւառ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Մեկնութիւն Ղուկասու Աւետարանի յԻգնատիոսէ, ՊԶ. – 1357»,
պհպ. Աա՝ «ՊԶ. – 1357, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», «Մեկնութիւն Ղուկասու Աւետարանին
գրեալ յամի Տեառն 1357, թւին հայոց ՊԶ. ի Ստեփաննոս գրչէ եւ ի Գէորգ կրօնաւորէ,
ունի յիշատակարան», պհպ. Աբ՝ «1170/3405», պհպ. Գբ՝ «Ի 1857»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Բա՝ տառեր, պհպ. Գա՝ «Եղաբերցն, մաքուր», պհպ. Գբ՝ «Մարմին, մարգարէ», 248ա
վր. լս.՝ «Մարմին», պհպ. Եբ՝ «Մարգարէ. Չափաբերական – Սիրոյ զորութիւն գերազանց է,
քան զբնութիւն ըստ սրբոյն», պհպ. Զբ՝ «Զի զոր», պհպ. Էբ՝ անկապակից տառեր։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Բբ՝ բուսական լուսանցազարդ։
3406
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԶ. դար
ԹԵՐԹ՝
103։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ժ×12 (Ա 9, Բ 10, Դ-Է, Թ 10, Ը, Ժ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,3×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10×6.5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 60ա)։
ՏՈՂ՝ 17։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
դրոշմազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ դեղնաւուն չգրուած
թուղթ (Ի. դ.)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, կապիչներն ու գամերն ընկած, լուսանցակողերի կարմիրը
թափուած, սեւացած. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, ընդմէջ 9-10ի, 19-20ի,
31-2ի, 71-2ի, 82-3ի, 92-3ի՝ 1ական, թ. 8-9ի, 51-2ի, 61-2ի, 87-8ի՝ 2ական, 41-2ի՝
3, 102-3ի՝ 4, վջ-ից անորոշ քանակի թերթեր թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-58ա [Կանոնգիրք]
1. 1ա-7ա
Կանոնք եւ սահմանք սուրբ առաքելոյն՝ [Թա]թէոսի եդեալ – [Հ]արցու[մն]. [Ո՞րպ]էս
պա[րտ է] եպիսկոպոսին լինել եւ կալ ի տեսչութիւն եկեղեցւոյ: [Պատասխանի].
Եպիսկոպոսն եղիցի սուրբ, անարատ, պարկեշտ... այլ հանապազ պոռնկութիւն, եւ ընդ
անիծօք Արարչին։
Ծնթ.
Առկայ են միայն՝ Ա., Գ., Դ., Ժ-ԺԴ., ԺԷ-ԺԹ., ԻԱ., ԻԸ., ԻԲ., ԻԳ., ԻԹ-ԼԱ.
կանոններն, առանց համարակալման, հմմտ. Կանոնագիրք հայոց, աշխ. Վ. Յակոբեանի, հտ.
Բ., Երեւան, 1971, էջ 19-40։
2.
7ա-24ա [Ի կանոնաց սրբոց հարց]* – Հարցումն. Վասն գայլառի եւ շնառի։ Եթէ կենդանի
են ըմբըռնեալ, զենցեն... 7բ Իսկ քահանայից ձուկն յորսացեալ կերիցեն: 7բ-8ա Այլ ի
սուրբ եւ ուտելի կենդանեաց, եթէ ի ծնունդըս մեռանի... 8ա Եւ թէ մորթեալ գըտանիցեն
ի նմայ ծնունդ շնչով մի՛ կերիցեն... 8բ Այլազգոյ ի ձեռն առեալ հաց մի՛ ուտիցեն...
ի[սկ զ]տուեալն ի նոցանէ մի՛ կերիցեն, զհաց զպ/// (շար.) 9ա [Դարձեալ սովորութիւն
քահանայից, որ այլազգոյ ծնունդն մկրտեն. 3672, 11ա]** (սկ.) /// Այլ նոքա, որ ի
մէնջ մկրտին, այս խորհուրդս փրկութեան... 9բ-10ա Այլ ի ժամ մերոյ մկրդութեան ///
(շար.) 10ա [Եթէ մկնառ գինով կամ նշխարով անգիտութեամբ ոք պատարագ շինէ] (սկ.) ///
հանդերձ սկէ ծածկոցօն, բայց ի հանդերձից սեղանոյն... 10ա Իսկ եթէ գիտութեամբ ոք
մատուցանէ, առ ոտն հարկանելով զանճառ խորհուրդն... 10ա-1ա Իսկ ի դնել սպասուցն՝
մերձեցեալ մուկն արածեսցէ... 11ա Այլ Բ.աւրեայ նշխարով ոք շինէ պատարագ... 11աբ
Իսկ եթէ յօթեանկ ջրով ի պատճառս ծուլութեան կազմեսցի նշխար... 11բ-2բ Վասն
երա[զա]փորձութեան յաւրինակ տեսանի՝ է, որ ի լնուլ ժամանակի... 12բ Այլ եթէ անկանի
ընդ քուն մայրն ի վերայ մանկանն... 12բ-3բ Վասն անկնունք մանկան մեռանելոյ
հարցմանն այս է... 13բ Այլ են ոմանք, որ չար սովորութեամբ ճմլեն զմարմինս...
13բ-4ա Վասն յարուայգիտաց եւ անասնայգիտաց մի է բանն... 14ա Եթէ անօրինաց հետ
խառնակին, ԺԵ. (15) ապաշխարէայ... 14աբ Այլ կանայք պոռնիկ, որ զմանկունս
սպանանին... 14բ-5ա Վասն հաղորդելոյ հարցմանն այս է... 15ա-7ա Առաջ քահանային պարտ
է ուսուցանել զմեղօորն... 17աբ Ապա թէ կոչեսցեն զքահանայն վասն հիւանդին կամ վասն
կնքոյ... 17բ-8ա Այլ թէ քահանայն վերբերութիւն առնէ... 18աբ Այլ կանայք, որ ի
ծնունդս մեռանին... 18բ-9ա Ընդ քուրդի, որ շնայ կին սոդոմակօն հանդերձ... 19ա
Կարգեցին առաքեալքն, թէ ոք փոխ տայ եւ առնու վաշխ... 19աբ Վասն գողի – Ահայ
գողացար եւ զրկեցար զընկերդ... 19բ-20ա Յաղագս ոչ առնելոյ սուգ ի վերայ մեռելոց –
Դարձեալ ի վերայ ամենայնի գրեմք զայս կանոնք հաստատութեամբ... զի առ Քրիստոս գնաց
ի յոյսն քրիստոնէից, որ զինքն ետ /// (շար.) 20ա [յայսպիս]ի երկրաւոր եւ մարմնական
յիրս ծախեն... 20բ Իսկ թէ մեղաւք շաղախեալ իցէ ոք ընդ մօրուի կամ ընդ խորդ քվեր...
20բ Եւ թէ ընդ հարսին կամ ընդ զանքանչին պոռընկին... 20բ Այլ պարտ է քրիստոնէից որ
Ժ.ամեայ զօակն ոչ քնեն ընդ մօր կամ ընդ քվեր: 21ա Այլ երիտասարտ քահանայ, որ կին
իւր մեռանի... 21ա-2բ Վասն մկան, թէ մուկն ի վերայ աղի սատկի... 22բ-3ա Թէ տաշտ
կամ տեփուր կամ այլ ինչ ամանք... 23աբ Կ(=Հ)այ կին, որ լինի ընդ տաճկի եւ ոչ
մեկնեսցէ ի պատճառս քրիստոնէութեան... 23բ Թէ կամօ զդստերս իւրեանց տացեն
այլազգեաց անհօատից... 23բ-4ա Եթէ քրիստոնեա կին տաճկի մանկան ծիծ տայ... Եթէ
սովորական գործ որոշեսցի եկեղեցոյ։
* Ծնթ.
7ա-19ա, 20բ-24ա թերթերին Դաւիթ Ալաւկայ որդու Բ-Դ., Ե., Ը-ԺԱ., ԺԶ., ԺԸ., ԺԹ.,
ԻԱ., ԻԴ., ԻԷ., ԻԹ., ԼԱ., ԼԴ., Խ., ԽԴ., Ծ., ԾԵ-ԾԷ., ՀԲ., ՀԳ., ՀԷ. կանոններն են՝
առանց համարակալման, խառն եւ քաղուածոյ (որոշ դէպքերում խմբագրուած եւ համադրուած
այլ կանոնների հետ՝ տե՛ս 14բ-5ա, 17աբ, 20բ, 21ա-4ա), հմմտ. Ա. Աբրահամեան, Դաւիթ
Ալաւկայ որդու կանոնները, ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1953, էջ 10-47։
25ա՝ Կանոնք առաքելականքի ԺԸ. Կանոնը, հմմտ. Կանոնագիրք հայոց, աշխ. Վ. Յակոբեանի,
հտ. Ա., Երեւան, 1964, էջ 39: 19բ-20ա՝ Յովհաննէս Երզնկացւոյ Խրատ հասարակաց երկի
ԺԹ. գլուխը` համառօտուած, հմմտ. Է. Բաղդասարեան, Յովհաննէս Երզնկացին եւ նրա
խրատական արձակը, Երեւան, 1977, էջ 179-180։ 15ա-7ա, 19աբ՝ քաղուածքներ այլ
կանոններից:
** Ծնթ.
Այս և միւս դէպքերում թափուած ենթամիաւորների սկզբնատողերը վերականգնուած են ըստ
3672 ձեռագրի:
3. 24ա-35բ
[Բանք կանոնականք]
ա.
24ա-5ա Կանոնք եւ սահմանք սուրբ հայր[ապ]ետին Սահակայ – Պարտ է քառասունք տալ
մեռելին, զի առաքելական հրամանք է եւ աւանդութիւն սուրբ հարցն եւ ի Սուրբ
Հոգւոյն*... 24բ Եպիսկոպոսին հասքն, տուն քահանայիցն... 24բ-5ա Գեղոյ քահանային
ռամիկ ժողովրդեանն զթաղմանն եւ զպաշտմանն... զտուն աւրհնելն, ամենայն ինչ իրիցու
է:
* Ծնթ.
Քաղուած Յովհաննէս Երզնկացւոյ Խրատ հասարակաց երկից, տե՛ս Է. Բաղդասարեան,
Յովհաննէս Երզնկացին եւ նրա խրատական արձակը, Երեւան, 1977, էջ 180-181։ Սկզբում
Սահակ Ձորոփորեցու ԺԵ. կանոնի վերաշարադրանքն է (հմմտ. Կանոնագիրք հայոց, հտ. Ա.,
էջ 513), ապա քաղուածքներ այլ կանոններից:
բ. 25ա
Այլ կանոնք մեռոնի – Մի՛ իշխեսցէ ոք ի պէտս դեղոց մերձուցանել... եթէ ոք յանդգնի,
առնէ զայս, նզովեալ եղիցի:
գ. 25աբ
[Պասի, ձէթ կամ գինի ուտելոյ. ձեռ. 8461, 37բ, ստ. լս.] – Եւ լուաք վասն քահանայից
եւ սարկօագաց... Ճ. (100) ծունր եւ կանոն ըստ կարգին եւ ողորմութիւն հետ նորայ:
դ.
25բ-6ա [Քահանայն, որ շահ ուտէ. ձեռ. 8461, 38ա, ստ. լս.] – Քահանայ կամ այլ
եկեղեցականք, որ զարծաթ իւր ի վարձու տայ... Գ. ամ արտաքոյ ապաշխարէ եւ մի ընդ
աւրինօք, եւ այլ մի՛ գնասցէ։
ե.
26ա-7բ Վասն հոսման, որ քուն լինի – Ջերմութիւն, որ ի քուն լինի, է որ խոտելի է եւ
մեղադրելի, զի եթէ յղփութենէ կերակրոց լինի կամ ըմբելեաց... 26բ-7ա Այլ վասն
տեսլեանց պէս-պէս, որ լինին արուի կամ ընդանեաց... ապա թէ սովորութիւն առնէ,
պոռնիկ է ստոյգ, եւ Քրիստոսի փառք յաւի[տեանս]։
զ.
27բ-33բ [Վասն ամուսնութեան]* – Եւ արդ, այսպէս է խնամութիւնն, որ լինի կրտիճ
տղայն ԺԵ. (15) տարոյ՝ փեսացու է, եւ աղջիկն՝ ԺԴ. (14) կամ ԺԲ. (12)... 28բ Եթէ
ազգականք յամուսնանան, զի՞նչ արասցուք... 28բ-9ա Եթէ ոք առնու կին ի մերձօորէ
իւրմէ մինչեւ ի վեցերորդն... 29ա Արդ, գիտացէ՛ք, աստուածասէր ժողովո՛ւրդք, յով
յուժով զքահանայն իւր կամացն հանէ... 29բ-33ա Երբ գին(=տ)ենայ մարդ, որ կին իւր
չհասգոյթք է... 31բ Թէ զարքայութիւն գնես, երբ Աստուծոյ հակ /// (շար.) 32ա
[Կար]եւորք, եւ կամիս պսակել, խոստովանեցոյ զփեսայն... 33աբ Զի կանոնքս սուրբ
հարցն գրեալ է, թէ ոք անգիտութեամբ կիրակէի ի կինն իւր մերձենայ... կատարողք
աւրինացն աւրհնին Աստուծոյ եւ ամենայն սրբոցն. ամէն։
* Ծնթ.
Քաղուածքներ Յակոբ Ղրիմեցւոյ, Թադէոսի, Բարսեղի, Աթանասի եւ այլոց կանոններից:
է.
33բ-5բ Վասն ազգակցութեան հարց, զոր Է. պորտն կոչի եւ բաժանի Գ. ի դէմս, ի վեր եւ
ի վայր եւ ի կողմն, զոր ասացին սուրբ հայրապետք* – Ի վերն այսպէս՝ առաջինն մեք, եւ
հայրն մեր, եւ պապն, եւ հաւր պապն, եւ պապուն հայրն, եւ պապուն պապն, եւ ապոյ
պապն, որ է Է... 34աբ Եւ խնամութիւնն Է. պորտն առնու, որ աւտար ազգ է... 35աբ Զի
հասարակ կանոնք այսպէս եդին սուրբ հարքն, եթէ հոգեւոր ազգն, որ է յաւազանութիւն...
այսինքն՝ բանն, ցասումն եւ ցանկութիւնն, այս թվեն ի հոգեւոր ազգն, որ է Սանուբէլն։
* Ծնթ.
Քաղուածքներ Գրիգոր Տաթեւացւոյ Հարցմանց գրքից (հմմտ. Գրիգորի Տաթեւացւոյ Գիրք
հարցմանց, Երուսաղէմ, 1993, էջ 611, հատոր իններորդ, պրակ ԼԶ.) եւ ամուսնութեան
հոգեւոր ու մարմնաւոր ազգակցութեանը վերաբերող այլ կանոններից։
4.
35բ-58ա [Ի Դատաստանաց գրոց]*
ա. 35բ-44ա
Վասն դատաստանի գրոց մեծին Սահակ եւ Բարսղի, եդեալ փոքր ի շատէ գրեցաք աստ. Վասն
եկեղեցականաց – Եւ արդ, այսպէս սկսաք ցուցանել զկարգ եկեղեցւոյ, զի թագաւորաց եւ
իշխանաց եւ ռամկաց, ամենայն հաւատացելոց... 39ա Որք զպտուղս եկեղեցուն կամին
արտաքսել... 39աբ Զի որ զպտուղն տեառնականն... 39բ-40ա Կան եկեղեցիք, որ թագաւորաց
կամ մեծամեծաց հարկ ուտեն... 40աբ Զվիճակաց եւ զաթոռոց եւ զժողովրդոց, եթէ
հայրապետաց փոխիլ կամին վասն տգիտութեան... 40բ-1բ Եթէ վախճանի եպիսկոպոսն,
նամակաւ տացէ զինչս եկեղեցւոյ… 41բ Զի աւրինաց թուլութիւն տայ, թէ անհաս լինի
եպիսկոպոսն յանդ /// (շար.) 42ա [Եւ աշխարհական ոք թէ մատաղ առնէ, իւրում
քահանային տացէ] /// (սկ.) ի նզովեսցէ զնոսա մինչեւ զղջասցին եւ ապաշխարեսցեն
դատաստանէ: 42ա Բանադրելոյ (լս-ից) – Եթէ վանականաց կամ եպիսկոպոսի կամ երիցու ի
գլխաւորաց... 42ա-3բ Քահանայ, թէ վասն աշխարհի... 43բ-4ա Եւ թէ ոք եկեղեցական
տեսանէ զիշխան ոք, որ անզգամի... 44ա Վախմի (լս-ից) – Եւ թէ լինի եկեղեցւոյ վախմ
կամ գեղ կամ յագարակ... բայց միայն զիւրն կորուսանել։
բ.
44ա-7ա Վասն քահանայից առնելոյ զպտուղս ի ժողովրդաց – Եւ այս են իրաւունք
քահանայից ի ժողովրդոցն, որ զենուն զենլիս, եթէ արջառ իցէ... 45ա-6ա Իսկ աշխարհի
քահանայ, որ վախճանի, թէ չունի ժառանգ... 46ա-7ա Բանադրելոյ (լս-ից) – Եթէ
ժողովրդական ոք ի պէսպէս սխալանաց... եւ մեռանել վասն Աստուծոյ եւ ոչ վասն աշխարհի
իրաց համար նզով դնել։
գ.
47ա-50բ Վասն յիշատակի ննջեցելոց եւ սուտ վկայ կացուցանել – Զյիշատակ ննջեցելոցն
ընտանեաց նոցա, որ ինչ կարգ է, աւրինաց քրիստոնէից, զոր հրամանաւ սուրբ հարցն
կատարեն զմիխիթարութիւն նոցա հոգւոցն... 48աբ Յանկարծամահ (լս-ից) – Եթէ
յանկարծամահն լինի կամ մահակոտոր կամ անհաս ի ձեռն քահանայս... 48բ-50բ Եթէ յետ
մեռելոյն, ոք երթայ ի մեռելոյ ազգացն խնդրէ ինչ... այլ մի՛ գնասցէ եկեղեցին, զի
անարգեաց զնայ։
դ.
50բ-1ա Վասն կնոջն եւ այրն, որ չկարէ ի կին իւր ի կուսութենէ հանել, զի՞նչ է
դատաստան – Եթէ պատահի, որ այրն չկարէ զկին իւր ի կուսութենէ հանել, թէ կամ լիցի՝
կնոջն ի միասին կենան... բայց հրամանաւ այրոյն լիցի առն այլում։
ե.
51ա-2ա Վասն դիւահար կին արձակելոյ – Արժան է արձակիլ, թէ ոչ, թէ յառաջ, քան
զպսակն էր ծնաւղքն ծածկեցին զայն, ի տունս իւրեանց առցեն մինչեւ բժշկեսցի... 51բ
եւ առնու զիւր բաժինքն եւ գն[ա] ի տունն ծնօղացն /// (վջ.)։
զ. 52ա
[Վասն յամուլ կնոջ եւ այրն ներքինի. ձեռ. 3672, 68ա] – (սկ.) /// տացէ կինն հրաման
արձակման… մի՛ մեկնեսցեն ի միմեանց մինչեւ ի մահ, հրաման է ի սուրբ կանոնաց։
է. 52աբ
Վասն որոյ պատճառէ ելանէ կինն ի յա[ռն]է իւրմէ – Յորժամ կինն տեսանէ զայր իւր
յարուագիտութիւն կամ անասնապղծութիւն կամ ընդ անաւրէն պղծութիւն... կենայ առ նա ի
վերայ որդւոցն։
ը.
52բ-3ա Վասն ատելութեան առն եւ կնոջն – Այր եւ կին եթէ ատելութեամբ զիրար թողցեն,
պատահի մեռանել, զոր առն եւ կայ առաջի կինն... ապա թէ հրաման տայ եւ գիր արձակման։
թ.
53ա-4ա Եթէ վաճառ[ա]կան կամ այլ ճանապարհորդաց ամենամարդ կինն այր առնու – Յորժամ
այր ոք ճանապարհ գնայ հեռի եւ յամէ գալն, պարտ է կնոջն համբերել, մինչ որ լսէ զմահ
նորա կամ այլ կին առնուլն... զի անարգեաց զպսակն աւրհնութեան։
ժ.
54ա-5ա Վասն կռուի այր ընդ կին եւ վնասէ – Եթէ այր զկին իւր անարգէ, թէ խորտ կայ,
ի մէջն դարձուսցեն ազգն իւր... եթէ անասուն բերեալ է կինն, զգլուխն առցէ եւ զկէս
աճմանն։
ժա. 55աբ
Վասն առն եւ կնոջ ուրացողաց – Եթէ այր կամ կին վասն նեղութեան կամ վասն տուգանաց
ուրասցի զՔրիստոս... պարտ է շահել զհոգի միմեանց, ընդունի դատաստանս։
ժբ.
55բ-7ա Եղբարց եւ քուերաց բաժանումն – Մարդ, եթէ մեռանի առանց կտակագրի, կուսան
դստերքն ժառանգեն զհայրենիքն ընդ եղբարցն... այսպէս քննել զմերձաւորսն եւ տալ նմա
զժառանգութիւն։
ժգ.
57ա-8ա Վասն աղջկանն – Աղջիկ, որ հասանի յամուսնութեան, եւ խաւսեն վասն կնութեան
եւ տալ զհաւանութիւն եւ տան նմա խաչ մատենին կամ այլ ինչ... եւ զայլն դարձուսցեն
դատաստանէ։
* Ծնթ.
Քաղուածքներ Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքից (Գ-Դ., Զ-Է., ԺԱ-ԺԵ., ԺԷ., ՃԾԳ., ՄԳ-ՄԴ.
եւ այլք՝ առանց համարակալման, խառն եւ քաղուածոյ՝ մեծ ու փոքր կրճատումներով եւ
յաւելումներով. հմմտ. Մխիթար Գոշ, Գիրք Դատաստանի, աշխ. Խ. Թորոսեանի, Երեւան,
1975, Գ. խմբագրութիւն, էջ 283-523) եւ Աւրէնք յաղթող թագաւորաց բնագրից (ԾԷ.,
ՁԹ., Ղ.՝ առանց համարակալման, ետեւառաջութեամբ (հմմտ. Ասորական Դատաստանագիրք,
լոյս ընծայեց Արսէն վրդ. Ղլտճեան, Ս. Էջմիածին, 1917, էջ 27, 38-39):
Բ.
58ա-64ա [Յովհաննու Երզնկացւոյ՞] Խրատ յոգեշահ եւ մարմնաշահ – Մարդոյն, որ վայել է
Դ. իրք է, որ զմարդն ի մեղաց պահէ... 61բ Իմաստութիւն անմահ այդ է, ի դրախտն շատ
ցեղուցեղ տունկ /// (շար.) 62ա Բարի գործն է, որպէս զՈվբայն... խոստովանի եւ
ապաշխարէ եւ յաղաւթէ առ Աստուած։
Գ.
64ա-74ա [Տեսիլ Մարիամու Աստուածածնի] Պատմութիւն չարչար[ան]աց հոգոց, թէ որպէս են
ի դժոխս – Յարուցեալ Աստուածածին մայրն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի ել ի լեառն
Ձիթենեաց... 71բ Հրեշտակ ասէ. Սոքայ են, որ զկնքաւորս իւրեանց անարգեցին եւ
պոռընկեց /// (շար.) 72ա Ղամբար անշիջանելի: Ուրախ լե՛ր, եւ դու Միքայէ՛լ... որմէ
փրկեսց[է] զմեզ Քրիստոս Աստուած ի երկիւղէ դժոխոցն, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։
Դ.
74ա-87բ [Տես]իլ Սրբոյն Գրիգորի ընդ հրեշտակս – Սուրբ Գրիգոր մեր Լուսաւորիչն զԽ.
(40) տիւ եւ զԽ. (40) գիշեր հաց ոչ եկեր եւ ջուր ոչ էարբ... 82բ Հրեշտակ ասէ. Հոգի
արդարոյն այսպէս ասէ. Երանի, թէ գայ Քրիստոս /// (շար.) 83ա Հայի եւ ասէ. Տէր
Աստուա՛ծ ամենակալ, արա՛յ զինքն յերկարակաց... որ կաս առաջի Աստուծոյ /// (վջ.)։
Ե.
88ա-96ա [Խրատ կիրակէից: Աւրհնեալ է ամենասուրբ Երրորդութիւնն, զարմանք եւ
սքանչելագործութեան բան եկն... (=Թուղթ երկնառաք)*, ձեռ. 712, 46ա] – (սկ.) ///
իմ, տանջեմ զնոսա ի հուրն յաւիտենից... 92բ Վայ է քահանային, որ ունի ոխ ընդ
ընկերի իւրում եւ մատուսցէ պատարագ, զի /// (շար.) 93ա Նոցա ի ձեռն սատանայի
եղիցի: Վայ է ուրացողաց... եւ զմեզ զամենեսեան կարդացողքս եւ լսօղքս արժանի արասցէ
Քրիստոս Աստուած ի փառս իւր. ամէն։
* Ծնթ.
Սոյն բնագիրը 1906 թ. եթովպերէն, ասորերէն, արաբերէն, քարշունի թարգմանութիւնների
հետ հրատարակել է Մաքսիմիլիան Բիտները (M. Bittner, Der vom Himmel gefallene
Brief Christi in seinen morgenländischen Versiopnen und Recensionen, Wien,
1906), առաւէլ մանրամասն տե՛ս, Յ. Տաշեան, Թուղթ երկնառաք (հրատ. Մ. Բիտնէր),
Հանդէս ամսօրեայ, Վիեննա, 1906, թ. 9-10, էջ 259-264, նաեւ Տեղեկատուութիւնք
հայրենագիտական նորութեանց վրայ, Բազմավէպ, Վենետիկ, 1906, թ. 11, էջ 507:
Զ.
96ա-101բ Հարցումն Բարսեղայ [Կեսարացւոյ] առ սուրբն Գրիգոր [Նիւսացի. հմմտ. ձեռ. 737,
37ա-9ա]* – Բարսեղ ասէ առ սուրբըն Գրիգոր՝ Յորժամ ոչ երկինք կայր եւ ոչ երկիր,
յորո՞յ վերայ հանգչէր յաթոռ աստուածութեան: Գրիգոր ասէ՝ Ի վերայ տարրեղեն
լուսազգեստ հոգւոյ... զի ծանիցէ զԱրարիչն իւր Քրիստոս, եւ նմա փառք յաւիտեանս.
ամէն։
* Ծնթ.
Սոյն հարցումը որոշ ձեռագրերում ուղղուած է Գրիգոր Լուսաւորչին (տե՛ս ձեռ. 588,
307ա, ձեռ. 834, 123ա եւ այլուր), որոշներում՝ Գրիգոր Նազիանզացուն
(Աստուածաբանին՝ տե՛ս ձեռ. 728, 23ա, ձեռ. 2566, 150բ եւ այլուր):
Է.
101բ-3բ [Ի հասարակաց խրատուց Յովհաննու Երզնկացւոյ]*
1.
101բ-2բ Յաղագս երդման – Եւթներորդ բան կանոնական. Ոչ է պարտ քրիստոնէին երդնուլ
սուտ կամ իրաւ... եւ ստոյգ է բանն, յայնժամ այս վկայական /// (վջ.)։
2. 103աբ
[Յաղագս յիշոնցնայտուի. ձեռ. 3672, 132բ] – (սկ.) /// [զհաւ]ատն հայհոյէ, զԱստուած
հայհոյէ եւ որ զմեռելին գերեզման ասէ զխաչն... որ զարհուրին եւ դառնան այնպիսի չար
եւ յիմար սովորութենէն եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս:
3. 103բ
Վասն յաղաւթից հարց – Արդ, պարտ է քրիստոնէից աւրն Գ. անգամ յաղօթք /// (վջ.)։
Հմմտ. Է.
Բաղդասարեան, Յովհաննէս Երզնկացին եւ նրա խրատական արձակը, Երեւան, 1977, էջ
161-166, 171:
Ծնթ.
Բովանդակութեան վերջնամշակումը, ինչպէս նաեւ թափուած թերթերի հստակեցումը Նարինէ
Վարդանեանի:
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
95բ Եւ
զմեզ՝ զամենեսեան կարդացողքս |96ա| եւ լսօղքս, արժանի արասցէ, Քրիստոս Աստուած ի
փառս իւր. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1ա (ԺԸ.
դ., նոտրգիր) Այս գիրքըս Գիրիքորին է։ Աստուած ողորմի կարդայցողաց եւ լսողաց.
ամէ[ն]։ Ես՝ Թումանի որդի Ըստեփանըս գրեցիմ, ով որ ոք այսէ, թէ Աստուած իւր բան
[յա]ջողի. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «3406», 1ա՝ «ա/III- 250», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», 2ա՝
«1192/3406»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա, 8բ-9ա, 101բ, 103բ՝ զանազան մասնիկներ, տառեր։
3407
ԳԱԼՈՒՍՏ
ԱՄԱՍԻԱՑԻ, ԼՈՒՍԱՇԱՒԻՂ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
90. չգրուած՝ 2աբ, 90բ։ ՊՐԱԿ՝ 2+6+Բ-Թ×12 (Բ 6, Գ 11, Ը 7, Թ 9)+1։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,3×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(12×7,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 19ա)։ ՏՈՂ՝ 26։ ԿԱԶՄ՝ վարդագոյն մոմլաթ. մէջքը եւ
փեղկերի հիմնամասերը՝ սեւ կտաւ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ դեղնաւուն թուղթ
(պատրաստուած 1950ականներին). լուսանցակողերը՝ կապոյտ ցայտկէն։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ Ա+Բ՝
դեղնաւուն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 3ա (տպ.), 18բ, 27բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական (տպ.)։ Զարդագիր՝
թռչնագիր (նաեւ տպ.)։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմ՝ 1950ականների. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թերթերին
զանազան հետքեր, բնագրի սկզբի թափուած հատուածը լրացուած հետագայում տպագրի 6
թերթով (էջ 3-14), թ. 49ի լս-ի թափուած մասը լրացուած հետագայում այլ թղթով, թ.
81-2ը պոկուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
3ա-89բ
[Գիրք, որ անուանեալ կոչի Լուսաշաւիղ՝ արարեալ եւ սահմանեալ Գալըստի վարդապետի
Ամասեացոյ]
1. 3ա-4ա
Եթէ աշխարհի աստի էիք, աշխարհս սիրէր. Ա. [գլուխ] – Որ ի ծով յայս յաշխարհի շինեաց
տապան զեկեղեցի...
2. 4աբ
Սիրտ խոտարեալ նիւթէ զչարիս եւ խռովութեան առնէ քաղաքի. Բ. – Երկրորդ գլուխ. Մարդս
տացուք օրինակ քաղաքի...
3. 4բ-5բ
Որ ի ծով այս աշխարհի շինեաց տ[ա]պան զեկեղեցի. Գ. – Երրորդ գլուխ. Մարդս նաւի է
օրինակ...
4. 5բ-6բ
Այս ծով մեծ եւ անդորր. Դ. – Երրորդ գլուխ. Մարդս ծովու տամք օրինակ...
5. 6բ-7ա
Ուրախացեալ գնացիւք գետոց քաղաք ի քէն շինեալ Յիսուս, որմէ վտակ. Ե. – Հինգերրորդ
գլուխ. Մարդս գետոց տացուք օրինակ...
6. 7բ-8ա
Ի քէնէ, Տէ՛ր, աղբիւր հնաց եւ լուսով երեսաց քոց մարդս։ Աղբերաց է նման ի տասն
կերպիւ բերանք արդարոց բղխեն զիմաստութիւն. Զ. – Վեցերորդ գլուխ. Նախ որպէս աղբիւր
միշտ բղխէ...
7. 8բ
Դու լուսաւոր առնես զճրագ իմ, Տէ՛ր Աստուած իմ, լոյս արա՛յ ինձ ի խաւարի։ Մարդս
աշտանակի է օրինակ տասն կերպիւ եւ զի՞նչ է ասացից. Է. – Եւթ գլուխ. Ասացից։ Նախ
որպէս աշտանակի լոյս եւ մոմ... որպէս աշտանակն ամենայն ոք ունիցի այսպէս ///
(վջ.)։
8. 9ա
[Լոյս տո՛ւր, Տէ՛ր, աչաց իմոց. Կանթեղն տամք օրինակ, Ը.] – (սկ.) /// խաւարեսցին
աչք նոցա, զի միտս...
9. 9աբ
Երթով վատառ մրջիւնն եւ ուսեր ի նմանէ, թէ որպէս մարդս մրջըման է օրինակ. Թ. –
Իններրորդ գլուխ. Նախ որպէս մրջիւնն աշխատաւոր է...
10.
9բ-10բ Երթով վատառ մեղուն եւ ուսեր ի նմանէ, թէ որպիսի գործունեայ է։ Եւ մեղուն
տամք օրինակ մարդկան. Ժ. – Տասներորդ գլուխ. Նախ մեղուն ժրաջան է...
11.
10բ-1ա Զի ի ցոյցս հանդերձիւք ոչխարաց երեւին եւ ի ներքոյ են գայլք յափշտակողք, զի
մարդս երբեմն գազան նմանի. ԺԱ. – Մետասաներորդ գլուխ. Նախ գազանն անողորմ է...
12. 11աբ
Հայեցարուք ի թռչունս երկնից, զի ոչ վարեն եւ ոչ հնձեն եւ ոչ ժողովեն ըշտեմարանս,
եւ Հայրն երկնաւոր կերակրէ, եւ մարդս ձագուց օրինակ տամք. ԺԲ. (12) –
Երկոտասաներորդ գլուխ. Նախ ձագն ունի բոյն... եւ հոգով ընթանայ քան /// (վջ.)։
13. 12ա
[Տերն յետ ստեղծմանն արարածոց հանգեաւ Է. օրն ի գործոց այն որ. ԻԱ.] – (սկ.) ///
եւ թաղմանն Քրիստոսի օրինակ...
14.
12ա-3ա Իսկ առ կշեռբ սպիտակափայլ բիւրեղ նման, որ միշտ աճէ եւ նուազի. ԻԲ. –
Քսանեւերկու գլուխ. Մարդս օրինակ տամք ամսոց...
15.
13ա-4ա Օրհնեսցի պսակ տարոյ քաղցրութեան քո. ԻԳ. – Քսաներեք գլուխ. Մարդս օրինակ է
բոլոր տարոյ...
16. 14աբ
Քան զականս պատուականս եւ ամենայն պատուական չարժէ զնայ. ԻԴ. – Քսանեւչորս գլուխ.
Մարդս վաճառականաց նմանին...
17. 15ա
[Ապաքէն դուք տաճար Աստուծոյ էք. ըստ Պօղոսի. ԻԶ. – Քսան եւ վեց գլուխ. Նախ մարդս
տաճարի եւ շինութեան օրինակ է] (սկ.) /// են եդեալ հիմ, որպէս մեծահաւատ մարդոյս
տա օրինակ...
18.
15ա-6ա Զմեղս մանկութեան եւ զանգիտութեան իմոյ մի՛ յիշեր. ԻԷ. – Քսանեւեւթ գլուխ.
Մարդս մանկտոց նմանեցուցից...
19.
16ա-7ա Ո՞ արար հրեշտակս իւր զոգի եւ զպաշտօնեայս իւր ի հուր կիզելոյ. ԻԸ. –
Քսանեւութ գլուխ. Մարդս տացուք օրինակ հրեշտակաց...
20. 17աբ
Տառապեցայ եւ խոնարհ եղէ յոյժ, զի անձն իմ լի եղեւ. ԻԹ. – Քսանեւինն գլուխ. Մարդս
տացուք օրինակ գերելոց...
21.
17բ-8բ Տէ՛ր, ի զօրութեան քում ուրախ եղիցի թագաւորն ի փրկութեան քում. Լ –
Երեսուն գլուխ. Մարդս տացուք օրինակ թագաւորաց...
22.
18բ-9բ Ելի ի լեառն զմռսոյ եւ [հ]ոտ առի կնդրկոյ. ԼԱ. – Լեառն բազում խորհուրդ
ունի...
23.
19բ-20ա ԼԲ. Երկրորդ գլուխ. Լեառն հրեշտակաց ասէ եւ հոտ զարմանահրաշ...
24. 20աբ
ԼԳ. Երրորդ գլուխ. Լեառն վերինն Երուսաղեմ է, եւ հոտ՝ ԲԺ.ան (12) փառքն...
25.
20բ-1ա ԼԴ. Չորրորդ գլուխ. Լեառն եդեմ է. Նախ եւ հոտ, որքան ծառ ու ծաղիկ...
26. 21աբ
ԼԵ. Հինկերորդ գլուխ. Լեառն սուրբ Երուսաղէմ է, եւ հոտ՝ տնօրէնութիւնքն...
27.
21բ-2ա ԼԶ. Վեցերորդ գլուխ. Ելի ի լեառն երանութեան...
28. 22աբ
ԼԷ. Եւթներորդ գլուխ. Լեառն Թափօր է, եւ հոտ ասեմք այժմուս...
29.
22բ-3ա ԼԸ. Ութերորդ գլուխ. Լեառն Ձիթենեաց է, եւ հոտ՝ Համբարձմանն Քրիստոսի...
30. 23աբ
ԼԹ. Իններորդ գլուխ. Լեառն Սինայ է օրինակ, եւ հոտ զԺ. բանեանէն...
31. 23բ
Խ. Տասներորդ գլուխ. Տացուք օրինակ լեառն Քորեբ...
32. 24աբ
ԽԱ. Մետասաներորդ գլուխ. Լեառն մարգարէք են, եւ հոտ՝ կանխաճառութիւնս նոցա...
33. 24բ
ԽԲ. Երկոտասաներորդ գլուխ. Լեառն Սիոն է։ Նախ օրէնք ի Սիոնէ ելին...
34.
24բ-5ա ԽԳ. Երեքտասաներորդ գլուխ. Լեառն Սուրբ Էջմիածինն է, եւ հոտ՝ բազում...
35. 25աբ
ԽԴ. Չորեքտասաներորդ գլուխ. Լեառն Հռոմ է՝ աթոռ սրբոց գլխաւոր առաքելոցն
բաղդատի...
36. 25բ
ԽԵ. Հնկէտասաներորդ գլուխ. Լեառն ել Եղիայ եւ հոտ էառ անմահութեան...
37.
25բ-6ա ԽԶ. Վեշտասաներորդ գլուխ. Պօղոս ել յերկինս եւ եբեր հոտ անմահութեան...
38. 26աբ
ԽԷ. Եօթնեւտասներորդ գլուխ. Ել ի լեառն յերկինս աւետարանչին Յոհաննէսի...
39. 26բ
ԽԸ. Ութ եւ Ժ.երորդ գլուխ. Լեառն սուրբ Աստուածածինն է...
40.
26բ-7ա ԽԹ. Ինն եւ Ժ.երորդ գլուխ. Լեառն անապատականք են, որ ի լերինս բնակին...
41. 27աբ
Ծ. Քսաներորդ գլուխ. Ելանեն ի բարձունս աստուածաբանք...
42.
27բ-9ա ԾԱ. Գալստի աղքատ վարդապետի արարեալ օրինակ ձագուց եւ մարգարէից եւ
առաքելոց – Աւետիս քեզ, օրիո՛րդ սուրբ տառից...
43. 29ա
ԾԲ. Լուծցուք զԻ. (20) զիրս այս – Նախ զծառն խոնարհութեան ասասցուք...
44. 29ա
ԾԳ. Երկրորդ. Բարէհաճութեան զծառն ցուցցուք...
45. 29աբ
ԾԴ. Երրորդ. Զծառն հեզութեան ցուցից...
46. 29բ
ԾԵ. Չորրորդ. Զծառն արիութեան ասացից...
47. 29բ
ԾԶ. Հինկերորդ. Զծառն առատութեան ցուցից, որ նստեալ էր...
48.
29բ-30ա ԾԷ. Վեցերորդ. Զծառ պահեցողութեան ցուցից...
49. 30ա
ԾԸ. Եօթներորդ. Զծառն ողջախոհութեան ցուցցուք...
50. 30ա
ԾԹ. Ութերորդ. Զծառն ողբոց ցուցից...
51. 30աբ
Կ. Իններորդ. Զծառն սպառնալեաց ցուցից...
52. 30բ
ԿԱ. Տասներորդ. Զծառն սգոյ ցուցից...
53. 30բ
ԿԲ. Մետասան. Զծառն արմաւենի ցուցից...
54.
30բ-1ա ԿԳ. Երկոտասան. Զծառն ձիթենեաց ասացից...
55. 31ա
ԿԴ. Երեքտասան. Զծառն կիպարեայ ասացից...
56. 31ա
ԿԵ. Չորեքտասան. Զծառն տրտմութեան ասացից...
57. 31աբ
ԿԶ. Հնկէտասան. Զծառն խնծորոյ ասացից, որ ի վերայ կախեալ կայր...
58. 31բ
ԿԷ. Վեշտասաներորդ. Զծառն երամասիրաց ասացից...
59. 31բ
ԿԸ. Եօթն եւ Ժ.երորդ. Զծառն անջրդոց ասացից...
60. 31բ
ԿԹ. Ութ եւ Ժ.երորդ. Զծառն բազմերանգ ասացից...
61. 32ա
Հ. Ինն եւ Ժ.երորդ. Զծառն քաղցրութեան եւ համեղութեան ասեմ...
62. 32ա
ՀԱ. Քսաներորդ. Զծառն պարկեշտութեան ասացից...
63.
32բ-4ա ՀԲ. Գոհաբանութիւն առ յերկինս – Գոհանամք Սուրբ Երրորդութեան՝ Հօր եւ Որդոյ
եւ Հոգոյն Սրբոյ...
64. 34աբ
ՀԳ. Մաղթանք Գալստի՝ արարեալ յաղագս ըստգըտանաց – Բոլորից, Տէ՛ր, խոնարհեցո՛յ
զունկն քո...
65.
34բ-5բ ՀԴ. Տէ՛ր, հրամայեալ ես երանական աւետաբեր...
66.
35բ-6ա ՀԵ. Հայր բոլորից է ամենակալ, Ալֆայ եւ Օ...
67. 36ա
ՀԶ. Աղաղակեմ քեզ, Յիսո՛ւս Քրիստոս Միածին...
68. 36աբ
ՀԷ. Ո՛վ Հոգի Սուրբ, Աստուած ճշմարիտ...
69.
36բ-7ա ՀԸ. Եկեսցէին է այս – Ամէնաբարի, ամենահայեաց Տէ՛ր...
70.
37ա-8ա ՀԹ. Սուրբ Աստուածածնի – Գլուխ հարիւրաւորից, կուսանաց պարծանք, մայր
էակցին Բանի...
71.
38ա-9ա Ձ. Բոլորից Տէր, արքա անսկիզբն...
72.
39ա-41ա ՁԱ. Գթութեան քում, Տէ՛ր Յիսուս, նորոգեցաւ աշխարհ...
73.
41ա-4բ ՁԲ. Խոստովանօրէն ըստ այնմ – Ահաւոր եւ բժշկապետ բոլորից, Տէր եւ
ըստեղծօղ...
74.
44բ-7ա ՁԳ. Զղջումն խոստովանօրէն ըստգտանաց – Հարցումն եւ մաքառումն ըստգտանաց...
75. 47աբ
ՁԴ. Աղերսանք առ Աստուած – Գթած եւ ողորմած Աստուած, քարացեալ եմ, կակղացո՛յ...
76. 48աբ
ՁԵ. Գովասանք Սաղմոսարանին Դաւթայ մարգարէի – Գտի՛ ինձ, լոյս եւ ախոյեան, / զքնարս
Դաւթեան սաղմոսարան...
77.
48բ-54բ ՁԶ. Մեծ խոստովանութիւն – Աղաղակագոջ բողոքմամբ աղերսեմ, պաղատեմ,
ապաշաւեմ եւ զղջանամ...
78.
54բ-6ա ՁԷ. Քսանեւչորս ժամու օգնէ։ Աղօթք եկեսցէին – Արարչագործ Հա՛յր բոլորից,
ծնօ՛ղ Որդոյ եւ Որդի՛ ծնեալ ի Հօրէ...
79.
56ա-7բ ՁԸ. Գոհանամք զքէն, թագաւո՛ր թագաւորաց...
80.
57բ-9ա ՁԹ. Գոջեմ մեծաւ հառաչմամբ, աղաղակագոջ ձայնիւ...
81.
59ա-61ա Ղ. Խրատ եւ կրթութիւն եռամենեայ մանկանց մինչեւ ԲԺ.ան (12) ամենից – Ա՛յ
մանուկ թօթաւախօս, ու՞մ որդի ես... Ասէ մանուկն. Աստուածատրին...
82.
61ա-2ա ՂԱ. Խրատ երիտասարդաց – Տե՛ս, շքեղազարդ երիտասա՛րդ, որ նման ես Ադամայ...
83. 62աբ
ՂԲ. Խրատ ծերոց ամենայնի – Ո՛վ պատուական ծերունի, որ դու նման ես ալեօքդ
Աբրահամու...
84. 62բ
ՂԳ. Պառաւանց խրատ – Ո՛վ ծերունի պառաւ, շահեա՛ց զդուստր եւ զորդի քո...
85.
62բ-3բ ՂԴ. Երգ Սուրբ Աստուածածնի – Անարա՛տ կոյս, տաճար, խորան, Աստուածածին կոյս
Մարիա՛մ...
86.
63բ-5ա ՂԵ. Երգ Սուրբ Աստուածածնի – Աստուածածի՛ն, տաճար, խորան լուսաւորեա՛յ,
կո՛յս Մարիամ...
87. 65աբ
ՂԶ. Գաղտնի նետից հարայ, ո՛վ բժշկարան, առ քեզ դիմեալ...
88. 65բ
ՂԶ.=ՂԷ. Տաղ Ծնընդեան – Կայծակնամաքուրն յԵսայի ասէ. Ահա կոյս յղասցի...
89.
65բ-6ա ՂԷ.=ՂԸ. Տաղ Ծնընդեան – Գոյնզգոյն զարմանահրաշ երանգ-երանգ երեւի, / շահիրէ
յիսանընտան սօյլէտի շօլ Իսայի (հայատառ թրք.)...
90.
66ա-7ա ՂԸ.=ՂԹ. Տաղ Աստուածածնի – Գթած ես դու եւ ողորմած, մարդասէր Քրիստո՛ս, /
ըռահմի չօք փատըշահսն Տէր Յիսուս (հայատառ թրք.)...
91. 67աբ
ՂԹ.=Ճ. Տաղ Սուրբ Աստուածածնի – Գեղեցիկ, գովեալ պտուղ բարի, / ընտրեցար Հօր
Աստուծոյ հարսն անեղի...
92.
67բ-8ա Ճ.=ՃԱ. Տաղ Յարութեան – Գլխոյ պսակ զարմանալի, / թագ ոսկէհուռ եւ
հրաշալի...
93. 68աբ
ՃԱ.=ՃԲ. Գեղգեղեալ գովեն զքեզ, գեղեցկաշէն տաճար ես...
94.
68բ-9ա ՃԲ.=ՃԳ. Խաչի օր ասա՛յ – Գողգոդ եկեալ կանգնեալ, / կառուցեալ արքայն
բազմեցեալ...
95. 69ա
ՃԳ.=ՃԴ. Տաղ խաչի – Կամաւ իջեալ Աստուածըն Բան, / զոր մարգարէքն խօսեցան...
96.
69բ-70ա ՃԴ.=ՃԵ. Տաղ խաչելութեան, Զարմանահրաշին գունովն ասա՛յ – Յիսուս՛ որդի, իմ
սիրական, / ընդէ՞ր կապեալ կաս յանդիման...
97. 70աբ
ՃԵ.=ՃԶ. Գուժ սըգոյ խաւար մթան հասին, / եւ աղիք ծնօղիս գալարին...
98.
70բ-1ա ՃԶ.=ՃԷ. Խաչելութեան – Գլխոյ պսակ թագըդ պարծանաց, / ըմբռնեալ ես ի չար
գազանաց...
99. 71ա
ՃԷ.=ՃԸ. Գլխաբացիւ քեզ փարէր, / արիւն արտասուս թափէր...
100.
71աբ ՃԸ.=ՃԹ. Տաղ Յարութեան – Այսօր աւետիս համայնի, / համատարած աշխարհի, /
զանթաքչելի օ՛օ՛ն երեւի...
101.
71բ-2ա Մ. Տաղ Յարութեան – Կանխեալ իւղաբեր կայքն ի միասին, / շուրջ զգերեզմանաւ
փարեալ ճեպէին...
102. 72ա
ՄԱ. Տաղ Յարութեան – Գային ողբալով աղաղակելով, / Քրիստոսն ո՞ւր եդիք ասելով...
103.
72աբ ՄԲ. Տաղ Յարութեան – Գոհութիւն, փառք Տեառն արարչին / եւ ցնծութիւն մեզ
պարգեւի...
104. 72բ
ՄԳ. Պատարագաց – Գալարի ոգի իմ, նուաղի, / երկնչի գալստեանն Յիսուսի...
105.
72բ-3ա ՄԴ. Տաղ պատարագաց – Գունով երանգ պճնեալ տիպդ հրաշալի, / ունիս շնորհ
պէս-պէս յոյժ զարմանալի...
106.
73աբ ՄԵ. Գ. լեզուէ պատարագաց – Գովելով երգեմք ալէլուիեայ, Սանթա Մարիա...
107. 73բ
ՄԶ. Տաղ պատարագաց – Գահոյք փայլեալ երեւին այս հանդէս, / անարուեստ զարմանա
սքանչապէս...
108. 73բ-4ա
ՄԷ. Տաղ պատարագաց – (կայ միայն խորագիրը)։
109. 74ա
[ՄԹ. Այգոյ խրախութեան] – (սկ.) /// տան, ձայն արձակեն յոյժ քաղցրաձայն...
110.
74աբ ՄԺ. Տաղ հոգեւորական – Գովեստ բերկրանաց կազմեսցուք այս հանդիսաւուր տօնի...
111. 74բ
ՄԺԱ. Ապաշաւանք – Գերի մա՛րդ, ընդէ՞ր ես գերի, / ազատեա՛յ զքեզ, լե՛ր, արի՛...
112.
74բ-5ա ՄԺԲ. Տաղ գանկատ խոստովանութեան – Գնտակ տարրից անձն իմ ունի, / սիրելի,
անքակտելի, անհաշտելի...
113. 75ա
ՄԺԳ. Արկեալ է կարթ առ ընթացս իմ, / միշտ որսա՛ զիս խաւարչըտին...
114.
75աբ ՄԺԴ. Կիրառնեաց կիրառութիւն, / կրեն յաւէտ բնութիւն...
115.
75բ-6ա ՄԺԵ. Գառնո՛ւկ, ընդէ՞ր տրտում եղեալ շրջիս, ելեալ շրջիս, / թէպէտ ոմանց
խօսից վիրաւորիս, վիրաւորիս...
116.
76աբ ՄԺԶ. (հայատառ թրք.) – Կէ մի միզ տուշտի էնկինէ, / ըրայէթ շինտի զէնկինէ...
117. 76բ
ՄԺԷ. Գիտե՞ս, թէ աշխարհս այս յաւիտենական, / որ այնքան բերկրութեամբ միշտ ցնծաս
ժամ-ժամ...
118. 77ա
ՄԺԸ. Գարշելի մեղաց շաղախեցայ, / մեղա՛յ, Տէ՛ր, մեղա՛յ, / ի ժանից թունից
խոցոտեցայ...
119.
77աբ ՄԺԹ. Գրեմ գիր մխիթարական, / շահաւէտ եւ օգուտ մարդկան...
120.
77բ-8ա ՄԻ. Գեղեցիկ, նազելի, եղբայր պատուական, պատուական, / իրէկիմտէ տէրտիմ
վարտըր հէմ եարէմ, հէմ եարէմ (հայատառ թրք.)...
121.
78աբ ՄԻԱ. Գալարիմ, նուաղիմ այս ժամ, / էյլէ տէրտիմէ պիր տէրման, պիր տէրման
(հայատառ թրք.)...
122.
78բ-9ա ՄԻԲ. Քեզ ասեմ, ղարի՛պ կտրիճ, խելքդ ժողովէ՛, / զի այս կեանքս խաբօղ երազ
եւ սուտ է...
123. 79ա
ՄԻԳ. Գեղեցկութիւնք են անպիտան, / գռեհունք ժողովեալ բազմանան...
124.
79աբ ՄԻԴ. Գտի առ իս ոմն գոռոզ եւ թշնամի, / յառաջագոյն ոչ գոյր ընդ իս, էր
թագստի...
125.
79բ-80ա ՄԻԵ. Գուշակ բերկրութեան տեսի, լի՛ց, որ ըմպեմք, / լուա՛յ, որ հիւր եմք
աշխարհի, ե՛կ, սէր առնեմք, սէր առնեմք...
126.
80աբ ՄԻԶ. Ա՛յ իմ եղբա՛յր եւ սիրելի բարեկա՛մ, բարեկա՛մ, / գանկատ ունիմ սուտ
աշխարհէս, ա՛յ իմ ճան...
127. 80բ
ՄԻԷ. Գլուխ առաքեալ մեծ Պետրոս եւ Պօղոս ընտրեալ...
128. 80բ
ՄԻԸ. Յարութեան – Կայր թեւատարած միածին Որդին վասն Ադամայ ներկած...
129.
80բ-1ա ՄԻԹ. Այլակերպութեան – Կարդամք առ քեզ, Տէ՛ր, Միածին Յիսուս Որդի, / մեծ
գոհութեամբ տօն կազմեցուք զեկեղեցի...
130.
81աբ ՄԼ. Ոսկէբերանին տաղ – Գլխաբացիւ առ քեզ փարիմ, / առ ոտս քո անկեալ սփռիմ...
131.
81բ-2ա ՄԼԱ. Սրբոյն Մինասայ – Գլուխ զինուոր նախամարտիկ վկայ, / Յիսուսի թագաւորին
ծառայ...
132.
82աբ ՄԼԲ. Մինասայ – Կորովաբան եւ քաղցրաձայն սուրբըդ Մինաս, / աստանօր եկեալ եմք
քեզ, լե՛ր մեզ միջնորդ արագահաս...
133. 82բ
ՄԼԳ. Սուրբ Սարգըսի – Գոյտ գումար նահատակք անեղէն եղանի, / զինուորեալք ի յերկրի
գրեցան ի յերկնի...
134.
82բ-3բ ՄԼԴ. Վասն գինոյ – Յորժամ գինոյ փարջն գայ, / մարդոյ սիրտն ուրախանայ...
ահճասի եօք նէ վէրէ, ճիզտանըն ի տէր հի/// (վջ., հայատառ թրք.)։
135. 84ա
[ՄԼԹ.] – (սկ.) /// սուրբ առաքեալքն բազմիցին, / երկոտասան աթոռ նստին...
136. 84ա
ՄԽ. Ամսեանին գունն է – Գոչեա՛յ նշանաւոր յօդիւ արտասուալի, / ահա բժիշկ կա, ի
ձեռին սպեղանին...
137.
84աբ ՄԽԱ. Գանձ մեռելոյ, երգս՝ Աւերժականին գոյն – Այսօր առաքի հրեշտակ Արարչի, /
առ բնութենէս աւանդ ուզիցի...
138. 84բ
ՄԽԲ. Անպարագիրի գոյնն է – Գերի, տխուր, զի ես տխրալի, / ազատեցար յունայն
աշխարհի...
139.
84բ-5ա ՄԽԳ. Կողկողին գունն է – Գառնո՛ւկ որդի, ո՛վ պատանի, / աւետեմ քեզ, ո՛վ
նազելի...
140.
85աբ ՄԽԴ. Բաժակ բերկրութեանին գունն է – Գթա՛յ ի մեզ, Տէ՛ր բարերար, քոյ եմք
ծառայ...
141.
85բ-6ա ՄԽԵ. Գամք Ըստամպօլցոց – Պէ հէյատէմ օղլոււպաք շու հալիմէ, / կէզէրտիմ
կուլէրիտիմ ֆէնայ տի նեայտէ (հայատառ թրք.)...
142. 86ա
ՄԽԶ. Միայն սրբին ասի – Գթած եւ մարդասէր մեղա՛, / գոհանամք Տէր եւ ողորմեա՛յ...
143.
86աբ ՄԽԷ. Աստուածածնի մեղեդիք – Կոյս անարատ Աստուածածին, / մեղօք անկեալ եմ
խաւարին...
144. 86բ
ՄԽԸ. Գայք ատեան յանդիման, ո՛վ մարտիրոսք, / ներկեալ վասն Տեառն արեան...
145. 86բ
ՄԽԹ. Ծարաւեցաւին գունն է – Կո՛յս անարատ, մայր Իսկուհի, մայր Իսկուհի...
146. 86բ
ՄԾ. Մեղեդիկ Յարութեան – Կայր, ննջէր ի գբին, / խրոխտայր, սպառնայր չար գազանին...
կափարիչ վիմին /// (վջ.)։
147. 87ա
ՄԾԲ. – (սկ.) /// [անչափական, խնդրեմք օրհնեալ] սպեղանին այն [ասեմք. Սուրբ
տիրածին] պիքիր, սուլթան... ասեմք մեղայ ձայնիւ զղջման։
– 87ա-9բ
Ցանկ գրոյս Լուսաշաւղին – ա. Նախ մարդս աշխարհի է օրինակ... մլե. Կալով մնան
զուարթունք /// (վջ.)։
Ծնթ.
87րդ թերթը հետագայում այլ ձեռքով լրացուած է տպագրից։ Երեւի օրինակուած է
հետեւեալ տպագրից՝ Գիրք, որ անուանեալ կոչի Լուսաշաւիղ, արարեալ եւ սահմանեալ
Գալըստի վարդապետի Ամասեացոյ, Կ. Պոլիս, 1704 (224 էջ), որի նկարագրութիւնը տե՛ս
Հայ գիրքը 1512-1800 թուականներին, Հայ հնատիպ գրքի մատենագիտութիւն, Ն. Ոսկանեան,
Ք. Կորկոտեան, Ա. Սաւալեան, առաջաբանը Ն. Ոսկանեանի, խմբ. Ռ. Իշխանեան, Երեւան,
1988, էջ 154-155։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԹ. դ., շղագիր
1. 1ա
Զհրաշալի անունն Քրիստոս, մարգարէս Երեմիա գերահնչեաց, Հոգի երեսաց մերոց, Տէր
Քրիստոս։
2. 1ա 12
մարգարէք [Ցանկ] – Մովսէս, Սամուէլ... Զաքարիայ եւ Մաղաքիայ։
3. 1ա Ի
Սիօնէ էառ հողս փչեաց, շունչս [հ]եզահոգի կենդանի Ադամ։
4. 1բ
[Տաղ] – Ի քէն հայցեմ, կո՛յս տիրածին, / լե՛ր հովանի իմոյ անձին, / անփորձ պահեա՛
զիս յաշխարհի, / արժանացս ձիր շնորհի։
5. 1բ
[Տաղ] (հայատառ պարսկերէն) – Նուրի ազալի ազբահրի խուտայ թուրի փուրսի ղօվաթ
ղուտայի յիսահ։
6. 1բ
Ընդերք, փոր, աղիկ, թաթարխամի, խոստուկ, խիթ, ինչ կշտի թափանցիկ յընդերս։
7. 1բ Եւ
ի սոյն սակս մեծապիրկ կաշկանդին ձեռք ու ոտք... մարդասիրութիւն Աստուծոյ թոռն
հաւրէ /// (վջ.)։
8. 90ա
[Աւետարան ըստ Յովհաննու, Ա. 1] – Ի սկզբաննէ էր Բանն, ու Բանն էր առ Աստուած, ու
առ Աստուած էր Բանն։
9. 90ա
[Գրիգոր Նարեկացի, Մատեան ողբերգութեան, Բան ԽԹ.] – Արդարեւ ոչ ոք բաւ է յէիցս
թարգմանել խօսիւք նիւթական լեզուի ի մասանց այտի քումդ գթութեանց, զոր առ իս
ցուցեր։
10. 90ա
[Գրիգոր Նարեկացի, Մատեան ողբերգութեան, Բան Ծ.] – Քանզի որպէս ոչ է առանց
Քրիստոսի... ըստգտանաց անձին քաւութիւն։
11. 90ա
[Գրիգոր Նարեկացի, Մատեան ողբերգութեան, Բան ԾԳ.] – Զքարն բաւիս ցուցանել կերպարան
ազդման... առ քեզ մեծութիւն ձայնի երկար գոչելոյ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
30բ ստ.
լս. (ԺԹ. դ., վրացերէնի այբուբեն, մինչեւ «փ») ქ. აბგდევზჱთიკმნჲოპჟრსტუფ. նոյնը՝ 34բ ստ. լս.՝ ქ. აბგდევზჱთიკმნჲოპჟრსტუ (երկու դէպքում էլ շարունակութիւնը
կազմողի ձեռքով կտրուած)։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Գէորգյան հոգեւոր ճեմարան, Հմր 49», պհպ. Աա՝ «ունի միկրոֆիլմ»,
1ա՝ «3407»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
32ա՝ «Կանոն եւ պատկեր պիտոյ է», 56բ-7ա ստ. լս.՝ «Այբուբեն՝ ա-ն», 60բ ստ. լս.՝
«Տէր մեր, որ գիտէս զբնութիւն», 62բ ստ. լս.՝ «/// էակ<ցց>ցին մայր արեգական
ընդ մեզ լե», 63բ ստ. լս.՝ «Հաւասար ածեին մե», 72բ ստ. լս.՝ «Վիվ ի նվաստ եւ
անարժան ծ», 74բ՝«Ի նմին է փտ», 76բ-7ա ստ. լս.՝ «Ամէնօրնեալ պաղատ որպէս մեղու
լեր ժրաջան», 90ա՝ «Նարեկ 289 եր., սկզբանդ եւ անսկզբանդ, ընդ սկզբանդ եւ
սկզբնաւորիդ սկզբանց»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
37ա՝ թռչնագիր «Բ.»։
3408
ԾԱՂԿԱՆՑ
ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ (ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ)
ՆՈՐ
ՋՈՒՂԱ ՌՃԾԹ-ՌՃԿ. – 1710-1711
ԳՐԻՉ՝
Աւետ սրկ.։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մարկոս աբղյ։
ԹԵՐԹ՝
325+1 (կրկն.՝ թ. 39). չգրուած՝ 1ա-6բ, 113աբ, 171բ-3բ, 295աբ, 322բ-5բ։ ՊՐԱԿ՝
6+Ա-Ե×12 (Ա 10)+6+12+Զ (12)+6+12+2+Ժ-ԺԳ×12+6×12+Ի-ԻԱ×12 (Ի 10)+3×12+4+10+16+4։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,7×10,4։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած (12×7,2)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 283ա)։
ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով եւ կապիչներով. Ա. փեղկի
ծաղկազարդ կրկնակ շրջանակի մէջ՝ Խաչելութիւն, որի վր. եւ ստ. մասերում՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ
ԾԱՌԱՅ ՏԷՐ ՄԱՐԿՈՍԻՆ, ԹՎԻՆ ՌՃԿ. (1711), ՄԱՐՏԻ ԻԱ.», Բ. փեղկի շրջանակի մէջ՝
ութաթեւ խաչ. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դեղին մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Մարիամ Մագդաղենացի՝ 149ա։ Ճակատազարդ՝ 7ա, 174ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական,
թռչուն։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, կենդանագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ,
կապոյտ, դեղին, դարչնագոյն, վարդագոյն, ոսկի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, կապիչներից մէկն ընկած, լուսանցակողերի կարմիրը
հիմնականում թափուած, կեղտոտուած. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, որի
հետեւանքով տեղ-տեղ դժուարընթեռնելի, լուսանցազարդերը արտատպուած հանդիպակաց
էջերին։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
7ա-127բ [Մատենագրութիւն Մովսիսի Ջուղայեցւոյ]
1.
7ա-112ա Համառօտ ժողովածու վասն առ ի պատրաստ գոլոյ ի պէտս մտառութեան եւ
սերտողութեան բանասիրաց, ո՛չ իմաստնոց եւ գիտնականաց, այլ նմանեաց իմոց իմաստակաց
եւ տգիտաց, տինա թէ մոռացկոտաց, հաւաքեալ ի Մօվսիսէ մեղսամած Ջուղայեցւոյ, ի թվին
ՌՃԽԴ. (1695), ի փառս Աստուծոյ
Տե՛ս
ձեռ. 513, 6ա-74ա։ ա/7ա-12բ։ բ-է/չիք։ ը/12բ-7բ։ թ/չիք։ ժ/17բ-8բ։ ժա/18բ-20բ։
ժբ/20բ-1բ։ ժգ/21բ-4ա։ ժդ/24աբ։ ժե/24բ-30բ։ ժզ/30բ-1բ։ ժէ/31բ-5ա։ ժը/35ա-7ա։
ժթ/37ա-9ա։ ի/39ա-44ա։ իա/44ա-6բ։ իբ/46բ-53ա։ իգ/53բ-60ա։ իդ/60ա-3ա։ իե/63ա-9բ։
իզ/70ա-2բ։ իէ/72բ-7ա։ իը/77ա-80ա։ իթ/80ա-1բ։ լ/81բ-5բ։ լա/85բ-7ա։ լբ/87ա-8ա։
լգ/88ա-92բ։ լդ/92բ-8բ։ լե/98բ-101ա։ լզ/101ա-4բ։ լէ/104բ-12ա։
154բ
[Յիշատակարան հեղինակի]. Փա՜ռք, պատիւ եւ երկրպագութիւն եռանձնեայ եւ համագոյ
Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. ամէն։
Արդ, ես՝
անարժանս եւ տրուփս ի բանասիրաց եւ դատարկացեալս ի բարեաց Մօվսէս սուտանուն բանի
վատնօղս, ժողովեցի փոքրիկ գրկուկս յաղագս Բ. պատճառի։ Նախ՝ վասն սաստիկ
մոռացկութեան մտացս ժողովեալ ի միասին եդի, զի դիւրընկալ լիցի ի սերտելն, երկրորդ՝
զի ուր եւ երթիցեմ, զսա ընդ իս պահիցեմ վասն փոքրութեան եւ թեթեւութեանն, քանզի
զմեծամեծ գրեանսն ոչ լինի այսր եւ անդր շրջեցուցանել։ Աղաչեմ վասն Աստուծոյ ներել
յանդգնութեանս, քանզի ոչ էր արժանի ինձ ձեռնարկել այսպիսի, այլ վասն պակասութեանս
իմոյ արարի։ Շնորհեցէ՛ք ինձ զայս, աղաչեմ զգաղափարօղսդ՝ գրել եւ զայս փոքր
յիշատակարանս։ Արդ, առ ոտսըդ անկեալ աղաչեմ զհանդիպօղսըդ յայսմ Ծաղկենոց
Բուրաստանիս՝ յիշեսջի՛ք |155ա| զանարժան եւ մեծագոյն եղբայրն իմ հարազատ՝ զՍէմէոն
հեզահոգի վարդապետն, որ եմք ի միում յարգանդէ ծընեալք, եւ զայլ եղբայրսն իմ՝
զՀայրապետն, զՅօհաննէսն, զքորսն իմ, նաեւ հանգուցեալ ծնողսն իմ՝ զՍարգիսն եւ
զՅուղիդայն, ով զմեզ յիշէ, յինքն յիշեալ լիցի առաջի Քրիստոսի. ամէն։ Ի յընթերցումն
սորա առ ոտսդ անկեալ աղաչեմ, զի միով Հայր մերիւ յիշման արժանաւորեսջիք զանարգ եւ
զանարժան [եւ]եթ անուամբ Աւետիս զծրօղ գրոյս, հանդերձ ծնաւղօք իմովք, զի սխալանաց
իմոց անմեղադի՛ր լերուք, քանզի կաւ էի հողոյ, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Տեառնէ.
ամէն։ Գրեցաւ ի Սպահան ի թիվն ՌՃԽԵ. (1696), ի յամսեանն Մարտի Ե.ումն, ի վայելումն
սրբակրօն զտէր Մարկոս աբեղային, ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն։ Հայր։
Ծնթ.
Գրիչը գաղափար օրինակի յիշատակարանի անունները փոխարինել է իր եւ ստացողի
անուններով, հմմտ. ձեռ. 2271, բնագիրը՝ 10ա-94բ, հեղինակի այս յիշատակարանը՝ 244ա։
Տե՛ս
Մովսէս Ջուղայեցի, Ծաղկանց բուրաստան, Երեւան, 2010։
2.
114ա-27բ Յաղագս վիպաբանութեան, հարց եւ պատասխանի վասն միութեան եւ երկուութեան
եւ այլ բանք մեկնողականք, աստի եւ անտի ժողովեալ ի նոյն Մովսիսէ մեղսամածէ
Ջուղայեցւոյ – Աստուածաբանութիւն գիտութիւն եւ մակացութիւն էից, որովք ճանաչեալ
լինի անիմանալին էութիւնն... մի՛ պարտի ասել բնութիւն եւ կամք եւ ներգործութիւն։
Բ.
128ա-43բ Մեկնութիւն այլաբանութեամբ տեսլեանն Եսայեայ. Զ. գլուխ – Եւ կային, ասէ,
շուրջ սերովբէք սաւառնացեալ վեցեկի թեւօք, որ է երրէակ երկու... ժողովեսջիք ի
Քրիստոս Յիսուս, ի Տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Գ.
144ա-8բ Թիւք արտաքին գրոց, թէ ովք են ասացեալ – Նախ Պորփիւրն արար զիւր գիրքն եւ
կոչեաց զանուն իւր Պորփիւր... զներբողեան՝ Գրիգոր Վկայասէրն, եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեանս. ամէն։
Դ.
149ա-54ա Պատմութիւն Մարիամու Մագդաղենացոյն – Սուրբ եւ աղախինն Քրիստոսի Մարիամ
էր ի սահմանացն Մաղդաղինեայ Ասորոց... պարակցութեամբ եւ ցնծութեամբ եկեալ ի
թաղումն նորա ի փառս Քրիստոսի։
Ե.
155բ-61բ [Աղաւթք]
1. 155բ
Ո՛վ յԱստուած յԱստուծոյ եւ նորոգիչ ամենայնի...
2.
155բ-6ա Օրհնութիւն Հաւր անեղականի սիրով խաչեցելոյն...
3. 156աբ
Այլ եւ տացէ ձեզ Տէր Աստուած մեր աչս արտասուաց...
4.
156բ-7ա Այլ եւ բարեխաւսութեամբ Սուրբ Աստուածածնին եւ սրբոյն Յոհաննու...
5. 157ա
Այլ եւ որչափ ի մարմնի էք, խաղաղութեամբ կենօք պահեսցէ...
6. 157աբ
Արեգակն արդիւնարար ծագեսցի ի ձեզ...
7. 157բ
Խնամք եւ ողորմութիւն բարերարին Աստուծոյ...
8. 157բ
Օրհնեսցէ զձեզ Տէր Աստուած մեր՝ զմիաբան ժողովուրդսըդ...
9. 158ա
Օրհնեսցէ զձեզ Տէր Աստուած մեր...
10. 158ա
Զոր աւրհնութիւն աստուածային...
11. 158ա
Այլ եւ աւրհնեսցէ զձեզ Տէր Աստուած մեր...
12. 158բ
Այլ եւ փրկեսցէ եւ ազատեսցէ զձեզ Տէր Աստուած մեր...
13.
158բ-9ա Օրհնեալ է արարչագործն Աստուած...
14. 159ա
Իսկ ամենաբարին շարժեալ ի գութ ողորմութեան իւրոյ...
15. 159ա
Նախ զլուսեղէն երկինսն լուսեղէն բընակչօք ըստեղծեալ...
16.
159աբ Նախ հանգեաւ ի դասս աթոռոց ըստ այնմ...
17. 160ա
Այլ եւ յայնժամ յանեղաշէն դրախտին...
18. 160ա
Այլ եւ տացէ ձեզ պարգեւք անճառելի զայն, որ պատմէ...
19.
160աբ Այլ եւ զտուրք եւ ըզնուէր եւ զպատարագն ձեր...
20. 160բ
Այլ եւ նախնոյն ետ որդիս զսէր մխիթարութեան...
21. 160բ
Այլ եւ որպէս լուսացաւ, Ենովք կոչել զանուն Տեառն Աստուծոյ...
22. 161ա
Այլ եւ որպէս հաճեցաւ ի վար[քն՞] /// եւ փոխեաց զնա...
23. 161ա
Այլ եւ որպէս զՆոյ ընտրեաց իւր խորհրդակից...
24.
161աբ Եւ որպէս զեբրն պատուեաց Տէր Աստուած...
25.
161աբ Այլ եւ որպէս Տէր մեր ամենի զԱբրահամըն ընտրեաց իւր սիրելի...
26. 161բ
Նաեւ որպէս զՂովտ ազատեաց յօտար հրոյ ծծմբմանէ...
27. 161բ
Այլ եւ որպէս անջատեաց զՄելքեսեդեկ իւր քահանայութիւն... եւ աներեւոյթ թշնամեաց.
ամէն։
Զ.
162ա-71ա Նախերգանք քարոզի
1. 162ա
Քրիստոսի – Երանելի բնութիւն եւ աննախանձ բարերարութիւն, սկիզբն կենաց եւ
կենդանութիւն արարածոց...
2. 162ա
Քրիստոսի – Երանելին եւ միայն հզօրն...
3. 162աբ
Քրիստոսի – Իսկականն էութիւն եւ անեղանելի գոյութիւն...
4. 162բ
Մովսէսի – Հայրն մարգարէից...
5.
162բ-3ա Մովսէսի – Գլուխն պարու ի գուշակողականն հանդիսի...
6. 163աբ
Դաւթի – Գովելին ի գումարս...
7.
163բ-4ա Սողոմոնի – Հրաշագեղն մանուկն ի տիս հասակի...
8. 164ա
Սողոմոնի – Աստուածեղէն առհանճարով լցեալն...
9. 164ա
Սողոմոնի – Մանուկն տիօք, ծերացեալն մտօք...
10.
164աբ Յովբայ – Նախահանդէս օրինակն մեծի համբերութեան...
11.
164բ-5ա Եսայի – Համարձակախօսն ի պատգամս տէրունեան...
12. 165ա
Եսայի – Լցեալն ի շնորհաց...
13. 165ա
Եսայի – Տեսանօղն վեհերեւակ տեսութեամբ...
14. 165ա
Սողոմոնի – Վերացեալն բանականութեամբ...
15. 165բ
Մարգարէից – Անճառելի շնորհացն...
16.
165բ-6ա Պօղոսի – Անօթն հոգեւորական...
17. 166ա
Պօղոսի – Փողն բարձրաբարբառ եւ ազդարար...
18.
166աբ Պօղոսի – Փողն Տարսոնացի, բերանն Յիսուսի...
19. 166բ
Պօղոսի – Փողն բարձրաբարբառ եւ համատարած...
20.
166բ-7ա Պօղոսի – Հազարապետն հաւատարիմ...
21.
167աբ Աւետարանչաց – Տիրապէս առլցեալն...
22.
167բ-8ա Անծախելի շնորհացն Աստուծոյ...
23. 168ա
Բացից զբերան մըտաց...
24. 168բ
Տէ՛ր, տո՛ւր ինձ լեզու խրատու...
25. 168բ
Անեղանելի բնութիւն...
26. 169ա
Արփիական լոյս...
27.
169աբ Ապաւինելով ի հոգին...
28. 169բ
Ո՛վ անստուեր լոյս իմանալի...
29. 169բ-70ա
Ո՛վ Երրորդութիւն Սուրբ...
30.
170աբ Ո՛վ Աստուած յԱստուծոյ եւ նորոգիչ...
31. 170բ
Տէ՛ր, լոյս փառաց աշխարհի...
32.
170բ-1ա Ո՛վ ամէնաւրհնեալ Հայր երկնաւոր...
33. 171ա
Ամենաբարի իշխեցօղ... զարթո՛ ձայն իմ բարբարեալ (չշարունակած)։
Է.
174ա-294բ [Աղեքսանդրի Ջուղայեցւոյ] Վկայութիւնք պիտանիք եւ հարկաւորք առ ի
պատրաստ գոլոյ քարոզութեան
Վկայութիւնները
քաղուած են հետեւյալ աղբիւրներից.
1.
174ա-5ա [Երկրորդումն օրինաց] – Կաշառ կուրացուցանէ զաչս... մի՛ ողորմիր գտնանկին
ի դատաստանի։
2. 175ա
Ղեւտականք – Եթէ ոչ լսիցէք ինձ... եւ որ արհամարհեն զիս, անարգեսցի։
3. 175աբ
Ծննդոց – Միտք մարդկան դիւրասահ են... եւ ետ առն իւրում, ընդ իւրեւ կերան։
4. 175բ
Ղեւտականք – Զի կամք խստացեալ սրտին ոչ է արժանի լսելոյ... արդարեւ չափ, արդարեւ
կափիչ։
5.
175բ-6ա ՅԵլից – Եթէ ոչ կամիցես լսել ձայնի Տեառն Աստուծոյ քո... մի՛ ընդունիցիս
զձայն ստութեան։
6. 176աբ
Թուոց – Ամենայն տուրս, զոր տայք Աստուծոյ... եւ բարկասցի Տէր ի վերայ քո։
7.
176բ-7ա Առաջին Թագաւորութեանց – Ասէ Տէր զփառաւորիչս... առաջի Աստուծոյ հանապազ։
8. 177ա
Առաջին Մնացորդաց – Ամենայն սիրտ քննէ Տէր... լքցէ զքեզ իսպառ։
9.
177ա-8ա Եզրաս – Երանի թէ չէր մեզ յարութիւն... մի՛ համարեսցի։
10. 178ա
Մակաբայեցւոց – Զի ոչ եթէ որպէս եւ այլ հեթանոսս... եւ կորնչին ամենայն խորհուրդք
նորա։
11.
178ա-82ա Յոբ – Մերկ իսկ եկի ի մօրէ... իբրեւ ի գիշերի խարխաբեսցին։
12.
182ա-5բ Սիրաք – Մի՛ տար պոռնկաց զանձն քո... մի՛ դարձուցաներ զերեսս ընկերէ
քումմէ։
13.
185բ-91ա Սօղօմօն – Իսկ որ հանճարեղն իցէ, զառաջնորդութիւն... մի՛ խնդասցես ի վերա
անկմանն նորա։
14.
191ա-6բ Էկլեսիաստէս – Ունայնութիւն ունայնութեանց... զհաւատացեալսն ի քեզ պահէ։
15.
196բ-202ա Եսայի – Լո՛ւր երկիր, եւ ունկն դի՛ր երկին... զի տեսցէ զանիրաւութիւն։
16.
202ա-3բ Երեմիայ – Թողին զիս աղբիւր ջրոյ... եւ հնձեցէ՛ք զպըտուղ կենաց։
17. 203բ
Միքիայ – Յափշտակողն ընդդէմ Աստուծոյ է... զգոյշ լե՛ր ի պատմել ինչ նմա։
18. 203բ-4ա
Դանիէլ – Ապականիչ ուխտին ածցեն ի վերայ իւրեանց... եւ ամօթ յաւիտենական։
19.
204աբ Յովէլ – Մեծ է օր Տեառն եւ երեւելի... եւ աստեղք ծածկեսցեն զլոյս իւրեանց։
20. 204բ
Աբդիու – Զի թէ բարձրասցիս... ոյք հպարտացեալ են արծաթով։
21.
204բ-5ա Սոփոնիայ – Մերձ է օր Տեառն... զի հրեշտակ Տեառն Ամենակալի է։
22. 205ա
Նայում – Յայտնեցից զյետոյսդ քո... զանարգանս քո։
23.
205աբ Ովսէէ – Փակեցից զճանապարհս նորա... եւ զՏէր ոչ ծանեան։
24.
205բ-6ա Եզեկիէլ – Եւ ցանեցից ի վերա ձեր ջուր... թէ ես եմ Տէր։
25. 206ա
Մաղաքիայ – Ով հանդարտեսցէ... իբրեւ զբոց հնոցի։
26.
206ա-8բ Պօղոսի առաքելոյ Հռոմայեցւոց – Աներեւոյթքն Աստուծոյ ի սկզբանէ
արարածովքս իմացեալ տեսանի... եւ անմեղ ի չարիս։
27.
209ա-11ա Առաջին Կորընթացւոց – Զի ճառ խաչին... այսմիկ զգենուլ զանմահութիւն։
28.
211աբ Երկրորդ Կորնթացւոց – Ոչ գիտեմ զերեւելիսս... առատս սիրէ Աստուած։
29.
211բ-2ա Գաղատացւոց – Քրիստոս եդ զանձն իւր... միայն ի խաչ Տեառն մերոյ Յիսուսի
Քրիստոսի։
30.
212աբ Եփեսացւոց – Ամենայն բան տգեղ... հարկանել չարին յաւուրն չարութեան։
31. 212բ
Փիլիպեցւոց – Զի ինձ կեանք... եւ Փրկչին ակն ունիմք։
32.
212բ-3բ Կողոսացւոց – Եթէ յարեայք ընդ Քրիստոսի... եւ զգող ի գիշերի այնպէս
հասանէ։
33.
213բ-4ա Թեսաղոնիկեցւոց – Աղաչեմ զձեզ, եղբա՛րք... սակայն առաջի Աստուծոյ
յայտնելոց եմք։
34. 214ա
Երկրորդ Թեսաղոնիկեցւոց – Պարտ է առաջի Աստուծոյ հատուցանել... եւ կերիցէ մի՛։
35.
214ա-6ա Առ Տիմոթէոս Առաջին – Գլուխ պատուիրանին սէր է... առատապէս առ ի վայելել։
36.
216աբ Առ Տիմոթէոս Երկրորդ – Եթէ մարտիկ ոք իցէ... ի հալածանս կացցեն։
37.
216բ-9բ Տիտոս – Այլ դու խօսեաց... ոչ օգուտ ձեր է։
38.
219բ-21բ Յայտնութիւն եւ տեսիլ Յոհաննու – Ես եմ սկիզբն... այնչափ հատուցէ՛ք դմա
զտանջանս եւ զսուգ։
39.
221բ-30ա Ոսկիբերանի ասացեալ – Զինչ արասցես... համարիմ մերժել ի տեսութենէն
Քրիստոսի։
40.
230ա-1ա Սրբոյն Կիւրղի ասացեալ – Ոչ է պարտ իմանալ երկու բնութիւն... արկանիցեն ի
հեղգութիւն։
41. 231ա
Սրբոյն Բարսղի ասացեալ – Թէ ոք ի վերայ մեռելոյն կոծայ... իսկ վիրացն բազում անգամ
զմահ։
42.
231աբ Սրբոյն Գրիգորի Աստուածաբանի ասացեալ – Որպէս եւ առողն... ուղղութիւն եւ
փրկութիւն։
43. 231բ
Սրբոյն Գրիգորի Սքանչելագործի ասացեալ – Որ ոք ասէ, այլ ոք ախտակրեալն է...
նզովեալ եղիցի։
44.
231բ-2ա Սրբոյն Գրիգորի Նազիացոյ ասացեալ – Աստուած խաչեցաւ... եւ ոչ զկոյսն
Աստուածածին, որպէս Նեստոր։
45. 232ա
Մեծին Աթանասի ասացեալ – Մի է բնութիւն Բանին մարմնացելոյ... եւ զմահ ընկալաւ։
46.
232ա-40ա Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչի ասացեալ – Աստուած ամենայն իրօք տեսէ... եւ ոչ
սպառի։
47.
240ա-2բ Սըրբոյն Գրիգորի Նիւսացւոյն – Ոչ ոք բարկացողք... ոչ զեր[ծ]ցի ի
տանջանացն։
48.
243աբ Ամբրոսիոսի ասացեալ – Որ անարժանութեամբ առնուն զՔրիստոս... այլ կատարելն։
49.
243բ-8բ 0գոստինոսի ասացեալ – Աշխարհս այս է պանդխտութիւն... թագաւորութիւն առանց
փոփոխման։
50.
248բ-50ա Ջերօնիմոսի ասացեալ – Միշտ գործեա՛ ինչ բարի... քան յինքն եւ յայլ ինչ։
51. 250ա
Մոլութեանց գրոց – Ծառայն Աստուծոյ ոչ պարտի ունել... այլ միայն առ ի ծածկոյթ
մերկութեան։
52.
250ա-3բ Գրիգորի ասացեալ – Ով ոք իցէ ի հաւատացելոցս... զի յաղթեսցէ։
53.
253բ-6ա Բեռնարտոսի ասացեալ – Առաքինութիւն աշխատութեամբ խնդրի... ի զբաղանաց
նոցա։
54.
256ա-7բ Սէնաքայ ասացեալ – Սկիզբն փրկութեան է ճանաչումն մեղաց... եւ յապառնոյն
յառաջամիտ լինի։
55. 257բ
Թուլիոսի ասացեալ – Հեշտութիւն շիջուցանէ... որ մտանէ ի նայ Հոգին Սուրբ։
56.
257բ-8ա Իզիդորոսի ասացեալ – Ամենայն երկրաւորս պահելովն կորուսանեմք... եւ ջանիւ
խօսեսցես զսուտ։
57. 258ա
Ի գրոց առաքինութեանց Դ. տուն – Ո՛վ անողորմ կեանք... եւ զգարշելի ուխտսն
խափանեա՛։
58.
258աբ Սենեքայ ասացեալ – Մեծ անաւրէնութիւն է... մնասցէ ի նմա։
59.
258բ-9ա Իզիդորոսի ասացեալ – Որ գահ իրիցութեան ցանկայ... բարի են, եթէ արասցուք։
60.
259ա-69ա Հասարակաց վարդապետաց ասացեալ, որոց անուանքն ոչ գըտաք – Մեծ են գործքն
աստուածային... նա ըմբռնեսցէ զքեզ։
61. 269ա-81ա
ՅԱռաքինութեանց գրոց է եւ ընդդէմ քաւարանին – Արդ, տապանակն նշանակէ զՔրիստոս...
այլ որ ենն՝ նոյն կան։
62.
281ա-9բ Սրբոյն Եւագրեայ ասացեալ – Արքայութիւն Աստուծոյ է գիտութիւն... վասն
խրատու եւ զայն չափով։
63.
289բ-91ա Արիստոտէլի է ասացեալ – Զի՞նչս պարտ է ստանալ վասն բարեկամաց... առաջին է
եւ քաջ։
64.
291ա-4բ Փիլիսոփայից ասացեալ – Հաւատարիմ բարեկամս դեղ է կենաց մարդկան... ուժ
առանց խելեաց չունօղս իւր վնասէ։
Հմմտ.
ձեռ. 1983, 7ա-60բ, ձեռ. 1984, 2ա-45ա, ձեռ. 1986, 5ա-340բ։
Ը.
296ա-321ա Ի Գրոց Սրբոց ժողովեալ առակս եւ օրինակս բազումս
1.
296ա-8բ Վասն խոստովանութեան – Սըխալեալ գիրքն իւր օրինակաւն կուղղվի... այսպէս եւ
հըպարտն ի յերեսս աշխարհի։
2.
298բ-301բ Վասն աշխարհասէր մեղսասիրաց եւ անզգամաց – Որպէս թիւնաւոր սողունք
զինչ... եւ սատանայ գրգռէ ի մեզ։
3.
301բ-2ա Վասն ուրացութեանն – Համրացեալ շունն զհետ ոչխարաց ոչ դնեն... զայն թշնամի
է թագաւորին եւ ուրացողքն։
4. 302ա
Վասն սնոտի երկնչելեացն – Զինուորին չէ պարտ երկնչիլն ի պատերազմէն... փութով
շիջանի հաւատոյ լոյսն։
5.
302ա-3բ Վասն պահոցն պահելոյն – Անօթի մարդոյ թուքն սպանանէ... կսկծայ զհոգին
ներքեւաց։
6.
303բ-4բ Վասն արատ հայեցողացն – Նկարիչն եւ գրագիրն ոչ կարէ... չարն սատանայ առնէ
զմեզ։
7.
304բ-7ա Վասն մեղաց եւ բազում չարութեանց – Նաւին ալեկոծութիւնն է... եւ զերկիւղն
հիմն դնեմք եւ։
8. 307աբ
Վասն յարութեան – Ծիծառն մեռանին ի փորոքս ծառոց... դարձեալ ծնանի յայն մոխրոյն։
9.
307բ-8ա Վասն բարկութեան – Փայտն, որ ձեւանայ զկրակ... եւ զլաւն վայր կու թողնու։
10.
308աբ Վասն խնամարկութեան – Ձիոյն քուռակն, որ մեռանի... եւ մեք առաջին կերակուրն
զճշմարտութիւնն։
11.
308բ-9բ Վասն մարմնաւոր գեղեցկութեան – Ձին, յորժամ առնուլ կամիս... ոչ բերէ
պտուղ։
12.
309բ-10բ Վասն նեղութեան եւ չարչարանացն, որ վասն Քրիստոսի լինի – Դիւրեաւ յանձն
առու մարդն զկտրեալ մէկ մատին... եւ անշէջ հրով այրին մեղք։
13.
310բ-1բ Վասն Աստուծոյ երկնչելեացն – Առիւծն երկնչի ի շառաչմանէ անւոյ... եւ զոտսն
ի բարձունս գնալով։
14.
311բ-2ա Վասն մարմնասէր արանցն – Ջրգողեալ մարդն ծարաւ ցանկութեան ոչ զովանայ...
եւ մարդս, որ հաւ։
15.
312աբ Վասն հպարտութեան եւ ամբարտաւանութեան – Անարգ սերմանքն, յորում ամի
սերմանի... եւ ամբարտաւանութեամբ հպարտացեալն ոչ լինի խոնարհ։
16.
312բ-3ա Վասն ոչ երկնչել ի մարմնաւոր մեծամեծացն – Կորեանց հաչելոյն ոչ է պարտ
երկնչելն... բայց միայն տերեւն այսպէս է եւ թոյլն հաւատով։
17.
313ա-4ա Վասն աղտեղի չար ցանկութեանց – Հայրն, եթէ սիրէ զորդին... այսպէս չար
ցանկութիւնն քարշէ զդժոխսն եւ ոչ արդարն։
18.
314աբ Վասն զգուշութեանց արդարոցն – Մեղուքն կազմեալ զմեղրն... եւ սուրբքն յանկարծ
դիտելոյն ի մեղս։
19.
314բ-5ա Վասն բարկութեան եւ կռւոյ – Հանդարտութեամբ վարեն զձին... այսպէս
բարկացողք եւ կռուողք լինին։
20.
315ա-6բ Վասն խոնարհութեան – Ալմաս քար որքան զամենայն քար փոքր է... այսպէս եւ
խոնար[հ]քն ի մէջ անամբարտաւանաց։
21.
316բ-7ա Վասն այլազգացն խրատուցն – Ճրագն թէպէ<պէ>տ տեսողացն լոյս տայ...
պահեմք ի չար ցանկութենէ։
22.
317ա-20ա Վասն գեղեցկութեան մարմնաւորացն – Խնձորին մէջն ուտելի է... այսպէս եւ
շնացողքն։
23.
320ա-1ա Վասն ցաւակցութեան ընկերացն – Խոզն ցաւակից լինի սպանեալ խոզին... եւ
կերպասեաւ ծածկէ զաղբն եւ զգարշութիւնսն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
112բ
Կատարեցաւ զԾաղկանաց Բուրաստանս ի պէտս քարոզողաց, արարեալ եւ ժողովեալ ի սրբազան
վարդապետէն Մովսիսէ Ջուղայեցւոյ։ Որ եւ ցանկացեալ սրբակրօն աբեղայն զտէր Մարկոսն
հարկեցոյց զիս՝ անարգ եւ անարժան Աւետիս, մակագրել ի հալալ վաստակոց իւր։ Տէ՛ր
Աստուած, վայելումն տայցէ աղաչեմ, անարժան Աւետ սարկաւագ գրչիս, զի սխալանաց իմոց
անմեղադի՛ր լերուք, այլ մանաւանդ յիշմանն արժանաւորեսջիք, եւ դուք յիշեալ լիջիք։
Թիվն ՌՃԾԹ. (1710), Նիրհան ամսին Ժ.ումն։
127բ
Յամենայնի անարժան Աւետ գրիչս յիշել աղաչեմ սրբազանիցդ եւ եմ կոխան ոտից ձերոց
ընթերցողացդ, եւ դուք յիշեալ [լիջիք]։
143բ Ո՛վ
սրբազան եւ պատուական սուրբ հարք, յորժամ ընթեռնոյ[ք] զԾաղկենոց Բուրաստանս
զստացող սուրբ գրոյս, զսրբակրօն զտէր Մարկոս աբեղայն յիշեսջի՛ք հանդերձ ծնաւղօքն
իւրովք, զկնի անարժան Աւետ գրիչս, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ։
148բ
Զստացող Բուրաստանիս սրբասէր եւ հեզահոգի զտէր Մարկոս աբեղայն յիշեցէ՛ք, մանաւանդ
յամենայնի անարժան Աւետ գրիչս, եւ դուք յիշեալ [լիջիք]։
154ա Զսա
բարեխօս արասցո՛ւք առ Քրիստոս վասն տօնողաց եւ ամենայն հաւատացելոց, մանաւանդ ինձ՝
եղկելի Աւետ գրչիս. ամէն։ Հայր մեր։
321բ
Փա՜ռք եւ երկրպագութիւն Երր[որ]դական անձնաւորութեանն եւ եզական աստուածութեանն եւ
մի բնութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. ամէն։ Որոյ ետ կարողութիւն տեսանել
զվերջն Ծաղկենոց Բուրաստանիս յամի կենարարին մերոյ ՌԷՃԺԱ. (1711) եւ ըստ հայոց
ՌՃԿ. (1711), յամսեանն Մարտի Ժ.ումն, ի գահս արքայանիստ քաղաքս թագաւորական, ի
գրոց Շօշ կոչեցեալ, որ այժմ Ասպահան ասի, ի հայրապետութեանն տեառն հայոց
Աղեքսանդրի երիցս երջանիկ հայրապետի, եւ ի դիտապետութեան յերկրիս Պարսկականի
Ջուղայու տեառն Մովսէսի աստուածաբան վարդապետի արհի եպիսկոպոսի, ի գեօղաքաղաքիս
Նոր Ջուղայու, ի ժամանակս թագաւորութեան Պարսից շահ Սուլթան Հուսէնի՝ խոհեմ
արքայի, |322ա| ձեռամբ անարժան եւ մեղաւոր Աւետ սարկաւագի։
Արդ,
աղաչեմ զպատահօղ բուրաստանիս եւ աւետարանապատում տառիս յիշեսջի՛ք զստացող եւ
ցանկացող սուրբ գրոյս՝ զբազմահանճար եւ սրբասէր եւ սրբակրօն զտեր Մարկոս աբեղայն,
որոյ ցանկացաւ զսա եւ ետ գրել եւ ածանցել ի հալալ վաստակոցն իւր, ի յընթերցումն եւ
ի լուսաւորութիւն մտաց իւրոց եւ վասն ապագայիցն, վասն որոյ յօժար սրտիւ եւ մեծաւ
փափագանօք սէր ի սմա պարաւանդեալ ունէր զտէր Մարկոս աբեղայն։ Սակս քաղցրալուր
բանից սորա հարկեցոյց զիս՝ անարժան եւ մեղսասէր Աւետ սարկաւագիս եւ ետ մագագրել ի
պայծառ ընթերցումն մտաց իւրոց։ Աղաչեմ զսրբազանսդ եւ սուրբ ընթերցօղսդ՝ յորժամ
լուսաւորիք զաստուածունակ տառիս, յիշեսջի՛ք միով Հայր մեղայիւ անարժան գրիչս՝
հանդերձ ծնաւղիւք իմովք, եւ դուք՝ յիշեալ։ Այլեւ աղաչեմ, անմեղադիր լերո՛ւք
սխալանացս իմ, զի կարն իմ այս է։ Վերջ։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
7ա սեւ թանաքով կրկնակ ութանկիւն, որի առաջին եզրագծի մէջ՝ «Յ[ԻՍՈՒՍ] /
Ն[ԱԶՈՎՐԵՑԻ] / Թ[ԱԳԱՒՈՐ] / Հ[ՐԷԻՑ] (՞)», իսկ երկրորդի՝ «ԻՍԱՀԱԿ»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «3408, Ծաղկենոց Բուրաստան», Ա. փեղկին սոսնձած թղթին՝
«32», 2ա՝ «42», «ՌՃԿ. – 1711, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», 1203/3408», 5ա՝ «Համառօտ
ժողովածու վասն առ ի պատրաստ գոլոյ ի պէ///»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
322ա ստ. լս.՝ «1877-1711=166», 324բ՝ «167 տարի, 1848 թ.ին, 167 տարի», 325բ՝ «ե,
ց, գրչափորց, թանաք տե՛ս»։
3409
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌՃՁԴ. –
1735
ԳՐԻՉ՝
Մեսրոպ Արեւելցի։
ԹԵՐԹ՝
105. չգրուած՝ 96բ, 105աբ։ ՊՐԱԿ՝ 1-9×12 (6՝ 14, 7՝ 10, 9՝ 8)+1։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով եւ լուսադրոշմներով՝ բուսական, խաղողի ողկոյզ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×10,4։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած (12,5×7,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ` 75ա),
բոլորգիր՝ 98ա-100բ (նմուշ՝ 99ա)։ ՏՈՂ՝ 15-26։ ԿԱԶՄ՝ դարչնագոյն դրոշմազարդ կաշի.
միջուկը՝ ստուարաթուղթ, աստառը՝ սպիտակ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին քերծուած, մաշուած, լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ.
գրադաշտը խոնաւութիւնից մասամբ խունացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-88բ [Քարոզք Գրիգորի Տաթեւացւոյ]
1. 1ա-8բ
Ա. Նորին քարոզ վասն հաղորդութեանն, ի բանն՝ Հացն, զոր տաց հաղորդութիւն, մարմին
իմ է, եւ բաժակն, զոր տաց հաղորդութիւն մարմնոյն» կամ այլ ինչ։ Յօհ. 6. 52 – Նախ
քննելի է, թէ վասն է՞ր կոչի հաղորդութիւն... նոյնպէս եւ քանանացւոյն, նոյնպէս եւ
աւազակին։ Այսքան առ այս բաւականասցի ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. ամէն
(Ամառան, ԼԴ.)։
2.
8բ-18բ Բ. Նորին քարոզ վասն ողորմութեան, ի բանն՝ «Տո՛ւր զբաժին Է.ից, այլեւ
ութից, առակն»։ Ժողովօղ. 11. 2 – Ասեն վարդապետք, եթէ զամենայն ինչ, զոր տուեալ է
Աստուած մարդոյս... այսինքն՝ զմշտնջենաւորն եւ զանանցն նշանակելով հանդերձեալ
երկրին (Ամառան, ՂԷ.)։
3.
18բ-28ա Գ. Նորին քարոզ վասն աղօթից, ի բանն առաքելոյ՝ «Աղաչեմ զձեզ նախ քան
զամենայն ինչ առնել աղօթս, խնդրուածս, պաղատանս. եւ այլն կարգաւ»։ Ա. Տիմ. 2. 1 –
Նախ գիտելի է, զի երեք են տեսակ բարի գործոցն... զի խաղաղութեամբ եւ
հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր, որ եւ զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս. եւ նմա
փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան, ՁԱ.)։
4.
28ա-43բ Դ. Յայլմէ քարոզ վասն խոստովանութեան, ի բանն՝ «Ապա եթէ խոստովան լինիցիմք
զմեղս մեր, հաւատարիմ է նա եւ արդար առ ի թողուլ զմեղս մեր»։ Յօհան. 1. 9 –
Վարդապետք ասեն, թէ Աստուծոյ դատաստանն քաղցր է, քան զաշխարհիս... եւ
խոստովանահայրն ի հարցանելոյն, օրհնեալ է Աստուած յաւիտեանս. ամէն (Ամառան, Ձ.)։
5.
43բ-53բ Ե. Նորին առաջին քարոզ վասն հաւատոյ, ի բանն, որ ասէ առաքեալն
յԵբրայեցւոց՝ «Հաւատալ պարտ է այնմ, որ մերձենայ առ Աստուած, թէ է Աստուած, եւ որք
խնդրեն զնա, լինի պարգեւատու»։ Եբրայ. 11. 6 – Զաստուածպաշտութեան օրինակ յերից
իրաց ցուցանէ գոլ աստուածաբան մարգարէն Եսայի... որով եւ ընդ որում Հօր,
միանգամայն եւ Հոգւոյն Սրբոյ փառք եւ գոհութիւն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն
(Ամառան, ԺԲ.)։
6.
53բ-61ա Զ. Յայլմէ քարոզ վասն սիրոյ, ի բանն՝ «Այս է պատուէր իմ, զի սիրիցէք զմիմեանս»։
Յօհ. 15. 11 – Ասեն իմաստունք, թէ թշնամութիւնն մեծ պակասութիւն է ի մէջ
մարդկան... յայսմ ծանիցեն, թէ իմ աշակերտք էք, թէ սիրիցէք զմիմեանս։ Եւ Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն (Ամառան, ԺԶ.)։
7.
61ա-9ա Է. Նորին քարոզ վասն Սուրբ Երրորդութեանն, ի բանն՝ «Հոգի է Աստուած, եւ
երկրպագուաց հոգւով եւ ճշմարտութեամբ պարտ է երկիր պագանել»։ Յօհ. 4. 24 –
Երրորդութիւն գերակայ գերագոյնդ Աստուած... եւ ճանաչելն կեանք յաւիտենական, որում
եւ զմեզ արժանի արասցէ երկրպագութեան Սուրբ Երրորդութեանն. եւ նմա փառք յաւիտեանս.
ամէն (Ամառան, Ը.)։
8.
69բ-77բ Ը. Նորին քարոզ ձեռնադրութեան, ի բանն՝ «Քահանայք քո զգեցցին
զարդարութիւն»։ Սաղ. 131. 16 – Նախ պարտ է գիտել, թէ զի՞նչ է սահման
քահանայութեան... վարձուց հատուցման ի պսակող են Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ է
օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն (Ամառան, ԼԷ.)։
9.
77բ-88բ Թ. Նորին քարոզ վասն աղքատաց, ի բանն Դաւթի՝ «Երանի, որ խորհի զաղքատդ եւ
զտնանկն»։ Սաղ. 40. 1 – Նախ պարտէ գիտել, թէ զի՞նչ է զանազանութիւն աղքատին եւ
տնանկին... եւ պարգեւեսցէ զերկնից արքայութիւնն (Ամառան, ՂԶ.)։ Ցանկ գրոյս, որ է
ժողովեալ քարոզ։
Ծնթ. Սա
Տաթեւացու քարոզների աւարտի ծանուցում է, գրիչը եթէ անգամ ունեցել է այս մասի
ցանկը, ապա այստեղ այն չի գրել։
Բ.
89ա-90բ, 100բ-2ա Աղօթք Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյն
1.
89ա-90բ Եւ արդ, ի վերայ այսքանեաց յուսահատութեանց եւ ահարկու սրտաբեկութեանց...
յամենայն եւ յամենայնում, մի յԵրրորդութենէն, նմա փառք յաւիտենից յաւիտեանս. ամէն
(Բան Ձ.)։
2.
100բ-2ա Արեգակն արդար, ճառագայթ օրհնեալ, լուսոյ կերպարան... եւ Հոգւոյդ Սրբոյ
բարեբանութիւն վայելչական գոհութեամբ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն
(Բան ՂԵ.)։
Գ.
90բ-2ա [Վասն արարչագործութեան եւ մարդեղութեան Քրիստոսի.] Օգնեա՛ Հոգի Սուրբ – Ի
ցօղել նորա զուարթ եղիցի բոյս նորա... Հայրն երկնաւոր ընդ մարդկան հաշտեցաւ, որոյ
աւուրս։
Դ. 92աբ
Այս են ՀԲ. (72) աշակերտաց անուանքն – Յակոբոս՝ տեառնեղբայրն, Յովսէ՝ սորին
եղբայրն, Թաթէոս՝ առաքեալն... ով ոք որ աշակերտեցաւ Քրիստոսի ընդ եօթանասուն
համարեցաւ։
Ե. 92բ
[Մասն քարոզի իմն] – ՅԱստուած այրացեալ Էմանուէլի կուսածնի Տեառն Յիսուսի... ինչ
իրազեկութիւն լիցի, լիցի։
Զ.
93ա-5ա [Հարցմունք եւ պատասխանիք վասն ողջունի] – Վա՞սն էր ասէ՝ Նախ ողջոյն տուք։
Պատասխանի. Ողջոյն բազում բարի գործս ունի... ողջոյնն եւ խաղաղութիւն եղիցի ընդ
ձեզ. ամէն։
Է.
95բ-6ա [Գրառաջք.] Կաթողիկոսի շարադրութիւն կամ վարդապետի – Ընտրեալդ յորովայնէ եւ
կոչեցեալ ի Հոգւոյն Սրբոյ... եւ մտօք պանծացեալ տէ՛ր իմ հոգեւոր։
Ը. 97աբ
[Յաղագս զարդուց եւ զնշանակութենէ նոցին] – Վհուկն հարցանողքն են, որք լինէին
պաշտօնեայք կռոցն... այսքան վասն չարութեան զարդք առնէին, զորս բարսաւէ մարգարէն
Եսայի եւ վարդապետք սուրբք։
Թ. 97բ
[Վասն Դ. տարերաց] – Այս է պատճառ քսանանիստ ջրոյն, հուրն եռանկիւն է, եւ յօդն
Ը.անիստ է... եւ Դ. անգամ, եւ արար զերկիր։
Ժ.
98ա-100բ Հին Ջուղայեցի ըՍտեփաննոս աստուածաբան վարդապետի յաշակերտէն՝ [Մեսրոպայ
վարդապետէն] առ երկրորդ լուսաւորիչն հայոց սուրբն Գրիգոր Տաթեւացին («Ի ՄԵՍՐՈՊԱ
ՎԱՐԴԱՊԵՏԷ») – Ի ժամ աշնան բուսեալ ծաղիկ հաւատոյ, / հանգոյն վարդի պայծառացեալ
մէջ այգւոյ... այլ հաստատուն մընալ ի նոյն յաւիտեան։
ԺԱ.
102ա-3բ Այս է խորհուրդ եօթեանցն – Է. զգայութիւն մարմնոյս, Է. օր շաբաթուն... Է.
ամաց ելեալ ուսման պատշաճի։
ԺԲ.
103բ-4ա Այս է երկոտասան կենդանակերպքն – Խոյն պարսիկք, որ է ի վերայ ամենայն
կենդանեաց գլխոյ... ոչ է պարտ երակ առնուլ կամ խոցել, ապա թէ ոչ վնասի կենդանին։
ԺԳ. 104ա
Սիւնեաց երկոտասան գաւառաց վանքի պտուղն, այսինքն՝ Տաթեւու վեց հազար եօթն հարիւր
ոսկի է, թո՛ղ զհոգեբաժինն եւ աթոռահա[ր]կն եւ այլն նոյնպէս (այսչափ)։
ԺԴ. 104բ
[Կերպ արծաթ շինելոյ] – Առ Ժ. տրամ սպրկիկ կլայեկ, տրամ եւ կէս պղինծ, նոյնպէս եւ
սնտիկ տրամ եւ կէս, զա՛տ ի միմեանց, հալէ՛ զսոսա եւ լի՛ց զերկոսինն ի վերայ
պղնծին, լինի արծաթ։
ԺԵ. 104բ
[Գուշակութիւն] – Ա, գ, ե, է, թ – արականն Ղազարն է։ Բ, դ, զ, ը, ժ – իգականն
Մարթայն է... եւ լաւապէս հաշուեա՛ զանուան գրերն, բաւ է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
85բ
Գրեցաւ սա ՌՃՁԴ. (1735) թվին հայոց, ձեռամբ Արեւելցի հեգ Մեսրոպին, որ եւ աղաչեմ
զհանդիպողքդ յիշել զեղկելիս, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ. ամէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
1ա, 2բ երկիցս, 85բ, 90բ սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՄԵՍՐՈՊ /
ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. փեղկին սոսնձած թղթերին՝ «27», «Ա 14», Ա. կազմաստառ՝ «ՌՃՁԴ. – 1735, Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս», 1ա՝ «1204/3409, 1735 թ./ յեր. 85a»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Ա. կազմաստառ՝ տառեր, թւեր։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
96բ՝ երկու բոլորակ. առաջինի մէջ Արեւ, Լուսին, երկրորդի՝ աստղեր։
3410
ՀԱՐՑՄՈՒՆՔ
ԱԹԱՆԱՍԻ ԵՒ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻՔ ԿԻՒՐՂԻ ԵՐՈՒՍԱՂԷՄԱՅ ՀԱՅՐԱՊԵՏԻՆ
Կ. ՊՈԼԻՍ
ՌՃԾԹ. – 1710
ԳՐԻՉ՝
Սարգիս Եւդոկիացի Սահէթճի եպս.։
ԹԵՐԹ՝
43։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Դ×12 (Դ 7)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,6×10,6։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11,5×7,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 16ա)։ ՏՈՂ՝ 25։ ԿԱԶՄ՝ մուգ
կարմիր թուղթ. մէջքը, փեղկերի հիմնամասերը եւ անկիւնները՝ սեւ կաշի. միջուկը՝
ստուարաթուղթ. աստառը՝ սպիտակ թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1ա։ Զարդագիր՝ թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, մէջքի կաշուի վր. եւ ստ. հատուածները թափուած. գրադաշտը
խոնաւութիւնից գունափոխուած, թերթերին զանազան հետքեր, տեղ-տեղ փոքրիկ
պատռուածքներ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-43բ
Երանելոյն Աթանասի արքեպիսկոպոսի Աղեկսանդրացւոյ Հարցմունք վայելուչք եւ
պատասխանիք Կիւրղի Երուսաղէմայ հայրապետին Յաղագս մակասացութեան եւ հանճարոյ – Ա.
Հետեւումն համարիմ ընդ Աստուծոյ երիս բանս...։ Պատ. Իսկ ոգի մարդոյ գոյութիւն է
անիմանալի... ըստ հրամանի Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ է օրհնեալ յաւիտեանս.
ամէն։
Ծնթ.
Ունի ՃԽԳ. (143) ենթահարց, իրենց պատասխաններով հանդերձ՝ Բ. Հարց. Ուստի՞ յայտ է,
թէ ի ժամ մահուն ոչ մեռանի հոգին ընդ մարմին... Գ. Հարց. Հաւատարիմ է բանդ, այլ
զայս հարցանեմ, թէ որո՞վ աղագաւ բաժանի հոգին ի մարմնոյն... Դ. Հարց. Ո՞ւր իցեն
արդեօք յառաջ երթալոց ոգիք մարդկան... Ե. Հարց. Ապա զի՞նչ ընկալան միանգամայն
արդարքն զբարին եւ մեղաւորքն զտանջանսն... եւ այլն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
43բ
Գրեցաւ թվին հայոց ՌՃԾԹ. (1710) եւ եղեւ զրաւ սորա Յունիսի ԻԵ. (25), ի
մայրաքաղաքս Ստամպօլ, ի թաղն Պէկօղլի կոչեցեալ ձեռամբ Եւդոկիացի Սարգիս եպիսկոպոս
կոչեցեալ, որ եմ Սահէթճի։ Արդ, որք հանդիպիք սմա, յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր,
եւ դուք յիշեալ լիցիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
Ա.
կազմաստառ (1897 թ., շղագիր) Ճեմարանի գրադարանին նուէր Հայկ Տէր-Աստուածատրեանից,
Ապրիլ 9ին, 1897։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
11բ երիցս, սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՏԷՐ ԳԱԼՈՒՍՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Ի գրեանց Աբրամու Շահբասեանց», «ՌՃԾԹ. – 1710, Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս, 1205/3410»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Գրեանց Աբ»։
3411
ՏԱՂԱՐԱՆ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
180+2 (կրկն.՝ թ. 1, 66). չգրուած՝ 1բ, 100բ-1ա, 165բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ժ×12 (Ա, Գ, Ը, Թ
11, Դ 9, Ե 10, Զ 7, Է 8)+Ա-Դ×12+6+8+18։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ եռամահիկ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,3×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,2×6,
8,5×5,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր` 1գ-152բ, 163ա-78ա (նմուշ՝ 53ա, 173ա), բոլորգիր՝
155ա-62բ, 178բ-80բ (նմուշ՝ 156ա, 179ա)։ ՏՈՂ՝ 18-22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի.
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շերտազարդ մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ մարդադէմ, հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– 1. Աւետարան Մատթէոսի։ Ժ. դ.։ Ե (վջ.)՝ ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի եւ
ընդերկայնակի հատումով եւ ծալումով։ Մագաղաթ 14×12. երկսիւն (12×10). բոլորգիծ
երկաթագիր (նմուշ՝ Եա). տող՝ 12։ Կարդալ. Եաբ՝ «Արդ, հրամա[յեա՛] զգուշա[նալ
գեր]եզմանին... եւ կնքեցին զվեմն հանդերձ զաւրականաւքն... մի՛ երկնչիք դուք, գիտեմ
զի զՅիսուս զխաչ ելեալ[ն] [խնդրէք] չէ աս[տ] [քանզի] [յարե]աւ /// [ո՛ղ]ջ էք, [եւ
ն]ոքա մա[տուցեալ կա]լան զոտս» (ԻԷ. 64-ԻԸ. 9)։ 2. Հրահանգ ուղղուած ծխական
քահանաներին (տպագիր, լատիներէն): ԺԸ. դ.: ԱԲ+ԳԴ՝ ստացուած 2 տարբեր թերթերի
ընդերկայնակի եւ ընդլայնակի հատումով (բնագիրը կտրած): Թուղթ 22×14, 15×14.
երկսիւն (14.5×8,5, 15×9). լատինատառ գոթական գիր (նմուշ` Դբ). տող` 43: Կարդալ. Աա-Բբ՝
«Competit autem generaliter ecclesiis parochialibus... Sepeliri debet in
ecclesia ubi sunt clerici. A. Idem», Աբ-Բա՝ «in uca. q. io. pm Inno. Religiosi
eo debent sepeliri... Quid de his qui morientem molestant», Դբ-Գա՝ «bunt.
Docentes eo/// in theological facilitate... idem iuris. Si eo sufficiens est et
non habet», Դա-Գբ՝ «vel /// ponat cu[m] en. A. /// positione que poe... extra
eo. B. 37. vis. de quibusdam. ex eo. per totum». հմմտ. D. D. Michaelis
Lochmaier, sac. Theologiae, Necnon Juris Pontificij (sic!) Doctoris, ac
Ecclesiae Pataviensis Canonici, Parochiale Curatorum: Opus Multiplici doctrina
refertum, ac omnibus animarum regimini incumbentibus apprime necessarium,
Lugdini, Apud Ioannem Baptistam Bovrier, & Lavrentium Avbin. MDCLXXIII (1673),
Cum Permissu Superiorum (բնագրին վերաբերող տեղեկութիւններն ըստ Օլգա
Վարդազարեանի)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, մէջքի կաշին վնասուած՝ վր. մասի 3 սմ եւ միջին մասի
3,5 սմ շերտերը թափուած, կապիչներն ու գամերն ընկած, լուսանցակողերի կարմիրը
մասամբ թափուած, կեղտոտուած. պտռկ-պհպ. ԱԲ, ԳԴ. մաշուած եւ եզրերը թափուած,
պտռկ-պհպ. Ե.ի ստ. մասը պոկուած. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, զանազան
հետքերով, թ. 152, 154, 180ի տարբեր մասեր պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 1գդ
Ցանկ Տաղարանի – ա. Նախ եւ առաջին սեղան աւրհնելոյ ասա՛յ... խ. Կաֆայ քաղաք նըման
դրախտի։
1. 2ա-4ա
[Ա. Աւրհնութիւն վասն սեղան աւրհնելոյ. ձեռ. 695, 237ա] («ԱՅՍ ԱՌԱՔԵԼԻ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ»)
– Աւրհնեսցուք մեք միաբան զՀայրըն եւ զՈրդին եւ զՍուրբ Հոգին, / որ բարութեանց է
պարգեւաւղ, զոր վայելեն ազգ մարդկային... եւ ասասցուք Հայ[ր] մեր երկինս
ննջեցելոցն ամենայնի։
2. 4բ-6բ
Բ. Տաղ եւ աւրհնութիւն – Աւրհնեցէ՛ք զՀայրն Աստուած դուք ի սկըզբանէ, / գովեցէ՛ք
զՈրդին ծնեալն ի Կուսէ... ընդ սրբոց արդարոց իւրոց դասեսցէ։
3. 6բ-8բ
Գ. Աւրհնութիւն սեղանոյ է – Սիրով ընտրեցեր զմարգարէսըն քո, / յայտնեալ ահխարհի
(=աշխարհի) զմարդեղութիւնըս քո... արդ, աւրհնեալ է Հայր եւ համաքոյ Որդին, Հոգոյն
ճշմարտի փառք յաւիտեանս։
4.
8բ-10բ Դ. Ազարիայի [Ջուղայեցւոյ] է բանք՝ Տաղ ուրախութեան եւ հարսանեաց
(«ԱԶԱՐԻԱՅԷ ԲԱՆՔ») – Արարիչ Տէր քաղցրացաւ ի յԱդամայ, / եւ ծնաւ ի Սուրբ Կուսէն
Մարիամայ... քաղցրասցի ձեզ Տէր, քաղցրասցի մեզ Տէր։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, հտ. Ա., աշխ. Յ.
Սահակեանի, Երեւան, 1986, էջ 285-289։
5.
10բ-2բ Ե. [Աստուածատուր Ա.] Տաղ եւ գովասանք այգոյ խաղողոյ եւ գինոյ – Այն առաջին
ժամանակին, / որ պտղայբերքն տնկեցին... եւ իմ անուն է Աստուածատուր, / զկըթխան
իլլի արա՛յ ու տո՛ւր, / թո՛ղ շատ ապրիս իմ Խաչայտուր։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 71-78, ձեռագիրս օգտագործուած չէ։
6.
12բ-4բ Զ. [Սարկաւագ Բերդակացի], Գովասանութիւն խաղողոյ բաժակին եւ այլ վասն
ուրախութեան – Խաղո՛ղ, ըզքեզ գովել պիտի, բոլոր պըտղովտ ես հաւասար... որ մեր
հոգուն է լուսարար։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 281-284։
7.
14բ-6ա Է. [Մարտիրոսի Խարասացւոյ] Տաղ ուրախութեան սեղանոյ եւ գինոյ հաւասար
ամենեցուն – Այսաւր խըմենք քաղցր եւ յորդոր, / բարեկամաց ի հետ բոլոր... քեզ
Մարտիրոսն գինով խոչկոր, / անոյշ խըմ՛՛։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 148-150։
8.
16ա-7բ Ը. [Մարտիրոսի Խարասացւոյ] Տաղ եւ աւրհնութիւն ուրախութեան – Աստուա՛ծ,
զայս տունս շէն պահէ, / բազում բարեաւք զինք զարդարէ... քեզ Մարտիրոսն յետին կասէ,
/ Աստուած այս տունըս շէն պահէ։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 155-157։
9.
17բ-9բ Թ. [Տաղ] Վերայփոխման Սուրբ Աստուածածնին – Խնկին ծառին նըման ես, /
պտո՛ւղ, դու քաղցրահամ ես... քրոբէական յաթոռ ես, քերովբէից նման ես, /
աստուածութեան բարձօղ ես, Աստուած՛՛։
10.
19բ-21ա Ժ. [Մարտիրոսի Խարասացւոյ] Տաղ ի տես սիրելեաց եւ հեռաւորաց ասա՛յ («Ա-Ք»)
– Այսաւր ըզքեզ տեսայ եւ ուրախացայ բարով, / զարդարեցեր ի Տեառնէ գոհացայ... քեզ
Մարտիրոսն եղեւ յետին նոր ծառայ, / այս՛՛։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 166-169։
11.
21ա-2բ ԺԱ. [Մարտիրոսի Խարասացւոյ] Տաղ հարսանեաց եւ ուրախութեան՝ ընտիր եւ
գեղեցիկ («Ա-Ք») – Աստուած աւգնէ թագաւորին, / բաշխէ բազում կենդանութիւն... քեզ
Մարտիրոսն ասաց յետին, / Աստուած աւգնէ թագաւորին։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 152-154։
12.
22բ-5ա ԺԲ. Տաղ հարսանեաց եւ ուրախութեան ամենայն մարդկան («ՆԱՂԱՇ ՍԱՐԿԱՓԱԳԻ
ԵՍԱՅԵՁ», խորագիրը կրկն.՝ 23ա) – Նախ աւրհնեմք զաստուածութիւնն, / որ ստեղծ
զհրեշտակս ի լուսոյն... եւ հետ կանչեն զթարլալան, / որ հարսնիքս ուրախանան։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան, 1965, էջ 101-104։
13.
25ա-7ա ԺԳ. Աւրհնութիւն հարսին եւ փեսային. [Կանոն պսակ առնելոյ] – Ամենայզա՛ւր
Տէր, թագաւոր թագաւորաց, / թագաւորիս մեր ըզգեցոյց հանդերձ փառաց... փառըս տացուք
Հօր եւ Որդոյ, Հոգոյն Սրբոյ եւ Քրիստոսի ամենայզաւր թագաւորին։
14.
27ա-8բ ԺԴ. [Մարտիրոս Խարասացւոյ] Տաղ կնքտուքի եւ տղարուք ի կընքայհաւր եւ իւր
սանին («Ա-Ք») – Աստուած աւգնէ այս կընկայ հաւրն եւ իւր սանին, / բազում վարձ տայ
հետ նոր մանկանն աշխատողին... քեզ Մարտիրոսն ասաց այս բան, Ղարահասրին /
Աստուած՛՛։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, հտ. Ա., աշխ. Յ.
Սահակեանի, Երեւան, 1986, էջ 150-152։
15.
29ա-37ա ԺԵ. [Յարմարեալ բանս ուրախութեան ի Խաչատուր վարդապետէ Խարբերդացւոյ].
Այսուհետեւ սկսանիմք զգարնան, զվարդին եւ զպուլպուլին տաղերն կարգաւ («ՅԱՐՄԱՐԵԱԼ
ԲԱՆՍ ՈՒՐԱԽՈՒԹԵԱՆ») – Յորժամ եղեւ գարուն, ե՛կ պուլպուլն այգին, / տեսեալ զթուփն
վարդին... չըխմիշ պէնում ճանում կէլիփ տուր պանղայս։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 185-191։
16.
37ա-42բ ԺԶ. Գրիգորիս յԱղթամարցոյ ասացեալ տաղ ի վերայ վարդին եւ պուլպուլին՝
ընտիր եւ գեղեցիկ – Յետ գնալոյ վարդին, ե՛կ պուլպուլն այգին... փառք եւ ուրախութիւնս
այս անցաւոր է, / կենացըտ կայ վճար, քանզի երազ է։
Տե՛ս
Գրիգորիս Աղթամարցի (ԺԶ դ.), աշխ. Մ. Աւդալբէգեանի, Երեւան, 1963, էջ 224-237։
17.
42բ-7ա ԺԷ. Տաղ գարնան եւ ուրախութեան Գրիգորիս կաթուղիկոսի Ախթամարցոյս –
Ծաղկունք ասեն հերիք արա՛, / քանի կանչես վարդին վրայ... հագարացիք աւրինաւք թիւր,
/ զասգս խանձեն որպէս զհուր։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 130-142, ձեռագիրս օգտագործուած չէ։
18.
47ա-8ա ԺԸ. Նորին Գրիգորի Ախթամարցոյ՝ ըստ անուան երգողի. Տաղ գարնան («ԳՐԻԳՈՐԻՍ»)
– Գարունն երեկ պուլպուլն այգին, / ծաղկունքն ամէն շատլըխ արին... սիրտս վառել
հրով այրի, / թէ ինձ չառնէ պատասխանի։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 221-223։
19.
48ա-9բ ԺԹ. [Գրիգորիսի Աղթամարեցւոյ] Տաղ գարնան եւ ուրախութեան – Գարուն է
բացվել, վարդն ի պաղչանին, / քաղցր եղանակ էր, պուլպուլն ի ղումրին... եւ փըրկէ
քեզ ի չար վտանգին, / գինով եմ, գինով ցորեկն՛՛։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 238-241։
20.
49բ-52բ Ի. Տաղ ուրախութեան Գրիգոր Աղթամարցոյ ասացեալ ի վրայ սիրոյ – Մաքուր
պատկերով նըման հրեշտակի, / անգին մարգարիտ եռեալ ընդ ոսկի... ապայ աւաղես, դառնաս
փոշիման։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 206-212։
21.
52բ-5ա ԻԱ. Նորին Գրիգորի Ախթամարցոյ ասացեալ – Դու դրախտ յԵդեմայ տնկեալ յանեղէն,
/ ի յելս արեւու տեղիք լուսեղէն... բայց յետոյ լինիս ողորմ ու լալի։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 192-198։
22.
55ա-6ա ԻԲ. Տաղ Խաչայտուր [Թոխաթցւոյ] իրիցւէ ասացեալ վասն ուրախութեան, Բ. ազգ
լեզուէ խիստ ազնիւ («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խարանֆիլ, նարկիզ, մէնավշայ, սունպուլ, / կանչեմ
անդադար ես որպէս պուլպուլ... փրկել ի տանջանաց հըրոյ գեհենոյն եւ արժան առնելով
Յիսուսի տեսոյն։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, հտ. Ա., աշխ. Յ.
Սահակեանի, Երեւան, 1986, էջ 576-579։
23.
56ա-7ա ԻԳ. Տաղ եւ ուրախութեան ամենայն մարդկաց (Անանուն Ա.) – Քանի որ տեսնեմ
ըզքեզ հեռեւանց, / քան զշամպայ եղէգն ելեր ես շիտակ... կերես, կու լափես իմ
սրտիկըս դուն։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 109-110։
24. 57ա-8ա
ԻԴ. Նորին ուրախութեան (Անանուն Բ.) – Բաներս քեզ ասեմ, ինձ մըտիկ արա՛յ, / քո
սալվի րովան պաւյիտ եմ ծառայ... զի քեզի նըման իսկի ծնեալ չէ։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 111-113։
25.
58ա-9ա ԻԵ. Դարձեալ տաղ սիրոյ է ասացեալ (Անանուն Գ.) – Քո սէրտ իմ սրտիս պաղչայ
կուլիստան, / կարծեմ դու մէն ես բազկիտ Շահիստան... գընամ մէկ մ’այլ սիրեմ,
հաշւիմ, թէ դու ես։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 114-116։
26.
59ա-61ա ԻԶ. Այլ տաղ սիրոյ եւ ուրախութեան (Անանուն Դ.) – Մեր Տէրն է բազմել ի
բարձր աթոռին, / աջովն օրինէր զպատկեր քոյին... երբ տեսնում ըզքեզ, մընամ կենդանի։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 117-121։
27.
61ա-5ա ԻԷ. Տաղ սիրոյ եւ ուրախութեան՝ ի Սեբաստացի Ղազար իրիցէ ասացեալ – Ծով աչք,
ամ քանի նայիս խոլոռով, / գաս նըստիս, զաչերտ ածես խնճերով... զՏէր մեղա ասա՛յ /
գընա՛յ նիստ ի վայր։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 96-107։
28.
65բ-70բ ԻԸ. Տաղ ի Թոխաթցի մղտեսի Թաթոսէն ասացեալ՝ վասն տնօրինութեան Քրիստոսի –
Հազար կենդանայկերպ Աստուած ստեղծեր է, / զամէնըն Ադամայ հընազանդ արեր է... անդէն
զէրանաւէտ ձայնըն լըսել է։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 471-480։
29.
70բ-1բ ԻԹ. Տաղ յերանելոյն Ադամայ ի դրախտէն – Ադամայ ստեղծօղն եկեալ իւր պատկերին
տես, / Ադամ էր ձայն տըվեալ՝ Ադամ դու ո՞ւր ես... մինչեւ գայ աւր մահուան գերեզման
է զքեզ։
Տե՛ս Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի, Ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
210-212։
30.
71բ-3ա Լ. Յորժամ ելաւ Ադամ ի դրախ<տն>տէն, լայր եւ աղաղակէր ըն[դ]դէմ
սէրովբէից – Ադամ նըստել դոռն դրախտին, / լայր եւ ձայնէր ողորմագին... որք ի
դրախտն աստուածատունկ, / յերկրէ ընտրեալք ազգի ազգունք։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 228-234։
31.
73ա-4բ ԼԱ. Տաղ Ադամայ տնաւրէնութեան («Ա-Ք») – Աստուած, անեղ, անպարագիծ եւ
անզըննայ, / բանն ի Հաւրէ յառաջ ծընեալ լոյս եւ արքայ... քոյ արբութեամբ երկրպագեմ
միշտ յարակայ։
32.
74բ-6բ ԼԲ. Տաղ հոգոյ ազնիւ՝ ի Խաչատուր Կեչառացոյ ասացեալ – Ես եմ կորուսեալ
ոչխար, մոլորեալ ի սուրբ քո հաւտէն... ջանք արա՛յ ելնես ի դուրս, որ չայրիս անշէջ
գեհէնէն (կրկն.՝ 127բ-8բ)։
33.
77ա-8բ ԼԳ. Խրատ հոգեւորք՝ Յովհանէս վարդապետէ («ՅՈՀԱՆԻՍԻ») – Յամենայն մեղաց ի
զատ ասէ, կացի՛ր, / եւ յաւրէնս աստուածայինըս միշտ մաւտեցի՛ր... զինչ քաղաք առանց
պարըսպի հեծելի կոխէ։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 200-206։
34.
79ա-81բ ԼԴ. Տաղ հոգոյ՝ ի Նախաշ վարդապետի ասացեալ («Ա-Ք») – Անցանէ մեծութիւն եւ
փառք աշխարհիս, / աւերի եւ քակտի շինուած տաճարիս... մի՛ մնար, մի՛ մնար անդարձ ի
մեղաց, / մի՛ մատներ, մի՛ մատներ զհոգիտ տանջանաց։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան, 1965, էջ 129-136։
35.
81բ-4բ ԼԵ. [Առաքելի Բաղիշեցւոյ] Նորին տաղ հոգոյ ասացեալ («Ա-Ք») – Ամենայն փառք
մարդոյ դատարկոյ ունայն, / Սողոմոն զայս պատմէ շնօրհաւք լիական... որ զղջաս եւ
լինիս Տեառն արժանաւոր, մի՛ մնար, մի՛ մնար անդարձ (կրկն.՝ 114բ-6բ)։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 188-193։
36.
84բ-7բ ԼԶ. [Գովասանք սուրբ Աստուածածնի՝ ի Վանեցի Քօչակէ ասացեալ. ձեռ. 1636,
120բ] – Աղբիւ՛ր կենդանի, բըղխում զանազան, / մեղա՛յ քեզ, Քրիստո՛ս, կոյս
անապական... մեղա՛յ քեզ, մեղա՛, կոյս անապական։
37.
87բ-8ա ԼԷ. Մկըրտութեանն Քրիստոսի [Յորդորակ. ձեռ. 5879, 59ա] – Ո՛վ զարմանալի
խորհուրդ այս մեծ յայտընեալ... արդ, աւրհնեալ է Հայր եւ համագոյ Որդին, Հոգոյ
ճշմարտի փառք յաւիտեանս. ամէն։
38.
88ա-9ա ԼԸ. [Տաղ ազնիւ, թէ գիտէս լավ է ավ՛՛. ձեռ. 4328, 6ա] – Պետրոս երազ էր
տեսեր, / Պաւղոս զերազն էր յայտներ... եղբայր երազտ ի բարին, / երնէկ եզազ
տենողին։
39.
89ա-90ա ԼԹ. Տաղ վասն հոգոյ՝ [ի տէր Ներսէսէ ասացեալ. ձեռ. 3986, 30ա] – Ճըրագ
մարմնոյս է իմ խաւար, / ակըն հոգոյս դարձեալ է ջուր... զիս ի մեղաց արար ի զատ։
40.
90ա-1ա Խ. [Մարտիրոսի Խարասացւոյ] Տաղ ի վերայ Կաֆայ քաղաքին՝ ասացեալ է վասն
ուրախութեան («Ա-Ք») – Աստուած թող շէն պահէ զԿաֆայ, / բոլոր պարիսպն, որ ի նըմայ
կայ... քեզ՝ Մարտիրոս, Աստուած գըթայ, / Աստուած թող շէն պահէ զԿաֆայ։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, հտ. Ա., աշխ. Յ.
Սահակեանի, Երեւան, 1986, էջ 170-172։
41.
91ա-2ա ԽԱ. Գովասանութիւն ի վերայ Կաֆայ քաղաքին՝ ասացեալ է ի յըՍեփանոս իրիցուէ –
Կաֆայ քաղաք նըման դրախտի, / Երուսաղէմ սուրբ քաղաքի, / մեծ Հռոմայ ’ւ
ըՍտամպաւլի... հօրս Սարգսի, մօրս Ճանփաշի, / Հայր մեր յերկինս, սուրբ եղիցի։
42.
92ա-100ա ԽԲ. Կարապետի մեծի վարդապետի ասացեալ խրատ պիտանիս մանկան եկեղեցոյ –
Ոտանաւոր տառիւք («Ա-Ք», «ԿԱՐԱՊԵՏԷ») – Ամենայնի սկիզբն եմ ես, / դուք լուարո՛ւք,
զոր ինչ ասեմ, ո՛վ մանկունք... է սա ընծայ յուշ իմ եւ փաստ, / նորամարզիցն, որ իջա
հաստ։
43.
101բ-7ա Տեառն Ներսէսի Կըլայեցոյ ասացեալ է՝ Յաղագս կատարածի աշխարհիս եւ յաւուր
դատաստանի եւ հատուցումն գործոց – Յորժամ գըրեալքըն կատարին, / որ զայնմ աւուր մեզ
պատմեցին... նայ եւ բարոյն կողման մասին, / պարգեւք բարեաց ի քէն տացին, / ըստ
հատոց եւ ըստ գործոց եւ ըստ շնորհաց աւազանին։
44.
107ա-10ա [Առաքել վարդապետէ ասացեալ]՝ Վասն անկելոյն Ադամայ ի դրախտէն եւ սգալոյն
եւ արտասուելոյն եւ վասն հոգեւարին եւ ճանապար[հ]ի հոգոցն եւ պատեր[ազմի. ձեռ.
424, 346ա] – Վա՛յ այն աւուր, որ ես [ս]տեղծայ, / վա՛յ էն ժամոյն, որ խաբեցայ...
եւ հրաւիրէր զամենեսին խառնիլ ի դաս դիւաց գընդին։
45.
110ա-3ա Վասն ահեղ դատաստանին եւ քննութեանց եւ [յ]արութեան մեռելոց՝ Առ[աքել
վարդապետէ ասացեալ. ձեռ. 424, 348ա] – Յորժամ դրունք երկնից բացւին, / լինի հընչմունք
ահագնակին... գոջէ դըժոխքըն սաստկագին, / ձայնիւ հալէ զամենեսին։
46.
113ա-4բ Վասն բաժանման արդարոց եւ մեղաւորացն եւ տանջանացն դըժոխոց՝ Առաքել
վարդապետէ. [ձեռ. 424, 349բ] – Յետ քըննութեանց դատաստանին, / երբ ամենայն բանք
վըճարին... այլ բարկութիւնըն բորբոքի, / ի տարտարոսն անպատմելի։
47.
117աբ Ոտանաւորք եւ ողբ Առաքել վարդապետէ՝ վասն անձին իւրոյ եւ ինձ («ՅԱՌԱՔԵԼ
ՎԱՐԴԱՊԵՏԷ ԱՅՍ») – Յիշելով զաւր մահուն՝ սիրտ իմ սասանի, / յահագին ատենին անձն իմ
զարհուրի... եւ արժան առնելով տեսոյն Քրիստոսի։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 181-183։
48.
117բ-8ա [Առաքել վարդապետէ. ձեռ. 2236, 425բ] Ողբ դատաստանին եւ դժոխոցն – Յորժամ
Գաբրիէլ գոչէ, եւ յառնեն մեռեալքն ի հողոյն... կեր լինին ժանեաց վիշապուն։
49.
118ա-20ա [Առաքել վարդապետէ. ձեռ. 2236, 425բ] Գովասանութիւն եւ խոստովանութիւն եւ
խրատ – Եղբա՛յր, ինձ մի՛տ դիր եւ լըսէ՛ / եւ զհոգոյդ աչքն ի բաց պահէ՛...
Ե<զ>կայք, աւրհնեալք ձայնըն լըսէ։
50.
120ա-2բ Խրատական բաներս ի Գրիգոր վարդապետէ («Ա-Ք») – Աւրհնեալ է հայրըն լուսոյ,
/ որ ստեղծ զմեզ ի հողոյ... պահեա՛ յանփորձ ի թըշնամոյ։
51.
122բ-4ա Բանք վասն ահագին եւ սոսկալի գալստեանն Քրիստոսի եւ դատաստանի աւուր եւ
ան՛՛ – Յորժամ յիշեմ զօրն ահագին եւ զոսկալի (=զսոսկալի) գալուստ փըրկչին... զոր
վառէ հուրըն գեհենի։
52.
124ա-5բ Խոստովանութիւն գաղտնեաց եւ խայտառակութիւնն անձին – Մեղա՛յ, Տէ՛ր, ինձ
ողորմեա՛յ, / Տէ՛ր, մեղա՛յ, Աստուա՛ծ, զիս քաւեա՛յ... որ մեղաց համար կու լինայ։
53.
125բ-7բ Խրատք պիտանիք՝ Յովհանէս վարդապետէ («ՅՈՀԱՆԻՍԻ») – Յամենայն մեղաց ի զատ
ասէ, կացի՛ր, / եւ յաւրէնս աստուածայինըս միշտ մաւտեցի՛ր... եւ ի նմանէ ողորմութիւն
ձեզ միշտ պարգեւի։
Տե՛ս Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի, Ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
201-207։
54.
128բ-30ա Նորին Խաչատուր Կեչառեցոյ («Ա-Ք») – Այս կեանքս է յերազ նըման, / եւ
խաբողան զերծ յանդիման... քաւիչն է փրկիչն Յիսուս, ինքն օրհնեալ փառօք հայրենի։
Տե՛ս
Խաչատուր Կեչառեցի, Տաղեր, աշխ. Ա. Դոլուխանեանի, Երեւան, 1985, էջ 147-149։
55.
130ա-1ա Խրատ խռով չի կենալոյ եւ ոխ չի պահելոյ՝ Նախաշ վարդապետի ասացեալ է – Անձն
իմ, վա՛յ քեզ հազար բերան, թէ խըռով կենաս կամ ոխ պահես... եւ Քրիստոսի սիրուն համար
զչար կամաց ոտքն համբուրես։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան, 1965, էջ 120-122։
56.
131ա-2ա Խրատ հպարտութեան – Քան զամենայն գործըս չարի, / հպարտութիւն է զազրելի...
կոխան արար զքեզ ամենի, / ապա Քրիստոս ի քեզ բնակի։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 170-172։
57.
132ա-4բ Խրատական բաներս ագահութեան եւ անընչութեան՝ ի Նախաշ վարդապետէ ասացեալ –
Սողոմոն՝ մայրն իմաստութեան, / առ մեզ խաւսի բան խրատական... նավդ ի բեռանց
թեթեւացոյ, որ հասանես ի յաւթեւան։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան, 1965, էջ 113-119։
58.
134բ-6ա Խրատք եւ կըշտամբանք անձին՝ Նախաշ վարդապետէ ասացեալ («Ա-Ք») – Անձն իմ,
արի՛ աղաւթէ՛ դէմ արարողին, / ո՛վ անձն իմ, արտասուաւք պաղատէ՛ ի մէջ գիշերին...
քերովբէք քեզ երգեն, իմ Տէ՛ր, փառըք քեզ։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 143-149։
59.
136ա-8ա Խրատական բաներս՝ ի Նախաշ վարդապետի ասացեալ («Ա-Ք») – Անցանէ մեծութիւն
եւ փառք աշխարհիս, / աւերի եւ քակտի շինուած տաճարի... մի՛ մատներ զհոգիտ
տանջանաց։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 129-136։
60.
138ա-9ա Նորին Նախաշ վարդապետէ ասացեալ – Երազ է եւ սուտ, եղբա՛յրք, / յաշխարհիս
բաներն ի լման... ի հոգ աշխարհիս դատիս, / շահ չունիս քան զենն աւելի։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 123-126։
61.
139աբ Ինչ շահ է քո զուր դատիլտ, / երբ յաւտար երկիր կու տանին... մահուն աւրըն
թէզ կու[գ]այ, / որ չի տայ քեզ պահ մի յամենալ (այս եւ նախորդ տաղերը ձեռագրում
առանձնացուած չեն)։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 127-128։
62.
139բ-41բ Խրատ խաղաղութեան՝ [Ի Յովանիսէն Թլգուրանցու ասացեալ է. ձեռ. 2676, 194բ]
– Խըրատ մի տամ սիրով քեզ, / թէ միտ դընէս ու լըսէս... ագահ կամ արբեցաւղ ես, /
դրախտին կենաց զըրկած ես։
63.
141բ-2բ [Կարապետի Բաղիշեցւոյ] Ողբ ի վերայ մեղացն եւ նախատինք անձին եւ պաղատանք
առ Աստուած («Ա-Ն») – Աստուա՛ծ իմ, Յիսուս Քրիստոս, կենդանի եւ կենարար, / զիս
կենդանացո, հոգով մեռեալ եմ, մեղաւք չարաչար... նայեա՛ յաղաչանսըս մեր եւ գըթա՛յ ի
մեզ տիրաբար։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, հտ. Ա., աշխ. Յ.
Սահակեանի, Երեւան, 1986, էջ 36-39։
64.
143ա-4ա Այլ ողբ ապաշխարութեան – Ողբս աղիողորմ, եղբա՛յրք, ինձ եհաս Երեմիային...
եւ մէտ-մէտ մեղաց ալիքս քայքայեն զտախտակս արակայ։
65.
144ա-5բ Ողբ ապաշխարութեանն – Ա՛նձն իմ, ընդէ՞ր ես ծուլացեր... զի դու միայն ես
մարդասէր։
66.
145բ-6բ Այլ տաղ – Կամ առաջի քո ամաւթով, / գործեր եմ շատ չար եւ յոլով... եւ ես
տաց քեզ զայտ, որ փոխան։
67.
146բ-51բ Ողբ դատաստանի աւուրն եւ դըժոխոցն եւ անքուն որդանց – Յորժամ տարերքըն
դըղըրդին, երկինք, երկիր նոր նորանան... եւ բընակարան յոյս եւ ապաւէն զքեզ ունիմք,
մաքուր ծընօղ անապական։
68. 152բ
[Աւրհնութիւն] – Աւրհնեալ է Դ. թեւն խաչին, / աւրհնեալ հրամանքն փրկչին... երեք
ափով ջուր ի ջուրցին։
69. 152բ
[Տաղ սիրոյ] – Անցայ ու տեսայ զիմ եարն՝ ի վերա խալուն է նստած... արեւու տու այլ
շատ իրաց։
70.
155ա-62բ [Գրիգորի Նարեկացւոյ Մատեան ողբերգութեան]
ա.
155ա-7բ [Վերստին յաւելուած կրկին հեծութեան... խաւսք ընդ Աստուծոյ] – (սկ.)
///նալի գոյութեանս առցէ աշխարել բանիս յարմարութիւն... եւ ի հանդերձեալ
մշտնջենաւորութիւն յայտնութեան աւուրն մեծի յաւիտեանս. ամէն (Բան ԻԵ.)։
բ.
157բ-62ա Վերստին յաւելուած կրկին հեծութեան... խաւսք ընդ Աստուծոյ – Եւ քանզի ըստ
ողբաձայնիցն բանաստեղծութեանց... եւ ստեղծեալ կրկին ի փրկութիւնն անմահից կենացն
անախտականաց, եւ քեզ ընդ Հաւր, Հոգոյդ Սրբո փառք յաւիտեանս. ամէն (Բան ԻԷ.)։
գ. 162աբ
Վերստին յաւէլուած կրկին հեծութենէ – Եւ արդ, զորս յայտնեցից եւ յաղագս ոյց
նշանակեցից... զյոգնագլուխն պոռնկութիւն, թէ զառողջութեանն անբժշկութիւն /// (վջ.,
Բան ԻԸ.)։
71.
163աբ [Հարցմունք տոմարականք] – (սկ.) ///ոցն ընդ եւ այս է, որ ասէ... վասն զի
առաջին ամի թվականին։
72. 165ա
Վասն ԲԺ.ան կենդանակերպիցն – Առաջնոյ գիտելի է, զի Խոյն ունի ի խոյէ զնմանութիւն
դիմակին... կենդանակերպք ըստ խորհրդոյ է բաժանեալ ի վերայ մարդոյ։
73.
166ա-75բ Տաղ Ներսէսի հայրապետին է [Ներբողեան տաղաչափական ի վերայ վարուց Մեծին
Ներսէսի Առաքել վարդապետի ասացեալ. ձեռ. 3853, 115բ] – Աւրհնեալ անուն անճառ
Աստուծոյ մեծին, / Հաւր եւ Որդոյ, Հոգւոյ նոցին փառակցին... մարգարէ հոգելից
զգալոցն պատմող / եւ զուղղափառութիւն միշտ ուսուցանող։
74.
176ա-8ա [Պատմութիւն սուրբ հօրն Աբրահամու եւ Սահակայ՝ որդոյ նորա եւ Մամբրէի
ծառայի իւրոյ. ձեռ. 569, 254բ] – Աբրահամու հաւրն անուն Թաբայ էր... կուզէ զքեզ
փարաւոն առնու եւ իւր կին արասցէ։
75.
178բ-9ա [Տաղ] (հայատառ թրքերէն) – Աբդալ սիւթահէդ դիմսաւզէ կետէրէկ... պիզի սալախ
յիւզէ կիտէրէք։
76.
179ա-80բ [Տաղ Յակոբայ Սսեցւոյ] – Այս տաղ գուսական բե՛ր Ակոբ լեզուն, / տես
նելէր, տեսեր նայ ի Ղարասուն... ասող, լըսողի, գըրողի թըղտուն, տես նել՛՛
(զուգահեռ ունի թուրքերէն թարգմանութիւն)։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, հտ. Բ., աշխ. Յ.
Սահակեանի, Երեւան, 1987, էջ 273-276։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. Պհպ.
Եա (1678 թ., ԺԹ. դ.ի շղագիր) 1678 թուին. Մանուկ Խորճիով։
Ծնթ.
1678 թուականը գուցէ վերաբերում է լատինատառ տպագիր Ա-Դ. պտռկ-պհպ-ին։
2. 153բ
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Էս գիրս գրեցաւ Աճամ տ[ի]րացու Գասբար, օվ որ այս գիրս
գա[ր]դայ, մէկ բերան ասի, թէ Աստուած նրայ բանն [յա]ջողի։
3. 153ա
(1863 թ., շղագիր) 1863ին Յունվարի 2ին գրվեցավ գիրս ձեռամբս չնչից ծառայս
Աստուծոյ Կարապետ Պարոնեանց։
4. 1ա
(1866 թ., շղագիր) Այս գիրքն կպատկանի Ավետիք Մամիկոնովին, 1866ին ///։
5. 57բ
(1866 թ., շղագիր, մատիտով, լս.) 1866ին Նախիջեւան /// Ավետիք Մամիկոնեանց։
6. 164ա
(1869 թ., շղագիր, մատիտով) 1869ին Նոյեմբերի 9ին գրվեցավ ձեռամք ծառայիս Աստուծոյ
Ավետիք Մամիկոնեանց։ Въ Таганрогъ Петру Павловичу Баранову, въ Г. Еврона
Росигского барона.
7. 151բ
(1870 թ., շղագիր, մատիտով) 1870 թիւ Նոյեմբեր 18ին Պողօս Պառօնօվից ձեռն տացէ։
8. 152ա
(ԺԹ. դ., շղագիր, մատիտով) Առ իմոյ սիրելի Պէտռոս աղայ հաւր սիրով բարեւս
կմատուցանեմ, իր բոլոր ընտանեացըն բարեւս կանեն։ /// Баранову Павел Петровичу։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
պհպ. Բա, 100ա սեւ թանաքով ութանկիւն, երիցս՝ «ԱՍՏՈՒԾՈՅ ԾԱՌԱՅ ///», սեւ թանաքով
ութանկիւն, երկիցս՝ առանց գրութեան, 77ա սեւ թանաքով առանց շրջանակ, լս.՝ «AM»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. փեղկին սոսնձած թղթին՝ «38», պհպ. Բա՝ «1206/3411», 1ա՝ «ԺԷ., Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Բա, 2ա՝ անընթեռնելի բառեր, 101բ՝ «Անսկիզբն Աստված, Տէր ողորմեա», 153ա՝
«Գրվեցաւ ձեռամք Աստուծոյ ծառայիս», 153բ՝ «[Մասն հաշուեմատեանի] – /// 4 հոգի...
պապայ տիրացու 2», 154ա՝ «[Տաղ սիրո] – Հուրն սիրո իմոյս ազգի... արդ, բողբոջեն
ծառք իմաստից, օգնեա՛ Յիսուս, Փրկիչ բարի», 153բ, 154բ, 155ա լս.՝ ռուսերէն
անընթեռնելի բառեր, 180բ՝ «Հար մէ, Հար մեր, որ երկինս, սուրբ եղիցի, է եւ
ամենուն, որք են վար»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
2ա՝ կիսախորան, 153բ՝ դէմք։
3412
ՍԱՂՄՈՍԱՐԱՆ
ԼԵՒՔՈՍԻԱ
(ԿԻՊՐՈՍ) ՉԿԵ. – 1316
ԳՐԻՉ՝
Սմբատ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Ստեփանոս քհյ, Ճուան սրկ. (եղբարք)։
ԹԵՐԹ՝
298+3 (կրկն.՝ թ. 3, 154, 288). չգրուած՝ 3աբ, 3դ, 233բ։ ՊՐԱԿ՝ Բ-ԻԷ×12 (Բ 10, Է,
ԺԶ, ԺԸ 11, ԻԷ 6)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,2×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10×7)։
ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 58ա)։ ՏՈՂ՝ 16-19։ ԿԱԶՄ՝ մուգ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դրոշմազարդ կտաւ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+Դ-Զ՝ դեղնաւուն
չգրուած թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 4ա։ Ճակատազարդ՝ 30ա, 98ա, 129ա, 165ա, 198ա, 234ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական,
թռչուն։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, մանուշակագոյն,
վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին քերծուած, կապիչներն ու գամերն ընկած, լուսանցակողերը
սեւացած. գիրը խոնաւութիւնից տեղ-տեղ ջնջուած, դժուարընթեռնելի, հաճախ
անընթեռնելի, թերթերին զանազան հետքեր, թափուած մասերը լրացուած հետագայի թղթով,
2բ էջի գիրը լուացած, անընթեռնելի, թ. 8ը կարուած հակառակ. կարդալ՝ 8բ-8ա, թ. 287,
288գդ, 293՝ սխալ կարուած. կարդալ՝ թ. 285, 287, 286, 288գդ, 288աբ, 289-92, 294,
293, 295։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-2ա
[Պատճառ Սաղմոսարանի՞] – (սկ.) ///ի խորան Տեառն, ասէ Մով[սէս]... Արդ, ամենայն
սաղմոսացն պատճառ ինքն սքանչելին Դաւիթ է /// (2 բառ անընթեռնելի) պայծառացան։
Բ.
4ա-281բ [Սաղմոսարան]
Տե՛ս
ձեռ. 1642, 1ա-239ա։ 1/4ա-29բ (բ՝ չիք)։ 2/30ա-61բ (բ՝ չիք)։ 3/61բ-97ա (գ՝ չիք)։
4/98ա-128բ (բ՝ չիք)։ 5/129ա-64բ (բ՝ չիք)։ 6/165ա-97բ (բ՝ չիք)։ 7/198ա-233ա (գ՝
չիք)։ 8/234ա-81բ (է՝ չիք, ենթագլուխները խառը հերթականութեամբ՝ ա, զ, գ-ե, բ)։
Ծնթ.
Գրէթէ բոլոր էջերի ստ. լս-ներում կան հետագայի աղօթական յաւելագրութիւններ՝
17բ-8ա՝ «Ոչ է հասեալ քեզ ժամ...», 32բ-3ա ստ. լս.՝ «Ուրախացի՛ր ի Տէր, զի կատարի
զխնդրուածս քո եւ պահէ զքեզ յամենայն չարէ Աստուած», 34ա ստ. լս.՝ «Աստուած
աւգնական է քեզ, մի՛ կանչեր, թէպէտ տրտմիս յոյժ խնդութեամբ ///», 36բ ստ. լս.՝ «Ոչ
պակաս առնէ քեզ Աստուած զամենայն բարութիւնս», 37բ, 38բ, 40ա, 41բ, 43ա, 44ա, 46բ,
49ա, 50բ, 52բ՝ «Սակաւ մի նեղութիւն կրես, բայց բարի լինի քեզ», 54բ, 57բ, 65ա,
67ա, 68բ, 70բ, 71բ, 73ա, 74ա, 76բ, 78բ, 80բ, 86բ, 88ա, 89ա, 90ա եւ այլուր։
Գ.
282ա-96բ [Չափածոյ թուղթք եւ խրատք Ներսեսի Շնորհալւոյ]
1.
282ա-285բ, 287ա Տեառն Ներսիսի խրատ ուսումնականաց մանկանց ի դիմաց Այբ եւ Բենից
տառից, ոտանաւոր տաղիւ չափոյ («Ա-Ք», «ՆԵՐՍԵՍԻ Է») – Առաջին ըզքեզ տըղա, / հանէ
յիմաստըն գերակայ... զականջս քո սորա դու բա՛ց, / լսէ՛ ու ի միտ ա՛ռ, զոր աստ
գ[ր]ած։
Տե՛ս Գ.
Մուրադեան, Ռ. Պօղոսեան, Ներսէս Շնորհալու չափածոյ թուղթք եւ խրատք, Մատենագիրք
հայոց, հտ. ԻԱ. (ԺԲ. դ.), Երեւան, 2018, էջ 493-500։
2.
287աբ, 286աբ, 288գդ, 288աբ, 289աբ Բան հաւատոյ վասն անեղին եւ եղելոց,
բարառնաբար՝ ի դիմաց հայկական տառից չափաբերմամբ ոգեալ ի Ներսիսէ («Ա-Ք», «ՆԵՐՍԵՍԻ
Է») – Անըսկիզբն ասէ զԱստուած, / անեղ բնութիւն ոչ արարած... տո՛ւք փոխարէն զոր եւ
պարտիք, / զաղաւթս սուրբս, որ պաղատիք։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 470-477։
3.
289բ-92բ, 294աբ, 293աբ, 295ա-6բ Նորին բան ներտաղական ի խրատ ոգւոց համայնից, ի
դիմաց մերոյին տառից յիւրաքանչիւրս քառից («Ա-Ք», «ՆԵՐՍԵՍ») – Աստուծոյ զքեզ
մերձակայ, / խրատէ լինել թէ հաւատա... սուրբ հոգեւոր բանըս պէս-պէս, / որոց նպաստ
եղեւ Ներսէս։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 481-492։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԻԹԻՒՆ,
ԺԶ. դ.
1. 97աբ
[Տաղ յարութեան. ձեռ. 425, 9բ] (նոտրգիր, «ԳՐԻԳՈՐ») – Գոչէր հրեշտակն ի վիմէն... ի
Գալիլէայ փութացեալ / զՅիսուս տեսի յարուցեալ։
2. 233ա
[Տաղ քառասնօրեայ գալստեանն. ձեռ. 424, 43բ] (բոլորգիր) – Քրիստոս փառաց թագօորն
այսաւր եկիեալ յընծայում քառասնօրեայ գալստեամբ կատարելով զխորհուրդն, զոր
մարգարէն /// (չշարունակած)։
3. 298բ
[Աղիւսակ իմն]
Ծնթ.
Խիստ գունաթափ, անընթեռնելի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
297ա
Փա՛ռք քեզ անսահման անուն եւ անզուգական անձնաւորութիւն՝ Հայր եւ Որդի եւ Սուրբ
Հոգի, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։ Յամի եւթն հարիւրորդի
վաթսներորդի հինգերորդի (1316) ամի շրջաբերութեան հայոց տումարի, ի
հայրապետութեանն Հայոց տեառն Կոստանդնեա եւ ի թագաւորութեանն Հայոց Աւշնի, եւ ի
թագաւորութեանս Կիպրոսի ռէ Հեռէ գրեցաւ գերահրաշ եւ ամենապայծառ, լուսայիղձ եւ
բազմատենչ գիրս Սաղմոսաց, յոգնագունակ բայիւք եւ ճոխական իմաստիւք, որում
ցանկացաւղ եղեալ այսմ գեղեցիկ տառիս, բարի անուն եւ ընտրեալ քահանայն Ստեփանոս,
հանդերձ հարազատ եղբարբն իւրով՝ Ճուան սարկաւագաւն, |297բ| որ եւ ստացան զսա ի
վայելումն անձանց իւրեանց եւ յետ աստեացս բարեաց յիշատակ եւ գանձ անկողոպտելի յաւիտենական,
որ եւ կանգնեցին զգեղեցիկ եւ զպանձալի տաճարն ի քաղաքն Մաղաամ, յանուն քաջ
նահատակին Քրիստոսի՝ սրբոյն Սարգսի, յիշատակ նոցա աւրհնութեամբ [եղիցի]։
Արդ,
աղաչեմք զամենեսեան, որք աւկտիք ի սմանէ ուսմամբ կամ գաղափար առնելով, սրտի մտաւք
յիշատակեսցի՛ք զստացաւղք սորա զՍտեփանոս քահանա, եւ զեղբայրն իւր զՃուան սարկաւագ
եւ զծնաւղս իւրեանց՝ զԳրիգոր քահանա եւ զՍպիլ՝ զգնացեալսն առ Քրիստոս։ Աղաչեմ
յիշել ի Քրիստոս զտիկնայեաց տիկինն՝ զսինիջալէս աստուածապահ կղզոյս Կիպրոսի, եւ
զծնողս |298ա| իւր, այլ եւ զսպասաւորսն մեր՝ զԱւտար տիկին եւ զՄարիամ, զի բազում
են աշխատել ի վերայ մեր, յիշատակ նոցա աւրհնութեամբ [եղիցի]։
Արդ,
եղեւ զրաւ գրչութեան սորա ի կղզիս Կիպրոս, ի հոյակապ քաղաքս Լեւքոսիա, ընդ
հովանեաւ սրբոյ կուսիս Վառվառա, ձեռամբ ամենամեղ եւ անարհեստ գրչիս Սմբատա, աղաչեմ
յիշել ի Քրիստոս եւ զիմ անարժանութիւնս, եւ Աստուած յիշողացդ եւ յիշելոցս
առհասարակ ողորմեսցի, եւ նմա փառք յաւիտեանս։
Տե՛ս ԺԴ.
դ. յիշ-ք, էջ 122-123, Հմր 159, նաեւ ԺԴ. դ. յիշ-ք, Ա. (2018), էջ 308-309, Հմր
282։
296բ Ո՛վ
աստուածասէր ընթերցողք եւ լսողք հոգելից բանիցս, զստացաւղ սորա՝ զսրբասնեալ եւ
զպատուական քահանա[յ] զՍտեփանոս, եւ զհարազատ եղբայրն իւր զՃուան պատուական
սարկաւագ, եւ զծնողք սոցա՝ զԳրիգոր քահանա[յ] եւ զՍպիլ, յիշեսցջի՛ք ի սուրբ եւ ի
մաքրափայլ յաղաւթս ձեր, այլեւ զհոգի ամենամեղ գրչիս Սմբատի, եւ ամենառատն Աստուած
զձեզ յիշեսցէ։ Գրեցաւ ի թու[ին] ՉԿԵ. (1316)։
Տե՛ս
նոյն տեղում։
2ա
Զստացաւղ սորա զՍտեփանոս քահանայ եւ զՃուան սարկաւագ։
Ծնթ.
Գիրը լուացած, ընթերցումը պայմանական է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
298ա
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) Ես՝ Ստեփանոս վարդապետս, յուսով դիմեց[ի] ի սուրբ քաղաքն
Երուսաղէմ՝ երկրպագութիւն ս[ուրբ] տնաւրինականացն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, եւ
ստացայ զսուրբ Սաղմոսարանս ի հալալ արդեանց իմոց՝ յիշատա[կ հո]գոյ իմոյ, որք
աւգտիք ուսմամբ [կ]ամ [աւ]րինակելով յաղաւթս [յիշեցէ՛ք]։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 539, Հմր 787։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «3412», 1ա՝ «1235/3412», պհպ. Եբ՝ «Վերականգնված է հին ու նոր կաշվով,
հին կազմաստառով, գլխ. վերականգնիչ՝ Լ. Աղաբեկյան, Երեւան, 1977 թ.»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
3գ՝ «Ես գրեցի Մարտի ///», 3գ, 31բ՝ զանազան տառեր եւ բառեր, 128բ-9ա՝ խզբզոց,
284բ-5ա՝ «Այբուբեն՝ ա-թ»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
233բ՝ ճակատազարդ։
3413
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌՃԾԸ-ՌՃԾԹ.
– 1709-1710
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Յակոբ Թոխատցի։
ԹԵՐԹ՝
375։ ՊՐԱԿ՝ 12+Ա-Դ×8 (Դ 10)+Ա-ԼԶ×8 (Բ 2, Է 12, ԼԴ 10)+1-5×8 (5՝ 9)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,7×10,8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, սեւով սահմանագծուած
(13,5×8,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ` 210ա)։ ՏՈՂ՝ 18, 14։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով եւ գօտէնման կապիչ-ճարմանդով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
դրոշմազարդ կտաւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, դռնակի եւ Բ. փեղկի հիմնամասը վերից պոկուած, մեղատէ
հիմքով եւ նոյնպիսի ագուցիչ-ծայրով սկզբնապէս ունեցած երկու կապիչներն ընկած, Ա.
փեղկի մետաղէ հիմքերից միաւորուող գօտէնման ծայրով հագցուել է Բ. փեղկի մէջտեղում
դրուած ճարմանդին. թ. 1ի ստ. աջ անկիւնը պատռուած, թ. 1-88, 173-80ը հիմքի կարը
թուլացած, անջատուած, գրադաշտը խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքերով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 2ա-3բ
Ցանկ թէ ի քանիս – Ա. Յաղագս հարցումն Բարսղի առ Գրիքոր... ԻԴ. Քարոզ ի բան
Սողոմոնի, որ ասէ՝ Լաւ է կոյր աչօք, քան զկոյր մտօք։
Ա.
4ա-12բ Ա. Հարցմունք սրբոյն Բարսղի Կեսարացուն եւ պատասխանի եղբօր իւրոյ՝ սրբոյն
Գրիգորի Նիւսացուն – Բարսեղ ասէ՝ Յորժամ ոչ էին երկինք եւ երկիր, աստուածութիւն
ուր վերակազմէր... Գրիգոր ասէ՝ Տէ՛ր Աստուած, օրհնեսցէ՛ ըզհաւատացեալքս միաբան։
Բ.
13ա-45բ Բ. Պատմութիւն եւ խօսք Խիկարայ իմաստասիրի, զոր պա[ր]տ էք իմանալ ամենայն
մարդոյ. Վասն շահի եւ օգտութեան
Տե՛ս
ձեռ. 464, 40ա-56ա։ ա/13ա-4բ։ բ/14բ-32ա։ գ/32ա-43ա։ դ/43ա-5բ։
Գ. 46ա
[Դեղագիր] Սիպիդակ քամի ուռուցի դեղ – Կուլաբ եւ ելջվզ եւ մէկ էլ ճովզ սբիդակ
սանդալըն... գուլաբօվ խմէ, գլավանա Աստույծով։
Դ. 46բ
[Վասն Կատարինէ կուսին] – Գատարինէ սուրբ գուսն եւ նահադակըն հայցեալ է Աստուծոյ
իւր գատարման ժամանակին, թէ՝ Ո ոք որ յիշելօվ զիս իւր հոքէվարին բարի հրեշտակի,
անձըն արա՛ քախցրութեամբ ավանդէլ զհոքի նորա։
Ե. 47աբ
Յաղագս Ժ. բանից զգուշութեան ի ժամ աղօթից – Նախ չէ պարտ խօսիլ ի ժամ աղօթիցն...
այլ թողուլ զպարտս ամենեցուն։
Զ.
47բ-58բ Գ. Յոհաննու վարդապետի ասացեալ վասն աւերման աշխարհի եւ վասն գալստեան
Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ եւ վասն դատաստանի աւուրն – Մեք, որ ակն ունիմք գալստեանն
Քրիստոսի վկայութեամբ Սուրբ Գրոց... նահատակութիւն է իբրեւ զՅոբայն, եւ Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս. ամէն։
Է.
58բ-61բ Ե. Յաղագս թուելոյ զերկնային խնդութեան – Համառօտաբար թուեսցուք զերկնային
խնդութիւնն ոչ զեզականսն... զոր եւ մեզ շնորհեսցէ սկիզբն եւ վախճանն ամենայնի, որ
է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Ը. 61բ-81ա
Զ. Երանելոյն Եփրեմի վասն ապա[շ]խարութեան – Ասէ երանելի մարգարէն Եզէկիել՝
Անօրէնն եթէ դարձցի յանօրէնութեանց... եւ ի գահույս հանգուցանէ ի Քրիստոս Յիսուս,
ի Տէր մեր, որում վայել է փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ։
Թ.
81բ-127ա [Քարոզք Գրիգորի Տաթեւացւոյ, ի Ձմեռան հատորէ]
1.
81բ-94ա Է. Յայլմէ դարձեալ քարոզ վասն պահոց եւ պահեալ զԽ. (40) տիւ եւ զԽ. (40)
գիշեր, ապա քաղցեաւ – Ասէ Յոբ, թէ կեանք մարդոյ պատերազմ է ի վերայ երկրի... եւ
նորոգիլ բարի գործովք ի փառս նորոգողին մերոյ Քրիստոսի Աստուծոյն փառք յաւիտեանս
(ԻԳ.)։
2.
94ա-107ա Ը. Յայլմէ քարոզ Երիքովին՝ ի դէմս քահանայից եւ ժողովրդոց, ի բանն՝ «Այր
մի իջանէր յԵրուսաղեմէ յԵրիքով եւ անկաւ ի ձեռս աւազակաց, որք մերկացուցին զնա եւ
գնացին» – Ասեն իմաստունք, թէ բարի է միաբանիլ ընդ բարիսն... նոյնպէս ամենայն
պաշտօնեայք եկեղեցւոյ առնուն զվարձս ի Քրիստոսէ Աստուծոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեան.
ամէն (ԿԴ.)։
3.
107ա-17բ Թ. Դարձեալ քարոզ յառաջին կիրակէն, ի բանն՝ «Ճրագ մարմնոյ ակն է, եթէ ակն
քո առատ է, ամենայն» – Ամենայն բանք առակաւոր քարոզութեանցն Քրիստոսի դիւրալուր են
միանգամայն... յորում եւ զմեզ արժանաւորեսցէ Քրիստոս ողորմութեամբն իւրով
սրբութեամբ պահել զպահքս առաջի խնդութեամբ եւ յուսով հասանել յարութեան շնորհացն
եւ փառաց իւրոց, որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն. ամէն (ԿԶ.)։
4.
117բ-27ա Ժ. Նորին դարձեալ ի սկիզբն պահոց, վասն խոստովանութեան, ի բան՝
«Լուացարո՛ւք, սրբեցարո՛ւք» – Սրբութիւն աղտեղութեան ոչ միայն ի կենդանի մարդս
տեսանեմք... որ եւ զմեզ արժանի լինիլ Յիսուսի Քրիստոսի ի Տէր մեր, որ է օրհնեալ
յաւիտեանս (ԿԹ.)։
Ժ.
127ա-373բ [Քարոզք Ղուկասու Լօռեցւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 746, 1ա-236բ։ ա/127ա-37ա։ բ/137բ-47բ։ գ/148ա-60ա։ դ/160ա-9բ (վջ. տարբեր՝
այսպէս մերձենայ ի մարմինն քրիստոնէի)։ ե/չիք։ զ/169բ-87ա (անխորագիր, սկ. տարբեր՝
Յերբ տեսանէ զահաւոր եւ զանձնականն, որ ասէ...)։ է/187ա-210բ։ ը/210բ-34ա։
թ/340ա-58ա։ ժ/358բ-73բ։ ժա/298բ-323ա։ ժբ/323ա-39բ։ ժգ/234բ-66ա։ ժդ/266ա-77ա։
ժե/285ա-98բ։ ժզ-իա/չիք։
Ունի՝
–
277բ-84բ ԺԹ. Քարոզ ի բան օրինացն, որ ասէ. «Պատուեա՛յց ըզհայր քո եւ զմայր քո, զի
քեզ բարի լինիցի. շնորհաբա՛շխ Տէր Յիսուս Քրիստոս, օգնեա՛ ինձ – Եւ պարտ է գիտել,
զի Դ. բան զաւակն ծնօղին պարտական են... եւ ազատիլ ի պարտուց մեղացն յամենայնէ։
Ծնթ.
Յղւող՝ Հմր 746 ձեռագրի հմմտ. ունի խմբագրական, շարադրանքային զգալի
տարբերութիւններ։
Տե՛ս Է.
Յարութիւնեան, Ղուկաս Լօռեցին եւ նրա քարոզգիրքը, Բանբեր Մատենադարանի, Հմր 10,
Երեւան, 1971, էջ 213-236։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1բ Թվին
ՌՃԾ. եւ Ը.ին (1709) ըսկիզբն արարաք այս ժողովածուիս, ՌՃԾ. եւ Թ.ին (1710)
աւարտեցաք։ Այսմ ամի ծնաւ իմաստնացեալն Սողոմոն, ամսեանն Մայիս ԻԲ. (22). օրն
շաբաթ, Աստուած ընդ երկայն աւուրս արասցէ։
Թվին
ՌՃԽ. եւ Դ.ըն (1695) ծնաւ Հռիփսիմէն։
ՌՃԾ. եւ
Բ.ին (1703) եկաւ Լեւոնն։
ՌՃԾԹ.ին
(1710), Դեկտեմբերի Է. Պարնի որդի Թէմուրազն մեռաւ։
ՌՃԾ. եւ
Զ.ըն (1707) գնացի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ ես՝ մեղաւոր տէր Յակոբս։
3բ
Շնորհօքն Քրիստոսի ահա այս թվականիս ԱՀԱ ԿԵՆԴԱՆԻ ԵՄ (1+70+1+60+5+400+4+1+400+20+
5+200=1167+551=1718), իսկ ըզստոյգ հռոմայեցոց թվական գա ձայնէ զմեզ, զի ահա եկի։
Ո՛վ եղպայր, որ տեղեակ ես թվականն եդեալ կա, զի թէ իմանան։
277ա
Որոց արժանի արասցէ Քրիստոս Աստուած, եւս առաւել ըստացող գրոյս մեղապարտ եւ
անարժան տէր Յակոբիս (նման՝ 137ա, 210բ, 234ա, 266ա, 298բ, 323ա)։
339բ
Տէ՛ր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, փրկեա՛ եւ ազատեա՛յ զամենայն հաւատացեալս
զքրիստոնեայս այնպիսի դառն մահուանէ, եւս առաւել զգծօղ սորին՝ տէր Յակոբն (նման՝
358ա, 373բ)։
374ա
Փա՜ռք անմահին արարչի, ամենակալի, ամենազօրի եւ սկզբնական պատճառէ յԱստուծոյ Հօրէ,
ի գերակատար եւ ի գերածնունդ նորին բնութենէ, իսկակից եւ անժամանակ Միածնին Բանէ,
ի գերազանց եւ ի գերալրական բղխմանէ նորին էութենէ, ինքնահզօր եւ ամենազօր Հոգոյն
ճշմարտէ, զի որոյ տէրութիւն է անբաւելի զօրութիւն, անիմանալի իսկութիւն, անճառելի
որպիսութիւն, անհասանելի որքանութիւն, անքննելի եւ անպարագրելի, որ ոչ տեղօք
սահմանի եւ ոչ մտօք ընբռնի, քան զկարն։ |374բ| Յաղագս այսորիկ յետնեալս ի բարեաց,
ծնունդս վերջին, ի նսեմացեալ եւ երեկոյացեալ ժամանակիս եւ թափուրս ի բարեաց Յակոբ
էրէց Թոխատցի, որ անունս միայն ունիմ եւ գործս ոչ, զի ոչ գոյր ուստէք փրկութիւն
մեղսաթաւալ հոգոյ իմոյ, որ զամենայն աւուրս կենաց իմոց ծախեցի ընդ սատանայի, այլ
միայն հաւատս <միայն> մնաց կենդանի։ Վասն որոյ եւ յուսամ ի Քրիստոս եւ ի
նորին կենսատու չարչարանսն, զի սովաւ գտից զողորմութիւն ի Տեառնէ, սակս որոյ ստացա
եւ աշխատեցի ձեռամբ իմով զՔարոզ|375ա|գիրքս այս՝ ի վայելումն յանձինս եւ յիշատակ
հոգոյ իմոյ, յաղագս որոյ խնդրեմ հարց սրբազանից եւ աղերսեմ եղպարցդ մաքրագունից,
զի որում յաւուր եւ ժամանակի որք պատահիքտ զայս շահաւէտ քարոզիս՝ ընթեռնելով կամ
գաղափարելով, յիշեսջի՛ք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զիս՝ վերոյգրեալ չար եւ մեղսաթաւալ
ծերունիս, եւ զծնօղս իմ՝ հոգեւոր եւ մարմնաւոր, իսկ անզարութեան գրոյս անմեղադրելի
լիցո՛ւք եւ սղալանաց, իսկ որ օգտիք ի սմանէ եւ հաճելի իցէ Տեառն շնորհ, միայն
ան|375բ|պարսաւ մնացից ի պատահելոցդ ծարեալ Քարոզգիրքս։ Եղեւ ի ժամանակս
կաթողիկոսութեան տեառն Աստուածատուրին եւ թագաւորութեանս Վախտանգին եւ իւր որդի
Բագրատունեաց յազգէ Բաքարին, որ կայ յայժմ եւ վարէ թագաւորութիւն, զոր Տէր Աստուած
հաստատուն եւ ամուր ձեռօք պահեսցէ ի պարծանս քրիստոնէից. ամէն։ Գծագրեցաւ
թուականիս ՌՃԾԹ. (1710), յայսմ ամի ծնաւ Սողոմոն, Մայիսի ԻԲ. (22), օրն շաբաթ,
Հռէփսիմէն՝ ՌՃԽԴ. (1695)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 1բ
(1723 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՃՀԲ.ն (1723) էր /// ալպաշն Վաղթանկ ///ո դարձոյց եւ ///
դուռն փակէ ///վարի ամս[ո]յն։
2. 1ա
(1725-1778 թթ., նոտրգիր) Թվին ՌՃՀԴ. (1725) Յուլիսի գնաց Ռեճէգի աղան քաղաքէս
Երեւան /// բազում չարիքս գ/// եւ այնչափ արեան եղեղ, զոր ոչ կարեմ թվով: Արդ,
զկնի հատաւ Իսուղ փաշան եւ կալան զմելիք աշխարի ///ե Ե. Փետերվարի /// Բ. օրն
Գ.շափթ է ծընաւ Օհաննէսն։ Թուին ՌՄԻԷ. (1778), ի Փետերւարի ԺԲ. (12) Մեծ
բարեկենդանի օրն Բ.շափթէ ծընաւ Ստեփ[անոս] /// թիւին /// բերի Ե. օ///։
3. 3բ
(1766-1771 թթ., նոտրգիր) Թուին հայոց ՌՄԺԵ. (1766) Փետերւարի ԺԴ. (14), օրն
Գ.շափթէ, ես՝ անարժան տէր Յակոբս օրհնըւեցայ ձեռամբ Սարքիս վարդապետին։ Թուին ՌՄԻ.
(1771) Սողոմոն ծնաւ Յոնւարի ԺԶ. (16)՝ Առաջաւորի բարեկենդան, օրն կիրակի։
4. 373բ
(1769 թ., նոտրգիր) Թուին ՌՄԺԸ. (1769) եւ Յունիսի ԱԺ. (11) թուման տուի շահով
Յարութինին, ամսէնըն թումանին Բ. շահի։ Մարդասըպանի Մէլքօի ձեռօվ ԺԱ. (11)
մինալթուն փող, Ի. (20) լիտր ալուր, Ե. ստիլ կազ, Գ. լիդր բրինձ, Ա. լիտր աղ, ԺԲ.
(12) մինալթուն փուղ՝ Պօղոսին, Ա. թուման՝ Մօսէան ասլ/// (անընթեռնելի), Ա. լիդր
կազ, Դ. ըստիս աբրշոմ, Ա. թուման էլ՝ Մօսին։
5. 45բ
(1824 թ., նոտրգիր) Թվին հայոց ՌՄՀԳ.ին (1824) ի քաղաքեն Թիփլիզ կամ Կանճայ ռուսք
են ծուռ Զատիկ արարին, մէկ շափաթ մեր Զատեկիցեն առաչ, որ Ա. շափաթ պաս մնաց, որ
ռուսի ժամանակ էր, ոմանք պահէցին, ոմանք էլ առաչուց թվին ՌՁ. եւ երեքին (1634)
հոռոմ ազգն էլ ծուռ Զատիկ էն արէլ։
6. 1ա.ին
սոսնձած թղթին (1830 թ., շղագիր) Յիշատակ մահտեսի Մնացական Սասանեանից իւր որդոյ՝
Մկրտչին, 1830 թվին։
7. 1ա.ին
սոսնձած թղթին (1900 թ., շղագիր) Խաչատուր Մկրտչեան մահտեսի Մնացականեանից ի
յիշատակ Էջմիածնայ թանգարանին, 1900 Յուլիսի 27ն, Գանձակ (նման՝ 374բ.ին սոսնձած
թուղթ)։
Ծնթ.
Գրչութեան եւ հետագայ յիշատակարանների ամբողջութիւնը նման է տարեգրութեան։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
3բ սեւ թանաքով ութանկիւն՝ անընթեռնելի։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա.ին սոսնձած թղթին՝ «1237», «ՌՃԾԹ. – 1710, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 2ա՝ «1237»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
290բ՝ լուսանցազարդ. բուսական, թռչուն։
3414
ՍԱՂՄՈՍԱՐԱՆ
ԺԶ. դար
ԳՐԻՉ՝ Ներսէս։
ԹԵՐԹ՝
161։ ՊՐԱԿ՝ Դ-ԺԹ×12 (Դ 5, Ե, ԺԷ 11, Զ, ԺԳ 8, Ը 9, ԺԱ 6, ԺԴ 7, ԺԸ 14, ԺԹ 10)։
ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,2×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,5×7)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ` 34ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի՝ զոյգ կապիչով. միջուկը՝ տախտակ.
աստառը՝ ծաղկազարդ մետաքս։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ չգրուած թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ` 31ա, 54բ, 76բ, 124բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝
թռչնագիր, մարդադէմ, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին,
դարչնագոյն, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. վերակազմուած նոր կաշուով եւ աստառով. գրադաշտը խոնաւութիւնից
գունափոխուած, սկզբից եւ վերջից անորոշ, ընդմէջ թ. 2-3ի, 9-10ի, 74-5ի, 137-8ի
1ական, 73-4ի 5, 99-100ի 3 թերթ ընկած, թ. 5ը ընկածի փոխարէն հետագայի լրացում, թ.
74ը վերից 3/4 չափով պատռած-հանած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1642, 1ա-239ա։ 1/չիք։ 2/1ա-4բ (սկ. /// զանձն իմ խորհեցան որդոց ի
մարդկանէ..., մէջտեղից թափուած` մի՛ եկեսցէ ի վերայ մե[ր ոտք] /// եղեւ բաժին
Տեառն ժողովուրդ իւր Յակոբ..., այլ համարեա՛ զաշխատութիւնս մեր ի գործ
արդարութեանց /// վջ.)։ 3/5ա-30բ (սկ. /// խոտոյ վաղվաղակի անցցեն..., մէջտեղից
թափուած` պատմեցի եւ խաւսեցա[յ] եւ բազում եղեն, քան զթիւ ընդ զոհս /// եւ դու
Աստուած իմ մի ամենար...)։ 4/31ա-54ա։ 5/54բ-76ա (մէջտեղից թափուած` եւ ուրախ
եղիցի սիրտ իմ երկնչել յանուանէ քումմէ /// Յ[աւիտեան պահեցից նմա զողորմութիւն
իմ...], մէջտեղից թափուած՝ քակեց զամենայն պարիսպ նորա եւ /// վասն զի լոյս են
հրամանք քո ի վեր երկրի...)։ 6/76բ-99բ (որպէս զաղաւնի այնպէս մնչեցի, զի
նուաղեցան աչք իմ տեսանելոյ /// վջ.)։ 7/100ա-24բ (սկ. /// [փրկեաց] ի ձեռաց
թշնամոյն...)։ 8/124բ-61բ (մէջտեղից թափուած՝ արդարք գոհասցեն զանուանէ քումմէ եւ
բնակեսցեն /// եւ զնեղութիւնս իմ առաջի նորա պատմեցից..., եւ սրբոց առաքելոցն եւ
մարգարէիցն եւ վարդապետացն եւ մարտիրոսացն /// վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
54ա
Գոհութեամբ եւ ճշմարիտ խոստովանութեամբ անդադար փառաւորեմք զՀայր եւ զՈրդի եւ
Սուրբ [Հոգի]։ Զմեղաւք մեռեալ հոգիս յիշեա՛յ ի Քրիստոս, ո՛վ սուրբ սաղմոսերգու,
կարող է Աստուած ի ձեռս այլում ողորմութիւն առնել այլոց, եւ դուք ողորմութեան
Աստուծոյ արժանաւորիք. ամէն։
76ա Տէ՛ր
Աստուած, կարող յամենայնի, թո՛ղ զմեղս Ներսէս անարժանի. ամէն եւ եղիցի։
124բ Ո՛վ
սուրբ սաղմոսերգողք, յիշեց[է՛ք] ի Քրիստոս Ներսէս մեղաւք լցեալս, աղաչ[եմ]։
154բ Ո՛վ
սուրբ եղբայրք, յորժամ պատահիք սմա, յիշեցէ՛ք զմեղօք մեռեալ ոգիս եւ զծնողն իմ
Արիստակէս քահանային, Աստուած զձեզ յիշէ իւր միւսանգամ գալըստեան. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «1239/3414»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
35բ, 36բ, 39բ-40ա՝ զանազան մասնիկներ, տառեր, 60բ վր. լս.՝ «Ես՝ Արութիւնս
գիրեցի», «Ա-Մ»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
29բ, 52բ, 60բ՝ լուսանցազարդ։
3415
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ՌՃԸ. –
1659
ԳՐԻՉ՝
Տիրատուր։
ԹԵՐԹ՝
349. չգրուած՝ 2ա, 3բ-4ա, 5բ-6ա, 7բ-8ա, 9բ-10ա, 11բ-2ա, 13բ-4ա, 15բ-6ա, 17բ-8ա,
19բ-20ա, 21բ-2ա, 23բ-4ա, 25բ-6ա, 27բ-8ա, 32ա, 349աբ։ ՊՐԱԿ՝ 17+10+Ա-ԻԷ×12 (Ե, ԺԱ
11, ԺԴ 10, ԻԷ 14)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×11,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն
(10×6,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 97ա)։ ՏՈՂ՝ 22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի՝ դռնակով եւ երեք կապիչով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կապոյտ մետաքս. Ա. եւ Բ.
փեղկերին արծաթէ կրկնակազմ՝ դաշտը ծաղկազարդ, Ա. փեղկին՝ Խաչելութիւն («INRI»),
անկիւններում՝ աւետարանիչների խորհրդանիշերը (Ղուկասի խորհրդանիշին՝ «Յիշատակ է
կոս[տ]ղս մաղտեսի Ազարիային եւ Սուրբ Գ.խորան»). Բ. փեղկին խաչ՝ կենտրոնում
Աստուածամայրը մանկան հետ, անկիւններում՝ սերովբէք. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+ԲԳ՝ չգրուած մագաղաթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Աւետումն՝ 2բ։ Երկրպագութիւն մոգուց (Ծնունդ)՝ 3ա։ Ընծայումն տաճարին՝ 4բ։
Մկրտութիւն՝ 5ա։ Պայծառակերպութիւն՝ 6բ։ Յարութիւն Ղազարու՝ 7ա։ Մուտք յԵրուսաղէմ՝
8բ։ Խորհրդաւոր ընթրիք՝ 9ա։ Ոտնլուայ՝ 10բ։ Մատնութիւն՝ 11ա։ Ձերբակալումն,
Քրիստոս խաչընդուս՝ 12բ։ Խաչելութիւն՝ 13ա։ Յարութիւն՝ 14բ։ Համբարձումն՝ 15ա։ Հոգեգալուստ՝
16բ։ Ահեղ դատաստան՝ 17ա։ Լս-ային՝ Ծննդաբանութիւն Քրիստոսի՝ 33բ-4ա, Յովսէփի
երազը՝ 34բ, Մոգք (Ծնունդ)՝ 35ա, Փախուստ յԵգիպտոս՝ 36բ, Յովհաննէս Մկրտիչ՝ 37բ,
283ա, Քրիստոս փորձեալ ի սատանայէ՝ 39ա, Քրիստոս ուսուցանէ աշակերտացն՝ 41ա, 42ա,
45ա, 48ա, 59բ, 82բ, 102ա, 168բ, 171բ, 219ա, 224բ, 246ա, 262բ, 288ա, 302ա,
Քրիստոս եւ դպիր՝ 51բ, 65բ, 153բ, 166բ (ի տաճարի), Քրիստոս եւ Մատթէոս մաքսաւոր՝
53բ, Յարութիւն դստեր Յայրոսի՝ 54բ, Բժշկումն կուրաց՝ 55ա, Քրիստոս ուսուցանէ
ժողովրդեան՝ 55բ, 56բ, 68բ, 71ա, 87ա, 128բ, 142ա, 199բ, 201ա, 233բ, 235ա, 239ա,
294բ, 295բ, 303բ, 304բ, 322բ, Քրիստոս՝ 62ա, 129բ, 206բ, 227բ, 261բ, 268ա, 287բ
(օձն անապատի), Բժշկումն դիւահարի՝ 64ա, 201բ, 222բ, 229ա, Սաղովմոն՝ 66ա,
Գլխատումն Յովհաննու Մկրտչի՝ 71բ, Բժշկումն քանանացի կնոջ դստեր՝ 76ա, Բժշկումն
կոյրի, համեր եւ կաղի՝ 76բ, 293բ, Բժշկումն լուսնոտի՝ 81ա, Քրիստոս եւ փարիսեցի՝
85բ, 305բ, Բժշկումն կուրաց՝ 91ա, Քրիստոս եւ թզենի տերեւալից (Առակ անպտուղ
թզենի)՝ 92բ, 162ա, Քրիստոս ուսուցանէ ժողովրդեան եւ աշակերտացն՝ 99ա, Քրիստոս եւ
Կայափա յատենի՝ 110ա, Մատնութիւն՝ 111ա, Քրիստոս եւ Պետրոս՝ 112ա, 159ա, 172բ,
235բ, 326ա, 346բ, Աղօթք ի Գէթսէմանի՝ 113բ, Ձերբակալումն՝ 116բ, Կախեալ Յուդայ՝
117ա, Յովսէփ Արիմաթացի՝ 121ա, 179բ, 274ա, 342ա, Յարութիւն՝ 122ա, 180բ, Բժշկումն
անդամալուծի՝ 130բ, 203բ, Քրիստոս եւ Ղեւի մաքսաւոր՝ 131բ, 204բ, Աշակերտք հասկ
կորզէին եւ ուտէին՝ 132բ, Քրիստոս, Աստուածամայր, Յովհաննէս կամ Յակոբ՝ 135ա,
Փոթորիկ ի ծովի՝ 138բ, 216ա, Յարութիւնն դստեր Յայրոսի՝ 140ա, Քրիստոս եւ քանանացի
կինն՝ 148բ, Բժշկումն խուլի՝ 149ա, Քրիստոս եւ մանկունք՝ 157բ, 253ա, Բժշկումն
Բարդիմէոս կուրի՝ 160բ, 254բ, Քրիստոս եւ սադուկեցի՝ 165բ, 261ա, Քրիստոս Պիղատոսի
առջեւ՝ 176բ, Աւետումն՝ 188ա, Հանդիպումն Մարեմայ եւ Եղիսաբեթի ՝ 189ա,
Ճանապարհորդութիւն ի Բեթղեհէմ՝ 192ա, Աւետումն հովուի՝ 192բ, Ընծայումն տաճարին՝
193բ, Բժշկումն բորոտի՝ 203ա, Բժշկումն հարիւրապետի ծառայի՝ 210ա, Օծումն ի
Բեթանիայ՝ 213ա, Քրիստոս եւ ոմն օրինական փորձէր զնա՝ 226ա, Հուր եկի արկանել՝
236բ, Բժշկումն կարկամեալ կնոջ՝ 238ա, Բժշկումն ջրգողեալ առն՝ 240բ, Հարսանիք ի
Կանայ՝ 285ա, Քրիստոս եւ Նիկոդիմոս՝ 286բ, Քրիստոս եւ կինն սամարացի՝ 289բ,
Քրիստոս եւ Փիլիպպոս՝ 297ա, Քրիստոս եւ հրեայք՝ 306բ, 311ա, Բժշկումն ի ծնէ կուրի՝
309բ, Յարութիւն Ղազարու՝ 315բ, Քրիստոս եւ քահանայապետ՝ 318բ, Մուտք յԵրուսաղէմ՝
320ա, Քրիստոս եւ Յուդայ՝ 328ա, Քրիստոս խաչընդուս՝ 340ա։ Մատթէոս՝ 32բ։ Մարկոս՝
126բ։ Ղուկաս՝ 185ա։ Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 280բ։ Խորան՝ 18բ, 19ա, 20բ, 21ա,
22բ, 23ա, 24բ, 25ա, 26բ, 27ա։ Կիսախորան՝ 33ա, 127ա, 186ա, 281ա։ Լուսանցազարդ՝
թռչուն, բուսական, տաճար, հասկ (62բ, 94բ, 259ա, 321ա)։ Զարդագիր՝ մարդ, թռչնագիր,
կենդանագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, կապոյտ, դեղին, նարնջի,
վարդագոյն, մանուշակագոյն, մոխրագոյն, շագանակագոյն, ոսկի, սպիտակ, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. դռնակի ստ. աջ անկիւնը այրուած, մէջքն ու կապիչները նորոգուած Ի. դարում,
լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ թափուած. թերթերին զանազան հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
18բ-9ա Թուղթ Եւսեբեայ։
2.
20բ-1ա, 22բ-3ա, 24բ-5ա, 26բ-7ա Համաբարբառ (նաեւ ստ. լս.՝ Ցրուացանկ)։
3.
29ա-30բ Գլուխք։ 30բ-1ա Համաձայնութիւն։ 31աբ Նախադրութիւն։ 33ա-123բ Աւետարան
Մատթէոսի։
4.
124ա-5ա Գլուխք։ 125բ-6ա Նախադրութիւն։ 127ա-182ա Աւետարան Մարկոսի (181ա-2ա
Յարուցեալ Յիսուս)։
5.
182ա-4ա Գլուխք։ 184ա-5ա Նախադրութիւն։ 186ա-278բ Աւետարան Ղուկասու։
6.
278բ-9բ Գլուխք։ 279բ-80ա Նախադրութիւն։ 281ա-347բ Աւետարան Յովհաննու։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
280ա
Աւրհնութիւն, որ կարդայ, գովութիւն, որ լսէ, փա՜ռք տուողին եւ յիշատակ գրչիս.
ամէն։
348ա
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութիւն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. այժմ։ Արդ, գրեցաւ
սուրբ Աւետարանս թվին ՌՃԸ. (1659), ձեռամբ մեղաւոր Տիրատուր գրչի, յիշեցէ՛ք ի
սուրբ յաղօթս ձեր, եւ որ յիշէ զմեզ, յիշեալ լիցի արքայութիւնն Աստուծոյ. ամէն։
Հայր մեր, որ յեր[կինս]։ Այլեւ յիշեցէ՛ք զտէր Մարգարն, որ բազում աշխատանք կրեց՝
թէ՛ քերելն, թէ՛ կոկելն, աղաչեմ զձեզ՝ Հայր մեր ասացէ՛ք։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 867, Հմր 1326։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1.
28բ.ին սոսնձած թղթի տակ (ԺԷ. դ., նոտրգիր) Յիշատակ է ոսկեզօծ եւ համաբարբառ Սուրբ
Աւետարանս մահդասի Եարղուլոյ կողակից Հռիփսիմին, որ ընծաեաց ի դուռն Սուրբ
Երեքխորանին, ի յիշատակ հոգոյ իւրոյ, ի վայելումն եկեղեցոյ եւ մանկանց Սիոնի, որոյ
Տէր Աստուած վարձ ըստ բարեաց պարգեւեսցէ. ամէն։
123բ
Յիշատակ է ոսկեզօծ եւ համաբարբառ սուրբ Աւետարանս Հռիփսիմին, որ ընծայեաց ի դուռն
Սուրբ Երեքխորանին՝ առ ի յիշատակ հոգոյ իւրոյ, զոր եւ յիշել աղաչեմ միով Հայր
մեղայիւ, եւ դուք յիշեալ լիջիք յԱստուծոյ. ամէն։
185ա
Յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զստացօղ սուրբ Աւետարանիս զԵարղուլւոյ կողակից Հռիփսիմին եւ
զամենայն արեան մերձաւորս իմ եւ միով Հայր մեղայիւ ողորմի ասացէ՛ք։
348ա
Այլեւ յիշեցէ՛ք զմահդասի Եարղուլոյ կողակից Հռիփսիմին, որ ստացաւ զսա ի հալալ
արդեանց եւ եդ ի մէջ Սուրբ Երեքխորանին, որ է եկեղեցի կառուցեալ ի մէջ յԱգուլէաց
Դաշտին, ի յիշատակ անջնջելի եւ յաւիտենական հոգոյ իւրոյ եւ ի փառս Աստուծոյ։
|348բ| Եթէ ոք հանդիպիք սմայ կարդալով կամ օրինակելով, յիշեցէ՛ք զայրն իմ՝
զմահդասի Եարղուլին, եւ զզաւակսն՝ Զաքարէն, Մարգարէն, զՂազարէն, եւ զդստերսն իմ՝
զԽաթունջանն, զԳայիանէն, զԳուլխաթունն, զՄարգարիտն, եւ զհոգի ծնօղաց իմոց եւ զիս՝
զմեղաւոր եւ զանարժան Հռիփսիմիս միով Հայր մեղայիւ, եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի
Քրիստոսի <Քրիստոսի> Աստուծոյ մերոյ. ամէն։ Այլեւ յիշեցէ՛ք զմահդասի
Ազարիայն, որ կոստղել ետուր զերկոքիս կողմն տփոյ սուրբ Աւետարանիս արծաթապատ
կազմիւք, ոսկեզօծ եւ քանդակեալ նկարիւք՝ ի հալալ արդեանց իւրոց ի յիշատակ ծնօղին
իւրոյ եւ ի վայելումն մանկանց Սիոնի, զոր Տէր Աստուած միոյն հազարապատիկ եւ
բիւրապատիկ հատուսցէ աստ եւ ի հանդերձելումն. ամէն։ Իսկ եթէ ոք յնդանեաց իմոց
յանդքնեսցէ ի դուրս հանել եկեղեցոյ ագահութեամբ, եւ կամ թէ այլ ոք յափշտակեսցէ
գողութեամբ, պարտական լիցի հոգոյ իմոյ եւ Կայենի եւ Յուդայի նզովս ընկալցի անաչառ
եւ ահեղ ատենին Քրիստոսի Աստուծոյ։
2.
28բ.ին սոսնձած թղթին (1782 թ., շինծու բոլորգիր) Յիշատակ է սուրբ, ոսկեզօծ
Աւետարանս տիրացու Յարութս, առեցիմ հոգոյ իմոյ յիշատակ, որ է կողակից Մարիամին,
որդոց նորա՝ Ասվատուրին, Գալու[ս]տին, Մինասին եւ Ետկարին, եւ քվերց նորայ՝
Վարդիկին. ամէն։ Այլեւ յիշեց[է՛ք] եւ Աստուած ողորմի աս[ա]ցէ՛ք իւր ի միուս անգամ
գալըստ[ե]ան. ամէն, որը մեզ յիշէ, ինքն յիշեալ լիջի առաջի անմահ գառին Աստուծոյ.
ամէ[ն], եղիցի, եղիցի։ Թվին ՌՄԼԱ.ին (1782), որ ստացամ սուրբ Աւետարանս. ամէն։
3. 1ա
(1906 թ., շղագիր) Աւետարան բոլորագիր, գրեալ եւ զարդարեալ պէս-պէս նկարօք,
ծաղկօք, թռչնագրովք եւ այլ կենդանագրովք ի ձեռն Տիրատուր գրչի ի վերայ մագաղաթի, ի
թվին ՌՃԸ. (1659), թուղթ 348ա՝ յիշատակարան։ Ստացող սուրբ Աւետարանիս է «Զմահդասի
Եարղուլոյ կողակից Հռիփսիմէն, որ ստացաւ զսա ի հալալ արդեանց եւ եդ ի մէջ Սուրբ
Երեքխորանին, որ է եկեղեցի կառուցեալ ի մէջ յԱգուլեաց Դաշտին», թուղթ 348ա, 123բ,
185ա՝ յիշատակարանք։ Իսկ արծաթապատողն է, «Զմահդասի Ազարիայն, որ կոստղել ետուր
զերկոսին կողմն տփոյ սուրբ Աւետարանիս արծաթապատ կազմիւք, ոս|1բ|կեզօծ եւ
քանդակեալ նկարիւք, ի հալալ արդեանց իւրոց», թուղթ 348բ։ Վերջին ստացող սուրբ
Աւետարանիս է ոմն տիրացու Յարութ խաչագող, զի առ ի անհետ առն[ե]լոյ զյիշատակ եւ
զյիշատակարանսն յիշեալ Հռիփսիմէի եւ Ազարիայի՝ ծածկեալ, փակեալ էր զերեսս նոցին
թանձր թղթով (որք գտանին յերես 348ա, 123բ, 185ա), զորս եւ մեք զգուշութեամբ
թանալով, ջրով ի բաց հանաք եւ ընթերցաք։ Իբրեւ նմուշ եւ օրինակ այսօրինակ
խարդախութեան յիշեալ խաչագողին թողաք միայն զմի հատ (տե՛ս թուղթ 28բ յիշատակարան),
յոյր վերայ գրէ՝ «Յիշատակ է սուրբ ոսկեզօծ Աւետարանս տիրացու Յարութս, առիցիմ
հոգոյ իմոյ յիշատակ, թվ[ի]ն ՌՄԼԱ. (1782)»։ Մատենադարանապետ Սահակ վարդապետ Ամատունի
Օշականցի, 20 Մայիսի 1906 ամի։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1307. Աւետարան. մագաղաթեայ գրեալ ի թվ. ՌՃ[Ը]. – 1659»,
պհպ. Աա.՝ «1307/3415», 1ա՝ «ՌՃԸ. – 1659, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]»։
3416
ՂԱԶԱՐ
ՋԱՀԿԵՑԻ, ԵՐԳԱՐԱՆ
ԹԻՖԼԻԶ
ՌՄԺԵ. – 1766
ԳՐԻՉ՝
Դաւիթ դպիր։
ԹԵՐԹ՝ 72+1
(կրկն.՝ թ. 4, ստ. լս. գրչի էջակալում՝ 5-144, որ է՝ 1ա-69ա)։ ՊՐԱԿ՝ 1-18×4 (1՝ 5,
12՝ 2, 18՝ 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,8×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն, սահմանագծուած (14,2×7,7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 39ա)։ ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝
բաց շագանակագոյն կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ թուղթ (Ճաշոց (՞), ԺԷ. դ.,
ստացուած 1 թերթի ընդերկայնակի եւ ընդլայնակի հատումով (բնագիրը կտրած). 15,5×9,5.
միասիւն (14×9). բոլորգիր (Բ. կազմաստառ). տող՝ 20). լուսանցակողերը՝
մանուշակագոյն։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
(գծանկարային) – Լուսանցազարդ՝ խաչ, ծաղիկ։ Զարդագիր՝ թռչնագիր: Գոյն՝ սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին տեղ-տեղ քերծուած, լուսանցակողերը կեղտոտուած. գրադաշտը
խոնաւութիւնից գունափոխուած, թանաքի զանազան գծեր, սկզբից անորոշ քանակի թերթեր թափուած,
թ. 65ի մէջտեղի հատուածը պատռուած, լրացուած հետագայի չգրուած թղթով, որի
հետեւանքով գիրն անընթեռնելի։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-69բ
[Երգարան արարեալ տեառն Ղազարու վարդապետի Ջահկեցւոյ]
1. 1աբ
[Երգ Աւետեաց Աստուածածնին ի Ղազարու ամէնիմաստ ախոյեանին հաւատոյ, քաջաքարոզ
միաբնակ հայրապետին Ճահկեցւոյ] – (սկ.) /// եմ Տեառն իմոյ աղախին, / հզօր եւ մեծ
արքային... զպարտս Ադամայ քեւ բարձաւ / եւ զդատակնինք մեր լոծաւ։
2. 1բ-2ա
Երգ Աստուածածնի՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու («ՂԱԶԱՐ») – Ղեկ
հաւատոյ, մա՛յր թագուհի, / ամէնօրհնեալ սուրբ տիրուհի... ակնարկեալ ազատեա՛յ
սո՛ւրբ կոյս, սո՛ւրբ կոյս, ողորմեա՛յ խղճոյս։
3. 2աբ
Երգ Աստուածածնի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («ՂԱԶԱՐ») –
Ղանբարայփայլեալ սուրբ Կոյս, / ի քէն մարմնացաւ Յիսուս... որ զԱստուած մարմնօվ
ծնար, ո՛վ սրբուհի մայր եւ կոյս։
4. 3աբ
Երգ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու՝ Աստուածածնի («ՂԱԶԱՐՈՒ») – Ղեւտական
ծնունդ ամենակոյս, ո՛վ մայր, անհասին, / արարչ[ը]նկալ երանական, ծնօղ անբաւին...
բանտարգելոց եւ գերելոց տո՛ւր ազատութիւնն, Աստուածն։
5. 3բ-4բ
Երգ Ծննդեան Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («ՂԱԶԱՐՈՒ») –
Ղամբարափայլ սրբոյ տօնիս, աւետիս, / ի միտ առցո՛ւք զխորհուրդ բանիս, աւետիս...
յայսոց չարաց զերծեալ փրկին, աւետիս։
6. 4բ-5բ
Երգ Ծննդեան՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Հրեշտա՛կք եւ մարդի՛ք,
ահա ցնծացէ՛ք, / երկնի եւ երկրի իմա՛ց արարէք... սուրբ Կոյսէն ծնեալ այսօր, այսօր,
օր, օր, օր, / զայն քրիստոնէից Աստուածն, օր, օր, օր։
7. 5բ-7ա
Երգ Տեառնընդառաջին՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու («ՏԵԱՌՆԸՆԴԱՌԱՋԻՆ»)
– Տօն սրբութեանս այս աւանդեալ, / ի Մովսիսէ պարապնդեալ... եւ զօրհնութիւնն Տեառն
երգեսցո՛ւք / եւ գոհութեամբ փառատրեսցո՛ւք։
8. 7աբ
Երգ Մկրտութեանն Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Այսօր անհաս
եւ անսկիզբն, անեղ ծնունդն հայրական, / ձուլեալ մարմնօվ աստուածային, / եկեալ ի
սուրբ Որդանան... եւ մարդիկ ընդ հրեշտակաց զմկրտեալն միշտ օրհնեն գետ Յորդանան,
յորդ՛՛։
9. 8աբ
Երգ առաջին աղուհացի կիրակին՝ ի դէմս Ադայմա, նորին տեառն Ղազարու վարդապետին
Ճահկեցու («ԱԴԱՄԱՅ») – Ամենակալն հաստիչ բնութեան, / զԱդամ ըստեղծեալ եդ ի դրախտին
վայելչութեանն... եւ սերօբէն դեմ յանդիման ըզդուռն փակեաց լալով Ադ՛՛։
10.
8բ-9ա Երգ մեծի Պահոց երկրորդի կիրակէին նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«Ի ՂԱԶԱՐՈՒ») – Իսկականին ծնունդ անեղ Որդիդ տիրական, / ընդ անառակին առ քեզ
գոչեմ արքայդ սիրական... ես եմ մեռեալ, դու կենդանի, զիս կենդանացո՛ Աստուած
անուան՛՛։
11.
9բ-10ա Երգ վասն անառակի որդոյն՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Առն
Աստուծոյ էին, ասէ, երկու որդիք, / արդ, առաջին էրէց հրեշտակք, կրտսեր՝ մարդիք...
զգեցու զըզգեստն իմ կուրոսեալ եւ զարդաեաց։
12. 10բ
Երգ ի դէմս տնտեսին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Տնտես գոլով ազգ
մարդկային, / նախկին եղեալ ի մէջ դրախտին... քսան ցորենոյ մարմնաւորին, / Յիսուս
ձիթոյ հոգեւորին։
13.
11ա-2ա Ի դէմս մեծատանն եւ Ղազարու նոյն կիրակին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին
Ճահկեցու («ԱՂՔԱՏԱՑ ՅՈՅՍ») – Արդ, մեծատուն փափկասիրեալ, / պորտասպասիւք
ախտասիրեալ... ընդ անուանակցիս ոչ նմանեալ, / աղքատութեանն վարս ըստացեալ։
14. 12աբ
Երգ ի դէմս դատաւորին՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու – Դատաւորին
անյիրաւին, / մատնեալ եղէ ի ձեռս նորին... դատաւորիս իմոյ ուսոյ, / առնել ըստ
կամաց հոգոյս մարմնոյ։
15.
12բ-3ա Ի դէմս փարիսեցոյն եւ մաքսաւորին նոյն կիրակէին՝ նորին տեառն Ղազարոյ
վարդապետին Ճահկեցու – Ի տաճարն արք երկու ելին, / միմեանց դիմակ աղօթէին...
նոյնպէս եւ ես փառասիրեալ, / զանցաւորօքս փքացեալ։
16. 13աբ
Երգ վեցերրորդ կիրակէի Մեծի Պահուցն. երգ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«ՂԱԶԱՐՈՒ») – Ղօղեալ սարսիմ ամօթալի, / վասն իմ չարեացն անտանելի... քում
գալստեանդ ոչ սպասելով, արա՛ պահել զօրէնս փրկիչ փրկ՛՛։
17.
13բ-5ա Երգ Ղազարոյ բարեկամին Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«Ի ՂԱԶԱՐՈՒ ԱՌ ՂԱԶԱՐ») – Ի սկզբանէ Բանն Աստուծոյ, / վասն Ադամայ նախկին
մարդոյ... զյետնեալ ծառայս մի մուռանար, / ո՛վ սրբազան Տէրդ իմ Ղազար։
18.
15ա-6ա Երգ Ծաղկազարդի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («ԾԱՂԿԱԶԱՐԴԻ») –
Ծնդուն Հօր անեղ Որդին, / նստեալ ի կառս հրեղենին... որթօք, ծաղկօք եւ շուշանօք, /
ծառօք, նռնօք եւ խնծորօք։
19.
16ա-7բ Երգ Մեծի հինգշաբթի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Ո՛վ մեծ
խորհուրդ սքանչելի, / եւ սրօբէիցն անմատչելի... միանալով անանջատեալ, / դաշմամբ
սիրով ոչ հեռացեալ։
20. 17բ
Ողբ առ Խաչն Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Աստուածածինն
կայր առ խաչին, / ասէր. «Յիսո՛ւս, որդեակ իմ, վա՛յ... ըզտէրն մեր ի խաչին վա՛յ,
զՅիսուս Փրկիչն ի փայտին։
21. 18աբ
Երգ Զատկի Յարութեան՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Գառն Աստուծոյ ի
սպանդ վարեալ, / եւ ի խաչին պատարագեալ... արդ, ձեզ մեծ աւետիս, Քրիստոս յարեաւ,
յարեաւ, յարեաւ։
22.
18բ-20ա Դարձեալ երգ Յարութեանն Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին
Ճահկեցու – Անտանելին մարմնով տարեալ, / ի փայտ խաչին անդ բեւեռեալ... եւ ի քաղաքն
իսկոյն եկին, / ընկերակցացն պատմէին։
23. 20աբ
Երգ նոր Կիրակէի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Յետ ութ աւոր
կիրակէի, / աշակերտացն դարձեալ յայտնի... Յարութիւնն հաստատեցաւ, / ապա փառօք վեր
համբարձաւ։
24.
20բ-1ա Երգ Համբարձմանն Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«ՀԱՄԲԱՐՁՄԱՆ») – Հօր ծոցածին Յիսուս որդի Սրբոյ Կուսին, / յետ Յարութեանն
երեւեցաւ մետասանին... նա ինքն ելեալ եւ ընդ աջմէ ծնողին նստեալ, / զփառս մեծի
արքայութեանն մեզ խոստացեալ։
25.
21ա-2բ Երգ ի դէմս Հոգոյն Սրբոյ՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («ԱՌ
ՀՈԳԻՆ ՍՈՒՐԲ») – Ամենակալ մեծ զօրութիւնն, / եւ փրկական առատութիւնն... յոյս
փրկութեանն քրիստոնէից, / Հօր եւ Որդոյ միշտ փառակից։
26.
22բ-3ա Երգ այլակերպութեանն Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու
(«ՎԱՐԴԱՎԱՌԻՆ») – Վարդն Յիսուս ի լեառն Թաբօր գործեաց հանդէս, / առ ըզՊետրոս ընդ
Յակոբաւ եւ զՕհաննէս... նորոգեալ պայծառացաք օրս ահաւոր, / եւ ըզգեցաք հանդերձ
լուսոյ եւ փառաւոր։
27.
23ա-4ա Երգ վերափոխման Սուրբ Աստուածածնի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին
Ճահկեցու («ՎԵՐԱՓՈԽՄԱՆ») – Վերնական պետն այսօր իջեալ, / զաստուածուհի կոյսն
ողջունեալ... ի հրեշտակաց փառատրեցեալ, / եւ ի մարդկանց միշտ օրհնեցեալ։
28.
24ա-5ա Երգ սրբոյ Խաչին Քրիստոսին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«ՍՐԲՈՅ ԽԱՉԻՆ») – Սանդուխտք կենաց մեզ ճանապարհ եւ տապան կենդանութեանն, /
զդատակնիք մեղաց լուծեալ բացեր զդուռն ողորմութեանն... նեղելոց ընդարձակումն եւ
հալածիչ հեծութեանն, ո՛վ սուրբ նշան։
29.
25ա-6ա Երգ սրբոյն Էջմիածնի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («Ի
ՂԱԶԱՐՈՒ») – Ի տանս հայոց կառոցելոյդ զարմանամ, զարմանամ, / ահեղայհրաշ մեծի
փառացդ յոյժ սոսկամ, յոյժ սոսկամ... Ղազար գերոյս այց արա՛ տուն եւ տեղի Տեառն
մերոյ։
30.
26ա-30ա Ներբողեան ի դէմս սրբոյ Էջմիածնի՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին
Ճահկեցու – Էջմիածի՛ն, մա՛յր հաւատոյ, / ծիրանափայլ կազմեալ լուսոյ... ընկա՛լ
Ղազարս ի գութ սիրոյ, / որ եմ ծառայ եւ որդի քոյ։
31. 30աբ
Երգ ի դէմս սրբոյն Երուսաղէմայ՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («Ի
ՂԱԶԱՐՈՒ») – Իսկագոյն քաղաք ազնիւ, ամենագով, հռչակեալ ի մէջ տեզերաց, / ազանց
ներբողին եւ գրուատեալ ի հրեշտակաց եւ ի մարդկանց... եթէ ի հնումս եւ ի նորումս
կարօտին քեզ ազգ մարդկան։
32. 31աբ
Երգ ի դէմս սրբոյ եկեղեցու՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Կարմիր եւ
ըսպիտակ խնծոր գովելի, / եղբօր որդիակ իմ տիպ քոյ հրաշալի... խնայեա՛յ ի ծնունդ
քոյ սուրբ լուսաւորչի, / նայ Ղազարու եւ սոսկ բանիս երգողի։
33.
31բ-2ա Երգ սրբոց հրեշտակապետաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«ՀՐԵՇՏԱԿԱՑ ԲԱՆՔ») – Հրանիւթք անմահ եւ անմարմինք գերամբարձեալք, / աթոռք փառաց
հաստատութեանն անշարժ տեսեալք... զԵրրորդութիւնն ընդ ձեզ օրհնել միշտ յաւիտեան։
34.
32ա-3բ Երգ սրբոց նահապետաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («ՆԱՀԱՊԵՏԱՑ
ՍՐԲՈՑ») – Նախկին ծնօղ մեր առաջին, / եւ ձեռաստեղծն այն արարչին... լերո՛ւք
միջնորդք առ Տէր Աստուած, / փրկել ըզմեզ վշտաց մեծաց։
35.
33բ-4բ Երգ Դաւթի մարգարէին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Դաւիթ՝
Յեսսեայ կրտսեր որդին, / վարդատեսել զարմանալին... Տեառն առաջի մեղայ գոչօղ, /
մեղուցելոց յոյս հաստատօղ։
36.
34բ-5ա Երգ սրբոց մարգարէից՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Հոգին
Սուրբ շարժեալ, / զմարգարէս իւր կոչեալ... զբանս տնօրէնութեանն յայտնի ըստոյգ
ճառեալք։
37.
35ա-6բ Երգ սրբոց առաքելոցն Քրիստոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու –
Աստուածազարդ գնդից ազանց, / նւիրելիք ամոլք փառանց... պահել զհաւատս մեր յորսողաց,
/ եւ ի հնարիցն թշնամեաց։
38.
36բ-7ա Երգ ՀԲ. (72) աշակերտացն Քրիստոսին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին
Ճահկեցու – Բովք ընտրութեանն հալոցք հոգոց, / յար եւ նման վերին զուարթնոց... եւ
փրկեսջիք զմեզ ի չարաց, / յախտից մեղաց եւ տանջանաց։
39.
37ա-8ա Երգ սրբոյ Կարապետին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու («ՂԱԶԱՐՈՒ»)
– Ղամբարաշատ ջահիւք լուցեալ զարդ եկեղեցու, / աւարտ հնոյ եւ հիմն նորոյ... սուրբ
Կարապետ անբիծ աղաւնի, / մաքուր տատրակդ ի յանապատի։
40. 38աբ
Երգ սրբոյն Ստեփաննոսի՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ջահկեցու («ՂԱԶԱՐ») –
Ղեկաւար ի ծով կենցաղոս, / հրեշտակատիպդ ի բիւրոց... ծաւալեալ ի շրթունս համայն
մանկանց եկեղեցու քաղցրացեալ սուրբ Ստեփաննոս պարծանք։
41.
38բ-9բ Երգ սրբոյ Լուսաւորչին՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու – Ի
յԱնակայ հօրէ ծնեալ, / եւ ի փշոյ վարդ մեզ բուսեալ... եւ ի ձեռաց իւր թշնամոյ, /
լուսաւորիչդ ազգիս մերոյ։
42.
39բ-40ա Երգ Լուսաւորչիցն հայոց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու –
Բարթողիմէոս լուծս եզանց գնէր, / Յոդայ Յակոբեան զարտորեաս մեր հերկէր... աշտարակք
հզօրք եւ պատուարք հաւատոյ, / հիմունք եւ որմոնք Սիօնի մայր մերոյ։
43.
40բ-1ա Երգ որդոց եւ թոռանց սրբոյ Լուսաւորչին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին
Ճահկեցու – Սուրբ եւ մաքուր ընտրեալ որդիք, / Աբրահամու մեծ շառաւիղք... եւ
պահապան աննիրհելիք, / դրանց դժոխոց անվանելիք։
44.
41բ-2ա Երգ Մեծի Ներսէսի հայրապետին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու –
Մաքուր ծնունդն ըսքանչելի, / սաղմ եւ արմատն Պարթեւի... եւ զլինելոցն անդ
խօսեցեալ, / ապայ զհոգին իւր աւանդեալ։
45. 42աբ
Երգ սրբոյն Սահակայ՝ նորին Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Մեծն Իսահակ երանելի, /
քաղցրաճաշակ արմաւենի... յորում ծնեալ՝ նոյն օր մեռեալ, / ի յԱշտիշատ փառօք
թաղեալ։
46.
42բ-3բ Երգ սրբոյն Մեսրօպայ վարդապետին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
– Սուրբն Մեսրոպ մեծ թարգմանիչ, / վարդապետաց միշտ ուսուցիչ... լոյսն ի յերկնից առ
նայ ծագեալ, / ի Յուշական գեօղն ամփոփեալ։
47.
43բ-4բ Երգ սրբոյն Յակոբայ Մծբնայ հայրապետին՝ նորին Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
– Երջանիկ սուրբ հայրապետ հովիւն ընտրեալ, / եւ սուրբ Յակոբ մարմնով հրեշտակ
վարուք ճգնեալ... բա՛րձ ըզցասումն եւ զպատուհաս, որ մեզ տիրեալ / եւ Յակոբայ
միջնորդութեամբ Տէր մեր օրհնեալ։
48.
44բ-5բ Երգ սրբոյն Նիկողայոսի սքանչելագործ հայրապետին Զմիւռնոյ՝ նորի[ն] տեառն
Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Մեծ երջանիկն երանելի, / Նիկողայոս այր ցանկալի...
ոչ համանման, այլ կարի խորդ, / միշտ հեղգութեամբս աւելորդ։
49.
45բ-6բ Երգ սրբոյն Գրիգորի Տաթեւացու՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«ՂԱԶԱՐ») – Ղամբարափայլ լուսով լցեալ եւ պատուական, / գորովագոթ հայր հոգեւոր
զարմանազան... վառեր զկանթեղն խաւար մեծի մերոյ լուսաւորչեան, / ի Տաթեւու
արժանաւոր գահն ընտրական։
50.
46բ-7ա Երգ սրբոց հայրապետաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Սուրբ
հայրապետքն մեր ընտրեալք, / եւ վարդապետք աստուածարեալք... մանկան ձերոց սուրբ
վարժարանք, / զմեզ պահեսջիք միշտ անվտանք։
51.
47բ-8բ Երգ սրբոց մարտիրոսաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Լուան
ըզձայն կենդանարար, / սուրբ մարտիրոսքն ազդարար... նահատակաց մաքուր գնդից, /
արա՛յ զմեզ հանդիսակից։
52.
48բ-9բ Երգ սրբոց Հռիփսիմեանց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«ԳԵՂԵՑԻԿՔ») – Գեղեցկութեամբ հռչակեալ / արեւմտեան արեգակ ի Հայաստանս
ճառագայթեալ... վասն մեր լերո՛ւք բարեխօսք, սուրբ Հռիփս՛՛։
53.
49բ-50բ Երգ սրբոց կուսանաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Փեսայն
երկնից յերկիր իջեալ, / ի սուրբ կուսին յարգանդ բնակեալ... հայցմամբ նոցին
աղերսանաց, / եւ մի՛ զրկեր զմեզ ի փառաց։
54.
50բ-1բ Երգ սրբոց ճգնաւորաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Սուրբ
ճգնաւորք յանապատին, / ի վարս ըստացեալ հրեշտակային... պոռնկութեանն դիւին
յաղթեալք, / եւ զօրութիւնս իսպառ ցրուեալք։
55.
51բ-2ա Երգ սրբոյն Աբգարու թագաւորին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու –
Քաջագօտիքն Աբրահամու քետորական, / Արշակունեաց ազգն հզօր պարթեւական... ազգս
հայոց այսու մասին անդրանկացեալ, / որ մինչ Յիսուս յերկրի գոլով հաւատացեալ։
56. 52աբ
Երգ սրբոյն Տրդատայ թագաւորին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Մեծ
թագաւորդ Արշակունեաց, / պետ եւ իշխան հայոց մեծաց... անտանելի մեծ ճգնաւոր, ո՛վ
սուրբ Տր՛՛։
57.
52բ-3ա Երգ սրբոյն Կոստանդիանոսի թագաւորին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին
Ճահկեցու – Կոստանդիանոս սուրբ թագաւոր իլատական, / եւ նշանաւ սրբոյ խաչին տէրունական...
ըզչար հերձուածն Արիոսի ոչ ընկալեալ, / հալածելով առնէր զնոսա վտարանդեալ։
58. 53բ
Երգ սրբոց Թէոդոսեանց թագաւորացն՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու –
Աստուածատուրն Թեոդոս մաքուր արքայն, / զոր արծւոյ բերեալ ըզթագն պատուական...
հալածելով ըզՄակեդոն, Նեստորիոս, / դաւանելով միով բնութեամբ ըզմի Քրիստոս։
59. 54աբ
Երգ սրբոց Ոսկեանց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Պարգեւք փառաց մեզ
հայոց, / սուրբն ոսկեանք ի բիւրոց... ներընտրելոց փարելիք, / յեկեղեցոջ տօնելիք։
60.
54բ-5բ Երգ սրբոց Սուքիասանց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Սուրբն
Սուքիաս երանեալ, / Ոսկեանց կրօնից հետեւեալ... նայ եւ կարի տենչալիք, / մեր
աշխարհին հրաշալիք։
61.
55բ-6ա Երգ սրբոց Ղեւոնդեաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Այսօր
ողբս առեալ պարտ է մեզ յօրինել, / եւ զԵրեմիաս ընդ մեզ առեալ ածել... արդ, օրհնեալ
ըզՀայր եւ զՈրդին գովեսցուք, / զՍուրբ Հոգին Աստուած միշտ բարեբանեսցուք։
62.
56բ-7ա Երգ սրբոց Վարդանաց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Սուրբն
Վարդան պետն հայոց, / զօրաց գնդից գումարելոց... անուշահոտ պատարագեալք, /
զԱստուած ընդ մեզ հաշտեցուցեալք։
63.
57բ-8ա Երգ սրբոց Ատոմենց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Զարմանալին
Ատոմ արին ի սէր վառեալ, / նորին որդի Վարոս ընտիր գեղազարդեալ... արագահաս գոլով
առ մեզ միշտ տօնօղաց, / եւ ազատել զազգս եւ զազինս ի թշնամեաց։
64.
58ա-9ա Երգ սրբոյն Գէվորքեայ զօրավարին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու
(«ՂԱԶԱՐՈՒ») – Ղամբալ լուսոյ մեզ յայտնեալ սրօբէ, վարդ ի մարմնի, / վայելչագեղ,
զարմանատիպ ոսկեփետուր աղաւնի... փրկեա՛յ ըզնայ յայսոց դիւաց եւ ի չարեաց, որք
որսան, ո՛վ սուրբ Գէվորք քաջ զինաւոր։
65.
59ա-60ա Երգ սրբոյն Մինասայ զօրավարին՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու –
Խոստովանօղ եւ մեծ վկայն, / յաղթօղ զինուրն յԵրրորդութեան... վշտացելոց միշտ
ձեռընհաս, / փրկէ զծառայս իւր անվնաս։
66.
60ա-1ա Երգ սրբոյն Սարգսի զօրավարին՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու –
Սուրբդ Սարգիս միշտ զօրական, / եւ մարտիրոսդ պատուական... լերո՛ւք միջնորդք եւ
բարեխոս, / պահել զծառայս ձեր Ղազարոս։
67. 61աբ
Տեառն Ղազարու քաջին երջանկի՝ յաղագս ըԶմիւռին մեծի քաղաքի տարաժամ մահուան, որ
ցուցաւ անտի վասն հաշտութեանն բարձրելոյն երկնի։ Արդ, նախ յերեսուն Տէր ողորմեա՛յ
եւ հինգ-հինգ տուն ձայնիւ բառբառեայ, յետ այնորիկ ողբով զայս երգեա՛յ, որ յիսուն
թիւ լըման ասա՛յ – Արարչագործ խնամող տածիչ, / ամէնողորմ եւ կեցուցիչ... լերո՛ւք
միջնորդ առ Տէր Յիսուս։
68. 62ա-3ա
Երգ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու վասն կսկծանաց անձին իւրոյ վշտաց –
Սրօբէվարս հրեշտակական, / զոր ի Շատիկ յանապատն այն... վա՛յ ինձ, եկայք դուք
ողբ՛՛։
69. 63աբ
Երգ վշտացելոց անձանց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Նախատինք իմ
նախատանաց արժանի, / մատնեալ եւ ի ձեռս բանսարկուին գերի... Ղազարու պատմուճանն
նախկին պարգեւեա՛յ / եւ ի պարս երջանկաց խառնել հրամայեա՛յ։
70. 64աբ
Երգ վշտացելոց անձանց՝ նորին տեառն Ղազարու վարդապետին Ճահկեցու – Սուտ կենցաղոյս
հետեւեցայ, / ի ծով մեղաց ընկղմեցայ... եւ ի ժանեաց չար գազանեաց, աւա՛ղ, վա՛յ
ինձ, զի ոսոխն իմ։
71.
64բ-5բ Ողբ ի վերայ Հայաստան աշխարհին՝ նորին տեառն Ղազարոյ վարդապետին Ճահկեցու –
Երկինք երկնից, սուք առեալ աղէխարշ լալով ողբացէ՛ք, / խորոց սրտիւ եւ հառաջմամբ եւ
եղուկ աւաղ կարդացէ՛ք... ես Ղազարոս վատաբախտ, ամենաթշուա[ռս մեղօք լի, / աչօք
իմօք զայս տեսեալ, զողբս առեալ լալով երգեցի]։
72.
65բ-7ա Երգ բուն բ[արեկենդանին՝ նո]րին տեառն Ղազարու [վարդապետին Ճ]ահկեցու –
Ե[կա՛յք այսօր] ժողովեսցուք, / [Տեառն Աստուծոյ փ]առս տացուք, / զեղբայրական սէրն
ըստասցուք, / ներգործաբար ի կիր արկցուք... Ղազար անուն երգօղ բանի, / հայցեմ
եղբարց[դ] աղերսալի, / յիշել զիս առ Տէրն ամենի։ Վերջ։ Հաստ ու բարակն է մէկ գին,
/ վա՛յ գա բարակ մանողին։
– 67բ-9բ
Ցանկ երգարանիս սրբոյ – ա. Վասն Աւետեաց... [հբ.] Վասն Բուն բարեկենդանին։
Տե՛ս
Ղազար Ջահկեցի, Երգարան, Կ. Պոլիս, 1737, էջ 1-255։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԹ. դ.
1. 71աբ
(նոտրգիր) [Տաղ Աստուածածնին] – Ի քէն աղերսիւ հայիցեմք, Սո՛ւրբ Աստուածածին,
ան[դա]դար բարեխօսեա՛ Որդույդ Միածնիդ... որ աւազակին բացեր զդըրախտն եդեմական,
բա՛ց եւ զմեզ մեղաւորացս զդուռն ողորմութեան։
2. 72ա
(բոլորգիր, լս.՝ Բ.շաբթի) Հինգերորդ կիրակէին – Իննեակ դասուց հրեշտակաց,
յերկնային զօրաց, / բարեխօսեցէ՛ք առ Տէր մեզ մեղաւորաց... Քրիստո՛ս, բարերար,
հայցմամբ տեսանողաց, / ի մեզ ողորմեաց։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
70ա
Յիշատակարան. Շնորհօք եւ ողորմութեամբն Աստուծոյ ամենազօրին տպեցաւ գիրքս այս ի
հայրապետութեանն տեառն Սիմէոնի սրբազան գերընտիր կաթողիկոսին ամենայն Հայոց, որ
երկնայհանգոյն Աթոռն Սրբոյն Էջմիածնի։ Ի թվոջ Փրկչին 1766ին, եւ ի հայոց մեծաց
թվին 121 եւ 5ին (1215), Փետրվարի ամսոյ 24ին, ի մայրաքաղաքն Թիֆլիզ։ Այլեւ յիշման
արժանի վարկջիք ըզԷնագէթէցի հանգուցեալ տէր Յոհանի որդի դպիր Դաւիթս եւ զիմ
հանգուցեալ ծնողքս, որ կարի աշխատութեամբ ջանացի գրել զայս վայելուչ Երգարանս, որ
եւ դուք լինիք յիշեալ ի Տեառնէ Աստուծոյ, ո՛ղջ լերուք. ամէն։
Ծնթ.
Յիշատակարանի առաջին նախադասութիւնը քաղուած է տպագրից (էջ 254)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 72բ
(1796 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է այս Երգարանըս ախլցխացի Ղաւուղչի Պալի որդի Թարզի
Պողոսին, որ տվաւ իւրան աշակերտ Երանուն, Աստուած իրեն ընկեանց տացէ. ամէն։ Երանիս
գրեց ի թվին ՌՄԽԵ.ին (1796) Օգոստոսի ԻԵ.ին (25)։
2. 70բ
(1819 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է Ղազարու Տաղարանս ախլքալաքցի նալբանդ Պետրոսի դուստր
հանգուցեալ Կատարինին, որ էր կողակից ղաուխչի Պալի որդի տիրացու Յօհաննէսին, որ
տուաւ յիշատակ Կարսցի նորընծա տէր Յօհաննէսին։ Աստուած բարի վայելումն տացէ, քանի
որ արծարծէ, միոյ Հայր մերիւ յիշէ, եւ նա յիշեալ լինի առաջի Աստուծոյ։ Գրեցաւ, որ
ետու յիշատակ ՌՄԿԸ. (1819), Սեպտեմբերի երկու։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
66բ սեւ թանաքով ոճաւորուած քառանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՅԱԿՕԲՋԱՆ / 1232
(1783)»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Երգարան Ղազարու վ. Ջահկեցւոյ, 1308», պհպ. Աա՝ «Երգարան
արարեալ տեառն Ղազարու վարդապետի Ջահկեցւոյ, գրեալ ի թղթի, նօտր գրչութեամբ, ի
ձեռն անյայտի որումն, զցանկ երգարանիս տե՛ս ի վերջն թղ. 67բ, պակասին երկու թերթք
ի սկիզբն։ Այս Երգարան պատկանի ախլցխացի Ղաւուղչի տղի որդի Թարզի Պօղոսին, թվին
ՌՄԽԲ.ին (1793), թղ. 72բ, մատենադարանապետ Սահակ վարդապետ Ամատունի», «Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպոս], 1308/3416»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
20բ, 21ա լս., 23բ-4ա, 66բ-7ա, 71բ, 72բ՝ տառեր, կապգրեր («Յովհաննէս»), բառեր,
20բ լս.՝ «Յակոբջան աղայիս լիցի ումր զիաստ», 21բ լս.՝ «Յարութեանն աղայս լիցի օմր
զի աստ», 48բ՝ «Ղ///ացու Յակոբջան», 71բ՝ «Յաս ժամանակին յեն հարցմուք կանանեփ»,
վրացերէն. ԺԹ. դար – 17ա ქ.
თქვენის. უბედური ქ. = † ձեր դժբախտ տ[իկնոջ], 21բ ქ. შენის. ქალის. ეზსაეთას = † քո տիկնոջ Ելիսաբեթի, 26ա ქ. აბგ = † աբգ [այբուբենի սկիզբը], 72բ
(այլ ձեռքով) ქ.
შენის. ქალი-ო ? რტ ტ ტ ტ წ = † քո տիկն յ ո րտտ տ տ ծ
(այբուբենի մաս)։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
20բ՝ թռչնագիր։
3417
ՏԱՂԱՐԱՆ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
92+1 (կրկն.՝ թ. 1, վր. աջ անկիւնում գրչի էջակալում՝ 1-185, որ է՝ 1գ-92ա, ստ.
լս. գրչի էջակալում՝ ա-ճձդ, որ է 1գ-92ա). չգրուած՝ 1բ, 67ա-9ա, 73ա, 74ա-82բ,
86ա, 89բ-91բ, 92բ։ ՊՐԱԿ՝ 1-12×8 (1՝ 7, 11՝ 10, 12՝ 4)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով
եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ, բուսական։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,8×10,8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն,
մատիտով սահմանագծուած (12×8)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 45ա)։ ՏՈՂ՝ 20-21։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, մէջքի ստ. մասը մասամբ վնասուած, լուսանցակողերը
սեւացած. գրեթէ բոլոր թերթերին զանազան խզբզոցներ, գրչափորձեր, թանաքը տարածուած,
որի հետեւանքով կեղտոտուած, խոնաւութիւնից գրադաշտը գունափոխուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1գդ
Ա. Տաղ գինոյ եւ ուրախութեան («ՅՈՎՆԱԹԱՆ») – Յորժամ գարուն եղեւ, արեւ ծագեցաւ, /
հարաւ հողմն հնչեաց, սառն հալեցաւ... օրհնեցէ՛ք զԱստուած միշտ եւ յաւիտեան։
Տե՛ս
Նաղաշ Յովնաթան, Բանաստեղծութիւններ, պատր. Ա. Մնացականեան, Շ. Նազարեան, Երեւան,
1951, էջ 169-171։
2. 1դ-2ա
Բ. Տաղ գինոյ – Անմահութեան հոտն բուրէ աստուածազարդ սուրբ սեղանիս... եւ մեք
ճաշակեսցուք պատրաստեալ բարիքս մեր համայն, ածէ՛ք։
3. 2աբ
Գ. Տաղ գինոյ – Նստել իք մեջլիս, հա՛րք եւ եղբա՛րք եւ մեծ պարոնա՛յք... մանր
ցօղատեալ պրինձ փիլաւի վերայն, թասերն։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 159-162։
4. 3ա Դ.
Տաղ գինոյ («ՅՈՎՆԱԹ») – Յաւուրս գարնան եղանակին, / փթթեալ ծաղկեցաւ այգին...
քէպապ, ղապլամայ, իշկանայ, կերէ՛ք, եղբա՛րք իմ։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 164-166։
5. 3բ-4ա
Ե. Տաղ գինոյ – Յայն առաջին ժամանակին, / զոր պտղաբերքն տնկեցին... ըզքեզ գերի
ծառայ առնես, լի՛ց։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, հտ. Ա., աշխ. Յ.
Սահակեանի, Երեւան, 1986, էջ 71-78։
6. 4աբ
Զ. Տաղ վասն գինոյ, զոր ասացեալ է մեղսամած Կարապետէ Արեւելցւոյ («Ի ԿԱՐԱՊԵՏԻ Է»)
– Ի մուտ Մայիսի միջի գարնան, / դաշտ ու լերինք կանանչանան... աղբիւրք չիման,
հանդերձ ծաղկով, ժուռ գամ քեզ։
7. 5ա-6ա
Է. Նորին տաղ գինոյ՝ Կարապետէ Արեւելցոյ («Ի ԿԱՐԱՊԵՏԻ Է») – Ի գալ գարնան, / ցնծան
արարածք համայն... ոչ ստանաս կումաշ եւ առնուս խամըն։
8. 6ա-7ա
Ը. Նորին տաղ մէջլիսի եւ գինոյ՝ ի Կարապետէ Արեւելցոյ («Ի ԿԱՐԱՊԵՏԻ Է») – Իսկ ի
գարնան աւուրքն եղեւ մեզ յայտնի... ի պատաթ էթսան խուտայեայ խօշ օլսուն։
9. 7բ-8բ
[Թ.] Նորին անուշ հողմն մեղցի գոյն է՝ տաղ ի Կարապետէ Արեւելցւոյ («Ի ԿԱՐԱՊԵՏԷ») –
Ի ծփանաց մեղաց ծովուս տատանիմ, աւա՛ղ, աւա՛ղ, / աջ եւ յահեակ տարուբերեալ
սասանիմ, սասանիմ... մա՛յր իմ Աստուածածին, զքեզ աղաչեմք ազատեա՛, ազատեա՛։
10.
8բ-9բ Ժ. Ի Կարապետէ Արեւելցւոյ («Ա-Ֆ», «ԿԱՐԱՊԵՏ») – Աղբիւր անապական, բանին
բնակարան, / մեղա՛յ, քեզ մեղա՛յ, կո՛յս անապական... տեառնակերտ դրախտին արասցես
արժան, մեղա՛յ քեզ։
11.
9բ-10բ ԺԱ. Նորին տաղ՝ ի Կարապետէ Արեւելցւոյ ասացեալ («Ա-Ք», «ԿԱՐԱՊԵՏ») –
Աւաղեալ փոշմանիմ, մեղայ գոչեմ ես... տաղտկացեալ պիղծ ցաւոցն զիս ազատեսցես։
12.
10բ-1ա ԺԲ. Նորին տաղ՝ ի Կարապետէ Արեւելցւոյ («Ի ԿԱՐԱՊԵՏԻ Է») – Ի քէն հայցեմք,
ո՛վ տիրածին, / շնորհեա՛ այն, որ ես անձկամ... եւ օժանդակ վասն իմ յահեղ յօրն
յատեան, յօրն յատեան։
13.
11ա-3ա ԺԳ. Տաղ զղջման, հայու եւ թուրքի բառիւ՝ ի Կարապետէ Արեւելցւոյ ասացեալ
համեղ – Ի քէն հայցեմք, ո՛վ Տէր Յիսուս, հա՛ս օգնութիւն ողորմելոյս... կեալ, կեալ,
հիմտատըմայ կեալ։
14.
13ա-4ա ԺԴ. Տաղ Կարապետէ Արեւելցւոյ ասացեալ վասն անյաջողութեան («Ի ԿԱՐԱՊԵՏԻ Է»)
– Ի հարաւոյ կործան հողմոյն դիպեցայ երերեալ, տատանեալ... մեծի վարձուց պատուոյ
արժանացայ ես։
15.
14ա-5ա ԺԵ. Տաղ Ծննդեան Տեառն մերոյ, զոր երգեն, զոր ասացեալ ի Ղազարու
կաթողիկոսին ամենայն Հայոց («ՂԱԶԱՐՈՒ») – Ղամպարափայլ սրբոյ տօնիս, աւետի՛ս, / ի
միտ առցուք զխորհուրդ բանիս, աւետի՛ս... յայսոց չարեաց զերծեալք լինին, աւետի՛ս։
16.
15ա-6ա ԺԶ. Տաղ Ծննդեան – Ո՛վ Բեթլէհէմ երկիր ցանկալի, / համայն ազանց նոր
Իսրայէլի... զմեզ ազատեա՛ ի հրոյն գեհենին, եւս առաւել բանիս ասողին, ա՛յ օր, ա՛յ։
17.
16բ-7բ ԺԷ. Տաղ Ծննդեան – Հրեշտա՛կ եւ մարդի՛կք, ահա ցընծացէ՛ք, / երկնի երկրի
իմաց արարէ՛ք... եւ ի մաքուր Սուրբ Կուսէն ծնեալ, ա՛յ օր, ա՛յ օր, օր, օր, օր, օր,
զայն քրիստոնէից Աստուածն, օր, օր, օր, օր։
18.
17բ-8ա ԺԸ. Տաղ սիրո՝ ասացեալ ի բանասիրէ – Բաղչի դուռն է բացվեր մէջ քո դարբասին,
/ մայիլ եմ աչուերաց անձին ալմաստին... ես եղէ քեզ հէրան, դու՝ մալար ջէյրան։
Տե՛ս
Նաղաշ Յովնաթան, Բանաստեղծութիւններ, պատր. Ա. Մնացականեան, Շ. Նազարեան, Երեւան,
1951, էջ 203-204։
19. 18բ
ԺԹ. Տաղ սիրոյ – Գիր եմ գրեր հազարով, / մէջըն լցեր եմ շաքարով... ով չի խմեր, թող
քնի՛, այսօր ուրախութեան օր է։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 209։
20.
18բ-9ա Ի. Տաղ սիրոյ – Զիս քո սիրոյն, ո՛վ նազելի, հովերն առնէր կու մաղէր... ով
կարէ կալ դադարիլ, դադարիլ դէպի յերկիրն։
Տե՛ս
Պաղտասար Դպիր, Տաղիկներ սիրոյ եւ կարօտանաց, աշխ. Շ. Նազարեանի եւ Ա.
Մնացականեանի, Երեւան, 1958, էջ 63-65։
21. 19աբ
ԻԱ. Տաղ սիրոյ – Նման ես վարդին, դու եւ քո Որդին, / քննօղ զուարդին, Տիրամա՛յր
սուրբ Աստուածածին... դու ծնար մեզ լոյս, մեղաւորաց յոյս, Տիրամա՛յր սուրբ
Աստուածածին։
22.
19բ-20բ ԻԲ. Տաղ գեղեցիկ – Կռունկ, ուստի՞ կու գաս, ծառայ եմ ձայնիդ... կռունկ մեր
յաշխարհէն խաբրիկ մի չունի՞ս։
23.
20բ-1ա ԻԳ. Տաղ Խաչելութեան – Ի խաչին անարգ բեւեռեալ, / ծով աչուերոյս եղեւ
խաւարեալ... կարմիր արեամբդ մարմինդ ներկեալ, աւա՛ղ որ։
24. 21աբ
ԻԴ. Տաղ Խաչելութեան – Տիրամայրն հանդէպ Որդւոյն ի խաչին կայր տրտմագին... որդեա՛կ
Յիսուս, աւախ ես ընդ քեզ մեռանիմ, ո՛հ։
25.
21բ-2բ ԻԵ. Տաղ Յարութեան՝ [Սիմէօնի Երեւանցւոյ. ձեռ. 3945, 30բ] – Գառն Աստուծոյ
ի սպանտ վարեալ, / եւ ի խաչին պատարագեալ այսօր... ծափս հարեալ ուրախասցուք այսօր,
արդ, ձեզ մեծ աւետիս։
26.
22բ-3ա ԻԶ. Տաղ Յարութեան [Գանձ Յարութեան ի տէր Մխիթարայն, Յորդորակ. ձեռ. 425,
228բ] – Յարեաւ յաւուր երրորդի, վասն յարութեան գոչէր հրեշտակն ի վիմին... տեսին
եւ հաւատացին զՔրիստոս Աստուած կենդանին, զՔրիսոտս Աստուած կենդանին։
27. 23աբ
ԻԷ. Տաղ Վարդավառին՝ [Նորին Մինասայ, Աւետիք ի Ծնունդն Քրիստոսի. ձեռ. 1258, 67ա]
– Այսօր նոր արեւ հարեալ ի նորահրաշ, ի նորահրաշ արեգակնէ... Հօրն փառք, Որդւոյն
պատիւ եւ Սուրբ Հոգւոյն այժմ, յաւիտեան։
28.
23բ-4բ ԻԸ. Տաղ Աստուածածնի [Տաղ ի Յոհաննէս Պլուզ վարդապետէ. ձեռ. 425, 101ա)
(«Ա-Ղ») – Առաջնաճաշակ պտղոյն, մահուամբ առաջին մարդոյն... հերքիչ մահաբեր մըթոյ,
մա՛յր Մանուէլի, սուրբ կոյս։
29. 25աբ
ԻԹ. Տաղ սիրոյ եւ գովասան – Կիւղել մի ես <ե> էրէկ տեսայ ի քաղաքն ի
յԱնկուրիայ... զայս քաղաքներս ամենն կիւզէլի մի տվի ջապայ։
30.
26ա-7ա Լ. [Գրիգորիսի Աղթամարցւոյ] Տաղ սիրոյ եւ ուրախութեան – Գարունն է բացուեր,
վարդն ի բաղչային, / քաղցր եղանակին պլպուլն ու ղումրին... գինով եմ, գինով,
ցերկան արեւով։
Տե՛ս
Գրիգորիս Աղթամարցի (ԺԶ դ.), աշխ. Մ. Աւդալբէգեանի, Երեւան, 1963, էջ 238-241։
31.
27ա-8ա ԼԱ. Տաղ վասն ալեկոծման անձին – Վիրաւորեցայ մեղօք վարեցայ գերիս,
ծուլութեամբ իմով անկայ ի մէջ մեղաց տղմի... ազատեա՛, Տէ՛ր իմ, Տէ՛ր, մի՛ թողուր
գերի։
32. 28աբ
ԼԲ. Տաղ զղջման՝ ի Ղազար կաթողիկոսէ ասացեալ, անուշ եղանակաւ («Ի ՂԱԶԱՐԵ») –
Իսկակից Հօր ծնունդ անեղ, / ամենազօր արքայտ ահեղ... արի՛, արի՛, արի՛, Տէ՛ր,
զարթո՛ զմեղօք թմրեալ հոգիս։
33.
28բ-9բ ԼԳ. Տաղ ի Դաւիթ վարդապետէ ասացեալ առ վարպետն իւր. թողութիւն խնդրէ անձին
իւրոյ – Հողմն մեղաց զիս տատանի սաստկապէս, աւա՛ղ, աւա՛ղ... Աստուածածի՛ն, զքեզ
աղաչեմք ազատեա՛, ազատեա՛։
34.
29բ-30ա ԼԴ. Տաղ վասն աշխարհի եւ անձին երերման՝ ասացեալ ի Սիմէոն կաթողիկոսէ («Ի
ՍԻՄԷՈՆԷ») – Ի հատուցումն իմոյ չարեաց, / զորս եղկելի անձն իմ գործեաց... թէ ոչ
բողոք բառնամ ի քէն ահեղ ծով։
35.
30բ-1ա ԼԵ. Տաղ զղջման՝ ի Ղազարու կաթուղիկոսէ ասացեալ, յոյժ անուշ եղանակաւ («Ի
ՂԱԶԱՐԵ») – Ի սէր կենցաղոյս խաբեցայ, / ունայնութեանց հետեւեցայ... ազատարար Տէրդ
աղաչեմ, ե՛կ, ե՛կ, փրկել զիս, ե՛կ։
36.
31ա-2ա ԼԶ. Տաղ ի Քութուր կոչեցեալ Պետրոս վարդապետէ ասացեալ՝ Ստեփաննոս
Նախավկային – Ադամ, որ մեղօք զդրախտն փակեաց, / նախավկայն արեամբ երկինքն եւ
բաց... իսմեթեթ ախրէթմ ռօվշանի սուրբն ըՍտեփանոս։
37.
32բ-4ա ԼԷ. Տաղ գովասանական ի վերայ քաղաքին Երուսաղէմի, ի յորդորումն ուխտափափագ
հաւատացելոց – Ըռէմլէ է ծովուն մօտիկ յԵրուսաղէմ՝ խիստ խօրոտիկ... բարեխօսեա՛ առ
Միածին, / Յիսուս Որդիդ յաւուր մեծին։
38.
34բ-5բ ԼԸ. Գովասանութիւն տաճկէվար, ի վերայ սրբոյն Յակոբայ – Սուրբ Յակոբ հեր
վանքտըր ուլու, / ճիւմլամիզիզ անըն գուլու... սիզտէ կէլիւպ կեօրուն պարի։
39.
35բ-6բ ԼԹ. Տաղ պատմաբանօրէն ի վերայ սրբոյ գլխատրին եւ սրբոյն Յակոբայ – Քրիստոսի
սուրբ գերեզմանըն եւ կանթեղք քո են ի վառման... եւ Քրիստոսի հետեւեցան, / եւ
արքայութեան արժացան։
40.
36բ-7բ Խ. Այս եւս ի վերայ սրբոյն Յակոբայ – Սուրբ առաքեալն Յակոբ՝ որդին որոտման,
/ զոր կալեալ չարչարէր Հերովդէս արքայն... աղօթիւքն արժանանալ տեսութեան դրախտին.
ամէն։
41.
37բ-9ա ԽԱ. Գովասանք ի վերայ ԻԵ. (25) խորանացն, որք կան ի Սուրբն Յակօբ – Նախ
զոսկէզօծ աւագ խորան, / Երրորդութեան բնակարան... որք թուեցան յայս երգարան, /
քսան եւ հինգ ահա խորան։
42.
39ա-40ա ԽԲ. Գովասանք տաճկէվար՝ ի վերայ սրբոյ քաղաքին յԵրուսաղեմի – Գութսու
շերիֆ մուշկ Գօգուլու, / քելիսալար իլան տօլու... սիզտէ կէլուպ օլուն պարի։
43.
40ա-1ա ԽԳ. Երգ փափագայայտ ի վերայ քաղաքին Երուսաղեմի – Արղու ետան կիտար
գութսուն եօլունայ, / գըյար ճանընայ ըտըզ գնայ մալընայ... կէճս կիւնըզ տէրուն մի
տաղլերիմ։
44.
41ա-2ա ԽԴ. Գովասանութիւն տաճկէվար՝ ի վերա Սրբոյ Յարութեան տաճարին – Սո՛ւրբ
Յարութիւն, տերէք տերէք, / կէլէնլէրտէ գալմազ եուրէք... կէլիւպ գութսայ կեօրիւն
նուրի։
45.
42ա-3ա ԽԵ. Գովասանութիւն ի վերայ սրբոյն գերեզմանի Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի
– Սուրբ գերեզման յոյժ գովելի, / համայն ազանց ես ցանկալի... լուսածաւալ սուրբ
գերեզման։
46.
43ա-4ա [ԽԶ.] Տաղ վերստին ի վերայ գերեզմանին Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի – Առ
քեզ եկից սրտափափագ, / զքեզ համբուրել տենչիւ անյայգ... եւ ի Հօրէ լուսոյն ծագման,
/ անուանեցար լոյս գերեզման։
47.
44ա-5ա ԽԷ. Գովասանք ի վերայ սուրբ Գողգոթային – Սուրբ Գողգոթայն բարձր է շինեալ,
/ պայծառափայլ է յօրինեալ... փետէր, թափէր զմազն ի գետին, / զի Միածինն էր ի
խաչին։
48. 45բ
ԽԸ. Տաղ տաջկէվար առ Խաչելութեան Քրիստոսի – Քէլսմուլահ ճէսաթեյլէ, / կիւնահմըզ
հասէյպեյլէ... վալիտէսի հուզուրին տէ։
49.
45բ-6բ ԽԹ. Տաղ ի վերայ սրբոյ Յարութեան Քրիստոսի («ԳԱԼՈՒՍՏ») – Գոհութիւն մեծ
Տեառն արարչին, / եւ Քրիստոսի հանրից փրկչին... այսօր ոյք որ սըգաւորին, /
սադայէլի դասուն կարգին։
50.
46բ-8ա Ծ. Տաղ պատմաբանօրէն ի վերա սուրբ Ծնունդ կոչեցեալ ուխտատեղւոյն – Ծնունդ
քեւչուկ պեր զէհիր տիր, / չէվրէսի հէփ նուր ճօհէր տիր... կեօրտում մսուր քի
փուրնուրտուր։
51.
48ա-9ա ԾԱ. Տաղ ի վերայ սրբոյ տնօրինութեան Քրիստոսի – Տերըդ սիրով խոնարհեցար, /
յարգանդ Կուսին բընակեցար... շնորհեա՛ քո սուրբ տնօրէնութեան, / արժանացո՛ քոյդ
տեսութեան. ամէն։
52.
49բ-50ա ԾԲ. Գովասանք ի վերայ բարեկամին Քրիստոսի Սրբոյն Ղազարու («Ի ՂԱԶԱՐ») – Ի
սկզբանէ բանն Աստուծոյ, / ըզհողածին բնութիւն մարդոյ... զյետնեալ ծառայդ մի՛
մոռանար, / ո՛վ սրբազան, Տէ՛ր իմ Ղազար։
53.
50ա-1ա ԾԳ. Տաղ ի վերայ սրբոյ Կարապետին – Կանանցածին չէ յարուցեալ, / մեծ քան
ըզքեզ այր զօրացեալ... որ անուանիս Մշու սուլթան հոգեպարար Սուրբ Կարապետ։
54.
51ա-2ա ԾԴ. Գովասանք ի վերայ Սրբոյ հօրն մերոյ Գրիգորի Լուսաւորչին – ՅԱնակ անուն
հօրէ ծընար, / իբր ի փշոյ վարդ մեզ բուսեալ... եւ ի հնարից հին թշմանւոյ, /
Լուսաւորիչդ ազգիս մերոյ։
55. 52աբ
ԾԵ. Հոգելոյս Յակոբ աստուածաբան պատրիարգէ Կոստանդնուպօլսոյ շարադրեալ վեց տուն
տաղս, որ յաւարտն սրբոյ պատարագին զհետ Տէր ողորմին ասացեալ լինի – Ո՛վ ճանապարհ
բարի Յիսուս, / դուռն կենաց մտից Քրիստոս... զթերին հայցմամբ մերոյ լըցեալ, /
Երրորդութեան դուք նուիրեալ։
56.
53ա-5ա ԾԶ. Տաղ ասացեալ սրբոյ Երուսաղէմի նուիրակ ի Պօղոս վարդապետէ, որ երգի
որպէս Խէալին Գարշումայ Կէլտի պիլէսին ճանըմ («Ի ՊՕՂՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏԷ») – Ի տարագիր պանդխտութեան
դանդաչեմ, / սիրով քոյին խոր խոցեցեալ կարի հառաչեմ... յԵրուսաղէմ քաղաք ազնիւ
աթոռ տիրական։
57. 55ա
ԾԷ. Տիվանի – Էաղալար խաթիլ կիւնի խանի սօլթան աղլատի... կեչնտի շահլար փաթիզահլար
քիւլլու իրան աղլատի։
58. 55բ
ԾԸ. Տիվանի – Կեալ դալու կօվուլ մալուլ օլմայսանա վայ ասկեք տէյիլ... Սալմաստլի
Յարութիւն քիպիր պիր կատայի ասկիք տէիլ։
59. 56աբ
ԾԹ. Ի վերայ սրբոյ Երուսաղէմի՝ որպես Վարուխ խօշամայ ի Սէրունէ ասացեալ – Նիճէ
մեթհ էյլէսէմ Գութսուշէրիֆի, / կէալըն կեօրուն իպնուլահն վարնի... կեօրտիւմ տէսթի
եարըն նուր մէզարնի։
60.
56բ-7ա Կ. Երգ եւս եւ այս առ նոյնն Մուխամէս – Իփտիտայ սերտէն օկէ իմ հալի, /
գութսու շէրիֆին հէր շհարտէն մուպարէքտեր եօլի... պէն Սէրունի տախի օլտում գուլի
Գութսուշերիֆին։
61.
57բ-8բ ԿԱ. Երգ որպէս Սէմայի տաստան՝ ի վերա տաճարի սրբոյ Յարութեան Քրիստոսի –
Նիճէ եօկսէմ սուրբ Յարութիւն գանտելերինեօք թասվիրե... ճումլէ գավումու
գարտաշլարայ գըսմէթ էյլայ եայրապպի։
62.
58բ-9ա ԿԲ. Այս եւս Վարսախ թէսնիֆ ուսուլ – Ո՛վ իմ եղբարք, ականջ արէ՛ք զիմ բանըն,
/ աննըման է սուրբ Յակոբայ տաճարըն... մահդէսի սէրունիս տեսի սուրբ սարըն։
63. 59աբ
ԿԳ. Այս եւս Վարսախ՝ ի վերայ Փրկչավանքին, որ է մերձ սրբոյ քաղաքին Երուսաղէմի –
Ականջ արէ՛ք, գովես ամենափրկիչ, / կենդանեաց, մեռելոց կեցուցիչ, փրկիչ...
բանսարգու թշնամեաց հալածիչ, փրկիչ։
64. 60աբ
ԿԴ. Գովասանք ի վերա սրբոյհոյ Աստուածածնին, որ երգի որպէս Վարուխ խօշամայ –
Վալետէ սուլթանըն շիրին կիւշէ տին, / միւտէմ շինտէ կիւշի մէր եամ անանին... ալթմիշ
ուչ եըլ եաշի Մարեամ անէնին։
65.
60բ-2ա ԿԵ. Վերստին ի վերայ սրբոյհոյ Աստուածածնի, որ երգի որպէս Վարուխ տէսթան –
Իփտիտայ կեօկտան պեր մէլայիք եէնտի կեօրտի նուր... կեօրտի նուր մէղարին Մարիամ
անէնին։
66. 62բ
ԿԶ. Տաղ ի վերայ սրբոյ խաչին՝ ի Մշակ անուն ումեմնէ յետոյ գտեալ – Միշտ, որ ընդ
Հօր է նա պարզ մի, / որ ընդ աջմէ նորին բազմի... եւ եղեւ մեռեալ պատելի, / ում
պատօղ մի ոչ գըտանի։
67. 63ա
ԿԷ. Գովասանք ասացեալ ի վերայ սրբոյն Յակոբայ՝ ի մահդեսի Սերունէ բանասիրէ, որ
երգի որպէս Տիւանի – Փիւսարեքան չաքարիտիմ մարեաղուպն հասրաթի... գանտելէրին
քիւնպէթին։
68. 63բ
ԿԸ. Այլ որ եւս առ նոյնն ըստ առաջնոյն երգի զայս – Ճիւմլա ալէմ հասրէթ չաքար
մարեաղուպին եէրինէ... օլ տամ տուայ էտասինիզ սէրունինըն սէրինէ։
69. 64ա
ԿԹ. Դարձեալ առ նոյնն, որ երգի որպէս Վարուխ թուրքմանի – Չօք զիւքուըլար օլսուն
հագ կէրտիք եարէ... կէլին կեօրեւնտիւ ճհանն կիւնէշի։
70.
64բ-5բ Հ. Մուխամէս – Ուստաթ քաննտայ տութմիշամ մարիֆաթ քամալտուր եուքըմ...
նշանկեա՛ հպիր ուլտր եուքըմ։
71.
65բ-6ա ՀԱ. Գովասանութիւն Խօռխօռայ – Ավալ մաթ էտայիմ կեալի կիւլշանըն... կեօրմիան
արզու չաքար կեօրան տիվանոյ։
72. 66աբ
ՀԲ. Ի վերայ Վանայ քաղաքին – Վան շհարի սանի ապաթ օլասին, կէթտիքջայ արթիօր
զուլումն խարաջ... պիր ուլու տիվան էթ խալգ էտան դօլվաթ։
73. 86բ
Տաղ սիրո՝ [Պաղտասարի Դպրի] – Արի՛, ի՛մ քաղցրիկ աղաւնի, / ոսկի՛ խնծոր
զարմանալի... (թրք.)՝ կեալտն պենմ սուտարմ սավտուկմ աֆրուզ աֆանտմտան սաֆ։
Տե՛ս
Պաղտասար Դպիր, Տաղիկներ սիրոյ եւ կարօտանաց, աշխ. Շ. Նազարեանի եւ Ա.
Մնացականեանի, Երեւան, 1958, էջ 88-89։
74. 87աբ
[Տաղ Պիւլպիւլի եւ վարդի՝ ասացեալ ի Սուքիաս վարդապետէ] – [Ի՛]մ սիրուն պիլպուլ
աննման, / գեղեցիկ թռչուն պատուական... Տէ՛ր, ողորմեա՛, եղանակեա՛, ա՛յ սիրոյն
պիլպուլ։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարեան հայ բանաստեղծութիւնը, հտ. Բ., Երեւան, 1987, էջ 418-421։
75.
87բ-8ա Հէ՛յ աղալար պան պու էշղայ տուշտմ աղլէի... ուչտում աղլէի, աղլէի։
76. 88աբ
Էաղալար պէն պու տարտան տուշմեշամ... եանտրտի քուչ էթտի քուլէյլէ լէյլի։
77.
88բ-9ա Պան կետանտայ ելարմի շառ օլտի եաղմուռ եաղտի կիւնաշ վուրտի արըթտի...
օլանայ տաք եարալարմ սաղալ մազ աման ալահ եարայ։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԹ. դ.
1. 69բ
(նոտրգիր) [Տաղ սիրոյ] – Ըզքեզ /// ի վանգդ ելայ աճէպ /// (1 տառ ջնջուած)
տուշտում պէն պու հալայ... պէնի տուվատէն ունութմայ (չշարունակած)։
2. 70ա
[Տաղ սիրոյ] – Մի՛ բաժանիր հօրէ, մօրէ, / պաշնայ կեօր նէլէր կէլէ, / սրտիկս խոց
ամէն օր է պէնի տուվատէն։
3. 70բ
(շղագիր) [Տաղ] – Խորհուրդ մեծ յայտնեցաւ այսօր... ուստի երթեսցուք օր, օր... / իմ
Աստուած որդոյս օր, օր...։
4.
70բ-1ա Զարթի՛ր, սթափեա՛ նոր սիրոյ, հոգի՛ս, զսիրոյ հնար կազմեա՛... հայամար (՞) ի
գայ սրբազան։
5. 71բ
[Տաղ սիրո] – Ես քո սիրուն չեմ տիմանար, / ուր էկիմ թութուշուփ եանար, / սուրբ
Գրիգոր զիս մի՛ մոռանար, պէնի։
6. 71բ
Գերաջան մեր հայր քթեսցի, / մռուվան կերոնտ փիսքոնցին, / զի եւ վերին հովանի։
7.
71բ-2ա Տաղ Ծննդեան Քրիստոսի – Այսօր տօն է ծննդեան, աւետի՛ս... շատ քնեցին,
չիմացան, աւետի՛ս։
8. 72աբ
Տաղ Յարութեան Քրիստոսի – Ի յանդիսի յարութեան... մեր փրկչին յարուցելոյն անմահին,
աւետի՛ս։
9.
83ա-5բ [Ցանկ սկզբնատողից տաղից] – Յորժամ գարուն... Իմ սիրոյն /// էաղալարտան։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 1ա
(1843 թ., շղագիր) Թուական Փրկչին 1843, ՌՄՂԲ. (1843), ١٢٥۹ (1259) Ապրիլի 6, ի
Խօյ քաղաքն վասն մեր ծօվացեալ մեղացն մեծ գետնաշարժութիւն էլաւ, բազում մարդիք
մեռան, բազում տներ փլաւ (նման՝ 66բ)։
2. 1ա
(1845 թ., շղագիր) 1845 Յունիսի 11, էկանք Օհաննէս /// տակը։
3. Բ.
կազմաստառ (1854 թ., շղագիր) 1854 Նարկիզ էլաւ Հարութիւն [տօնին]։
4. 92ա
(1858 թ., նոտրգիր) 1858 Բանաւշայի լաճ Սարքիսն մեռաւ, տօն էր Խորենայ եւ անարծաթ
բժժկացն։
5. 73բ
(1887 թ., շղագիր) 1887 այմի 24 Փետրվարին Սարտարի կինը՝ Զանօն, վախչանեց
յերեքշապտի կէս օրվանը, Ասված հոյքին լուսաորի։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1309, Շարական», 92բ գլխիվայր՝ «1304/3274»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Ա. կազմաստառ, պհպ. Աա, 68բ, 73ա, 91բ, 92աբ, Բ. կազմաստառ՝ անկապակից տառեր,
բառեր, խզբզոց, թուաբանական հաշուարկ, պհպ. Աբ՝ «Յորժամ եղեւ [գարուն], արեւ ծագեցաւ,
յար[աւ] հովն հնչեաց սառն», 67ա՝ «Խորհուր մեզ յայտնեցաւ։ Ես՝ տիրացու Գրիկոր։ Ես՝
տիրացու Օհան», 70ա՝ «Անուշ կնակ աչքեր առեր», 77բ՝ «Պատուարժան պարոն Առակէլ,
ուստայ Ստէփանօս»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
73ա, 82բ, 83բ, 91բ, 92աբ՝ թռչնագիր։
3418
ՔԱՂՈՒԱԾՈՅՔ
ՅԱՆՏԱՌ ԱՅԼԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ԳՐՈՑ ՀԵՐՈՆԻՄՈՍԻ ԼՈՐԷՆՑԻՈՍԻ
ԺԹ. դար
ԹԵՐԹ՝ 36
(վր. աջ անկիւնում հետագայի էջակալում՝ 1-70, որ է՝ 1ա-36ա). չգրուած՝ 36բ։ ՊՐԱԿ՝
1-16×2 (16՝ 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսազարդեր ընդմէջ
բոլորակի։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 16×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14×8)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝
17ա), տարբեր՝ 29ա-31բ (նմուշ՝ 31ա)։ ՏՈՂ՝ 18-35։ ԿԱԶՄ՝ ծաղկաթուղթ. մէջքը՝
դարչնագոյն կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ սպիտակ թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝
սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ լատինատառ «G», մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, մէջքը վր. եւ ստ. հատուածներից պոկուած. թերթերին զանազան
հետքեր, թ. 29-31ը ներմուծուած կազմելուց առաջ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-35բ [Քաղուածոյք յԱնտառ այլաբանութեան գրոց Հերոնիմոսի Լորէնցիոսի] – (սկ.) ///
ագարակն է մարմին, զի մինչ երկու են ի յագարակի... զքառասուն ամ տանն Յուդայի
զգերութիւնն նշանակեաց։ Եզեկիէլ 4։ Վերջ Անտառի այլաբանութեան քաղուածոյ բանից։
Բ. 36ա
[Գուշակողական] – Քառասուն օրն ի սաղմնարանի իգին մնայ արու մանուկն ի
բաւականութիւն աճման... ընդ գլխոյ իւրում զուգակշիռ համարեսցէ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին՝ «Քաղուածոյ բանք, 1310», պհպ. Աա՝ «1310/3418», «ԺԸ., Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս», «Քաղուածոյ բանք «յԱնտառ այլաբանութեան» կոչեցեալ գրոց, գրեալ ի
թղթի, նօտր գրչութեամբ, այլ ի չգոյէ յիշատակարանի թիւն եւ անուն գրչին անյայտ,
պակասին թերթք ի սկիզբն։ Մատենադարանապետ՝ Սահակ վ. Ամատունի»։
3419
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ԺԸ. դար
ԳՐԻՉ՝
Դաւիթ սրկ. (՞)։
ԹԵՐԹ՝
344։ ՊՐԱԿ՝ Զ-Ը×12 (Զ 8)+1-17×12 (1՝ 14, 4՝ 16, 5՝ 8, 7՝ 4, 14՝ 10)+Ժ-ԺԶ×8 (ԺԶ
9)+1-8×8 (3՝ 3, 6՝ 10, 8՝ 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
եռամահիկ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,8×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած
(10,5×6,8)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ` 227ա)։ ՏՈՂ՝ 23-24։ ԿԱԶՄ՝ ծաղկաթուղթ. մէջքը եւ
փեղկերի հիմնամասերը՝ դարչնագոյն կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ թուղթ։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Յիսուս Քրիստոս՝ 51ա, 170բ, Գրիգոր Լուսաւորիչ՝ 151ա, Հռիփսիմէ կոյս՝
160բ, Յակոբ Մծբնայ հայրապետ՝ 241ա։ Ճակատազարդ` 1ա, 45ա, 76բ, 123ա, 286ա, 305ա,
325ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, տաճար։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր,
կենդանագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, կապոյտ, դեղին, վարդագոյն, նարնջագոյն,
դարչնագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
կազմը մաշուած, լուսանցակողերը աղտոտուած. սկ-ից, ընդմէջ թ. 192-3, 284-5ի անորոշ
քանակի թերթեր թափուած, գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թ. 22, 25, 123,
341-4՝ թթուայնութեան հետեւանքով վնասուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1-24/չիք։ 25/1ա-3ա։ 26/3բ-6ա։ 27/6բ-12ա։ 28/12ա-9բ։
29/19բ-29բ։ 30/29բ-35բ, 39ա-40ա։ 31/40ա-5ա։ 32/45ա-7բ։ 33/47բ-50բ։ 34/50բ-1բ։
35/51բ-5ա։ 36/55ա-7բ։ 37/57բ-60ա։ 38/60ա-3ա։ 39/63ա-72ա։ 40/72բ-6ա։ 41/76բ-83ա։
42/83ա-90ա։ 43/90ա-108բ։ 44/108բ-14ա։ 45/114ա-22բ։ 46/123ա-6ա։ 47/126ա-8բ։
48/129ա-31բ։ 49/131բ-4ա։ 50/134ա-7ա։ 51/137ա-40ա։ 52/140ա-3ա։ 53/143ա-8ա։
54/148ա-51ա։ 55/151ա-4բ։ 56/154բ-6ա։ 57/156ա-60ա։ 58/160ա-6բ։ 59/167ա-70բ։
60/170բ-4բ։ 61/174բ-7բ։ 62/177բ-82ա։ 63/182ա-4ա։ 64/184ա-8բ։ 65/188բ-92բ
(Աստուածածին ամպ լուսաւոր... Որ անմարմին բնութեամբ... Այսաւր զուարճացան...՝
թափուած)։ 66/193ա-7բ։ 67/197բ-201ա։ 68/201ա-4ա։ 69/204ա-7բ։ 70/207բ-9բ։
71/210ա-3ա։ 72/213ա-6ա։ 73/216ա-9բ։ 74/219բ-24ա։ 75/224ա-7բ։ 76/227բ-31ա։
77/231ա-6ա։ 78/236ա-41ա։ 79/241ա-5ա։ 80/245ա-6բ։ 81/246բ-51բ։ 82/251բ-62բ,
263բ-4ա, 266ա-8ա, 268բ-70բ, 6աբ։ 83/270բ-7ա։ 84/277ա-82ա։ 85/282ա-5բ (Ի քեզ
նայիմք... Ի քէն հայցեմք, Հա՛յր գըթութեանց / եւ Աստուած մըխիթարութեանց...՝
թափուած)։ 86/286ա-304բ։ 87/305ա-23բ։ 88/325ա-44բ։ 89/323բ-4բ (ա՝ չիք)։
90/35բ-9ա։ 91/264ա-6ա։ 92/268աբ։ 93-5/չիք։ 96/262բ-3ա։
Ծնթ.
Ձեռագիրը լիակատար, համահաւաք տարբերակն է 1861 թ. Էջմիածնում տպագրուած Շարականի
եւ 1888 թ. Վաղարշապատի Ձայնքաղի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1ա
Քրիստոսի ծառայ սարկաւաք Դաւիթ։
305ա
Քրիստոսի ծառայ Դաւիթ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 304բ
(1801 թ., մխեդրուլի, վրացերէն) Այս գիրքը Սուրբ Նշանիս տէր Դաւթի որդի տիրացու
Գրիգորինն է, ի թուին 1801 Դեկտեմբերի 1 (՞) (վերծանութիւնը Պ. Մուրադեանի)։
2. 344բ
(1810 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է սուրբ Շարականս տերացու Գրիգորին է, թւին ՌՄԾԹ.
(1810) ամսոյն Հոգտեմբերի ԺԲ. (12)։
3. Պհպ.
Աա (1878 թ., շղագիր) M. J. Strachorwich, Tiflis, Avril 1878, Caucase.
4. Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին (1905 թ., շղագիր) Շարական Հմր 3 ըստ ցուցակի Ֆրանց
Նիկողայոս Ֆինկի, նուէր Մայր Աթոռի Մատենադարանին հանգուցեալ Աբգար Յովհաննիսեանի
ընտանիքից, ի ձեռն Ստեփանոսի Կանայեանց, 1905 ամի 1 Յունիսի, Վաղարշապատում։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Ցուցակ տփխիսեցի Աբգար Յովհաննիսեանի հայերէն ձեռագրերի,
երկասիրեց Ֆ. Ն. Ֆինկ, Լայպցիգ, 1903, էջ 43-103։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
85ա սեւ թանաքով ոճաւորուած քառանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ / 1250 (1801) / ԱՒԵՏԻՍ /
ԾԱՌԱՅ»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Շարական /// յետին /// Աբգարու», Ա. կազմաստառ՝ «100՝
ջնջած, 3», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Դասաւորութիւն Շարականիս հակառակ
սովորական դասաւորութեան շարականաց, սկսանի ի Բուն բարիկենդանէ եւ լրանայ յաղթական
քեզ օրհնութիւն, ԴԿ. Աւագ օրհնութեամբ, Սահակ վ. Ամատունի», պհպ. Աա՝ «ԺԸ.,
Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս, 1312/3419, Հմր 5»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
304բ՝ «Ա-Մ, Քրիստոսի ծառայս», 344բ՝ «Յիշատակ է սուրբ Շարականս»։
3420
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՍՊԱՀԱՆ
ՌՃՀԶ. – 1727
ԳՐԻՉ՝
Զէնի Ասպահանցի։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մելքիսէթ վրդ.։
ԹԵՐԹ՝
241+2 (կրկն.՝ թ. 11, 207). չգրուած՝ 73բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Է×12 (Ա 10, Բ 13, Է 5)+Ա-ԺԱ×12
(Ա 7, Դ, Զ 10, Ը 14, Ժ 16, ԺԱ 6)+Ա-Դ×12 (Ա 9, Դ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով
եւ լուսադրոշմով՝ տաճար։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,5×11։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×8)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ` 116ա)։ ՏՈՂ՝ 17։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով,
փեղկերին եւ դռնակին՝ Խաչելութիւն (I.N.R.I.). միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
ծաղկաթուղթ եւ վարդագոյն մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝ թռչնագիր։ Գոյներ՝
կարմիր, կանաչ, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, դռնակի ստ. հատուածը, կապիչներն ու գամերն ընկած,
լուսանցակողերը մասամբ գունաթափուած. թերթերին խոնաւութեան հետքեր, տեղ-տեղ թանաքի
բծեր, թ. 1-11ը պոկուած, թ. 195-8ը հիմքի կարերից թուլացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-4բ
Վասն գալստեանն Քրիստոսի յԵրուսաղէմ – Եւ ի Բեդանիա՝ դէպ Երուսաղէմ, եւ ժողովուրդ
բազում ընդ նմայ... մեք սակաւ գրեցաք, հաւատացելոց բաւական լիցի։
Բ.
5ա-72բ Պատմութիւն եւ կտակ չարչարանացն Քրիստոսի, որ եղեւ առաջի Պօնտացոյ Պիղատոսի
եւ իշխանութիւնն Հրաստանի եւ քահանայապետութիւն Աննայի եւ Կայիափայ՝ արարեալ
երանելոյն Յակոբայ Տեառնեղբօրն՝ որդոյն Յովսեփայ – Ի յերրորդի իշխանութեանն
Տիբերեա կայսերն հռօմայեցոց ինն եւ տասներորդի իշխանութեան նորա... զոր պատրաստեալ
է Տէր ի յաւուրն վերջնում, եւ անունն Յիսուսի Քրիստոսի Աստուծոյ մերո փառաւորեցաւ
ընդ ամենայն Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ այժմ եւ՛՛։
Գ.
76ա-195բ Մեկնութիւն Յայտնութեանն Յովհաննու
– 76աբ
[Առաջաբան.] Յաղագս օգտութեանն եւ գերազանցութեանն գրգոյս Յայտնութեանն Յօհաննու –
Մեծագոյն շահն եւ բազում օգտութիւնն, որ յայսմանէ գրգոյս առ սուրբ եկեղեցին
բղխէ... եւ սա բաժանի ի գիրն Յոբայ եւ իմա։
1.
77ա-81բ Գլուխ առաջին – [Բան.] Յայտնութիւնն Յիսուսի Քրիստոսի, զոր ետ նմա...:
[Մեկն.] ԶՅայտնութիւնս այս Հայրն երկնաւոր պարգեւեաց... եւ ճրագարանք եօթեանք Է.
եկեղեցիքն են։
2.
81բ-9ա Գլուխ երկրորդ – [Բան.] Առ հրեշտակն Եփեսոսի գրեա՛...: [Մեկն.] Հրեշտակս
այս է եպիսկոպոսն Եփեսոսի... որ ունի զականջս, լուիցէ՝ զինչ հոգին ասէ առ
եկեղեցիսն։
3.
89ա-95ա Գլուխ երրորդ – [Բան.] Եւ առ հրեշտակն Սարդիկեցւոց գրեա՛...: [Մեկն.]
Հրեշտակն է եպիսկոպոսն Սարդիկեցւոց... լուիցէ զինչ հոգին ասէ առ եկեղեցիսն։
4.
95ա-9ա Գլուխ չորրորդ – [Բան.] Եւ յետ այսորիկ տեսի ահա դրունք...: [Մեկն.]
Երկինքն է եկեղեցին Քրիստոսի... եւ օգնականութեամբն Աստուծոյ գործեցան։
5.
99ա-102ա Գլուխ հինգերորդ – [Բան.] Եւ տեսի յաջոյ ձեռին, որ նստէր յաթոռն...:
[Մեկն.] Գիրն զՀին եւ զՆոր կտակարանն ցուցանէ... իսկ չորք քրիստոնեայքն՝ դեւքն,
հրէայքն եւ հեթանոսքն ահկամայ եւ բռնայդատեցեալք։
6.
102ա-7ա Գլուխ վեցերորդ – [Բան.] Եւ տեսի յորժամ եբաց գառն ըզմինն ի յօթեանց...:
[Մեկն.] Արդ, սպիտակ ձիս աստ ցուցանէ զառաքեալսն... մինչեւ անցցէ բարկութիւնն
յերախաց քոց։
7.
107ա-11ա Գլուխ եօթներորդ – [Բան.] Յետ այսորիկ տեսի զչորս հրեշտակս...: [Մեկն.]
Այսոքիկ չորս հրեշտակս ցուցանեն զտէրութիւնն Հռօմայեցւոց... եւ ջնջեսցէ Աստուած
զամենայն արտօսր յաչաց նոցա։
8.
111ա-6բ Գլուխ ութներորդ – [Բան.] Եւ մինչ եբաց զկնիքն Է.երորդ...: [Մեկն.] Արդ,
Է.երորդ կնիքն ցուցանէ զժամանակն... յորժամ Գ. մնացեալք հրեշտակքն փողեսցեն։
9.
116բ-21բ Գլուխ հինգերորդ (իմա՝ իններորդ) – [Բան.] Եւ հինգերորդ հրեշտակն փողեաց,
եւ տեսի զի աստղ մի անկաւ յերկնից...: [Մեկն.] Աստղս այս է Մարտիրոս Լօթէրն, որոյ
հետեւօղքն Լօթէրանին կոչին... առաւել եւս խստանայցեն յանօէնութիւնս իւրեանց։
10.
121բ-4ա Գլուխ Ժ.երորդ – [Բան.] Եւ տեսի զայլ հրեշտակք հզօր՝ իջեալ երկնից...:
[Մեկն.] Հրեշտակս այս ցուցանէ զՔրիստոս, որ ի յերկնից էջ մարդեղութեամբ...
զայսցանէ եւս պարտիս մարգարէանալ։
11.
124ա-8բ Գլուխ մետասաներրորդ – [Բան.] Եւ տուաւ ինձ եղէգ նման գավազանի...:
[Մեկն.] Եղէգս այս ոչ է գրիչ, այլ գործիք... հողմ եւ մրրիկ, բաժին բաժակի նոցա։
12.
128բ-33ա Գլուխ երկոյտասաներորդ – [Բան.] Եւ նշան մեծ երեւեցաւ յերկինս...:
[Մեկն.] Նշան, այսինքն՝ հրաշք եւ զարմանք կին մի... զի կարիցէ պատերազմիլ ի ծօվու
եւ ի վերայ երկրի։
13.
133ա-7ա Գլուխ երեքտասաներորդ – [Բան.] Եւ տեսի ահա գազան ելանէր ի ծօվէ...:
[Մեկն.] Գազանս այս ցուցանէ զնեռն... որ Ո. Կ. վեց (666) թիւնն ցուցցէ։
14.
137ա-44ա Գլուխ չորեքտասաներորդ – [Բան.] Եւ տեսի ահա գառն կայր...: [Մեկն.] Գառս
այս ցուցանէ... եւ յուսահատութիւնն ամենից բարեաց։
15.
144ա-6բ Գլուխ հնգետասաներորդ – [Բան.] Եւ տեսի զայլ հրեշտակք յերկինս մեծ...:
[Մեկն.] Այսինքն՝ զհարուածս յետինս, զորս Աստուած տայ... որք եղանէին յաւուրսն
դատաստանին։
16.
146բ-50բ Գլուխ վեցտասաներորդ – [Բան.] Եւ լուայ զձայն մեծ ի տաճարէն...: [Մեկն.]
Ձայն մեծ, այսինքն` է ձայն Աստուծոյ... զի մեծ եղեւ յոյժ։
17.
150բ-7բ Գլուխ ԷԺ.(17)երորդ – [Բան.] Եւ եկն մի ոմն ի Է. հրեշտակաց...: [Մեկն.]
Պոռնիկ կինն, որ Բաբիլօն կոչի... որ ունի զթագաւորութիւն ի վերայ թագաւորաց
յերկրի։
18.
157բ-64ա Գլուխ ութեւտասաներորդ – [Բան.] Եւ տեսի զայլ հրեշտակք՝ իջեալ յերկնից,
որ ունէր զկարողութիւնն մեծ...: [Մեկն.] Հրեշտակս այս է գլխաւոր հրեշտակաց... մի՛
ծառայեր Բաբիլօնի, այլ եկեղեցոյն Քրիստոսի, մի՛ սատանայի, այլ Աստուծոյ, մի՛
մոլորութեան, այլ առաքինութեանն. ողջ լե՛ր։
19.
164ա-9ա Գլուխ իննեւտասներորդ – [Բան.] Եւ յետ այսորիկ լուայ որպէս զձայն...:
[Մեկն.] Ալէլուիա, այսինքն՝ աւրհնեցէ՛ք զԱստուած... եւ համայնք հաւք յագեցան
մարմնովք նոցա։
20.
169ա-73բ Գլուխ քսաներորդ – [Բան.] Եւ տեսի զայլ հրեշտակ՝ իջեալ յերկնից, որ ունէր
զփականս անդնդոյ: [Մեկն.] Հրեշտակս այս է հրեշտակ մի՝ որպէս վերակացու ի վերա
դժոխոց... որք խոսին զերկնից արքայութենէ։
21.
173բ-90բ Գլուխ Ի. եւ Ա.(21)երորդ – [Բան.] Եւ տեսի զերկինքն նոր...: [Մեկն.]
Երկիրն ցուցանէ զհոգին, եւ զերկիրն՝ զմարմինն... որք գրեցեալք են ի գիրս կենաց
գառին։
22.
190բ-5բ Գլուխ քսան եւ Բ.(22)երորդ – [Բան.] Եւ եցոյց ինձ զգետ ջրոյ կենդանոյ...:
[Մեկն.] Գետս այս ցուցանէ զառատութիւնն շնորհաց... շնորհք Տեառն մերոյ Յիսուսի
Քրիստոսի ընդ ձեզ ամենեսեան. ամէն։
Դ.
195բ-6բ Աղօթք առ Յիսուս – Ե՛կ, Տէ՛ր Յիսուս, եւ առաջնորդեա՛ զմեզ ի մրրկաց...
ե՛կ, ե՛կ, Յիսո՛ւս, ե՛կ, ո՛վ ճշմարիտ, սէր սիրական, երջանկութիւնն եւ երջանիկ
յաւիտենականութիւն. ամէն։
Ե.
199ա-241ա [Գանձարան]
1. 199աբ
[Կանոն Ծննդեանն եւ յերից ամացն ընծայմանն ի տաճար սրբոյ Աստուածածնին] – Գոյին
անեղի, / գոյին անմահի, /գոյին անհասի...
Ծնթ.
Վերականգնումներն ըստ Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ-ԺԴ., Գանձարան, գիրք Ա-Բ.,
Անթիլիաս, 2008։
2.
199բ-200բ Գանձ աւետեաց Սուրբ Աստուածածնին – Խնդութեամբ ձայն, բառբառ աւետեաց,
այսաւր հընչեաց...
3.
200բ-201ա Գանձ Յայտնութեան ճրագալուցին – Տարփումն ըղձական, / տոչոր անծկական...
4. 201աբ
Գանձ ծննդեան առաջին աւուրն – Թագըդ պարծանաց, / թագաւոր զօրաց... ա. 201բ-2բ
Յորդորակ նորին տէր Կոստանդիեայ – Հրճուիմք այսաւր մեք հոգեպէս տաւնիս մաքուր...
5.
202բ-3ա Գանձ երկրորդ աւուրն՝ ի Մկրտիչ վարդապետէ – Մաքուր եւ ամբիծ Սուրբ
Աստուածածին... ա. 203աբ Յորդորակ ազնիւ – Այսաւր նոր խառնումն եղեալ Աստուած եւ
մարդ...
6.
203բ-5ա Երգ ջրօհնեացն եւ երրորդ աւուրն՝ ասացեալ Յոհաննու Ծործորեցւոյն
(«ՅՈՀԱՆՆԻՍԻ ԵՐԳ») – Յամենայն ժամ աւրհնեմք զաւրհնեալ փրկիչդ Էմանուէլ...
7. 205աբ
Կանօվն հինգերորդ աւուրն՝ ի Խաչատուր վարդապետէ – Խորան փառաց Էին Արարչին, մայր
կենսատուին... ա. 205բ-6բ Տաղ ի սուրբ Գրիգորէ Նարեկացւոյ – Աւետիս մեծ խորհրդոյ,
խորհուրդ ծածկեալ...
8. 207աբ
[Քարոզ աստուածայայտնութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի] – (սկ.) ///ան հանէ
կոտորել զմանկտին չար նախանձ ու վասն <վասն> կուսածնին... ա. 207բ-գ Փոխէ
զձայնըն – Սեաւ եմ, գեղեցի՛կ դուստր Եւայի...
9. 207գդ
Յօթներրորդ աւուրն – Յանեղական լուսոյն խոնարհեալ... ա. 207դ-8ա Տաղ լաւ եւ պիտանի
– Այսաւր ցըծան դասք հոգեղինաց... բ. 208ա Յորդորակ – Դո՛ւ շուշան ծաղիկ,
անապական ծընար զվայելուչ ծաղիկն...
10.
208բ-9բ Գանձ թլպատութեանն եւ տնօրէնութեանն Քրիստոսի («ԳՐԻԳՈ») – Գոչումն
ըղձագին, / գովեստ քաղցրագին... ա. 210ա Տաղ Կոստանդիայ – Անըսկիզբն Բանըն Հաւր
ծընեալ յառաջ... բ. 210աբ Փոխէ զձայնս – Ո՛վ Տէր Յիսուս, մանուկ տըղայ
թլպատեցար... գ. 210բ-1ա Յորդորակ ի տէր Ներսիսէ Հայոց կաթողիկոսէ – Ստեղծօղ
մանկանց, մանուկ ցուցաւ... դ. 211աբ Այլ տաղ ՃԼ. (130) կենով – Կայր կոյսն ի
յայրին... ե. 211բ Ամէն չորս տան յետք ասա՛յ – Կըրկնեալ առ նոսա կըրթական
մըտաւօք... զ. 211բ-2ա Ամէն Դ. տան յետք ասա՛ – Կարմրաշատ այտիւտ, կապուտակ
շրթամբք... է. 212ա Ամէն Դ. տան յետք ասա՛յ – Կայթելով հովացն կոչ ասեն...
11.
212ա-3բ Գանձ Յոհաննու Կարապետին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառօք պանծալի... ա.
213բ-4ա («Ճ-Ք») – Ճրագ օրինաց Մովսէսի նըսեմացեալ Իսրայէղի...
12.
214ա-6ա Գանձ Պետրոսի հայրապետին եւ Աբիսողոմայ սարկաւագին՝ ի տէր Մխիթարայ
Այրիվանեցւոյ – Վերաւրհնեալ, գովեալ եւ փառաւորեալ Աստուածըդ... ա. 216աբ [Տաղ Պետրոսի
հայրապետին անոյշ] – Ի հանդէս տաւնի քոյ րախացեալ ցնծամք...
13.
216բ-8ա Գանձ սուրբ հօրն Անտոնի եւ այլ ճգնաւորացըն՝ ի տէր Մխիթարայ – Բարձրեալ
ահաւոր բան հօր դիմաւոր... ա. 218աբ Յորդորաւկ համեղ եւ գեղեցիկ – Անձամբ
խոնարհիմք ի ճգնութիւնս քո, ո՛վ սուրբ հայր Անտոն...
14.
218բ-9ա Գանձ թագաւորացն սրբոց՝ ի տէր Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ ասացեալ –
Համայգոյական Հօր սահման եւ բան հոգոյն իսկական... ա. 219աբ Այլ տաղ սրբոց
թագաւորացն – Թագաւորին երկնաւորի պատկերակից...
15.
219բ-20բ Գանձ սրբոյն Վահանայ Գողթնեցոյն՝ ի Գրիգոր վարդայպետէ – Գըթացեալ քոյին
արքայդ երկնային... ա. 220բ Մեղեդի ասա՛յ քաղցր ձայն – Ադամայ տըւաւ մեծ աւետիս...
16.
220բ-1ա [Կանոն Նոր Կիւրակէին] – Իսկ այս նոր կոչի սա Նոր կիրակի, խորհրդով ի
լի... ա. 221ա Մեղեդի քաղցր – Յայս նոր յարութեանս դրունք երկնից բանին... բ.
221աբ Կամաւորութեամբ ըզմահ ճաշակեաց եւ մահացեալսըն կենսագործեաց... գ. 221բ-2ա
Մեղեդի համեղ – Ի Յերուսաղէմ գընամ, ի յայն աստուծաշէն քաղաքն... դ. 222աբ Տաղ
անոյշ («ՏԵՐ ԱՌԱՔԻԱԼ ԱՍԵ») – Տարփացեալ ըղձանամք, Տէ՛ր Յիսուս... ե. 222բ-3ա Տաղ
Յարութեանն անոյշ – Ցընծան այսօր երկինք եւ երկնայինք... զ. 223ա-4ա Վասն
նընջեցելոց – Այսաւր աւետիս ձեզ, ննջեցելոցդ... է. 224աբ Տաղ Յարութեանն – Յարեաւ
փառաց թագաւորն, աւետի՛ս... ը. 224բ-7ա Դարձեալ Յարութեան – Ո՛վ քաղցրաձայնեալ,
քաղցրախօսէր երգօվ...
17.
227ա-32բ [Տաղք եւ մեղեդիք]
ա.
227ա-8ա Տաղ Վարդավառի – Այսաւր ցընծայ լեառն Թափօր...
բ. 228աբ
Տաղ սուրբ Աստուածածին – Սուրբ Աստուածածնի կուսին անարատ, հարսինն ցանկալի
զուարթնոց...
գ.
228բ-9ա Երեւման խաչի – Խաչն ի նախնումն երեւեցաւ...
դ. 229աբ
Տապանակին Տեառն – Այսօր զտապանակ ուխտին ըզխորհուրդ...
ե.
229բ-30ա Գալըստեան – Այսօր Սուրբ Հոգին Աստուած եկեալ յաշխարհս...
զ. 230ա
Հրեշտակաց – Զօրք երկնային զուարթնոց, դասք հրեշտակաց...
է. 230բ
Տաղ առաքելոց – Առաքեալ Աստուածորդոյն ի ծոցոյ Հօր առաքելոյն...
ը.
230բ-1ա Հայրապետաց – Այսօր դըշխոյ պանծալի երկնահրաւէր բարձրասցի...
թ. 231ա
Մեղեդի անուշ – Յարեաւ հաւ այն արթուն բնութիւն...
ժ.
231բ-2ա Ի տէր Մխիթարայ ասացեալ, եւ զիս յիշէ – Արդ, լուսաւորեա՛, արդ,
փառաւորեա՛...
ժա.
232աբ Մեղեդի, թէ կակուղ ասէ՝ նայ լաւ է – Առ պարտիզպանն ձայնէր Մարիամ...
18.
232բ-4ա Գանձ նոր կիրակէին՝ ի Գրիգոր վարդայպետէ («ԳՐԻԳՈՐ») – Գաղտնի խորհըրդին
գուշակեալ ի հին գունդ մարգարէին... ա. 234ա Մեղեդի անոյշ նոր կիրակէի – Նոր ձայն
աւետեաց հրեշտակապետն այսօր...
19.
234ա-5ա Գանձ հասարակաց յարութեանն – Գերակայ գոյին, գոյից համայնին գոլ
պատճառէին...
20.
235բ-6ա Գանձ փոխման Սուրբ Աստուածածնի – Մեծապայծառ հրաշակերտ վեհին... ա. 236աբ
Յորդորակ լաւ եւ պիտանի – Անարատ տաճար եւ առայգաստ լուսոյ... բ. 236բ-7բ Տաղ ի
տէր Ներսեսէ կաթողիկոսէ – Այսաւր Գաբրիէլ հրեշտակապետըն եկեալ...
21. 237բ
Գանձ Գէորքայ զօրավայրին – Խնդա՛ հրաւէր, մանկո՛ւնք Սիօվնի... ա. 237բ-8ա Մեղեդի
անուշ – Ի հանդիսական տաւնիս երգելով զերգըս... բ. 238աբ Յորդորակ – Րամեալ
ըզկիրըս տանջանաց զերկունս...
22.
238բ-9բ Վարագայ Սուրբ Խաչին – Գլուխն եկեղեցւոյ, վէմս հաւատոյ... ա. 239բ-40բ Տաղ
գեղեցկայարմար – Այսաւր մեծ զարմանք հրաշից յայտնեալ...
23.
240բ-1ա Գանձ ՀԲ. (72) աշակերտացն Քրիստոսի – Գերագոյն գոյ է, գերիմաստ վեհ է...
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԹ դ., նոտրգիր
74բ-5բ
[Խոստովանութիւն մեղաց] – Մեղա՛յ Աստուծոյ, մեղա՛յ ամենասուրբ Երրորդութեան...
զամէնն գործել եմ, մեղա՛յ Աստուծոյ եւ քեզ, Հա՛յր սուրբ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
72բ
Աստուծով յաւարտեցաւ գիրս թվին ԱՃԺԲ. (1727) Նախայ Ը.։
73ա
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեան՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. ամէն։ Արդ, գրվեցաւ
գիրքս յիշատակ չարչարանացն Յիսուսի Փրկչին մերոյ, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զհայրն իմ՝
պարոն Էլիազն, եւ զհանգուցեալ մայրն իմ՝ Շախասն, եւ ինձ` եւեթ մեղաւօք, տառապեալ
փծոյն գրչիս՝ Զէնիս, որ եմ բնիկ տեղեաւ ի քաղաքէն Ասպհանու, ի գեղէն Թարվզեցւոց,
յիշեցէ՛ք, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոս։ Ե՛կ, Տէ՛ր Յիսուս, եւ հասեալքս ի
յաւարտ եւ զիս՝ ծառայս քո պահեայ անբողջ. ամէն։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք զվարպետն եւ
զկողակիցն իւր եւ Բ. ծաղկեալ որդիքն՝ Մարամխանումն եւ Սիմոնն, եւ զպառաւ մայրն իւր
յիշեցէ՛ք եւ ողորմի ասացէք. ամէն, թիւն ԱՃԺԲ. (1727) Նախա Ը.։
196բ Ես՝
Մելքիսէթ վարդապետս, կարողութեամբն եւ շնորհօքն Աստուծոյ, պատրիարգս մայրաքաղաքին
Կոստանդինուպօլսի, զտեսի զՄեկնութիւնս զայս եւ հաւանեցայ, զի զգտի զսա |197ա| ըստ
մեկնութեանն սրբոց մեծաց վարդապետաց եկեղեցոյ, վասն որոյ ետ զհրաման օրինակողացս
սորայ, զի օրինակեսցեն վասն տարակուսանացն ամենայն հայոց եւ ուսումն ամենայն
մանկանց եկեղեցւոյն։ Ես՝ անարժան եւեթ անուամբս Զէնի մեղսամած, որ է աւարտեցի զայս
բուրաստան Սուրբ Յօհաննու Մեկնութիւնն թվին ԱՌԱՃՀԶ. (1727), Օգոստոսի Է.ումն թվին
Ազարի ԱՃԺԲ. (1727), Ղամար Ի. (20)։
197ա
Յիշատակ[ար]ան. Արդեամբ եւ գոյիւք գրվեցաւ գիրք երկու. նախ՝ Ճառ չարչարանաց Տեառն
մերոյ Յիսուսի, երկրորդ՝ Մեկնութիւնն տեսլեան Յօհաննու՝ ի խնդրոյ եւ ի ձեռամբ
անարժան եւ սուտանուն Զէնուն, ի թվականութեանն հայոց ՌՃՀԶ. (1727) Օգոստոսի Է. եւ
թվին Ազարիայի ԱՃԺԲ. (1727) Ղամար Ի. (20)։ |197բ| Դարձեալ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս եւ
ես՝ գրչիս սորայ Զէնի, զհայրն՝ իմ պարոն Էլիազն, եւ զհանգուցեալ մայրն իմ՝ Շախասն,
յիշեցէ՛ք եւ ողորմի ասացէ՛ք։ Աւարտեցաւ գիրքս այս ի Շօշ, քաղաքն ըՍբահան, ի
առաջնորդութեանն նահանգիստ Դաւիթ աստուածաբան վարդապետին եւ ի թագաւորութեանն
Աղվանից շահ Աշրաֆին եւ ի քալանթարութեանն Թարվիզոյ մհալին խօջայ Մարգարին,
յիշեցէ՛ք։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զվարպետն իմ՝ տէր Աբրահամն, զկողակիցն իւր`
Բէկումն եւ զնորաբողբոջ որդին եւ դուստրն՝ Սիմէոնն եւ Մարամխանումն եւ զպառաւ
մայրն իւր, յիշեցէ՛ք։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք զհայրաքուրն իմ Քաթրինէն, եւ զնորաբողբոջ
որդիքն իւր՝ Խաչիկն, Պետրոսն, Օվագեմն, սոքա եւ ես մենտեղ էինք կարդում, յիշեցէ՛ք
եւ ողորմի ասացէ՛ք։ |198ա| Դարձեալ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զտէր Անթանէս վարդապետն, որ
մեկնութիւնն տեսլեանն նա օրինակ, որ եւ զնովաւ գաղափարեցի, վերջ։ Որպէս դժուարին է
նավավարին հասուցանել յեզր ծօվուն, սոյնպէս եւ գրչիս։ Խաչն կենարար, որ եղեւն զմեզ
փրկութիւնն, սովաւ ամենեքեան յաղթեսցուք։
241բ
Գրվեցաւ Տաղարանս ի թվականութեանն հայոց ՌՃՀԶ. (1727), Հոկտեմբերի Ժ., եւ ի փոքր
թիւն ԱՃԺԲ. (1727), Դամայ Դ. գաղափարեցի Աստուծով։ Ո՛վ եղբայրք, յորժամ քաղցր
ձայնիւ երգէք զայս բուրաստան ծաղկազարդս, յիշեցէ՛ք մեղաւորք լի Զենիս եւ զհայրն
իմ՝ պարոն Էլիազըն, եւ հանգուցեալն մայրն իմ՝ ողորմած հոգի Շախազն, յիշեցէ՛ք միով
Հայր մեղիւ, եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի անմահ գառին Աստուծոյ, Խաչն կենարար, որ
եղեւն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 198բ
(1730 թ., նոտրգիր) Եւս թիվն ԱՃԺԴ. (1730), Օվդան ԻԸ.(28)ումն /// օրն կիրակի, որ
ես /// որ է անուամբս ///նովն թափուր եւ /// յաւուրս այսորիկ /// որ է /// Աղվանն
/// Աստուած մեզ պ///։
2. 33բ
ստ. լս. (1825 թ., նոտրգիր) Յիսուսի Քրիստոսի ծառայ Գէորգ Գասպար Վարդանեսեն, ի
թիվն 1825 գրեցի, Ադամ 8ին։
3. 74ա
(1825 թ., նոտրգիր) Յիսուսի Քրիստոսի ծառայ Գէորգ Գասպար Վարդանէսեն, ի Նոր
Ջուղայ, ի թիվն 1825, Թիրայ 16.ումն գրվեցաւ ձեռամբ. ամէն։ Դարցալն յիշէցէ՛ք եւ
յիշեցէ՛ք եւ ամէն Աստուծոյ Աստուած Աստուծով. ամէն։
4. 199ա
(1825 թ., նոտրգիր) Ես՝ խոնարհ ծառայ Քրիստոսի Գէորգ Գասպար Վարդ[ա]նէս Գէորգէս,
գրեցի, վօր կարդայ, մին յիշեալ լինես առաջի գառին զԱստուծոյ (նման՝ 66բ, լս.)։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «3420, Կտակ չարչարանացն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի,
արարեալ Յակոբայ Տեառնեղբօրն, 1313», 11գ՝ «Հմր 68»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
149բ-50ա՝ «Ես՝ ծառա՞յ [Գ]///»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
7ա, 20ա` զարդագիր, 32բ` լուսանցազարդ։
3421
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
344+1 (կրկն.՝ թ. 198). չգրուած՝ 4բ, 102բ, 185ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Լ×12 (Բ 10, Գ, Է, ԻԳ,
ԻԶ 11, Լ 3)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,6×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(8,5×5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ` 200ա)։ ՏՈՂ՝ 20։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կանաչ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝
Բ-Դ+Ե՝ թուղթ. լուսագծերով։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 5ա։ Ճակատազարդ` 103ա, 143ա, 186ա, 238ա, 299ա։ Լուսանցազարդ՝
բուսական, խաչ։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ,
վարդագոյն։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Ղուկասու։ ԺԱ. դ.։ Ա (սկ.)՝ ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի եւ
ընդերկայնակի հատումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 12,5×9,5. միասիւն (10×7).
ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Աա). տող՝ 12։ Կարդալ. Աաբ՝ «/// այլում ակն կալցուք։
Եւ ի նմին ժամու բժշկեաց զբազումս ի հիւանդութենէ... զինչ ելէք տես/// [մար]գարէ
այո ///» (Է. 20-26)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, վնասուած, դռնակը, կապիչներն ու գամերն ընկած.
պտռկ-պհպ-ի ստ. աջ անկիւնը պատռուած, պհպ-ները մաշուած, պատռուած. թերթերին
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, թ. 2, 330, 341ը պոկուած, թ. 3-34, 55,
329, 342-4ը հիմքի կարերից թուլացած, ընդմէջ թ. 270-1ի 1 թերթ պոկած-հանած,
պահպանուած է հիմքի մի փոքր մասը, ընդմէջ թ. 12-3, 22-3, 27-8, 305-6ի 1ական թերթ
ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-298բ [Տիտղ.] Տեառն Ներսէսի Հայոց կաթուղիկոսի նուէր մաղթանաց ներչափական տառիւ
տուօղին բայից ըղձումն աղօթից ներանձնական հոգւոյ զարթուցելոց մտօք ի թմբրութենէ
կրից։ Յիշատակաւ անցելումն իրի, ներկային եւ յապագային յողբումն հեծութեան սրտի
խօսք ընդ Աստուծոյ, որ ոք փոխարկեսցէ զսա, այլում զգուշասցի ուղղութեան բայի եւ
գրոյ, զի եթէ մի տառ յաւելու կամ նուազի, կաղացեալ գտանի ոտք վանգիցն եւ չափոցն եւ
ի բանիցն աւաղեսցին վերծանութիւնքն
Տե՛ս
ձեռ. 1540, 3ա-376ա։ Ցանգն է գրոցս/1ա-3բ («Ա. Ադամայ... ՃՂԹ. (750) թըվականին»)։
1/5ա-102ա (102ա գրչից՝ «Տունք ԲՌ. (2000). մաղթանք առ Աստուած»)։ 2/103ա-42բ
(142բ գրչից՝ «Բովանդակ տունք Յիսուս որդւոյն մինչեւ աստ ՍՉՁԴ. (2784)»)։
3/142բ-84բ (184բ գրչից՝ «Բովանդակ տունք Պարտապանէն մինչեւ աստ ՊԼ. (830) պիտի,
բայց աստ ՊԻԸ. (828) տուն կայ, թէ պակաս է, ի գաղափարս է, մի՛ մեղադրէք։ Բովանդակ
տունք Յիսուս Որդւոյն մինչեւ աստ ՎՈԺԲ. (3612)»)։ 4/293ա-8բ։ 5/185բ-237բ (237բ
գրչից՝ «Ողբս բովանդակ Ռ. եւ ԽԶ. (1046) տուն է»)։ 6/237բ-56ա։ 7/264ա-6բ։
8/256բ-64ա։ 9/274բ-82ա։ 10/271ա-4ա (սկ. /// թէ Աստուած էր ի սկըզբանէ եւ ոչ
եղեալ ի յումեքէ...)։ 11/267ա-70բ (Սիրեա՛ զուսումն, որով պատուիս ի յերկնայնոցն
եւ ի յերկրիս /// վջ.)։ 12/288ա-91ա (291ա գրչից՝ «Յիշեսցուքն, Առաւօտ լուսոյն աստ
գրէ»)։ 13/282ա-4ա։ 14/284ա-5բ։ 15/286ա-7բ։ 16/287բ-8ա։ 17/285բ-6ա։ 18-21/չիք։
22/291ա-3ա։ 23/266բ-7ա։
Տե՛ս
Ներսէս Շնորհալի, Չափաբերականք, Վենետիկ, 1830, էջ 1-559, տպագրի հմմտ. միաւորների
ետուառաջութեամբ։
Բ. 1.
298բ-322բ Գովեստ Ներբողական պարագրական բանիւ Յաղագս վարուց մեծի հայրապետին
տեառն Ներսէսի Կլայեցւոյ Հայոց կաթուղիկոսի եւ տիեզերալոյս վարդապետի սըրբոյ,
ասացեալ տեառն Ներսէսի Լամբրունացւոյ արքեպիսկոպոսի Տարսոնի Կիլիկեցւոյ եւ սորա
հարազատի որդւոյ, դստեր, եղբաւր – Շարժեալ ստիպէ հարկ տէրունի, / ըզդադարումն իմըս
բանի... հայցեա լինել մեզ լըսելի, / զԵկայք աւրհնեալքըն հայրենի։
2.
322բ-3ա Գովասանութիւն Ներսէսի – Սուրբ հայրապետ տէր րաբունի համանըման, / հաւրըն
մեծի Լուսաւորչին պարթեւական... յորում տացուք փառըս յաւէտ այժմ յաւիտեան։
3. 323աբ
(«ՆԵՐՍԷՍԻ Է») – Նորոգելոյս ի քէն Քրիստոս, / եւ ի մեղաց խաւարելոյս... էրեւելի
այս կենցաղոյս, / յիմանալիդ փոխիլ ի լոյս։
Գ.
324ա-7բ Առաքել վարդապետէ ասացեալ՝ Ոտանաւոր չափով, ըստ տառից այբուբենիցն, ի խրատ
մանկանց («Ա-Ք, ՅԱՌԱՔԵԼԷ») – Այբն Աստուծոյ է յօրինակ, / ուսուցանէ զքեզ
համարձակ... լեալ ըստ թըւոյն այբուբենի, / էին լուսոյ անճառելի։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 157-163։
Դ.
328ա-42բ Տեառն Ներսէսի Հայոց կաթողիկոսի ասացեալ է հանելուկս վասն ուրախութեան
մարդկան, եւ դնէ սկիզբն զԱդամ
Տե՛ս
ձեռ. 1558, 370բ-87բ (ճծ-ճկգ/չիք)։
Ե.
343ա-4բ [Լուծում – կաֆայ]
Տե՛ս
ձեռ. 1558, 389ա-92ա (ա-ժ, լա/չիք)։
Տե՛ս Ա.
Մնացականեան, Հայ միջնադարեան հանելուկներ, Երեւան, 1980, էջ 28, ձեռ. J, հմմտ. Փ.
Այնթաբեան, Ներսէս Շնորհալու անտիպ հանելուկները, Էջմիածին, 1951, Թ-Ժ., էջ 61-64։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
4ա Իսկ
զանարհեստ գրիչս աղաչեմ յիշել։
185բ
Զբազմամեղ ծրողս աղաչեմ յիշել յաղաւթս։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
185բ (ԺԸ
դ., նոտրգիր) Յիսուս Քրիստոս հաւատացալ Կիրագոսին, տիրացու Յարութիւնին, Մուսէսին.
ամէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
305բ սեւ թանաքով ութանկիւն` անընթեռնելի։
ՆՄՈՒՇ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Յիսուս Որդի», պհպ. Բա՝ «1314/3421», պհպ. Դա՝ «ԺԷ.,
Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Բա, Գա, 1ա-3ա, 225բ՝ մասնիկներ, առանձին տառեր ու բառեր, 3բ՝ «Եւ յաւիտեաց
եւ քո փոխան», պհպ. Բա՝ «թվին ՌՄԼ. (1781) որ Նեկեղոս», պհպ. Գա՝ «Հասցէ գիրս
Վանայ քաղաք իցես», պհպ. Գբ՝ «Գիրա/// ցաւի գիր է սուն գիւղէ (՞) այդպ/// չ ///
այլ մղաւզ(՞)ի ղօս գրէ ի սուն գիւղէ, իրասայ հայասայ ալուլիայ դադանէի Թաթլո, որ
ունիք իշխանուն իւր ատմոյյօր թէ ի ժիքո(՞) յինչ ցօոր է /// հրամանոն կապեալ լիցի
///», պհպ. Դբ՝ «Ուրիշ ցա/// /// պաշտում հարկաւոր է, որ նրանց աղերսիլ զոհերով եւ
նուէր պատճառը մէկ է. յայտնի է ուրեմն թէ ուրիշները ինչու», 152բ վր. լս.՝ «Եւ ի
Քրիստոս ծառայ Յարթինա», պհպ. Եա՝ «///աս ///երայ ձին կարա///ն [կ]ոկորդայ /// սու
բանալէ աղի /// նայ քութի քուլի շ/// խիլ է հին թոմծին. ամէն, /// պտ սուրբ Գրիգոր
/// Ղուկայ(՞) /// /// բիսե ծեսետ /// ռ երամ[ե]՞պահեր», պհպ. Եբ՝ «/// դողոյցք
/// այս սէմ/// ///անոս /// թող Յիսուսի այդ /// միանոս թող վասն Քրիստոսի ու ասէ
միանոս թող վասն Սուրբ կուսին թի///արայ /// քան մի քան է փաննայ /// աննայ
բարխօու /// Աստուածածին կուսին /// իլեր մն եւ դող ծառիս /// որ վեր ման ///
Աստուածա[ծին] միւայ աւ/// մուն///, /// ցօ ///յ հին ///ն եւ ի կրակն ձգէ»։
3422
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
2 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
253։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կարմիր կտաւ.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա (վջ.)՝ սպիտակ թուղթ:
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, մէջքը ճաքճքած, կապիչներն ընկած, լուսանցակողերի
կարմիրը թափուած, սեւացած. պհպ-ը կիսով չափ պատռած-հանած։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Կանոնագիրք (ի գրոց Աբգարու Յովհաննիսեան), 1315», 1ա.ին
սոսնձած թղթին՝ «Կանոնագիրք, ի գրոց Աբգարու Յովհաննիսեան, ըստ ցուցակի Ֆինկի Հմր
12, ի սկիզբն ունի «Մեղայն» հանդերձ մեկնութեամբ, ՌՃԾԷ. – 1668, Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս», թղթի դարձերեսին՝ «1315/3422»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
122 (թ. 1-122)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Թ×12 (Ա 9, Դ 11, Ե-Զ, Ը-Թ 10, Է 8)+1-3×10։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×5,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր
(նմուշ՝ 21ա)։ ՏՈՂ՝ 17։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. գրադաշտը խոնաւութիւնից մասամբ գունափոխուած, թ. 9ը՝ պոկուած, թերթերին
աղտոտուածութեան հետքեր, ընդմէջ թ. 35-6ի 1 թերթ ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-9ա
[Մեկնութիւն խոստովանութեան] – Մեղա՛, ամենասուրբ Երրորդութեանն։ [Լուծումն.] Զի
պարտ է յամենայն հաւատացելոյ անթերի եւ սերտ հաւատալ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն
Սրբոյ... եւ անբժշկելի են վէրք իմ, մեղայ Աստուծոյ։
Բ.
10ա-35բ Կանոնք եւ սահմանք, զոր եդին աշակերտքն Քրիստոսի ի սուրբ եկեղեցիս՝ յետ
վերանալոյ Տեառն ժողովեալք ի Վերնատանն – Կարգեցին առաքեալքն եւ եդին
հաստատութեամբ, եթէ յորժամ յաղաւթս կան... եւ ի բանս մխիթարութեան կարգեցան կացին
քահանայապետք, գլուխք /// (վջ.)։
Տե՛ս
Կանոնագիրք հայոց, հտ. Ա., Երեւան, 1964, էջ 27-66։
Գ.
36ա-46բ [Յաղագս խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան] – (սկ.) /// մեղս գործէ, քանզի
են բազումք... զի խոստացելոց բարեացն հասանել կարասցուք շնորհաւք եւ
մարդասիրութեամբ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
Դ.
47ա-50ա Պատմութիւն Սուրբ Գեղարդեանն եւ այլ տնաւրինականացն Քրիստոսի ի սուրբ եւ
փրկական տնաւրինականացն սրբութեանցն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ – Այսպէս գտաք ի
գործոց ոսկէ գրով ի պատմագիրք թագաւորութեան ի քաղաքն Կոստանդինուպաւլիս... եւ
յամենայն սուրբ եկեղեցիս հռչակայ պարծանք։
Ե.
50բ-5ա Վարք եւ յիշատակ մեծ վարդապետին մերոյ Գրիգորի Տաթեւացուն – Սուրբ եւ
երջանիկ եւ անճառելի շնորհաւք հոգւոյն լցեալ վարդապետս Գրիգորիոս... թե Քրիստոս
այսպիսի ձեւովս եկեալ լինի յաշխարհս, որոյ յիշատակն աւրհնութեամբ եղիցի։
Զ.
55բ-6բ [Ի բանից իմաստնոց] – Ասաց Պղատոն եւ Արիստոտէլ եաւթ կարգ է աշխարհի եւ
եաւթ է գործք են բարութեան... զի ժամանակն չար է, եւ մարդն՝ մարմնասէր։
Է.
56բ-71ա [Ղուկասու Լօռեցւոյ] Քարոզ վասն աւուր կատարածի, ի բան առաքելոյն, որ ասէ՝
Քանզի փող հարկանի, եւ մեռեալք ի Քրիստոս յարիցեն – Նախ պարտ է գիտել, զի զմահու
աւրն եւ զկատարածին ծածկեալ է Աստուած... եւ սկիզբն բանիս այսպէս արասցուք։
Տե՛ս Է.
Յարութիւնեան, Ղուկաս Լօռեցին եւ նրա քարոզգիրքը, Բանբեր Մատենադարանի, Հմր 10,
Երեւան, 1971, էջ 213-236, Հմր 24։
Ը.
71ա-88բ [Յովհաննէս Երզնկացի, Խրատք հասարակաց քրիստոնէից]
Տե՛ս
ձեռ. 228, 71ա-108բ։ Նխդր./չիք։ ա/71ա-8ա (խորագիրը տարբեր՝ Յաղագս հաւատոյ)։
բ/78ա-82բ։ գ/չիք։ դ/82բ-3բ (խորագիրը տարբեր՝ Յաղագս պսակի խրատ, ունի` 83բ-4ա
Կանոնք սուրբ հարցն*)։ ե-զ/չիք։ է/84ա-7ա (խորագիրը տարբեր՝ Յաղագս սուտ երթմանց)։
ը/87ա-8բ։ թ-ժթ/չիք։
Տե՛ս Է.
Բաղդասարեան, Յովհաննէս Երզնկացին եւ նրա խրատական արձակը, Երեւան, 1977, էջ
137-201:
* Հմմտ.
Սահմանք կանոնաց սուրբ առաքելոյն Թադէոսի... ԼԱ., Կանոնագիրք հայոց, հտ. Բ.,
Երեւան, 1971, էջ 39։
Թ.
88բ-92բ Հարցաքննութիւն Սրբոյն Գրիգորի հայոց Լուսաւորչին, զոր եհարց ցհրեշտակն
Տեառն, մինչ էր յայրին Մանեա – Յաւուր միում շրջէր յանապատին սուրբն Գրիգորիոս եւ
յանկարծակի զմտաւ ածեալ... եւ ոչ մտեր պատգամն Աստուծոյ յականջս մեր եւ յորժամ ///
(վջ.)։
Տե՛ս M.
E. Stone, The Armenian questions of St. Gregory, Museon, 2018, 1-2, p. 141-172.
Ժ.
93ա-114ա [Քարոզ] – (սկ. չգրուած) մին, նոյնպէս Սուրբ Գրոց բանն հոգեւոր է եւ
մարմնաւոր... յայնժամ գտանես թողութիւն մեղաց քոց։
ԺԱ.
114բ-22բ Քարոզ ի բան Աւետարանին որ ասէ. Մի՛ տայք սրբութիւն շանց եւ մի՛ արկանէք
զմարգարիտն առաջի խոզաց – Առաջին սրբութիւն անուանի հաղորդութիւն... վիճակաւ
բաժանեցին նախ իւրեանց մէջն /// (վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
55ա Որոյ
յիշատակն աւրհնութեամբ եղիցի, մանաւանդ՝ ստացողի գրոցս։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
9բ (1794
թ., նոտրգիր) Ես մեղայոր անարժան այս Կանունգիրք է տւույորեալ (՞) հոգի Պապային՝
որդի Աստուծայտուրին, Փանոսին, Գրիգորին, մօրն՝ Ոսկինանայխտուն, մեծի եւ փորքին՝
առ հասարակ ամենեցուն յիշայտակ, օվ կարթայ, Ա. բերան Հար մեր ասէ, Աստուած եուր
մեղն չի յի[շ]է. ամէն։ Ես անարժան տէր Աբ[րա]համս գրեցի ՌՄԽԳ. (1794), Մարտի ամսին
ԺԵ. (15), գրեցի։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ՌՃԺԷ. –
1668
ԳՐԻՉ՝
Մելգոն երէց։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մկրտիչ վրդ.։
ԹԵՐԹ՝
131 (թ. 123-253). չգրուած՝ 237ա-8բ, 240բ-1բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԱ×12 (Ժ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,5×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10×6)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝
217ա)։ ՏՈՂ՝ 17։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թերթերին աղտոտուածութեան հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
123ա-40ա Գրիգորի Լուսաւորչ[ին] պա[տ]մութիւ[ն] է վասն Տրդատա խոզից – Յետ
մահուանն Աղէկսանդրի մակեթոնացոց, Արշակ քաչն ինքն գրաւեաց... բայց զաջն թողեալ
մեզ ի պահպանութիւն եւ ի պարծանս ազգիս հայոց։
2.
140բ-51բ Պատկ[եր]ին Քրիստոսի, որ ի սուրբ դա[ս]տառակն նկարեցաւ իւր Հօրն Աստուծոյ
– Աբգար արգայն հայոց եւ ասորոց լուաւ վասն Քրիստոսի... որում նկարեցաւ պատկերն
Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ աւրհնելոյն ի բարձունս. ամէն։
3.
152ա-7բ Եբրեմի սուրբ հաւրն ասացեալն վասն Ոհաննու կամաւոր աղքատին – Սուրբ եւ
փառաւորեալ այսր Ոհանէս էր ի Հռոմ քաղաքէ... եւ արժանի եղեն անդառամ պըսակին ի
Քրիստոսի Յիսուսի՝ Տէրամբ մերում, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
4.
158ա-60ա Պատմութիւն սքանչելեաց տէրունական պատկերին, որ ի Բիւրիտոն – Պատմեաց մեզ
սուրբ Աթանաս Աղէկսանդրու հայրապետն, թէ ի Բիրիտոն քաղաք... եւ եդեր այլ ընդ
սրբութիւնս ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։
5.
160ա-1բ Վասն առն, որ գնեաց զողորմութիւն անողոմին – Պատմեաց մի ոմն անապատականացն
վասն առն մի մեծատանն, թէ հիւանդացաւ... եւ բացցէ զդուռն վերինն Երուսաղէմի։
6.
161բ-3բ Պատմութիւն վասն Պանագրաց քահանային – Յորժամ կռապաշտքն հալածէին
զքրիստոնայսն... եւ այլ ոչ շարժեցաւ տապանն ի տեղոչէն իւրմէ, եւ Քրիստոսի
մարդասիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
7.
164ա-8ա Վկայաբանութիւն Կղեմա հայրապետին սրբոյ – Սուրբն Կըղիմէս հայրապետն
հռոմայեցի էր ազգաւ եւ էր յոյժ յուսեալ... եւ գտանէին զկանդեղսն ի վառ եւ
գոհութեամբ փառս տային Աստուծոյ։
8.
168ա-9ա Պատմութիւն զի վասն մեռելոյն – Այլ սքանչելեաց վասն վարդապետի միոյ հանդիպեցաւ...
եւ աւելեալ ի ննջեցեալսն եւ յոյժ հիացեալ փառ ետուն Աստուծոյ։
9.
169բ-71ա Այս վկա պա[տ]մէմ ձեզ միւս սքանչելիս – Վարդապէտ մի գնայր յԵրուսաղէմ եւ
հանդիպեցաւ... եւ գործովս ապաշխարութեամբ, որով քաւեն ի մեղաց եւ արդարանան։
10.
171ա-83ա Վասն զի Ծնընդեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի – Յելանելոյն Աթամայ ի
դրախտէն... եւ նայ էարկ աւրհնեալ ջրոյն ի վերայ գլխոյ թագաւորին ի փառս Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ։
11.
183բ-8բ Կոստանդիանոսի թագաւորին պատմութիւն է – Բարեպաշտ եւ մեծն ինքնակալն
Կոստանդիանոս որդ[ի] էր Կոստաս ա[ր]գային... եւ ինքն ապա կայր ի սպասաւորութիւն
սուրբ հայրապետացն։
12.
188բ-94բ Վասն բորոտիլ Կոստանդիանոսի, զի հայրապետն բ(=փ)ախըստական արար – Եւ եղեւ
բորոտիլ Կոստանդիանոս իբրեւ տապաս, եւ ամէնեւին ոչ կարէին... եւ հասեալ ի բարեոք
ծերութեան սուրբ հայրապետն Սեղբեստրոս հան[գ]եաւ խաղաղութեամբ ի Քրիստոս։
13.
194բ-201ա Գովասանութիւն գեղեցիկ եւ պիտանի ի վերայ սուրբ Կարապետին է ասացեալ
Քօչակին, ի շնորհաց Սուրբ Հոգոյն, աղաւթիւք Սուրբ Մըկրըտութեանն Տեառն – Աւրհնեալ
է Հայրն երկնաւոր, անքննելի եւ անճառ, ինքն արարիչն արարածոց... բերան մի ասէ՛ք
զՀայր մեղան, սուրբ Կարապետ զձեր մուրատն տայ։
14.
201ա-5բ Մարիամ մաւրն գովասան – Ո՛վ Տէր իմ Յիսուս Քրիստոս, բան Հաւր եւ Որդի
կուսիս, տո՛ւր ինձ անձ... գալ ի տեսութիւն բանիս, որ ասէ աւրհնեալ է Աստուած։
15.
205բ-6ա [Հմայական] – Կայր Մովսէս յեզր Կարմիր ծովուն... այս անուն մարդոյն
գլխացաւութենէ բանիս։
16.
207ա-8բ [Օրհնութիւն] – Զայս աւրհնութիւն աստուածային եւ աղաւթք սուրբ Լուսաւորչին
եկեսցէ եւ հանգիցէ... զքեզ ի խորին ծերութեան հասցուցէ որդովք եւ դստերաւք. ամէն,
Հայր մեր։
17.
209ա-18բ Ուրբաթ աւուր, չորեգշաբտի աւուր տանին զհիւանդ ի դուռն եկեղեց նա եւ
ասեն... – Կարդամ առ քեզ, հա՛յր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի...
ա.
218բ-33ա Երդումն եւ բժշկութիւն հոգոյ եւ մարմն[ոյ] յանուն Տեառն մերոյ եւ Փրկչին
Յիսուսի Քրիստոսի ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ – Երդմ[ն]եցուցանեմ զամենայն դեւս եւ
զջերմն յանուն այն, որմէ դողան երկինք եւ երկիր...
բ.
233ա-6բ Պատմութիւն Ուստիանէ կուսին – Յայնժամ կայր ի քաղաքն Անտիոք կոյս մի
գեղեցիկ... եւ աղաւթիւք ամենայն սրբոց արձակեալ եւ հեռացեալ եղիցի ծառայն Աստուծոյ
այս անուն։
18.
242ա-53բ Վարդապետութիւն սրբոյն Գրիգորի եւ սրբոյն Բարսեղի – Բարսեղ ասէ՝ Յորժամ
ոչ երկինք էին եւ ոչ երկիրս, յո՞յր վրայ հանգչէր աթոռ աստուածութեանն... որով
խոցէին զգլուխն եւ ի ժամ վաղճ/// (վջ.)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ.
1. 206բ
[Գիր բժշկութեան] – Եւ ի թուղթս Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս գրեալ է իւր սուրբ անարատ
ձեռօքն... առ ինքն պահէ ոչ ի սուր եւ ոչ ի հուր եւ ոչ անարժան մահ, ոչ դեւն։
2.
239ա-40ա Հարցմունք սրբոյն Բարսեղի առ սուրբ Գրիգոր Աստուածաբանն – Բարսեղ ասէ՝
Որո՞վ պարծին հայք։ Գրիգոր ասէ՝ Գալստեամբ Յիսուսի ի աշխարհս պարծին հայք...
Բարսեղ ասէ՝ Ո՞վ՝ որ մեռօ եւ ոչ հոտաւ։ Գրիգոր ասէ՝ Կինն էր Ղովդայ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
140ա Եւ
առաւել ստացողի գրոցս. ամէն։
161բ
Ստացողի գրոցս։
157բ
Բարեխաւսութեամբ սրբոյն Ովհաննու կամաւոր աղքատին եւ համբերող ճգնաւորին ողորմեա՛,
Տէ՛ր, եւ ինձ մեղապարտ գրչիս (այլ ձեռքով՝ «Ղուկաս սուտանուն քահանայիս»)։
236բ
Մըկըրտիչ վարդապետին. ամէն։ Թիւ ի ՌՃԺԷ. (1668) Ունիսի ԺԷ. (17), անպիտան եւ
անարժան գծող յիշեա՛ Մելգոն չերէցս։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին (1905 թ., շղագիր) Հմր 12 ըստ ցուցակի Ֆ. Ն. Ֆինկի,
նուէր Մայր Աթոռի Մատենադարանին հանգուցեալ Աբգար Յովհաննիսեանի ընտանիքից ի ձեռն
Ստեփանոսի Կանայեանց, 1905 ամի 1ն Յունիսի, Վաղարշապատում։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Ցուցակ տփխիսեցի Աբգար Յովհաննիսեանի հայերէն ձեռագրերի,
երկասիրեց Ֆ. Ն. Ֆինկ, Լայպցիգ, 1903, էջ 170-180։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
141ա սեւ թանաքով ձուածիր՝ «ՊԵՏՐՈՍ / ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
206ա՝ «Ես անարժանս գրեսի»։
3423
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ՄԻՔԱՅԷԼ
ՀՐԵՇՏԱԿԱՊԵՏԻ ԵՒ Ս. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՎԱՆՔ (ՍՊԵՐ) ՋՃԿԵ. – 1516
ԳՐԻՉ՝
Յոհանէս աբղյ։
ԹԵՐԹ՝
323. չգրուած՝ 106բ։ ՊՐԱԿ՝ Բ-ԻԸ×12 (Բ 9, Դ 10, ԻԶ 14, ԻԷ 18, ԻԸ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13×9։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,7×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 80ա)։ ՏՈՂ՝
22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կտաւ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 107ա։ Ճակատազարդ` 31ա, 80ա, 151բ, 200բ, 256ա, 276ա, 306ա։
Լուսանցազարդ՝ բուսական, տաճար, խաչ։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝
կարմիր, կապոյտ, դարչնագոյն, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, վնասուած, դռնակը արտք. եզրի, մէջքի եւ փեղկերի
հատման մասերի կաշին պատռուած, կապիչներն ու գամերն ընկած, լուսանցակողերը
կեղտոտուած, սեւացած. գրադաշտը խոնաւութիւնից եւ աղտոտուածութիւնից գունափոխուած,
սկ-ից եւ վջ-ից անորոշ քանակի, ընդմէջ թ. 1-2, 9-10, 22-3, 30-1, 315-6, 320-1ի
1ական թերթ ընկած, թ. 1ը հիմքից մասամբ անջատ, թերթերի եզրերը մաշուած, մասամբ
թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1-4/չիք։ 5/1աբ (սկ. ///ծնար ի կուսէ անճառ միութի[ւն]...)։
6/1բ-2բ։ 7/2բ-4ա։ 8/4ա-6ա։ 9/6ա-8ա։ 10/8ա-9բ։ 11/9բ-10ա։ 12/10ա-2ա։ 13/12ա-6ա։
14/16ա-7բ։ 15/18ա-9ա։ 16/19ա-21ա։ 17/21ա-2ա։ 18/22ա-3ա։ 19/23ա-5ա։ 20/25ա-6բ։
21/26բ-8բ։ 22/29ա-30բ։ 23/30բ-1ա։ 24/չիք։ 25/31ա-2բ։ 26/32բ-6ա։ 27/36ա-41բ (գ՝
չիք)։ 28/41բ-50ա։ 29/50ա-60ա։ 30/60ա-6բ, 71բ-2բ։ 31/73ա-9բ։ 32/80ա-1բ։
33/81բ-4ա։ 34/84ա-5բ։ 35/85բ-7բ։ 36/87բ-9բ։ 37/89բ-91ա։ 38/91ա-3բ։ 39/93բ-103բ։
40/104ա-6ա։ 41/107ա-13բ։ 42/113բ-20ա։ 43/120ա-40ա։ 44/140ա-4ա։ 45/144ա-51ա։
46/151բ-3բ։ 47/153բ-5ա։ 48/155ա-6բ։ 49/157ա-8բ։ 50/158բ-60ա։ 51/160ա-1ա։
52/161ա-3ա։ 53/163ա-7բ։ 54/167բ-8բ։ 55/168բ-71ա։ 56/171ա-2բ։ 57/172բ-5ա։
58/175ա-81ա։ 59/181ա-3ա։ 60/183ա-5բ։ 61/185բ-7ա։ 62/187ա-9ա։ 63/189ա-90բ։
64/190բ-3ա։ 65/193աբ, 197ա-8ա։ 66/198ա-200բ։ 67/200բ-1բ։ 68/201բ-3բ։
69/203բ-5ա։ 70/205ա-6ա։ 71/206ա-7բ։ 72/207բ-8բ։ 73/208բ-10ա։ 74/210բ-2բ։
75/212բ-4բ։ 76/214բ-6բ։ 77/216բ-20ա։ 78/220ա-2ա։ 79/222ա-4ա։ 80/224ա-5բ։
81/225բ-7բ։ 82/227բ-41բ (ժդ՝ չիք, ունի՝ Շարական Սրբոյն Կիւրղի Հայրապետին,
Շարական Սրբոց Տարագոսեանցն)։ 83/241բ-6ա։ 84/246ա-51բ։ 85/251բ-6ա։ 86/256ա-76ա։
87/276ա-96ա։ 88/306ա-323բ (օծելութիւնըդ քո Քրիստոս /// վջ.)։ 89/301ա-6ա։ 90/66բ-71բ։
91/296ա-7բ։ 92/չիք։ 93/298բ-9բ։ 94/298աբ։ 95/193բ-6բ (խորագիրը՝ չիք)։
96/299բ-300ա (խորագիրը տարբեր՝ Շարական զգեստի)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
300ա
[Փ]ա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեան` Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. [ամեն]։ Հոգոյն
///արգ եւ /// աւրհնութիւն /// նորին /// |300բ| [որ]դոց ադամածնի հաւատացելոց
որդոյն Միածնի, / որ ցանկացող եղեւ այս երգարանի, / գրել զսա մեղսամած գրչի, / որ
Յոհանէս սուտանուն աբեղա կոչի, / որ ես զանունս միայն առի, / գործով ի լի եմ
աղտեղի, / խոցեալ նետիւք սատանայի։ / Գրեցաւ գիրքս, որ Շարակնոց կոչի, / ի յերկիրս
Սպերի, / ի վանքս Միքայել հրեշտակապետին եւ Սուրբ Կարապետի, / ի թվին ՋՃԿԵ.
(1516), ի լաւ եւ ընտիր աւրինակէ, գիրն ուրիշ աւրինակէ է, եւ խազն՝ որիշ, գրիս
խոշորութեան եւ այլայլութեանն մի՛ մեղադրէք, մէկ հետէ չգրուեցաւ, Դ. տարին ապա
խալսեցա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին (1905 թ., շղագիր) Շարական Հմր 4 ըստ ցուցակի Ֆ. Ն.
Ֆինկի, նուէր Մայր Աթոռի Մատենադարանին հանգուցեալ Աբգար Յովհաննիսեանի ընտանիքից
ի ձեռն Ստեփանոսի Կանայեանց, 1905 ամի 1ն Յունիսի, Վաղարշապատում։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Ցուցակ տփխիսեցի Աբգար Յովհաննիսեանի հայերէն ձեռագրերի,
երկասիրեց Ֆ. Ն. Ֆինկ, Լայպցիգ, 1903, էջ 104-123 (թուականի Ջ. Ճ. կարդացել է
900+100)։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1317, Շարական, Աբգար Յովհ. գրքերից», Ա. կազմաստառին սոսնձած
թղթին՝ «Սխալ է ///, ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս], 1317/3423, ի սկզբանէ պակասին
շարականքս՝ Երգեցէ՛ք, որդի՛ք Սիօնի, ցխորհուրդ մեծ եւ սքանչելի, իսկ վերջոյ՝ ԴԿ.
Աւագ օրհ., Յաղթական քեզ օրհնութիւնք եւ Արեւելք գերարփին», 1ա՝ «4»։
3424
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
4 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
232։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով եւ կապիչներով. միջուկը՝
տախտակ. աստառը` շերտազարդ մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Եւսեբիոսի Կեսարացւոյ Պատմութիւն եկեղեցւոյ։ ԺԱ. դ.։ Ա+Բ՝ ստացուած 1 թերթի
ընդլայնակի եւ ընդերկայնակի հատումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 13×9. միասիւն
(7×7՝ պհպ. Բ, 6×6՝ պհպ. Ա). բոլորագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա). տող 8 (պհպ. Ա), 9
(պհպ. Բ)։ Կարդալ. Բա՝ «/// ժամանակի դնել զնա [ի մէջ յիշա]տակի այսր
պատմութեանց... որ են ի սուրբ եկ[եղեցիս]», Աա՝ «/// եւ պէս-պէս [քերանս եւ
տանջանս] մատուցանէին... շնորհաւքն Աստուծոյ», Աբ՝ «[խնդրես]ցի ի մէնջ եկեսցէ
Պողիկարպ[ոս]։ Իբրեւ եղեւ խռովութիւն... եւ զգազանութիւն նոցա», Բբ՝ «[հե]ռի էր ի
քաղաքէ անտի... զի այս գործ էր նորա հանապազ...» (տե՛ս Եւսեբիոսի Կեսարացւոյ
Պատմութիւն եկեղեցւոյ, Վենետիկ, 1877, էջ 266-269)։
ՎԻՃԱԿ`
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, աստառին ցեցի անցքեր, լուսանցակողերի կարմիրը
մասամբ թափուած, սեւացած։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին՝ «Գանձարան այլեւայլ գրչութեամբ, անթուական, 1318»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ՌԾԵ. –
1606
ԳՐԻՉ`
Մայրան, Յովհաննէս դպիր*։ ՍՏԱՑՈՂ` մայր Մարինոս։
ԹԵՐԹ՝
154 (թ. 1-154). չգրուած` 1ա, 153բ, 154բ։ ՊՐԱԿ՝ 1-15×12 (1՝ 11, 2-3՝ 10, 6, 10՝
6, 7՝ 14, 14՝ 8, 15՝ 5)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով (թ. 1-61)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
13,2×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5-10,5×6,5-7,5), կարմրով սահմանագծուած՝ թ. 106-50
(8,5×6)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 21բ), բոլորգիր՝ 25բ, 114բ-5բ (նմուշ՝ 25բ)։ ՏՈՂ՝
15-20։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լուսանցազարդ` բուսական, թռչուն։ Զարդագիր` հանգուցագիր, թռչնագիր, մարդադէմ
(97բ)։ Գոյներ` կարմիր, կանաչ, վարդագոյն, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, որի հետեւանքով
գրադաշտը գունափոխուած, 106բ-7ա, 111բ-2ա, 115բ-6ա հանդիպակաց էջերի գրադաշտը
կպումների հետեւանքով վնասուած, թ. 151ի կէսից աւելին վերեւից պատռած-հանած,
ընդմէջ թ. 151-2ի շուրջ 7 թերթ ընկած։
* Ծնթ.
Գրիչները գրել են փոխնիփոխ. նրանց գրերը յաճախ անզանազանելի են։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «ՌՁԱ. – 1632, ՌՃԺԱ. – 1662, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «1318/3424»։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1բ-2բ
[Ի Մատենէ Ողբերգութեան Գրիգորի Նարեկացւոյ] – Աստուած յաւիտենակեան, բարերար եւ
ամենայկալ... եւ անուն քո կոչեցեալ է ի վերայ ծառայից քոց եւ քեզ ընդ Հաւր, Հոգովդ
Սրբով վայելէ փառք յաւիտեանս. ամէն (բան ՂԴ.)։
Բ.
2բ-43բ, 66բ-117բ [Գանձարան]
1. 2բ-5բ
Գանձ Աւետեաց Աստուածածնին – (սկ.) ///ան ընդ լուր ձայնի պետին վերնական...
2. 5բ-9բ
Գանձ Աւագ ուրբաթուն ցերեկին («Է ԽՆԴՐՈԱՑ ԳՐԻԳՈՐՆ») – Որ եւ կատարեալ
զմարգարէացեալ զԴաւիթն ասացեալ... ա. 8բ-9բ [Փոխ Մեծի ուրբաթի] – Աարաւեցաւ
(=Ծարաւեցաւ) որպէս մարդ Տէր ի խաչին...
3.
9բ-15բ Գանձ երեկոյն ասա՛յ – Զանեղական ամենիցն Աստուած, / զարարչագործըն
տիեզերաց, / որպէս աւրէն էր մահայպարտաց... ա. 12ա-3ա Տաղ գեղեցիկ – Լցան բանքն
այսաւր... բ. 13ա-5բ Ողբ Աստուածածնին ընդ – Աստուածածին կոյսըն Մարիամ...
4.
15բ-8բ Կանոն Յարութեան Տեառն մերոյ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մարդասիրութեամբ Որդիդ միածին
եկեալ... ա. 17բ-8ա Տաղ ի տէր Ներսէսէ («ՆԵՐՍԵՍԻ») – Նոր իմն աւետեաց բարբառ... բ.
18աբ Յորդորակ է – Մարիամու Մագդեղինի / ցուցաւ նման պարտիզապանի...
5.
18բ-20բ Երրորդ աւուր Յարութեան գանձ – Արդ, լուսաւորեա՛յ, արդ, փառաւորեա՛...
6.
20բ-2բ Գանձ Յարութեան («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ ձայնիւ ցընծալի... ա. 22բ-3բ Տաղ
Յարութեանն – Յարեաւ յաւուր երրորդին...
7.
23բ-9բ Գանձ Յարութեան հինկերրորդ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ սոսկալի...
ա. 26ա-7բ Յորդորակ ազնիւ – Դասքն հրէական, / էին պահապան... բ. 27բ-9բ («ՄԿՐՏԻՉ»)
– Մեծապայծառ, արփիանըման փայլեաց հոգի Կուսին...*
* Ծնթ.
Անխորագիր, միահիւսուած է Յորդորակին։
8.
29բ-31բ Գանձ Հոգոյ Գալստեան («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ լուսն արտափայլեալ հոգին
Աստուած առ մեզ... ա. 31աբ Տաղ Հոգոյ Գալըստեան – Այսաւր Սուրբ Հոգին Աստուած
եկեալ յաշխարհս...
9. 32աբ
Տաղ անառակ որդոյն է ասացեալ – [Ա]ռ Հայրդ աղաղակեմ, անառակին որդոյս ողորմեա՛...
10.
32բ-4ա [Տաղ Խաչատուր Կեչառեցի վարդապետի ասացեալ. ձեռ. 33, 206բ] – Ես եմ
կորուսեալ ոչխար... ո՛վ Կեչառեցի, մեղաւք ընկղմեալ ի մեղաց ծովէն, / ջանք արա՛յ
ելանել ի յեզր, որ չայրիս յանշէջ գեհենէն։
11.
34ա-6բ [Տաղ Յոհանու Պլուզոյ՝ փոխման Աստուածածնին. ձեռ. 3986, 104ա] («Ա-Ք») –
Առաջնաճաշակ պըտղոյն, / մահուան առաջին մարդոյն...
12.
36բ-7բ Աւետեաց Աստուածածնին («Ա-Թ») – Աւետի՛ս քեզ, Մարիա՛մ, զոր Գաբրիէլ
սկըզբնաւորեալ...
13.
37բ-8բ Երգ Աստուածածնի՝ քոյր իմ հոգոյս – Սեաւ եմ, գեղեցիկ...
14.
38ա-43բ [Տաղ ի տէր Ներսիսէ ասացեալ] – Չհաւատացի խոստման բանին եւ ոչ տեսլեամբըն
շուշանին...* ա. 43աբ [Փոխ]** – Կանանց անէծքն լուծանի...
* Ծնթ.
Տաղի սկիզբը ձեռագրում չկայ, իսկ շարունակութիւնն էլ զանազան տաղերից քաղուածոյ է,
հմմտ. Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ., Գանձարան, գիրք Ա., Անթիլիաս, 2008, էջ 425։
** Ծնթ.
Նոյն տեղում, հտ. ԺԴ., գիրք Բ., էջ 1381։
15.
66բ-70բ Գանձ սրբոց Հռիփսիմեանցն – Ա<ա>նտանաւր ծագէ արեւն...
16.
71ա-4ա Գանձ սրբոց կուսանացն («Ի ՓԱՌԸՍ») – Ի սկըզբան Էիտ, / իսկակից Բանիդ, / ի
լուսոյ լուսիտ...
17.
74ա-8բ Գանձ Մեծի Երկուշաբաթին («ԳՐԻԳՈՐ») – Գերագոյն գոյից, / գերայհրաշ Էից, /
գերիմաստ վեհից... ա. 77ա [Տաղ Մեծի Երկշաբաթոջ աւուրն]* – Անդ ի մէջ դրախտին...
բ. 77բ-8բ [Նորին յորդորակս ի նոյն խորհուրդ]** – Ադամայ ստեղծաւղն եկեալ իւր
պատկերն ի տես...
* Ծնթ.
Խորագրի վերականգնումն ըստ Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ., Գանձարան, գիրք Ա.,
Անթիլիաս, 2008, էջ 600։
** Ծնթ.
Խորագրի վերականգնումն ըստ Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ., Գանձարան, գիրք Ա.,
Անթիլիաս, 2008, էջ 599:
18.
78բ-81ա Չորրոդ Կիրակեէին, ի մեծատուն Ղազար («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ խորհուրդ
սոսկական, որ նորոգեաց զաշխարհս ամենայն...
19.
81բ-4ա Գանձ Կիւրակոսի եւ Յուղիտայ («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գերապայծառ արբիդ երկնային, /
խոնարհեցար յերկիր ըստորին...
20.
84ա-6բ Գանձ սրբոյն Գէորգայ զօրայվարին («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խընդա՛ հրաւէր, մանկո՛ւնք
Սիոնի...
21.
86բ-90ա Գանձ Վարագայ Սուրբ Խաչին («ԳՐԻԳՈՐԻ Ե ՍԱ») – Գլուխն եկեղեցոյ, վէմըն
հաւատոյ եւ նեցուկն յուսոյ...
22.
90ա-3բ Գանձ Երրորդ աւուր Ծնընդեան («ՄԿՐՏԻՉ») – Մաքուր եւ անբիծ Սուրբ
Աստուածածին... ա. 93աբ Ո՛վ զարմանալի խորհուրդս այս մեծ յայտ[ն]եալ...
23.
93բ-7բ Գանձ Երրորդ աւուր Ծնընդեանն Քրիստոսի՝ ի Խաչատուր («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խորան
լուսոյ Աստուծոյ Բանին հարսն երկնաւոր... ա. 96բ-7բ [Փոխ] – Քրիստոս Բանըդ Հաւր,
ծնունդ անժամանակ... (տե՛ս նոյն տեղում, էջ 174)։
24.
97բ-9բ Գանձ Չորրորդ աւուր Ծնընդեան («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գոյին անեղի, անճառ, անհասի,
անիմանալի...
25.
100ա-1ա [Տաղ Գալըստեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, տե՛ս նոյն տեղում, էջ 317] –
(սկ.) /// եկեալ ի տաճար, կատարելով նայ զաւրէնս...
26.
101ա-4ա Գանձ Ղազարու Յարութեանն («ԳՐԻԳՈՐԻ Է ՍԱ») – Գոչումն ըղձական,
գովասանական, գոհայբանական...
27.
104բ-8բ Գանձ նաւակատեաց Շողայկաթին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մաքրեալ տաճար սուրբ
տերունական...
28.
108բ-17բ Գանձ Փոխման Աստուածածնին. առաջի աւուրն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ
հրաշակերպ վեհին, սաւառնացեալ... ա. 114բ-5բ Տաղ Փոխման Աստուածածնին – Այսաւր
Գաբրիէլ հրեշտակնայպետն եկեալ... բ. 116ա-7բ [Փոխ] – Անարատ տաճար, առագ[աստ]
լուսոյ... (տե՛ս նոյն տեղում, էջ 1128)։
Ծնթ.
Վերականգնումներն ըստ Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ-ԺԴ., Գանձարան, գիրք Ա-Բ.,
Անթիլիաս, 2008։
Գ.
44ա-62ա Սահմանք կարգաւորութեանն կուսանաց եւ պարկեշտ կանանցն, զոր խնդրեցին
աղաչանաւք սուրբ Լուսաւորչին եւ ի վարդապետէ Մովսէսի, թէ զիարդ վարեսցին զկարգ
սրբութեան եւ կուսութեան ի մէջ աշխարհիս եւ անկարգ ժամանակիս – Այլ թէպէտ բարձեալ
է վասն աւերման աշխարհիս մերոյ... որ է աւրհնեալ ընդ Հաւր եւ Սուրբ Հոգոյն, այժմ
եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Դ.
62բ-6ա Աղաւթք Անաստաս քահանայի – Տէ՛ր, մի՛ սրտմտութեամբ քո յանդիմաներ զիս... եւ
փրկեայ՛ զիս ըստ ողորմութեան քում, եւ քեզ փառք յաւիտեանս. ամէն։
– 66ա
[Մեկնութիւն] – Այլ գիտելի է, զի ոչ ասաց զԱստուածն քո կամ զԱրարիչն... եւ երկիր
պագանես։
Ե.
118ա-41բ [Ի Կանոնագրոց]
1.
118ա-29բ Նիկիայ սուրբ ժողովոյն է – Որ կուսութիւն խոստանան եւ արհամարհեն... եւ
արիւնն ի ձեռաց դիտին խնդրեսցէ։
2.
130ա-8ա [Կոչումն ապաշխարութեան, զոր ասացեալ է տեառն Յովհաննու Մանդակունւոյ Հայոց
կաթողիկոսի] – [Ե]րթայ քահանայն մեղուցելովն ի դուռն եկեղեցոյն... եղեւ ամենայն
աւրինանց պարտաւոր։
Ծնթ.
Խորագրի վերականգնումը ըստ Կանոնագիրք հայոց, հտ. Բ., Երեւան, 1971, էջ 296-304:
3.
138ա-40բ Վասն զգուշութեանն սուրբ խորհրդոյն – Եթէ տխմարութեամբ ճապաղէ ի սուրբ
խորհրդոյն ի վերայ սեղանի Խ. (40) աւր... եւ զինքն ոչ ուրանայ, չաւգտի ինչ։
4. 141աբ
Այս կարգ խոստովանութեան – Պարտ է խոստովանողին ի ծնկաց լինել... առ Աստուած ոչ
համբառնալով։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
1632 թ., յԵրեւան, նոտրգիր
1.
142ա-6բ Տաղ Ղարիպի, ասացեալ է ի Նաղաշ վարդապետէ – Աստուծոյ մարդասիրին փառք
յաւիտեան... եւ քեզ ամենքս երկիրպագեմք, Աստուածածի՛ն։
2.
147ա-51բ Գանձ թաղման մեռելոց («ՄԱՆՎԵԼՍ») – Մինդ յիԷն, բանդ ի սկըզբանէ, / յորժամ
ծագիս փառաւք ի յերկնէ...
3.
151բ-3ա [Կանոն Չորրորդ Կիրակէին (Տնտեսի)] – (սկ.) /// [նորոգ]եաց զա[շխարհս
ամենայն, / զերկինս] կազմեաց [որպէս զխորան, զա]ւրս անմարմնոցն իբր զպաշտպան... ա.
152ա Մեռաւ մեծատունն փառօք... բ. 152բ-3ա Յորդորակ ազնիւ – Տե՛ս, տընտե՛ս, չէի
հաւատարիմ...
Ծնթ.
Խորագրի վերականգնումը ըստ Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ., Գանձարան, գիրք Ա.,
Անթիլիաս, 2008, էջ 461:
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
8ա Նորին
ըստացողին մայր Մարինոսին, սիրով հայցողին, այլեւ գըծողին եւ փոխարկողին` անմիտ
Մայրանին, տալ ողորմութիւն, կեանք եւ բարութիւն եւ առողջութիւն, աղ[աչեմ]։
62ա
Գրեցաւ թվին ՌԾԵ.ին (1606), Մայիս ամսուն Է.ին, ձեռամբ անարժան եւ անպիտան ծառայ
Յովանէս դպրին, ի հին աւրինակին, որ կարդայ, մի՛ մեղայդրէք, Աստուած ողորմի՛
ասացէք կարդացողացս եւ լսողացս եւ որք ասացէք. ամէն։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Ա., էջ 198, Հմր 251։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 146բ
(1632 թ., նոտրգիր) Գրեցաւ տաղս այս ի Երեւան, ձեռամբ տրուպ Մարիամին, թվին ՌՁԱ.
(1632) ամի, Մարտի Գ., աւրն շաբաթի, որք եղանակէ՛ք, յիշեցէ՛ք զմեզ, եւ դուք յիշեալ
լիջիք ի նըմանէ. ամէն։ Հա՛յր մեր, որ երկինս։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 471, Հմր 676։
2. 154ա
(1801 թ., անարուեստ նոտրգիր) Թվին ՌՄԾ. (1801) սաստիկ բարկու[թիւն] հասավ
Գողթընեաց գաւառին վասն չար բռնայորաց, զի բազում գաւառք ավերեալ եւ մարդիկ
վտարակեալ, տարադէմ փախուստ եղեալ, ցիր եւ ցան ամենայն տեղի, եւս մնացեալքն ոչ
հանգիստ գտանեն տիւ եւ գիրէր (=գիշեր), հալեն ու մաշեն եւ զմեզ բազում նեղութիւնն,
մինչեւ անյոյս լնելոյ ի կենաց, Աստուած ինքն այց արասէ։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
1ա՝ «Ամենայն թագաւորութիւն աւերեւալ՝ երկիցս, յաւուրն երրդի հարսան, Գանձարան»,
11բ լս.՝ «Քո եւ զփրկութիւնս ասացի եւ ոչ թագուցի զողորմութիւնս», 14բ լս.՝ «Տէր
մեր», 16բ լս.՝ «Արդարադադ», 56բ՝ «Այբուբեն՝ Ա-Պ»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 10
(թ. 155-64). չգրուած` 163ա-4բ։ ՊՐԱԿ՝ 1×10։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,2×10։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 157ա)։ ՏՈՂ՝ 14։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լուսանցազարդ` բուսական (155ա)։ Զարդագիր` թռչնագիր (155ա)։ Գոյներ` կարմիր,
կապոյտ, կանաչ, վարդագոյն, սպիտակ, ոսկի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
155ա-62բ
Աղաւթք խաւսակցութիւն է առ Աստուած՝ դէմ յանդիման։ Ընկա՛լ զսա ընծայ յինէն որպէս
գրաւական եւ սովաւ հանապազ խօսեա՛ ընդ Աստուծոյ արտասուաւք – Տէ՛ր Յիսուս, դու ես
իմ օգնական... թէ բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել յայն հանգիստն։ Եւ Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս. ամէն (ունի Ա-ԻԴ. հատուածահամարներ)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
160բ
(Եղծած) /// տէր /// գրագրի մօտն, որ մարդ խօսեցաւ այսպէս, սխալ կու գրէ։
161բ
Զանպիտան, ապիկար գրիչս ի յաղաւթս քո յիշել մաղթեմ։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
163ա-4բ՝ «Ա-Ք», 164բ՝ «Այն է իւրն Յունան»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ`
164բ՝ թռչուն։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Գ.
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ`
Տեփանիկ։
ԹԵՐԹ՝ 56
(թ. 165-220). չգրուած` 165աբ, 208բ-9ա, 220բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ե×12 (Ա, Դ 10)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,2×9,7։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×7)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝
185ա)։ ՏՈՂ՝ 15-18։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
166ա-208ա
[Ս]րբոյն Եփրեմի Խորին Ասորոյ է ասացեալ Յաղագս առանձնակի յոգելոյ – Տե՛ս, Տէ՛ր,
զտառ[ապ]անս իմ եւ ըզցաւս հոգոյ իմոյ, բազմամեղիս ողորմեա՛... եւ վերաւրհնեցից
զամենասուրբ Երրորդութիւնդ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ., բոլորգիր, նոտրգիր
209բ-20ա
Ասացեալ Մատեան ողբերգութեան Գրիգորի Նարեկայ վանից վանականայ, ի հոգէմատեան
հռետորի եւ հայոց փիլիսոփայի ի խորոց սրտից խաւսք ընդ Աստուծոյ
1.
210ա-6ա Արդ, որ ոք եւ առցէ զայս դեղ մաղթանաց... եւ քեզ ընդ Հօր, Հոգովդ Սրբով
փառք յաւիտեանս. ամէն (Բան ԿԶ.)։
2.
216ա-8բ Վերստին խաւսք ընդ Աստուծոյ – Թագաւոր բարձրեալ, հզաւր, ահաւոր...
միապատիւ զուգականութեան երէկ եւ այսաւր եւ յաւիտենից յաւիտեանս. ամէն (Բան ՀԳ.)։
3.
218բ-20ա Վերստին նորին հսկողի ի խորոց սրտից խաւսք ընդ Աստուծոյ – Եւ արդ, զի՞նչ
գործեսցես, ա՛նձն իմ կորուսեալ... եւ ի ծնունդս նոցա եւ յաւիտենից յաւիտեանս. ամէն
(Բան Ը.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
208ա Ով
որ կարդայ, մեղաւոր Տէփանիկս յիշեա՛ ընդ խօսս Աստուծոյ, եւ ինքն յիշեալ լիցի.
ամէն։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
208բ՝ «Սայ է Կարապետ յաւոր գալըստեան Փրկչինդ եւ ///, Հայր մեր, որ յերկինս եւ
սուրբ եղիցի կամք քոյ յէրկինս, ասացեալ Մատեան ողբերգութեան Գիրիգորի Նարեկայ
վանից»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Դ.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 12
(թ. 221-32). չգրուած՝ 232բ։ ՊՐԱԿ՝ 1×12։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
13,2×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×6)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ` 224ա)։ ՏՈՂ՝ 16։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան ու աղտոտուածութեան հետքեր, հիմքի կարը թուլացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
221ա-30ա
[Տաղք]
1.
221ա-3բ Տաղ բարառնաբար ի Սուրբ Աստուածածնէն խաչ – Աստուածածին սրբուհին, /
ամէնաւրհնեալ տիրուհին... ա. 222ա-3բ Փոխէ զձայն – Ո՛վ Սիմէոն ծերունի...
փառաւորել զիս ընդ Հաւր եւ ընդ Հոգոյն ճշմարտի։
2.
223բ-4բ Տաղ Հռիփսիմեանցն – Երջանիկ, հոգիահրաշ, երանելին սուրբ Հռիփսիմէ...
արքայուհի արեւելեաց, / տանս Արամայ դշխոյ փառաց։
3.
224բ-5բ Տաղ փոխման Աստուածածնին («Ա-Ի») – Աստուածածի՛ն մայր լուսոյ, / տաճար
բանին Աստուծոյ... փրկել ի չար փորձանաց, / պահել անփորձ ի դիւաց։
4. 226աբ
Տաղ ննջեցելոց («Երգ Արիստ») – Եկայք այսաւր, եղբա՛րք ամէն... Հանգիստ ասաց զմահ
մեռելին, / տժգոհութիւն արարողին /// (վջ.)։
225բ ստ.
լս. գրչից՝ «Աւրինակն պակաս էր։ Տէր Ոսկան»։
5.
227ա-30ա Տեառն Ներսէսի Հայոց կաթողիկոսի ասացեալ – Դարձեալ որք ինձ համեմատին, /
եւ կուր աչաւք լոյս անուանին... առաքելոց նորոյ կտակին, / եւ ոյք նոքաւք
հաւատացին։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԹ. դ., շղագիր
231ա
[Սմբատ Շահազիզ, Երգ մեռնող հայրենասէրի] – Ազնիւն ընկեր, մերանուն էմ ես, / բայց
հանկիստ էմ ես հոգով... խեղջիթուն հայոց ազգի, / կարմրացբար միածիր (=մտածիր),
օշգուքուն։
Տե՛ս
Սմբատ Շահազիզ, Բանաստեղծութիւններ, Երեւան, 1956, էջ 41-42, զգալիօրէն տարբեր։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
225բ
Մեղաւոր գծողս յիշեա՛ յաղաւթս քո։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 231բ
(1662 թ., նոտրգիր) Ես` Ղազարըս գրեցի, օվ կարդա, մէ-մէ բերան ողորմի ասէ՛ք,
Աստուած ողորմի, ի թվին հաւոց ՌՃԺԱ. (1662)։
2. 232ա
(1803 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՄԾԲ. (1803) ես` տէր Գէորգս, գնացեալ էի Մեղրի, նորընծայ
տէր Ծատուրն այս գիրքս ուզեց, պիտի ողորկիմ որ իւր։
3. 232ա
(1806 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՄԾԵ.ին (1806) էկն իմ ձեռս տէր Ծատուրիս Դէճտէմբերի Ժ.
(10)։
4. 231ա
(1876 թ., շղագիր) Եղիսէ այս գրըն գրեաց Յունան Տէր Վարդանօվ՝ եղբար Յարութիւն,
Գիւլբաստ, Ջավահիլ, Սարայ` քուր, եղբայր ամեկանի յետ, ՌՅԻԵ. 1876 Մայիսի 8։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
230բ՝ «Աստուածածին ամէնօրհնեալ, / զպաղատս մեր ընկա՛լ... Աստուած բարեխօս լե՛ր ի
փորցանաց զմեզ փրկել», 231բ՝ «Հարենիք սրբազան, իմ սուրուն հաշխար, թուր չունէմ
քեզ հովքս անդադար», 232բ՝ «Տէր Գէորգէ անարժան, / էր գին չի ոնի, միշտ է աժան, /
զի տկետաց չեմ մին լման, / իսկ իմաստնոցն էմ մէտասան»։
3425
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
5 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
204։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. մէջքը՝ սեւ կաշի. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ դեղնաւուն թուղթ. դռնակինը` կապոյտ կտաւ (1944 թ. նորոգում)։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ` Ա+Դ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Յովհաննու։ Ժ. դ.։ ԲԳ (վջ.)` ստացուած 1 թերթի ընդերկայնակի եւ
ընդլայնակի եզրահատումով եւ ընդերկայնակի ծալումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ
19,5×15. երկսիւն (19×11). ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 9-10: Ունի ստ.
լս. համաբարբառ։ Կարդալ. Գբ՝ «յԱստուծոյ. անուն նմա Յովհաննէս... որ լուսաւոր առնէ
զա[մենայն]», Բա՝ «Եւ բանն մարմին եղեւ... սա է՝ զորմէ», Բբ՝ «[վկայութիւ]նն
Յովհաննու, յորժամ առաքեցին... խոստովան եղեւ եթէ ես», Գա՝ «Եսայի մարգարէ... ես
մկրտեմ զձեզ ջրով» (Ա. 6-26)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին եւ դռնակը պատռուած, կապիչներից մէկն ու գամերն ընկած,
լուսանցակողերը աղտոտուած։
ՆՇՈՒՄ`
պհպ. Դբ՝ «Կազմված է Մատենադարանի կազմատանը, 1944 թուի Հոկտեմբերին, Լ.
Խաչիկյան»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 31
(թ. 1-20, 101-11)։ ՊՐԱԿ՝ 1-2×10+11 (ԺԱ)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×10։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (12×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 16ա)։ ՏՈՂ՝ 21-22։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Բնագրի մէջ՝ Օսմանեան թագաւորների հերթագայութեան ծառակերպ պատկեր, բոլորը
պատկերուած օձագլուխ տեսքով՝ 101ա («Ոսմանճուխ գեղջէ»)։ Լուսանցազարդ՝ վիշապ՝
կոկորդում խրուած խաչագլուխ նիզակ (104բ)։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, սկ., վջ. եւ մէջտեղից անորոշ
քանակի թերթեր թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
11ա-20բ, 1ա-10բ [Անանուն ժամանակագրութիւն] – (սկ.) /// լուսաւորէր զազգն
Հայաստանեայ եւ ի սրբոյն Գրիգորէ մինչեւ ի հայ թվականն ՄԽԳ. (243) ամէ ցուցից եւ
պատճառ դնել թվականն հայոց... 20բ ի ֆռանկաց եւ ի հռոմոց յարւուրն թագաւոր ///
(մէջտեղից թափուած) /// 1ա [գեր]եզմանէն եւ տայրել եւ ի տեղոջն շուն զենել... 10բ
ի թվին ՉԽԹ. (1300) դարձեալ եմուտ Խազանն բազում զօրօք ի Մսր... եւս առաւել ի
Սեւաստ/// (վջ.)։
Տե՛ս
Անանուն ժամանակագրութիւն, Երեւան, 1940, էջ 11-29։
Բ.
101ա-11ա Եւ Հոռ[ո]մաց թագաւորաց կարգն այս է, զոր Ոսմանցիք վերայկոչեն նոցայ
անուն։ Այս է պորտէպորտ ազգ նոցա մինչեւ ի մեզ ի մերում ժամանակիս – Առաջինն Ոսման
անուն մէկ շինական հողագործ տաճիկմ... ի թվին ՌԽԵ. (1596) սուլթան Մուհամատն գնաց
անթիւ հեծելով... եւ թալան շատ գո/// (վջ.)։
Տե՛ս
Մանր ժամանակագրութիւններ, ԺԳ-ԺԸ. դդ., հտ. Ա., կազմեց Վ. Յակոբեան, Երեւան, 1951,
էջ 165-177։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ.
111բ
Յաղագս կշըռոց – Տաղանդն կշըռոյ անուն կոչի եւ է կշըռով... դահեկանն Զ. դանկ, որ է
/// (վջ.)։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «1350/3425», 11ա՝ «3425, ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 6
(թ. 21-6)։ ՊՐԱԿ՝ 1×6։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն,
կարմրով սահմանագծուած (13×7,1)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 25ա)։ ՏՈՂ՝ 37։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր (ուրուագծային)։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, սկ. եւ վջ. անորոշ
քանակի թերթեր թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
21ա-3բ [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 746, 86բ] Քարոզ ի բան Սողոմոնի, որ ասէ. Յիշեա՛յ
զԱրարիչն քո աւուր մանկութեան քո եւ գնա՛ դու ի ճանապարհս արդարութեան մինչեւ
եկեալ իցեն օուրք չարութեան քո, որս ասիցես՝ Ոչ են կամք իմ ի դոսայ – Եւ ասեն
իմաստունքն, թէ Դ. բան առանց մեր կամացն լինի... եւ մնալ ծերութեան եւ կամ մահու
ժամանակին։
2.
23բ-6բ [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 746, 54ա] Քարոզ ի բան Յոբայ նահապետին, որ ասէ.
Աղաւթք իմ սուրբ էին եւ ճշմարիտ առաջի Աստուծոյ – Եւ նախ զայս պարտ է գիտել, թէ
քան զամենայն առաքինութիւն պատուական է աղաւթքն... սատանայ մեղաւք սպանէ եւ զրկէ
ամենայն բարեաց /// (վջ.)։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Գ.
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր (27ա-32ա, 48բ, 53ա-9բ), Յակոբ երէց (77ա-81ա, 88ա-93ա)։
ԹԵՐԹ՝ 62
(թ. 27-76, 88-100). չգրուած՝ 36բ, 70բ։ ՊՐԱԿ՝ 1-8×10 (3՝ 6, 5՝ 5, 6՝ 9, 7-8՝
12)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(11-13,5×8-8,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր` 27ա-32ա, 48բ-50բ, 53ա-9բ (նմուշ՝ 30ա, 50ա, 53ա),
բոլորգիր` 32բ, 37ա-48ա, 52ա, 59բ-68բ, 69բ-70ա, 71բ-4բ (նմուշ՝ 41ա, 60ա, 74ա)։
ՏՈՂ՝ 14-24։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր` հանգուցագիր (31ա)։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
27ա-31ա [Քարոզ] – (սկ.) /// կատարումն հասնի։ Ապա երբ մեղաց գինին ի գլխէն
թափի... եւ մատնին ի կորուստն յաւիտենից, որոց եւ փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած
զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ։
2.
31ա-2ա [Աղօթք] – Այլեւ զիւր զամենայզաւր բազուկն իւր տարածեսցէ Քրիստոս Աստուածն
մեր եւ զձեզ... ի հոգի եւ ի մարմինս ձեր առ հասարակ հաւատացելոց Քրիստոսի Աստուծոյ
մերոյ. ամէն։
3. 32բ
[Վասն արարչութեան] – Եւ [յ]որժամ ապըստամբեցաւ սատանայ, այնժամ հրամեաց
Աստուած... ԼԳ. գարէհատ է։
4.
37ա-44բ [Վասն զՔրիստոս ուրացողացն եւ վասն յիշոցատուացն] – Յայնժամ վա՛յ եւ եղուկ
է ուրացողացն... յայնժամ վա՛յ յիշոցատուացն... եւ տանի երկնից արքայութիւն եւ
փառաւորէ եւ զարդարէ անթառամ պսակաւ, եւ Քրիսոտսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
5.
45ա-8ա [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 746, 28ա] Քարոզ ի բան Սողոմոնի, որ ասէ. Մահ եւ
կեանք ի ձեռն լեզւի է, եւ որք ընմբռնեն զնայ, կերիցեն զպտուղ նորա – [Ա]ռաջին խրատ
վասն մարմնաւոր կենաց[ս] է... այլ մարմին ի մէջ մեղացն հեշտանայ, եւ յիշոցնատուին
հոգին /// (վջ.)։
6. 48բ
[Աւրհնութիւն Զաքարիայի՝ հօրն Յովհաննու. ձեռ. 1642, 234ա] – Աւրհնեալ Տէր Աստուած
Իսրայէլի...
7. 48բ
Ձայնգիւտ այսպէս արա՛յ – Կալ ի Զատկէն մինչեւ ուր ես... եւ գիտանէս զձայնն։
8. 48բ
Բ.շաբթի՝ Հրեշտակաց, երկնօոր, Գ.շաբթի՝ Մարգարէից, լերինք, Դ.շաբթի՝ Աստուածածին,
Աստուածածի (՞), Ե.շաբթի՝ Առաքելոց, առաքեալք, Զ.շաբթի՝ Խաչի ասայ, բարունակեալ։
9.
49ա-50բ Տաղ ազնիւ՝ ի վերայ հոգւոյ [ի Խաչատրոյ Կեչառեցւոյ. ձեռ. 1639, 204ա] – Ես
եմ կորուսեալ ոչխար, / մոլորեալ ի սուրբ քո հաւտէն... զաշխարհս բարեխաւս ունիմ առ
ծնեալ Աստուածդ ի կուսէն։
10. 52ա
Նախ եւ առաջին. Թագաւորի որդիքն, որ չէին ապրել... եւ որդին ոչ գթաւ։
11.
53ա-8ա Քարոզ ի բանն, որ ասէ առաքեալ Պօղոս, թէ` Փող հարկանի, եւ մեռեալք ի
Քրիստոս յարիցեն անապական մարմնով. աւգնեա՛ – Վարդապետք ասասցեն, թէ Բ. բան յայտնի
է հասարակաց յարութիւն... որով զամենայն հաւատացեալս իւր արքայութեան փառացն
արժանաւոր առնէ Քրիստոս Փրկիչն մեր, որ է աւրհնեալ ընդ Հաւր եւ Սուրբ Հոգոյն, այժմ
եւ միշտ եւ յօիտեանս։
12.
58ա-9բ Վասն արտասուաց՝ ի բանն, որ ասէ. Եդից զարտասուս իմ առաջի քո – Գերայմեծար
եւ փառաւորեալն ի մէջ սրբոց մարգարէն Դաւիթ հրամայէ... զի անցուսցէ զցասումն եւ
զպատուհասն ի յանցանաց մերոց եւ Քրիստոսի մարդայսիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
13.
59բ-67բ [Քարոզ] – Երանելի բնութիւն եւ միայն հզաւրն թագաւորն... եւ ի յապագաիցն
չարեացն եւ ի մեղացն պահեսցէ խնամօք ողորմութեան իւրոյ. ամէն։
14.
67բ-8բ [Նախերգան քարոզից] – Ո՛վ աղբեր կենդանութեան եւ արմատ անմահութեան... վասն
քո եւ քեւ յայտնեցից սակաւ ինչ զիմաստ բանիս, որ ասէ։
15.
68բ-9ա [Յայսմ աւուր յիշատակ է քաջ հռետորին եւ տիեզերալոյս վարդապետին մեծին
Գրիգորի, աշակերտին Յոհաննու Որոտնեցոյ է կոչեցեալ. ձեռ 2330, 210բ] – Արփիական
լոյս, անշիջանելի ճառագայթ... ըստ այսմ բանիս, որ ասէ։
16.
69բ-70ա Նեղոսի սուրբ հաւրն վասն խորհուրդոց եւ վասն որովայնամոլութեան – Զսկիզբն
պտղաբերութեան ծաղիկն է եւ զսկիզբն առաքինութեան ժուժկալութիւն է... եւ ետոյ
մարտակից լինի թշնամուն։
17. 71ա Գիրք
Դանիէլ մարգարէի զայտեաց – Եւ էր այր մի բնակեալ ի Բաբելոն... դուստրք տարոն
յայնմիկ (չշարունակած)։
18.
71բ-3ա [Նախերգան] – Արդ, բացից զբերան մտաց, / եւ առից զհաց կենաց... եւ զիս
արժանի տալ ի տեսութիւն բանիս, որ ասէ։
19.
73ա-4բ [Նախերգան] – Ո՛վ գերագոյն [է]ակ եւ բազմահաւաք հանդիսարան... եւ բուռն
հարցուք զտեսութիւն, որ ասէ։
20.
77ա-9ա [Մասն Ձայնքաղ շարակնոցի] – ԲԿ. Աւրհնեցէ՛ք զԱստուած մեր, աւրհնեցէ՛ք եւ
սաղմոս ասացէ՛ք Տեառն Աստուծոյ...
21.
79բ-81ա Տաղ Մեծի ուրբաթուն խիստ լաւ («ԱՌԱՔԵԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ Է ՄԵԾԻ ՈՒՐԲԱԹԻՆ») –
Այսաւր Բանն Աստուած կացեալ յատենի, / վասըն յանցանաց նախահաւրըն դատապարտի...
նոյն տալ քաւութիւն մեզ ամենայնի, / բազմամեղ բանիս երգաւղի՝ տէր Առաքելի։
22.
81բ-4ա [Հարցմունք եւ պատասխանիք] – [Հարց.] Պարտ է իմանալ եւ գիտալ՝ որքան անկամ
գրեցին զԵրուսաղէմ։ Պատասխանի. Է. անկամ... Թէտալիոսի կամաւք ընդհանուր ժողովոյն
սուրբ (չշարունակած)։
23. 84բ
[Անուանք նախահարցն] – Ադամ, Սէթ, Ենովս... այս են նախահայրքն Ադամայ՝ մինչ ի
Նոյ... մինչ ի Քրիստոս։
24.
84բ-5ա Այս են նահապետք – Նախ Աբրահամ ծնաւ զԻսահակ... սպան զնայ եւ անիծաւ
յԱստուծոյ. այս քահանայ ունէր զդուստր (չշարունակած)։
25. 86բ
[Վասն առաքելոց Քրիստոսի] – Առաքեալքն Քրիստոսի Գ. անկամ առին զհոգին... Մարկոս եւ
Ղուկաս ՀԲ. (72) աշակերտացն էին։
26.
86բ-7ա [Աւետարանք հանգստեան] – Եւ իբրեւ լուաւ Յիսուս, եթէ Յովհանէս մատնեցաւ։
Այս է Մատթէոս. գլուխ հանգստեան... ոչ է ծառայ մեծ, քան զՏէր իւր։
27. 87բ
[Վասն պոռնիկ կանանցն] – Ռայխափ, Ուդիտ, Թամար, Հռութն, Բերսայբէր. սոքայ են
պաւռ[ն]իկ կանայքն... եղեն նախայմարք եւ Քրիստոսի շնորհացն ընդունակ։
28. 87բ
[Ձայնգիւտ] – Ամէն ուրբաթ հանգիստն ասա՛յ. Երբ ԱՁ. ձայն լինիս, դու ԴՁ. ասա՛յ...
դու ի տեղն ասա՛յ։
29. ա.
88ա-9ա Թօխաթցոյ Թադոսի ասացեալ հոգոյ բանք տաճկերէն – Պէնում չօխ տիլակում սէնտա,
/ սանղայ տափույայ կալմիշամ... բ. 89բ-93ա Թադոսու տիլակի հախտան տիլար քի /
մախսուտայ էրայ շաղաւաթուն պէնում իլայ...
Տե՛ս
Ցուցակ հայերէն ձեռագրերի հայատառ թուրքերէն նիւթերի եւ հայատառ թուրքերէն
ձեռագրերի, կազմեց Յ. Ստեփանեան, Երեւան, 2008, էջ 62։
30.
93բ-5ա [Գրիգորի Տաթեւացւոյ] Քարոզ վասն հիւրընկալութեան – Ի մէջ ամենայն
կենդանեաց, որ զաւտարն ատէ, միայն շունն, որ զնման եւ զաննման կենդանիք... եւ
սիրել է զհիւրն (Ձմեռան, ՀԴ.)։
31.
96ա-100ա [Աշխարհացոյց Վարդանայ Արեւելցւոյ] – Իսկ աշխարհն Պարսից Խորասան է, որ
ասի Արեւելք... Ափրիկէ Փիւնիկէ է եւ ունի Հրաստան (չշարունակած)։
Տե՛ս
Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի, աշխ. Հ. Պէրպէրեանի, Բարիզ, 1960, էջ 51-52,
59-69։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ
1. 33ա
(ԺԷ. դ., նոտրգիր) [Վարդանին մեծ գովութիւն. ձեռ. 3276, 48բ] – Այլեւ զգլուխն եւ
պսակ բանիս արասցուք իբրեւ զթագաւորական կնիք... Տէ՛ր մեր Յիսուս Քրիստոս,
Ռ.(1000)պատիկ հատուսցէ։
2. 34բ
(ԺԷ. դ., բոլորգիր) [Տաղ վասն ըմբռնման Քրիստոսի] – Ռամական (=հռոմէական) գընդին
ըզՏէրն ըմբռնեցին, / պեղծ փարիսեցիք դըպըրին հրէական դասին... քննեալ հարցանեն
սուտ վկայս բերեն զմ/// (վջ.)։
3. 34բ
(ԺԷ. դ., բոլորգիր) [Տաղ հոգոյ ի Խաչատուր Կէչառեցո ասացեալ. ձեռ. 1639, 204ա] –
Ես եմ մոլորեալ ոչխար, / մոլորեալ ի սուրբ քո հաւտէն... տո՛ւր ինձ փըրկութեան
նշան, / վարդագոյն արեամբդ, որ ի քէն։
4. 33ա
(ԺԸ. դ., շղագրանման նոտրգիր) [Աղօթք սրբոյն Յոհաննու Ոսկիբերանին՝ ասացեալ վասն
ամենայն մեղաւորաց. ձեռ. 609, 225բ] – Անսկիզբն Աստուած եւ անհասանելի, բա՛ց զաչս
սրտի իմոյ... թո՛ղ, Տէ՛ր, զմեղս իմ եւ թեթեւացո՛ ծանըր /// (վջ.)։
5.
33բ-4ա [Նորին Յակոբի ասացեալ ի վերայ Երուսաղեմի... ձեռ. 1636, 137բ] Այս տաղ է
(«ՅԱԿՈԲ ՔԱՀԱՆԱՅԻ») – ՅԱստուծոյ շինեալ քաղաք պատուական, / ցանկալի զվարթնոց եւ
որդոց մարդկան... Ի Գետսամանի ձոր արքունական, / ուր Աստուածածին գիրն է եւ տապան,
/ անդ է լինելոց ահեղ դատաստան / Սուրբ Յերուսաղեմէ /// (վջ.)։
6.
35ա-6ա [Աղօթք Առաքէլ վարդապետի ասացեալ. ձեռ. 3504, 167բ] («Ա-Մ») – Աստուածածին
ամենօրհնեալ / ըզպաղատանս մեր ընկալ... ի փորցանաց զմեզ անշէջ հրով ազատելով։
7. 36ա
[Գիր քնոյ] – Մաքսիմիանոս, Մարտիանոս, Ամղմիքոս... եղիցի քուն ծառայի Աստուծոյ այս
անուն։
8. 51աբ
[Մեկնութիւն իմն] – Քահանայ [յ]որժամ ասէ, զի խոստովանիմ, նշանակէ... նշանակէ
զիջում Քրիստոսի յ/// (վջ.)։
9. 52բ
Թագաւորն Սենեքարեմ սերտարն Հռափսակ ՃՁԵՌ. (185000) հոգով գնաց Երուսաղէմ,
աղաւթեաց Եսայի, թագաւորն Երուսաղէմի Էզեկիայ էր։
10. 70ա
[Տաղ] – Պէտ[ր]ոս ասաց Պողոսին, / եղբա՛յր, գիշեր երազին... ոսկի խնձորին, վա՛յ,
խայտ աղաւնի տեսայ։
11. 71ա
[Տաղ ի վերայ սրբոյն Սարգսի] – Ո՛վ երջանիկ սուրբդ Սարկիս, / մեծ զօրական հայոց
ասգիս... քաչ մարտնջօ սուրբս Սարքիս, Տէ՛ր ողորմայ, Տէ՛ր ողորմեայ։
12. 75աբ
[Աղոթք] – Օրհնեալ է մարդ, այս էութիւնդ քո, Տէ՛ր մի եւ Փրկիչ Յիսուս Քրիստոս...
որք հաճոյ եղեն քեզ, Յիսուս Քրիստոս, Տէ՛ր մեր, եւ քեզ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյդ
փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
13. 76աբ
Բ. Իննեակ դաս հոգեղինաց երկնային, բարեխօս լերո՛ւք ընդ մեղաւորաց... Գ. Գաբրիէլ
եւ Միքայէլ մեծ հրեշտակայպետք, օգնայկան լերո՛ւք ընդ մեզ... Դ. Առաւօտ խաղաղարար,
Քրիստոս բարերար... եւ աղերսեմ սուրբ Աստուածածին, լե՛ր դու բարեխօս առ Տէր վասն
ասգի մարդկան։
14. 85բ
[Աղօթք բարեխաւսութեան] – Աշակե՛րտք Քրիստոսի, Որդին Միածինին, / բարեխօս լերո՛ւք
առ Տէր յաւո[ւ]ր ատենին... եւ մեզ մեղաւորաց դուռն ողորմութեան։
15. 86ա
[Տոմարական աղիւսակ] – Թուական, գիր դարոյ, եօթերակ, վերադիր, տանուտէր...
16. 95աբ
[Գրբացի գիր] – Կայր Մովսէս յերղեն (=հրեղէն) Կարմիր ծովուն, արտասեաց, եւ լուաւ
Աստուած... 95բ Ես Աստուծոյ հրաման առեալ եմ զիմ չար կամաց...
17. 100բ
[Դեղատոմս]. Վասն ղօլըն[ճ]ի – Ա՛ռ չար խոտ, սխտոր, ձէթ, յիրար խառնէ...
18. 100բ
[Տաղք]
ա.
Սաստիկ հողմոց հանդիպեցայ, / տես, որ հ[ո]ղից սասանեցայ...
բ.
Ամենեցուն շատ բան կառնես, / թէ զիս միայն կու տեսանես...
գ. Ի քեզ
նայիմ զարհուրելով, / աջ եւ այեակ սասանելով...
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ժԱՄԱՆԱԿԻ
31ա Եւս
առաւել զստացաւղ գրոցս՝ զտէր (անունը եղծած), եւ զիմ հոգեւոր եղբայրն՝ զԱլիքսանոս
սարկաւագն, եւ զիս՝ զանարժան գծօղս զնու[ա]ստ Գրիգորս, եւ ազատեսցէ յայնպիսի դառն
տանջանացն։
52բ
Զգործս ձեռաց մերոց ուղիղ արա՛յ ի մեզ, Տէ՛ր, զգործս ձեռաց մերոց աջողեա՛յ ի մեզ,
Տէ՛ր Աստուած Յիսուս Քրիստոս։
81ա Ո՛վ
վարդապետ, տէր (անունը եղծած), ընկա՛լ զպատուական տաղս զայս եւ քաղցր ձայնիւ
եղանակեա՛յ զսայ, ի մեղապարտ եւ յանարժան Յակոբ սոսկ իրիցուէս։
93ա Վա՛յ
ինձ հազար բերան, զի զայսչափ տաճկերէն հոգեւոր բան քո (անունը եղծած), խնդրոց, ի
մեղապարտ Յակոբ իրիցուէս եւ յաղագս փութացուցանելոյ նորայ ի կիւրակի օր գրեցի,
թողութիւն շնորհեցէ՛ք, մեղա՛յ Աստուծոյ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 34ա
(1803 թ., նոտրգիր) ՌՄԾԲ. (1803) ես` տի[րա]ցու Ղուկաս, գարցաւ ///։
2. 88ա
լս. (1803 թ., նոտրգիր) Այս է թվականին ՌՄԾԲ. (1803) <այս է թվականին ՌՄԾԲ.>
ես` տիր[ա]ցու` Ղուկաս, գոուց(՞)։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
34ա՝ «Գառնատ Աբէլի էի էր պատագ արաջին մարմն մոմ զաւալ խաչիին /// դու անմահ
պատաե հաս օգոսթի մէչ հագ///», անկապակից տառեր, 74բ՝ «Աստուածածին ամենայն
օրհնեալ ըզմեր պաղատանս մեր ///», 100ա՝ «Եւ ունի Հրաստան ի նվաստ եւ անարժան
ծառայ Աստուծոյ Տէր»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Դ.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 12
(թ. 112-23). չգրուած` 114ա, 120բ-1ա։ ՊՐԱԿ՝ 12։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10×7,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 117ա)։
ՏՈՂ՝ 15-16։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր` հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
117ա-20ա
[Խրատ ոգոյշահ Յոհաննէս Պլուզէ. ձեռ. 2939, 505ա] («ՅՈՀԱՆ») – Յամենայն մեղաց ի
զատ, ասէ, դու կացի՛ր, / եւ յաւրէնս աստուածայինըս միշտ մերձեցի՛ր... նա զհաւատքն
ու զբարի գործքն անտի ճանաչէ։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
նոտրգիր
1. 112ա
(ԺԷ. դ.) [Մասն քարոզի իմն] – Դարձեալ վարդապետք ասեն՝ Երբ ստեղծեաց Աստուած
զԱդամ... նայ զայն մեղաց անունն տան կամ գող կամ զարկող (չշարունակած)։
2. 112բ
[Մեկնութիւն իմն] – Քան որ ասէ գառն Աստուծոյ նշանակէ... զոր առնէին առագեալ։
3. 113ա
[Մասն քարոզի իմն] – Գիտելի է, զի ասեն վարդապետք, թէ Բ. բան Աստուած մարդկան
ազգս... ունի վասն հոգոյն անմահութեան։
4. 113բ
[Հայատառ լատիներէն աղօթք] – Պաթըր նաւստր սանդի ֆիջէտր...
5.
114բ-6բ [Ծննդաբանութիւն] – [Յ]որժամ ել Ադամ ի դրախտէն, նախ ծնօ զԿաին... եւ եղեն
վըրէժխնդիր դինային։
6. 120ա
(ԺԸ. դ.) Գիր լեզվի կապի – Անուն Աստուծոյ Ռ. (1000) է... լինի ի վերայ ծառ։
7.
121բ-3ա Բարերար Տեառնէ ամենակալէ, անճառ եւ անհաս... Հօրէ Աստուծոյ անեղէ եւ
անճառելի Հօր ծոցածին Բանէ... Այլեւ հրամայէ նախամարգարէն Մովսէս թէ՝ Աւրհնութիւն
Տեառն ի վերայ լերացն... Այլեւ գերակատար աւրհնութիւն, որ եղեւ գալստեամբն
Քրիստոսի...
8. 123բ
[Տաղ] – Վարժել ունիս ցուցմամբ բանիս առադրելով, / զարմենականն չափակցութեան
թուականով... լիով ուսեալ, որ բոլորիցն է ծանուցիչ։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
114ա՝ «Արգիլատն ու պետ ուսա՛յ Զ. ղուրիշ», 123բ՝ «Գառ յանարատ Աբէլի էր պատարագ
առաջի օրհնեսցի»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ե.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 81
(թ. 124-204). չգրուած՝ 195ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ժ×12 (Ա 8, Դ-Ե՝ չիք, Զ 1)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11,5×7)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 125ա)։ ՏՈՂ՝ 23։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, ընդմէջ թ. 155-6ի գրեթէ
35 թերթ ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
124ա-94բ
Յաղագս Աստուածաբանութեան՝ ի սրբոյն Դիոնիսոսէ – Հարցումն. Զի՞նչ է անճառելի
աստուածաբանութիւնն եւ զի՞նչ է ճառելի։ Պատասխանի. Անճառելի բնութեան եւ էութեան
բան...
1. 126աբ
Վասն յօիտեանց – Հարց. Քանի՞ են յօտնքն [=յաւիտեանքն]...
2.
126բ-8ա Յաղագս կենաց – Հարց. Ի քանի՞ս բաժանի կեանք...
3.
128ա-9ա Վասն սիրո եւ բարու – Հարց. Զի՞նչ է, որ կոչի Աստուած սիրող...
4. 129ա
Վասն հրեշտակաց – Հարց. Զի՞նչ է իմացական եւ իմանալինն...
5.
129ա-30բ Վասն տեսլեան հրեշտակաց – Հարց. Վա՞սն էր աստուածաբան մարգարէքն զտեսիլ
երկնայնոցն...
6.
130բ-1ա Վասն դասուց հրեշտակաց – Հարց. Որքա՞ն է թիւ դասուց հրեշտակաց...
7. 131բ
Վասն հասարակութեան եւ [յ]ատկութեան հրեշտակաց – Հարց. Զի՞նչ է երկնայնոցն հասարակ
եւ զինչ յատուկ...
8.
131բ-2բ Յաղագս քահանայապետութեան – Հարց. Քահանայապետութիւն որպէ՞ս է ի հրեշտակս
եւ որպէ՞ս է ի մեզ...
9. 132բ
Վասն հոգոց եւ հրեշտակաց – Հարց. Որո՞վ զանազանին հրեշտակք հոգի մարդո...
10.
132բ-3ա Վասն հրեշտակաց եւ թվոց – Հարց. Զի՞նչ է Ռ.ք Ռ.աց (1000 1000աց) եւ բիւրք
բիուրոց...
11. 133ա
Վասն փառաբանութեանց հրեշտակաց – Հարց. Քանի՞ հրեշտակապետի անուն ասի...
12.
133աբ Վասն անուանց հրեշտակաց – Հարց. Զի՞նչ է փառաբանութիւն Թ. դասուց
հրեշտակացն...
13.
133բ-4ա Վասն խօսից հրեշտակաց – Հարց. Որպէ՞ս ասեն վարդապետք...
14.
134աբ Վասն դիւաց – Զամենայն հրեշտակս բարի արար Աստուած...
15.
134բ-5բ Վասն անկմանց դիւաց – Հարց. Որպէ՞ս անկան դեւք...
16.
135բ-7բ Վասն անցմանն սատանաի – Հարց. Զի՞նչ էր յանցումն եւ պատճառ կորըստեան
նոցա...
17.
137բ-9բ Վասն հրեղէն վիշապին – Հարց. Զի՞նչ է հրեղէն վիշապն...
18.
139բ-40ա Սկիզբն գործո եւ արարչութեան Աստուծոյ Զ.աւրէից – Հարց. Որո՞վ զանազանի
գործ բնութեան եւ գործ կամաց...
19.
140աբ Վասն նախախնամութեան եւ ըստեղծման – Հարց. Զի՞նչ զանազանութեան է գործո
արարչութեան...
20.
140բ-2ա Վասն փորձութեան – Հարց. Զի՞նչ է, որ հրամաէր Տէրն յաղօթելն...
21.
142աբ Ժ. ստորոգութեան առ Աստուած – Հարց. Յորժա՞մ պատահումն ոչ գո Աստուած...
22.
142բ-3բ Վասն ըստեղծման Աստուծո – Հարց. Զի՞նչ է, որ ասեն փիլիսոփայքն...
23.
143բ-4բ Ի մեկնութեան արարածոց – Հարց. Վա՞սն էր Աստուած գրով խօսի ընդ մեզ...
24.
145ա-6ա Յաղագս աշխարհի – Հարց. Զի՞նչ է պատճառ ըստեղծման աշխարհի...
25.
146ա-7ա Յաղագս առհասարակ տարերց – Հարց. Վա՞սն էր Դ. են տարերք...
26.
147ա-8ա Յաղագս երկնից – Հարց. Զի՞նչ է պատճառ շարժութեան երկնից...
27.
148ա-9ա Յաղագս լուսո – Գիտելի է, զի հոմանուն է լոյսն...
28.
149աբ Յաղագս աստեղաց – Նախ զի բնութիւն է աստեղաց...
29.
149բ-50բ Յաղագս լուսնի – Հարց. Զի՞նչ է յատկութիւն լուսնի...
30.
150բ-1ա Յաղագս ԲԺ.ան կենդանակերպացն – Հարց. Զի՞նչ է բնութիւն կենդանակերպացն...
31.
151աբ Յաղագս մոլորակացն – Հարց. Շարժի՞ն աստեղքն, թէ ամրացեալ են յերկինս...
32.
151բ-2ա Վասն աւուր ամսո եւ տարո – Հարց. Յասացեալ մոլորակացս, զօր եւ զամիս եւ
զտարի...
33.
152աբ Վասն շաբաթոց – Հարց. Իսկ շաբաթն ո՞ր է՝ Է. աւր կոչեցաւ...
34. 152բ
Վասն ժամուց եւ մասանց – Գիտելի է, զի աւրն պատկեր է ամսոյն եւ տարոյն...
35.
152բ-3ա Վասն վերադրաց – Իսկ վերադիրն լինի պակաս ընթացից լուսնոյն...
36. 153ա
Վասն օելեաց եւ գարնանամտին – Իսկ Ե. աւրն յաւելացն Ե. օր արարչութեան...
37.
153աբ Վասն րոպէից – Իսկ րոպէն այս է, զոր ընդ տիւ եւ ընդ գիշերն է...
38.
153բ-4ա Վասն մի աւուր – Հարց. Վա՞սն էր ասէ գիրն...
39. 154ա
Վասն միաշաբաթի – Հարց. Զի՞նչ է յատկութիւն միաշաբաթ աւրն, որ է կիրակէն...
40.
154աբ Վասն վերջին օուրն – Հարց. Զի՞նչ է յատկութիւն աւուրն վերջին...
41. 154բ
Վասն բաժանման լուսո եւ խօարի – Հարց. Զի՞նչ է բաժանումն լուսո եւ խաւարի...
42.
154բ-6ա Վասն ըսկսբան օուրն – Ո՞ր է ըսկիզբն աւուրն...
43.
156աբ Վասն լեզվաց – Եւ ասէ Աստուած...
44.
156բ-7բ Այս են ՀԲ. լեզուքն – Եբրաեցիք, ասաւրիք, քաղդէացիք, մարիանոսք...
45.
157բ-8ա Անուանք նախահարցն – Ադամ՝ երկիր, Սէթ՝ ջրարբ կամ մոռացումն չարի...
46. 158ա
Այս անուանք Դ. կանանցն, որ խառնեցան յաւրհնեալ ազգն Իսրայէլի – Թամար, որ ծնաւ
զՓարէս, Յուդաէ...
47.
158աբ Վասն Մելքէսէթեկի – Հարցումն. Ուստի՞ է Մելքիսէթեկ...
48.
158բ-9ա Վասն Մելքիսէթեկի եւ Աբրահամու – Հարց. Զի՞նչ է զանազանութիւն
քահանայութեան Մելքէսէթեկի եւ Աբրահամու...
49.
159աբ Վասն Ղովտա կնոջն – Հարց. Կինն Ղովտա վա՞սն էր աղ եւ ոչ այլ ինչ...
50.
159բ-63ա Վասն Աբրահամու եւ Իսահակայ – Հարց. Ո՞րք են որդիք Աբրահամու...
51.
163ա-4բ Վասն Հռաքէլի – Հարց. Զի՞նչ է, որ ասէ Հռաքէլ...
52.
164բ-5ա Վասն կապիցն – Հարց. Զի՞նչ է կապն, որ ասէ կապեսցես...
53.
165աբ Վասն մշտնջենաւոր լերանց – Հարց. Զի՞նչ է առաւելութիւն քո...
54.
165բ-9բ Յաղագս Յոբա – Հարց. Համբերողն Յոբ յորում ժամանակի էր կամ յոր յազգէ...
55.
169բ-70բ Վասն մորենոյն – Հարց. Զի՞նչ է մորենին վառեալ...
56.
170բ-1բ Վասն նշանացն – Հարց. Զի՞նչ է գաւազանն յաւձ փոխարկեալ...
57.
171բ-3ա Վասն Ժ. հարվածոյն Եգիպտոսի, որ է... – Հարց. Վա՞սն էր տկար զեռնաւք
տանջեաց զԵգիպտոս...
58. 173ա
Վասն խստութեան սրտի – Հարց. Զի՞նչ է որ ասէ, ես խստացուցի զսիրտ փարաւոնի...
59.
173ա-4ա Վասն ծառաութեան եւ ելիցն – Հարց. Քանի՞ ամ կացին ի ծառաութիւն...
60.
174ա-6բ Վասն Ժ.բանեան աւրինացն – Հարց. Որո՞վ զանազանին կրկին տախտակն...
61.
176բ-7բ Վասն տապանակին – Հարց. Զի՞նչ է տապանակին չափն...
62.
177բ-8ա Վասն երեսաց հացին եւ խնկոց սեղանոյն – Հարց. Զի՞նչ կայր ի սրբութեան
միջին...
63.
178աբ Վասն աշտանակին – Հարց. Վա՞սն էր զաշտանակն եդին ի հարաւ...
64.
178բ-9ա Վասն քահանայական զգեստուց – Հարց. Վա՞սն էր այնպէս զարդարուն զգեստ
հրամաեաց...
65.
179ա-80ա Անուանք ականց եւ նահապետացն եւ առաքելոցն – Եւ այս են ԲԺ.ան ակունքն եւ
անուանքն գրեալ...
66. 180ա
Վասն խնկոց եւ ինչոց – Հարց. Զի՞նչ էր նիւթ իւղոյն...
67.
180ա-1ա Վասն քարեղէն տախտակաց – Հարց. Վա՞սն էր կրկին քարեղէն տախտակն...
68.
181ա-3ա Վասն ողորմութեան եւ գթութեան Աստուծոյ – Հարց. Զի՞նչ է առնել
ողորմութիւն...
69.
183աբ Վասն աղի – Հարց. Վա՞սն էր հին պատարագն աղիւ կատարէր եւ նորս՝ ոչ...
70.
183բ-4ա Վասն իրաւանց քահանաիցն – Հարց. Հասկ եւ իրաւունք քահանաիցն մե՞ղք է, թէ
ոչ...
71.
184ա-5ա Վասն նորաւրհնեալ քահանաից – Հարց. Ահարոն եւ որդիքն Է. աւր կացին ի
խորանն...
72.
185ա-6ա Վասն նշանաց կենդանեաց – Հարց. Զի՞նչ է սուրբ եւ անսուրբ կենդանին...
73.
186ա-7ա Վասն արատ քահանաիցն – Հարց. Քանի՞ են արատ, արգելք ի քահանայութեան...
74.
187ա-8բ Վասն շաբաթուց – Հարց. Զի՞նչ է շաբաթ շաբաթուցն...
75.
188բ-9ա Վասն հասակի մարդոյն – Հարց. Քանի՞ է հասակ մարդոյս...
76.
189աբ Վասն բնակելոյն ժողովրդեանն – Հարց. Որպէ՞ս բնակէին ԲԺ.ան ցեղքն...
77.
190ա-1ա Հարց. Վա՞սն էր կոչեցաւ վրան ժամու...
78.
191աբ Վասն անդրանկաց – Հարց. Զի՞նչ է որ եհար զանդրանիկն եգիպտացոց...
79.
191բ-2բ Վասն Կորխա եւ Դադանա – Հարց. Վա՞սն էր կորխանքն այրեցան...
80.
192բ-4բ Վասն ծաղկեալ գաւազանի – Հարց. Վա՞սն էր զնշան ընդրութեան ի բուռվառս...
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԷ-ԺԸ. դդ., բոլորգիր, նոտրգիր
1. 194բ
Եւ առ Ամրամ զՅոքաբեդ` դուստր եղբաւր հաւր իւրոյ... մահ անդրկացն։
2. 195բ
(նոտրգիր) Այլ խրատք Ծնընդեան եւ Զատկի եւ այլ հանդիսաւոր տօնի – Յորժամ
զխորհուրդն վերայբերեն ի սուրբ սեղանոյ... եւ եւս խաղաղութեան զՏէր աղաչեսցուք։
3.
196ա-200բ Վկայութիւնք մարգարէից Վասն տնաւրէնութեան Բանին Աստուծոյ – Եթէ յառաջ
քան զյաւիտեանս ծնաւ ի Հաւրէ... եւ նստար աթոռ դատօոր արդարութեան։
4.
200բ-1բ [Ցանկ Սուրբ Գրոց] – Առաջին Ծնունդոց է, Ելիցն է... հանգիստ Յոհանու
աւարտեցաւ աստուածաին մ (չշարունակած)։
5. 201բ
[Դարագլուխ] – Ադամայ մինչեւ ի ջրհեղեղն ՍՄԽԲ. (2242) ամ է... ի Ծնընդենէ Քրիստոսի
մինչ ի թիւականըն ՇԾԴ. (554) ամ։
6. 202ա
[Վիճակացոյց բանալի՝ Ա., Բ., Դ., Ը., ԺԶ., ԼԲ.] – Ա. Թէ շատ կաֆայ չափես ի յաջ, /
գտցես ի ձախ, գա խիստ յաճախ... ԼԲ. Փրփրացաւ ցաւ ցաւօք եւ քարացաւ աւար ցաւօք։
7. 202բ
Սակաւ բան վասն ազգականութեան – Այս են աւրէնք, պատ[ու]իրանք աստուածային...
ճոռում տացեն։
8.
202բ-3ա [Գլուխք աւետարանաց բժշկութեան, հանգստեան] – Աւետարան բժշկութեան
կ[ի]րակի. Մաթէոս Ծ., ԿԸ., ՀԵ....
9. 203ա
[Դեղագիր] – Իսկ դու գողի գրէ... ազատի Աստույծով, բարեխօսութեամբ Սուրբ
Աստուածածնի եղից բժշկութիւն ծառայիս։
10. 204ա
Տովբիթ հայրն է... կամեցօ սպանել զՏովբիթ։
11. 204ա
Առ զթուր եւ ասա՛յ զաղօթք... սրբոյ ամէն եղիցի բժշկութիւն ծառայիս։
12. 204բ
[Կանոնք, գուբղայք, փոխք, տունք Սաղմոսին] – Միայհամուռ Ը. կանոնն սաղմոսին,
գուբղայքն ԾԶ. է եւ ՃԾ. փոխ է, ՍՆՀԹ. (2479) տուն է... փոխ է ՅԻԹ. (329) տուն է։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
157բ լս.՝ «Այբուբեն՝ Ա-Ծ», 158ա ստ. լս.՝ «Շատ բարեւ իմ աչաց լոս տէր
ըՍտեփ[անին]», 203բ՝ «Ի նուաստ ծառայ Աստուծոյ շատ բարեւ հարցանեմ քեզի պատին, թէ
դու մեզի, դու մեզի հնէ քոհուերքս առժէայկան, թվին ՌՃԶ. (1657), թվին ՌՃԺԱ.
(1662), թվին ՌՃ. (1651), գրոցաւ թուխ թվին ՌՂԵ. (1646), գրեցաւ թուխ թվին ՌՀ.
(1621)», 204ա՝ «Ադամա մինչեւ ի ջրհեղեհն ՍՄԽԲ. (2242) ամ է», 204բ՝, «Այբուբեն՝
Ա-Չ», «Շատ բարեւ իմ աչաց լուս տէր ըՍտեփանին, պատճառ գրոյս այս է, թէ կու
հարցանես, մեք ողք (=ողջ) եւ առո[ղ]ջ եմք»։
3426
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ԺԷ. դար
(1645ից առաջ)
ԹԵՐԹ՝
328+1 (կրկն.՝ թ. 88). չգրուած՝ 160աբ, 175բ, 219ա-20բ, 255բ-7բ, 302ա-28բ։ ՊՐԱԿ՝
Ա-ԺԴ×12 (Ա 11, Թ 4)+2+ԺԵ×12+3+ԺԶ-ԻԶ×12 (ԺԶ, ԻԳ 10)+1-3×8 (3՝ 9)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ
(թ. 1-11, 99-110, 161-72, 258-67), թուղթ (թ. 12-98, 111-60, 173-218, 221-56,
268-301), կապոյտ թուղթ (թ. 219-20, 257, 302-28). լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
սլաւոնագիր «В М Ф», «С Е М», բուսական ոճաւորմամբ բոլորակ՝ վրան խաչապսակ թագ,
մէջտեղում արջ՝ ձեռքին տապար, «П П М R», «О»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×11,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
երկսիւն, կարմրով սահմանագծուած (11,5×8,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 30ա)։ ՏՈՂ՝ 18։
ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կապոյտ թուղթ։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ կապոյտ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ «18», մասն
կազմաստառի (պհպ. Ա, Դ)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Մարկոս՝ 99բ։ Ղուկաս՝ 161բ։ Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 258բ։ Կիսախորան՝ 1ա, 100ա,
162ա, 259ա։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն, բուսական։ Զարդագիր՝ մարդ, թռչնագիր,
կենդանագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ կանաչ, դեղին, վարդագոյն,
շագանակագոյն, բրոնզ, սեւ, սպիտակ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, մէջքը եւ պհպ-ները ցեցի անցքերով. խոնաւութիւնից թերթերը
խունացած, զանազան հետքերով, 1ա էջը գրեթէ անընթեռնելի, լուսանցազարդերը
արտատպուած հանդիպակաց էջերին, վր. եւ արտք. լուսանցակողերի եզրահատումից
լուսանցազարդերը վնասոած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
1ա-98բ Աւետարան Մատթէոսի։
2.
100ա-59բ Աւետարան Մարկոսի։
3.
162ա-255ա Աւետարան Ղուկասու (ԺԴ. 7-31՝ թափուած)։
4.
259ա-301բ Աւետարան Յովհաննու (ԺԳ. 2 - ԻԱ. 25՝ թափուած)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
99ա
(1645 թ., բոլորգիր) Ըստացող սուրբ Աւետարանիս տէր Բարսեղն, թվական հայոց ՌՂԴ.
(1645) (նման՝ 161ա, 258ա)։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 173, Հմր 296։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Աւետարան ձեռագիր առանց արծաթի», «1371/3426»,
«ՌՂԴ. – 1645, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
3427
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌԱՑ
ԽԱՆՑՔ
ԳԻՒՂ (ԽԱՉԷՆ) ՌԺԵ. – 1566
ԳՐԻՉ՝
Առստակէս էրէց։
ԹԵՐԹ՝
160 (ստ. լս. հետագայի էջակալում՝ ժ-ճհե, որ է՝ 1ա-160ա)։ ՊՐԱԿ՝ Բ-ԺԵ×12 (Բ 8, Դ
14, Թ 10, ԺԵ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,2×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն (11×7)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 98ա)։ ՏՈՂ՝ 15։ ԿԱԶՄ՝ կարմիր կտաւ. մէջքը
եւ փեղկերի հիմնամասերը՝ սեւ կաշի. միջուկը` ստուարաթուղթ. աստառը՝ սպիտակ թուղթ։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 12ա, 26բ, 83ա, 106բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, խաչ։ Զարդագիր՝
հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, նարնջի, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը՝ 1950ականների, լուսանցակողերը կեղտոտուած, սեւացած. գրադաշտը
խոնաւութիւնից գունափոխուած, կարմրագիր բոլոր խորագրերն ու ենթախորագրերը
անընթեռնելի, լուսանցազարդերը խամրած, թերթերին ցեցի անցքեր, թ. 127ը արտք. լս-ից
2 սմ չափով կտրած-հանած, սկզբից անորոշ քանակի, ընդմէջ թ. 8-9ի, 152-3ի 2ական,
82-3ի, 92-3ի 1ական թերթ ընկած, թ. 9 եւ 10 կարուած ետեւառաջ. կարդալ՝ թ. 10, 9։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-7բ
[Կանոն մկրտութեան] – (սկ.) /// մեղաց եւ յընդունելութիւն Հոգւոյդ Սրբոյ...
2.
7բ-11բ [Կանոն հարսանեաց հանդերձ աւրհնելոյ] («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – [Խաչանըշան] դրոշմամբ
[նշանիւ պարագրական] փառաւք զարդարեալ ի կարմրութիւն ձորձոյ ծիրանոյ...
– 10ա-1բ
[Խրատ հարսանեացն... տե՛ս ձեռ. 3438, 34բ]
3.
11բ-21ա Կանոն պսակ դնելոյ – Երթան ի դուռն եկեղեցւոյն, ասեն սաղմոս...
[Ընթերցուած ի Ծնընդոց]. Եւ ասաց Աստուած. Արասցո՛ւք մարդ ըստ պատկերի մերում...
4.
21ա-6ա Կանոն հաղորդ տալոյ – [Առնու քահանայն] զփրկական խորհուրդն՝ խաչն... [Եւ
ասէ զաղօթս զայս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ,] արարիչ ամենայն
արարածոց...
5.
26ա-46 Կանովն համաւրէն հաւատացեալ ննջեցելոց – Ասեն սաղմոսն. Երկինք պատմեն
կանոնն. Աւրհնութիւն... Եւ ասէ զաղաւթս. Աստուա՛ծ յաւիտենական, անսկիզբն, անեղ,
անիմանալի...
6.
46բ-53բ Կանովն [այգուցն] – (սկ.) /// գան ի գերեզմանն եւ ասեն սաղմոս. Եղիցի
ականջ քո... Պաւղոսի առաքելոյն ի Թեսաղոնիկեցոց թղթոյն ընթերցուածս. Այլ եւ մէք
պարտիմք գոհանալ զԱստուծոյ ամենայն ժամ...
7.
53բ-64ա [Կանոն տղայթաղ առնելոյ] – (սկ.) /// գոբողայս Դ., Ա՛ռ քեզ, Տէ՛ր,
համբարձի՛... Եւ ասէ աղաւթս. Սուրբ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ բնակեալդ ես ի
յերկինս...
8.
64ա-7բ Կանովն [այգուցն] – Առաւաւտուն գան ի գերեզմանն եւ ասեն սաղմոս. Եղիցի
անուն Տեառն աւրհնեալ... [Ընթերցուած յԵսայեայ մարգարէէ]. Զի ի Տեառնէ եղիցի
դարձ...
9.
67բ-74ա [Կանոն հոգեհանգիստ առնելոյ] – [Ասեն] սաղմոս. Երանի որում թողութիւն
[եղեւ], աւրհնութիւն եւ փառք... [Ընթերցուած յԱռակաց]. Պատուեա՛, Տէ՛ր, ի քոց արդար
վաստակոց...
10.
74ա-82բ Կանոն տեառնական [աւրհնելոյ] – [Ածեն զխոստ]ացեալն ի դուռն եկեղեցւոյն...
[Ընթերցուածս ի Ղեւտացւոց]. Եւ կոչեաց Տէր զՄովսէս եւ խաւսեցաւ ընդ նմայ...
11.
83ա-106ա [Կանոն խաչ աւրհնելոյ] – (սկ.) /// [տանին ի դուռն] եկեղեցւոյն, լուանան
նախ ջրով եւ ասեն սաղմոս թիւ Կ. (60)... [Ընթերցուած յԱռակաց]. Երանեալ է այր, որ
եգիտ զիմաստութիւն...
12.
106ա-26ա Կանոն [ջուր աւրհնել]ոյ յաւուր յայտնութեան – Երթան ի ջուրն խաչիւ...
[Ընթերցուածս ի Չորրորդ թագաւորութեանն]. Եւ ասեն արք քաղաքին ցԵղիսէէ...
13. 126ա-33ա
Կանովն ոտնալուային – Ժողովեն ի դուռն եկեղեցւոյն, սաղմոս՝ Ողորմեա՛յ ինձ,
Աստուա՛ծ, ըստ մեծի... Յոհանու առաքելոյ ի կաթուղիկեաց թղթոյն ընթերցուած.
Սիրելի՛ք, սիրեսցո՛ւք զմիմեանս...
14.
133ա-7բ Կանովն սերմ, շեղջ եւ հնձան աւրհնելոյ – Ասեն սաղմոս, կցուրդ. Հովիտք
բազում արասցեն... [Ընթերցուած յԱռակաց]. Պատուեա՛յ զՏէր ի քոց արդար վաստակոց...
15.
137բ-47ա Կանոն պղծեալ տաճարին աւրհնելոյ – Լուանան ջրով զորմն եւ զդրունսն եւ
զսէմսն, որչափ ձեռն հասանի... [Եւ ապայ զաղօթս զայս]. Բարեբանեմք զամենօրհնեալ
անունդ քո...
16.
147ա-52բ [Կանոն աւազան աւրհնելոյ] – (2 տող ջնջած) վերածնելոյ, վասն զի դեռ չէ
կատարեալ եկեղեցին, որ ոչ ունի ծնունդ որովայնի իւրոյ... [Աղօթք]. Տէ՛ր Աստուած,
մեծ եւ փառաւորեալ յամենայն արարածոց...
17.
153ա-8ա [Կանոն ապաշխարող արձակելոյ] – (սկ.) /// որ խաւսեցաւն։ Եւ զգուշացարուք
միմեանց յորդորմամբք սիրոյ...
Ծնթ.
Կանոնների խորագրերի համառօտութիւնները գրուած ստ. լս-ներում։
Տե՛ս
Գիրք Մեծ Մաշտոց, Կ. Պօլիս, 1807։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ.
158բ-60բ
[Ողբ բերանոյ մեռելոցն ասացեալ՝ յԱռաքել վարդապետէ ասացեալ. ձեռ. 11, 109բ] – Ո՛վ
քահանայք, վարդապետ աստուածաբան / եւ ժողովուրդք հաւատացեալք ամենեքեան, / զիմ
գանգատս լսեցէ՛ք դուք միայբան / եւ զԱստուած աղաչեցէ՛ք ինձ փրկութեան... ես՝ ողորմ
եւ լալակին, անաւգնական։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
158ա
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ։ |158բ| Արդ,
գրեցաւ Մաշտոցս ձեռամբ անպիտան եւ անիմաստ գրչի՝ Առըստակէս սուտանուն էրէց`
անուամբս միայն եւ գործովս ոչ, ի յերկիրս Խաչեան, ի գաւղս, որ կոչի Խանցք, ի
հայրապետութեանն Գրիգորիսին եւ իշխանաւոր տեղոյս Մէրհապ պէկին եւ աշխարհակալութիւն
շահ Թահմանին, ի թվիս հայոց ՌԺԵ. (1566)։ Արդ, ես (չշարունակած)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 69բ
լս. (1721 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՃՀ. (1721) գրեցավ Նոեմբէր Ի. (20) էր։
2. 126բ
լս. (1721 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՃՀ. (1721) ես՝ ՏԷր Աստծո ծառաս, առայ տաշտս ցորեն,
Ապրիլի Լ. (30)։
3. 68բ
(ԺԹ. դ.ի սկիզբ, նոտրգիր) Յունվար, Փետրվար, Մարտ, Ապրիլ, Աղայխանն, որին
աւրինակով տավարի ցաւն ելաւ, նորա նայէ, որ մորէխն ելավ, մորէխն էդ, Աթամայ օրդի
շահն ելաւ մահէն եդ սօվներեն, որ խանն ապազի դառավ, խանն ապազի Մհամադ խանին, որ խնութիւն
դվին ցորէն, թաղարն Դ. ապազի դառավ, Ա. տարի խնութիւն արավ ետ նորայ, որ Աղայխանն
իր ///էլ սօվ ելաւ լազկին իրեկ Թ. տարի |69ա| Կանճուլք էնքան ///էց Ճ. (100)
փարայշեն էր, յենց շէն կար՝ Ծ. (50) եսիր քնաց, էնց շէն կար՝ Ճ. (100), պաշարի Դ.
զօենկ լավ թաղարն ցորնի ԾԹՌ. (59000) դառավ, Գ. օր ամանի բերեր երեկ Կօչայկօլէն
հայ ու թէրք եդիր, եդ դարավ Զարայբօրքն Վախտանկըն, որ իրեկ ուրոխայաց աչք թայ
հայոց թաքայոր իբր իրեկ Դպեդի հայ ու թուրք, մալայկաննել էն դարա/// գղաքս նայ ///
ցորնի Ռ. (1000) էժան էր տավարն, որ մեռավ Սուրբ Ակոբի կիրակ/// (1 տող
անընթեռնելի)։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «3427», 1ա՝ «3427, 1373»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
6ա ստ. լս.՝ «Աստուած երանի որ», 105բ վր. լս.՝ «Աստուա՛ծ, օգնեա՛յ ինձ», ստ. լս.՝
«Գրեցաւ ինձի սուրբն հասիեայ, սուրբն հաթասիեայ, սուրբն նալպաթ/// վասն ձեր ///
փարատեց ծառայ ///», 106ա՝ «Գեղկո՞վք սուրբ /// սուրբ սարի (՞) սուրբ /// խաղաղա
///»։
3428
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ՕՂՎԵՐՁ
ԳԻՒՂ (ՈՐՈՏԵԱՆ ԵՐԿԻՐ) ՌՃԼԱ. – 1682
ԳՐԻՉ՝
Եփրեմ քհյ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Անդրէաս խջյ։
ԹԵՐԹ՝
306+1 (կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 1ա-գ, 141ա-3ա, 232բ-3բ, 294բ, 299ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԶ×12
(Գ, Ի, ԻԶ 11, Ը 10)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,6×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն,
կարմրով սահմանագծուած (9×6,3)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 32ա)։ ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝ մուգ
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով եւ շղթայ-կապիչներով, կարմիր թաւշէ
կրկնակազմով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շերտազարդ կտաւ. փեղկերը՝ ականակուռ
զարդաշրջանակների մէջ, ամէն շրջանակի վրայ 20 ծաղկապատկեր ակնախոռոչ, Ա. փեղկի
շրջանակի մէջ՝ մէջտեղում բարձրաքանդակ Խաչելութիւն («Յ.Ն.Թ.Հ.»), որի շուրջ
ականակուռ ծաղկանախշեր, անկիւններում աւետարանիչների խորհրդանիշերը՝ Մարդ, Արծիւ,
Առիւծ (չկայ Ղուկասինը՝ Եզն), Բ. փեղկի շրջանակի մէջ հաւասարաթեւ խաչ, շուրջբոլորը
ականակուռ ծաղկանախշեր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Երազն Յովսէփայ՝ 4ա, Քրիստոս եւ Մատթէոս՝ 22բ, Բժշկումն լուսնոտի՝ 48ա,
Թզենի տերեւալից՝ 58բ, Յովսէփ Արիմաթացի՝ 83բ, 296բ, Գլուխն Յովհաննու Մկրտչի՝
103ա, Հանդիպումն Մարիամի եւ Եղիսաբեթի՝ 147բ, Հովիւ՝ 150ա, Մկրտութիւն՝ 153բ,
Յիսուս Քրիստոս («Հոգի Տեառն ի վերայ իմ»)՝ 157բ, Քրիստոս եւ Ղեւի մաքսաւոր՝ 162ա,
Աշտանակ՝ 186բ, Հուր եկի արկանել՝ 191բ, Բժշկումն ջրգողեալ առն՝ 195բ, Իջեցումն ի
խաչէն եւ թաղումն՝ 227ա, Բարի հովիւ՝ 236ա, Սափոր (հարսանիք ի Կանայ)՝ 238ա,
Քրիստոս եւ կինն սամարացի՝ 242բ, Բժշկումն անդամալուծի առ աւազանին Բեթհեզդայ՝
246բ, Բժշկումն ի ծնէ կուրի՝ 262ա, Քրիստոս եւ Կայիափայ յատենի՝ 291ա։ Մատթէոս՝
1դ։ Ղուկաս՝ 143բ։ Կիսախորան՝ 2ա, 144ա, 162ա, 234ա։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն,
բուսական, հասկ (163ա), խաչ, աքաղաղ (79բ, 135բ, խորհրդանշական՝ ուրացումն
Պետրոսի), տաճար։ Զարդագիր՝ մարդ, թռչնագիր, կենդանագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝
կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, նարնջի, վարդագոյն, մանուշակագոյն, մոխրագոյն,
ոսկի, սեւ, սպիտակ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Մարկոսի։ ԺԱ. դ.։ ԱԲ+ԳԴ՝ ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի եւ ընդերկայնակի
հատումով (բնագիրը կտրած) եւ ծալումով (ԱԲ), 1ական թերթերի ընդլայնակի եւ
ընդերկայնակի հատումով (բնագիրը կտրած, ԳԴ)։ Մագաղաթ 20×13 (ԱԲ), 13,5×11 (ԳԴ).
միասիւն՝ ԱԲ (13,5×7), Դ (10×7), երկսիւն Գ (10×7). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝
Աբ). տող՝ 11 (ԱԲ), 6 (Գ), 8 (Դ)։ Ունի՝ բուսական լուսանցազարդ (կարմիր, կանաչ,
կապոյտ, դեղին), լս. համաբարբառ։ Կարդալ. Դբ՝ «[զ]Յովհաննէս եւ հանէ զնոսա... եղեն
փայլուն սպի[տակ]» (Թ. 1-2), Աա, Բբ, Աբ, Բա՝ «[Քան]զի ոչ գիտէր՝ զինչ խաւսէր...
ընդ միմեանս թէ զինչ» (Թ. 5-9), Դա՝ «[Ի]ցէ ի մեռելոցն յառնել... նա պատասխանի»
(Թ. 10-1), Գա՝ «[Թողց]է ձեզ [զյանցանս] ձեր... առնեմ զայս։ Մկրտութիւն[ն]» (ԺԱ. 25-7,
29-30), Գբ՝ «Ի ժողովրդենէն, զի ամենե[քին] գիտէին... շինե[աց աշտա]րակ, [եւ ետ
զնա] ցմ[շակս]» (ԺԱ. 32-3, ԺԲ. 1)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. մէջքի ստ. եւ վր. հատուածները մաշուած, պատռուած, Ա. փեղկի 17, Բ. փեղկի
10 ծաղկանախշերի ակները, Ա. փեղկի աւետարանիչներից Ղուկասի խորհրդանիշ Եզան
քանդակը ընկած. ընդմէջ թ. 87-8ի 2 թերթ ընկած, 6ա, 8բ, 16ա, 47ա, 57բ, 76բ, 81բ,
84բ, 132բ եւ այլ էջեր կիսով չափ կամ ամբողջութեամբ դատարկ՝ հաւանաբար հետագայում
մանրանկարելու համար։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
2ա-86բ Աւետարան Մատթէոսի։
2. 87աբ
Գլուխք։ 88ա-140բ Աւետարան Մարկոսի (Ա. 1-5՝ թափուած, 140աբ Յարուցեալ Յիսուս)։
3.
144ա-232ա Աւետարան Ղուկասու։
4.
234ա-304ա Աւետարան Յովհաննու (303բ-4ա Գիրք կնոջն շնացելոյ)։
– 304ա
Թէ կամիս գրել զսա ի կարգն՝ Յոհաննու ՁԶ. համարն է, զկնի այնմ բանի, թէ քննեա՛ եւ
տե՛ս, զի մարգարէ ի Գալիլեէ ոչ յառնէ, Պապէասայ ումեմն աշակերտի Յոհաննու է գրած,
որ յետոյ հերձուած խօսեցաւ եւ խոտեցաւ, Եւսեբի է յասել զայս, յետոյ գրել։
Ունի ստ.
լս. համաբարբառ՝ Ցրուացանկ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1.
Ստացողի 304բ Փա՜ռք անսկզբանն եւ սկիզբանն ամենայնի, անեղի եւ գոյացուցչին բնաւից,
անսահման եւ անվաղջան էացուցչին, սահմանիչ կատարումն բոլորից, երիցս միակին,
եզակին եւ միում աստուածութեանն, որ անշարժ գոլով շարժէ զարարածս ի կեանս եւ ի
փրկութիւն, էից էակն եւ կենդանեաց կեանքն, որ անփոփոխ գոլով միշտ յէութեան, անեզր
եւ անվայրափակն, որում եւ բովանդակիչ ամենայնի եւ յամենայնս է, եւ յամենայնէ անհաս
է։ Որպես ի մասունս եւ ի բոլորս, եւ ինքն ոչ մասն եւ ոչ բոլոր, որպես թէ մասն եւ
զբոլոր, զամենայն ինքն արար եւ կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ։ Գերալիր
գոլով՝ լնու զամենայն, եւ անհաս է յամենայնէ, որում բան եւ իմաստութիւն եւ լեզու
տուեալ բոլոր էիցս, ի բոլոր էիցս հանցուք զօրհնութիւն եւ փառս Հօր եւ Որդւոյ եւ
Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ։ |305ա| Չորից աւետարանչացն խորհուրդ բազմօրինակ իմն
ցուցմամբ տեսանի, զի ոմանք ասեն, թէ չորից աւետարանչացն են չորիւք անկիւնիւք
արարածոց՝ արեւելք, արեւմուտ, հիւսիս, հարաւ։ Պարտ էր համասփիւռ քարոզել
զԱւետարանն։ Իսկ ոմանց հաճոյ թուեցաւ ըստ չորից մշտահոս գետոցն յադենական աղբերէն
յառաջ խաղացեալ առ ի տիեզերաց առոգումն՝ Փիսոն, Գեհոն, Տիգրիս, Եփրատէս, եւ սոցա
գոլով նմանապէս թուով ուռճացեալք՝ ի կենդանական աղբերէն ոռոգանել զպասքեալ միտս
մարդկային բնութեանս։ Նոյն օրինակ ըստ տեսլեանն Եզեկիելի քառակերպեան աթոռոյն՝
մարդ, առիւծ, եզն, արծիւ, զանմարմնոցն Տէր տեսանելով բազմեալ ի փառացն |305բ|
աթոռ՝ իմանալի ցուցմամբ զխնամս բոլոր բնութեանս յակնարկումն, որ աստուածապէս եւ
տիրապէս բերմամբ նշանակէ զլինելն առ ի հողածինս հոգեղինացն անմահից զմահկանացուս
առնել հաղորդս։ Զոր եւ տեսեալ զսորայն անճառ փրկագործութեան խորհուրդ սուրբ
Աւետարանիս, եւ ես՝ անարժան Անդրէասս, որդի Զօհրապին, բազում փափագանօք եւ
ջերմեռանդ սիրով ստացայ զսուրբ Աւետարանս՝ հալալ արդեամբք իմովք, եւ ետու յիշատակ
հոգւոյ իմոյ ի դուռն Սուրբ Ստեփանոսի Նախավկային, եւ է հովանի եւ պահապան գեւղիս
մերոյ Օղվերձու, եւ եղիցի ի դրանէ սորին անպակաս՝ յիշատակ ինձ եւ իմ ծնօղացն՝
Զօհրապին եւ Խանիփաշին, եւ եղբարցն իմոց՝ Ներսէսին եւ Պետրոսին եւ Ղուկա|306ա|սին,
որ յայսմ ամի փոխեցաւ, թուին հայոց ՌՃԼԱ. (1682)։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք եւ զիս՝
Անդրէասս ստացող սուրբ Աւետարանիս, եւ քեռքն իմ՝ զԵղիսապետն եւ զՀռուփսիմէն, եւ
զկողակիցն իմ՝ զԳոզալն։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք զեղբայրն իմ՝ զՆերսէսն, եւ որդիք նորին՝
Զօհրապն եւ զԴաւիթն։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք միւս եղբայրն իմ՝ Ղուկասն, եւ որդին իւր՝
զԲինիաթն, զկենդանիս եւ զհանգուցեալսն իմ յիշեցե՛ք ի Քրիստոս։ Այլեւս յիշեցէ՛ք
ստացող սորին Անդրէասս եւ ամուսինն իմ՝ զԳօզալն, որ եւ յօժար կամօք ետու յիշատակ
հոգոց մերոց եւ վախմ արարի ի դուռն Սուրբ Ստեփանոսին, եւ մի՛ ոք իշխեսցէ հանել զսա
ի դրանէ սորին, եւ հանապազ բազմեալ կայցէ ի վերայ սուրբ սեղանոյն աւուրս հանդիսի։
Եթէ ոք հանել ջանայ կամ գողանալ ի դրանէ սորին, մասն ընդ Յուդայի եւ ի խաչ
հանողացն առցէ, եթէ՛ իմ ազգականք եւ եթէ՛ այլք, եւ եղիցի յիշատակ ինձ մինչեւ
յաւիտեանս ժամանակաց։
2. Գրչի
306բ Արդ, եւ ես՝ անիմաստ Եփրեմ գրիչս, եւ անարժան քահանայ տեսի զփափագ խօջա
Անդրէասին եւ յանձն առեալ գրեցի զսուրբ Աւետարանս ի յերկիրս Որոտեան, ի գեօղս, որ
կոչի Օղվէրձ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Ստեփանոսի Նախավկային եւ Սրբոյ Աստուածածնին ի
թուաբերութեանս հայկազեան սեռի ՌՃԼ. եւ մէկին (1682), աղաչեմ զձեզ, ո՛վ պատուական
ընթերցողք, յորժամ հանդիպիք զայս սուրբ մատեանս աստուածային, մէկ Տէր ողորմայիւ
յիշեցէ՛ք զիս եւ զծնօղսն իմ՝ զՅովհաննէս քահանայն եւ Զանազանն, զի եւ դուք յիշեալ
լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. Պհպ.
Գբ (1727 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է սուրբ Աւետարանս խոջայ Տրթատին, կողակցին՝
Եղիսայբեթին, հօրն՝ Գրիգորին, մօրն՝ Մարիամին, եղբօրն՝ <Գր> Սենայքարին,
կողակցին, միուս եղբօրն՝ Սարգիսին եւ իւր կողակցին, քորոջն Խոսրովին եւ Թաւարին,
եւ ամենայն արեան մերցաւորաց զարմին, թվին ՌՃՀԶ. (1727), Նէնբերի Դ., Համասպուրին։
2. Պհպ.
Գա (1742 թ., նոտրգիր) Եւ դարձեալ յիշատակ է սուրբ յԱւետարանս խոջայ Աբրահամին, եւ
հորն՝ Մովսէսին, եւ մորն՝ Թաւարին, եւ կողակցին՝ Հոռոմին, եւ որդոյն՝ Սահակին, եւ
տստերն՝ Թաւարին, եւ ամենայն արեան զարմին, թվին ՌՃՂԱ.ին (1742), Յունվարի ԺԴ.ին
(14)։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Աւետարան՝ Յիսուսի խաչեալ նկարով, արծաթապատ», «1374/3428»,
«ՌՃԼԱ. – 1682, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», պհպ. Բա՝ «27/35», 1ա՝ «Հմր 23», 1գ՝
«1374»։
3429
ՄԵՍՐՈՊ
ՎԱՅՈՑՁՈՐԵՑԻ, ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՄԵԾԻՆ ՆԵՐՍԻՍԻ
ԺԴ. դար
ԹԵՐԹ՝
102։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ժ×12 (Ա 10, Ե 7, Ժ 1)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,3×11,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (12,5×9)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 28ա)։ ՏՈՂ՝ 16։ ԿԱԶՄ՝ մուգ
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ չիք (Ա.), թուղթ (Բ.)։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Մարգարէութիւն Եզեկիէլի։ ԺԷ. դ.։ Ա (սկ.)՝ ստացուած 1 թերթի եզրահատումով։ Թուղթ
15×11,3. միասիւն (11×7,5). բոլորգիր (նմուշ՝ Աբ). տող՝ 18։ Կարդալ. Աաբ՝ «///
հիւսիսոյ ի սեղանն կոյս... եւ ելք նոցա ի սրբութիւն» (ԽԷ. 1-12)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին ճաքճքած, Բ. փեղկի կաշին պատռուած, մէջքն ընկած,
լուսանցակողերը մասամբ կեղտոտուած. խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետեւանքով
թերթերին զանազան հետքեր, տեղ-տեղ ցեցի անցքեր, փոքրիկ պատռուածքներ, թ. 8, 13-4,
23, 46-7, 59-61, 92-3, 99ը շերտազատուած, ընդմէջ թ. 46-7ի 2, 52-3ի 1 թերթ ընկած,
6բ, 47ա, 52բ, 89աբ էջերի թափուած տառերը եւ բնագրերը լրացուած հետագայի ձեռքով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
2ա-102բ
[Մեսրոպայ Վայոցձորեցւոյ] Պատմութիւն սրբոյն Ներսիսի հայոց հայրապետի, զարմի
սրբոյն Գրիգորի Հայոց Լուսաւորչին – Յութ եւ տասն ամի թագաւորութեանն Տրդատա
արքայից արքային... եւ զրկեալն ի ձէնջ զրկեսցէ զձեզ եւ դար/// (մէջտեղից թափուած)
/// 47ա [Ան]յուշն կոչեցեալ բերդ... ի զաւրս թշնամեացն, եւ իբրեւ զհուր ///
(մէջտեղից թափուած) /// 53ա պատի եւ թռչունք աւդապարք... եւ ի Համազասպայ սուրբն
Վարդան եւ ըսքանչելին Հմայեակ եւ երանելին Համազասպեան։ Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ
մերոյ վայել է փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն։
Ծնթ.
Գլխաբաժանումներ չունի եւ զգալիորեն տարբերւում է գլխաբաժանում ունեցող
օրինակներից։
Տե՛ս
Մեսրոպ Վայոցձորեցի, Պատմութիւն սրբոյն Ներսիսի հայոց հայրապետի, աշխ. Գէորգ
Տէր-Վարդանեանի, Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԱ., Ժ. դ., Անթիլիաս-Լիբանան, 2010, էջ
629-743, ձեռագրիս մասին՝ էջ 644։
ՅԱԼԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ.
Բ.
կազմաստառ (սկ.) /// [Սատ]անայ յամաւթ լինի որ ձեր սակաւ մեղքն քաւի եւ զիշեցաւղք
ի Ռ. (1000) բարի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. Բ.
կազմաստառ (1427 թ., նոտրգիր) Ո՛վ գրայգէտք, որ գիր գիտէք ու կու կարդայք, նայ
զմեղավորս յիշեցէ՛ք զԹորոս պարոն Ասիլպակենցս եւ մեղաց թողութիւն խնդրեցէ՛ք, եւ
Աստուած զձերն թողու. ամէն։ Ի թվին ԸՃՀԶ. (1427) ի Հոգտեմպերն ամիսն ԻԸ. (28)
կիր[ա]կի մտաք ի Մոլիվոն, ես Թորոսս իմ որդաւքն ու տընավ ու իմ մայրն ու իմ աղբերն
Գրիգ[ո]րն ի հետս եկաք յառ Մաթիկ պապէն ու յառ իր որդիքն եւ զմեզ յիշէ, Աստուած
զինք յիշէ ի բարին։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Ա., էջ 369, Հմր 392։
2. Բ.
կազմաստառ (ԺԵ. դ., անարուեստ բոլորգիր) Ո՛վ կարդացաւղք այսմն գրի, յորժամ կարդայք
զբանս հրաշալի, նայ եւ զիս յիշեցէ՛ք զԳրիգոր վարդապետիս եւ մեղաց թողութիւն
խնդրեցէ՛[ք յԱստուծոյ] (կտրած)։
3. Ա.
տախտակին սոսնձած թղթին (1905 թ., շղագիր) Հ. 21. Նուէր Մայր Աթոռի Մատենադարանին
հանգուցեալ Աբգար Յովհաննիսեանի ընտանիքից ի ձեռն Ստեփանոսի Կանայեանց, 1905 ամի
1ն Յունիսի, Վաղարշապատում։
Ծնթ.
Ձեռագիրս նկարագրուած չէ հետեւեալ գրքում. Ցուցակ տփխիսեցի Աբգար Յովհաննիսեանի
հայերէն ձեռագրերի, երկասիրեց Ֆ. Ն. Ֆինկ, Լայպցիգ, 1903։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. տախտակին սոսնձած թղթին՝ «Հմր 1378/3429», «ՊՀԶ. – 1427 առաջ, Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպոս]», պհպ. Աա՝ «Աբգար Յովհաննիսեանց», 90ա լս.՝ «Չկայ 1853 տպագրութեան
մէջ»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1բ, 4բ 37ա ստ. լս.՝ անընթեռնելի տառեր, բառեր, 36ա ստ. լս., գլխիվայր՝ «Երանի, որ
խորհի յաղք[ա]տի[ն] եւ տնանկ[ն] յաւուր չարէ», 40բ ստ. լս.՝ «Ըսիրտ սուրբ, զոգի
խոնարհ Աստուած ոչ ///», 49բ՝ «կէտագիր ծածկագրութեամբ՝ ա։. ճ։։ ռ։. ռ։. ռ։.՝ Գոր
վր», 50ա՝ «կէտագիր ծածկագութեամբ՝ ռ։. ա. ռ։ ժ. ժ։՝ Վասիլ», 50բ՝ «ռ։ ա. ռ։. ա։.
ժ։ ռ։՝ Սարգիս», 51ա՝ «կէտագիր ծածկագրութեամբ՝ ժ։։. ա։։. ա։։. ճ։։ ռ։։. ճ։՝
Հէթում», 65ա ստ. լս., գլխիվայր՝ «թլփատութիւն, անանցութիւն»։
3430
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌՃԲ-ՌՃԳ.
– 1653-1654
ԳՐԻՉ՝
Կոզմաս։ ՍՏԱՑՈՂՔ՝ Ղազար քհյ, Արիստակէս։
ԹԵՐԹ՝
343. չգրուած՝ 202աբ, 248ա-50ա, 294բ-5բ, 342բ, 343բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԱ×12 (Ա 9, ԺԵ, ԻԱ
8, ԺԸ 5, ԺԹ, Ի 11, ԻԲ 6, ԻԳ 10, ԻԴ-ԻԵ 14, ԻԶ 7)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
12,5×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն՝ 1ա-200ա (8,5×6,5), միասիւն՝ 200բ-47բ (8,5×6)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 161ա)։ ՏՈՂ՝ 20։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով.
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կապոյտ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, ցեցի անցքերով, գամերն ու կապիչներից մէկն ընկած,
Ա. տախտակը կոտրուած, կաշին ստ. մասից պոկուած-ընկած, մէջքի կաշին վերից պոկուած,
լուսանցակողերը կեղտոտուած. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թ. 1-3ը վր. աջ
անկիւնը զգալիօրէն մաշուած, թերթերին ցեցի անցքեր, թ. 166-73ի արտք. լս-ը մկնակեր,
ընդմէջ թ. 165-6, 173-4, 224-5ի 1ական, 202-3ի 8, 283-4ի 5 թերթ ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-200ա [Այս բառք են քերթողականք վասն չափոյ Հոմերական տառիցն...] – (սկ.)
///ղաք, իսկ ի ձեռն թիւ հայր մն հէի ներսկզբան – ունայնութիւն որդի Ադամայ...
օրիովդ – բանջար վայրի, օցտօղ – քճըճօղ։ Օրհնեալ համայնից, աւրհնեալ եղիցի։
Տե՛ս
Բառգիրք հայոց, աշխ. Հ. Ամալեանի, Երեւան, 1975, էջ 1-340, ձեռագրիս մասին՝ էջ
ԻԷ.։
Բ. 200բ
Յաղագս երկոյտասան ազգաց, որ գիր ունին – Աղւան գիրն ԺԲ.* (12), եգիպտացին՝ Է. ...
հայոցն՝ ԼԶ. (36), թաթարին՝ ԻԱ. (21)։
* Ծնթ.
Պէտք է լինի ԾԲ.՝ 52:
Գ.
204ա-34ա [Նախերգանք ճառից, քարոզից]
1.
203ա-4ա Աստուծով եւ աստուածատուր պարգեւօք շարժեցից ի շարժողէն բոլորից... եւ ի
փառս համագոյ Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, այժմ եւ
յաւիտեանս։
2. 204ա-7բ
Այլ այժմ եկեսցուք ի գիտութիւն բանիս – Արփիական լոյս, անշիջանելի ճառագայթ,
կենդանութեան աղբիւր... մտադիւր լինել առաջի արկեալ բանիս, որ ասէ։
3.
207բ-8ա Նորին Յակոբայ Սրճոյ ասացեալ ի խորհուրդ կիրակէէ – Ամենաբաշխեցող, տո՛ւր
ինձ իշխանութիւն քարոզել վասն փառաց... կեցո՛ զբանս իմ ասել վասն փառաց աւուրս
տօնի։
4. 208աբ
Նորին ասացեալ յԱյլակերպութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի – Ամենազօր որդի
Աստուծոյ, որ առաքեցեր յերկիր ի վարձու ունել զմշակս... եւ ժողովել ի սմանէ զբանն
կենաց Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։
5. 208բ-11ա
Մեծի Ծաղկազարդի գալստեանն՝ յԱռաքել վարդապետէ ասացեալ – Անժամանակ Բանդ Աստուած,
արքայ համայնից... զի կարացից ժամանել տեսութեան բանիս մեծի, որ ասէ։
6.
211բ-22ա Նորին՝ Յարութեանն Ղազարու – Բա՛ց զշրթունս իմ՝ խօսել վասն քո, Որդի՛
Աստուծոյ... այլ հաւատով հպիմ ի բանն, որ ասէ։
7.
222ա-4ա Եփրեմի ասացեալ նախերգան – Ի շաւիղս փառաց քոց, Տէ՛ր, ընթանա միտք իմ...
եկեսցո՛ւք ի տեսութիւն բանիս, որ ասէ։
8.
224ա-6բ Զատիկ կիրակէի նախերգան – Իմաստութիւն Հօր Որդի, տո՛ւր զօրութիւն մտաց
իմոց՝ ասել բանս ինչ... եւ ի ձեզ ներգործեսցէ ի փառս իւր, եկեսցո՛ւք ի տեսութիւն
բանիս, որ ասէ։
9.
226բ-7ա Նորին սրբոյն Յակոբայ ասացեալ ի սուրբ Զատկի Յարութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ
– Յարութիւն քո, Քրիստո՛ս, զարհուրեցուցանէ զիս... տո՛ւր ինձ, Տէ՛ր, պատմել
զհաւատս քո յառաջի խնդրողացն զքեզ։
10.
227ա-34ա Գովեստ ներբողական վասն Յովաննու Կարապետին – Յիսուս Միածինդ Հօր, լոյս
ծագեա՛ խաւարեալ ոգոյս... եւ ի սգալի տարրեղինացս այժմ եւ անզրաւ յաւիտեանս. ամէն։
Դ.
234բ-40ա [Կերպ յիշատակարան գրելոյ] – Այժմ ժամանեալ մեր ի յաւարտ եւ ի կատարումն
թարքմանութեան... ի հաճոյս կամաց իւրոց. ամէն։
Ե.
240ա-4ա Աւրհնութիւնք ժողովրդեանն առհասարակ
1.
240ա-43բ Զոր աւրհնութիւն աստուածային եւ աղօթք սուրբ Լուսաւորչին եւ սուրբ
Կարապետին եւ յամենայն սրբոցն... եւ զայլ ամենայն չարութիւն. ամէն։
2.
243բ-4ա Զոր եւ բազկատարած մաղթանօք, բարեխօսութեամբ Սուրբ Աստուածածնին եւ
ամենայն երկնագումար ընտրելովք սրբոցն հայցեմք... ի փառս ամենասուրբ
Երրորդութեանն, անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
Զ.
250բ-342ա [Սիմէոնի վարդապետի Ջուղայեցւոյ արարեալ Քերականութիւն ըստ լեզուի
մերում հայկազանց]. Յաղագս քերականութեան
Տե՛ս ձեռ.
1984, 115ա-62բ։ 1/250բ-303ա։ ա/250բ-2ա։ բ/252ա։ գ/252ա-3ա։ դ/253ա։ ե/253բ-4ա։
զ/254ա։ է/254բ։ ը/254բ-70բ։ թ/271ա-87բ։ ժ/287բ-9բ։ ժա/289բ-92ա։ ժբ/292ա-4ա։
ժգ/296աբ։ ժդ/296բ-300բ։ ժե/300բ-3ա։ 2/303բ-42ա։ ա/303բ-6բ։ բ/306բ-7բ։ գ/308ա։
դ/308ա-33բ։ ե/334ա-42ա։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1. 201բ
[Մեղայական] – Վա՛յ ինձ, վա՛յ իմ դատա[ստանի]ն դողամ եւ... մա՛յր Աստուծոյ,
բարեխօս լե՛ր, որ ոչ տեսանեմ։
2. 244ա
[Յաղագս դասուց հրեշտակաց] – Ինն դասք են եւ ամենայն դասք ԲԺ.ան գունդ, զոր
նահապետութիւնս ասէ... որպէս հրեշտակ, քան զմարդ։
3.
244բ-7բ Յաղակս որպիսութեան սաղմոսին, թէ վասն ինչ պատմեն – Առաջին՝ Երանեալ է
այր, որ ոչ գնայ. վասն ծառի եւ այգի տնկելոյ... այնքան լէգէօնք են ի մի դասն։
4. 343ա
(ԺԷ. դ., բոլորգիր) [Աղերս] – Ի խաղաղութիւն առաքեա՛, Տէ՛ր, զհրեշտակ խաղաղութեան,
որ եկեալ, պահեսցէ զմեզ անխռովս ի տուէ եւ ի գիշերի։ Յիշեա՛ զմեզ, Տէ՛ր, յիշեա՛
զմեզ, յորժամ գաս յարքայութեամբդ քո եւ ողորմեա՛ մեզ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
234ա
Յիշեցէ՛ք զգծող սմի / զԿոզմաս համբակս՝ եղկելի / ծաղր եւ ծանակ համայն ցեղի, /
թվոյս հազար հարիւր երկի (1653) / ի յՕգոստոս ԺԷ.ի (17)։
201ա
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն, համակամ աստուածութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն
Սրբոյ, այժմ եւ զրաւ յաւիտենիւ. ամէն։ Որ ետ կարողութիւն Կոզմաս բազմամեղ գրչի
հասանել ի զրաւ բանիս, որ կոչի Բառ եբրայեցի, որ ըստ տառս մեր յարշարազուգի ի
թըւականութեանս հայկազնի հազարերորդի հարիւրերորդի երրորդի (1654), ի
հայրապետութեան տեառն Փիլիպպոսի Հայոց կաթողիկոսի, եւ յառաջնորդութեան նահանգիս
տէր յԵսայեա վարդապետի, ի յիշատակ եւ վայելումն Ղազար սրբազան քահանայի եւ
Արիստակէս բանի սպասաւորի եւ որդոցն՝ Կոզմայի, Ալէքսի, Յովհանիսի եւ Կիրակոսի, եւ
ծնօղացն՝ Կիրակոս քահանային եւ Թուրվանդին։ Աղաչեմ զձեզ, հա՛րք եւ վարդապե՛տք
սուրբ, որ թէ գտանիցէք բան ինչ օգտի ի սմա, յիշեցէ՛ք զվերոյգըրեալսն, եւ որ առատն
է ի տուրս բարեաց, տացէ ձեզ յիշողացդ ներումն ամենայն սխալաց. ամէն, Հայր մեր, որ
յեր՛՛։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 589-590, Հմր 908։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «Հմր 3430», «ՌՃԳ. (1654)»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
343բ՝ թռչուն։
3431
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ԺԶ. դար
ԳՐԻՉ՝
Թորոս։
ԹԵՐԹ՝
373։ ՊՐԱԿ՝ Բ-ԼԳ×12 (Բ, Ե 11, Դ 8, Լ, ԼԳ 7, ԼԱ 9)+8։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 189ա)։ ՏՈՂ՝
21։ ԿԱԶՄ՝ մուգ շագանակագոյն կաշի՝ զոյգ կապիչով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
ծաղկազարդ գործուածք։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ` 99բ, 133բ, 186ա, 244ա, 305բ, 324բ, 344բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական,
թռչուն, տաճար, խաչ, ծառ։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր,
կանաչ, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. լուսանցակողերը մաշուած, սեւացած. թերթերին խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան հետքեր, ցեցի անցքեր. սկ-ից գրեթէ 13, ընդմէջ 27-8ի, 337-8ի
2ական, 26-7ի, 28-9ի, 42-3ի, 340-1ի, 342-3ի, թ. 330-1ի 4, 1ական թերթ ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1-4/չիք։ 5/1ա-2բ (սկ. ///եցաւ Քրիստոս՝ Որդին Աստուծոյ...)։
6/2բ-4բ։ 7/4բ-6բ։ 8/6բ-8բ։ 9/8բ-11ա։ 10/11ա-3ա։ 11/13ա-5ա։ 12/15ա-7բ։
13/17բ-22բ։ 14/22բ-5ա։ 15/25ա-6բ (բաժակ հոգեւորական լըցեալ աստուածային ///
վջ.)։ 16/27աբ (սկ. /// եւ ի յերկինըս բարձրացեալ բարեպաշտութեամբ իւրով...
նւաճելով զարքայն Մեծ Տըրդատ վասն /// վջ.)։ 17/չիք։ 18/28ա-9ա (սկ. ///ութիւն ի
պարծանս ազգի մարդկան..., Առաքեա՛ ի մեզ Տէր... Ո՛վ երջանիկ ճառագայթ...
Նախասարկաւագ եւ առաջին...՝ թափուած)։ 19/29ա-31բ։ 20/31բ-3բ։ 21/33բ-6բ։
22/37բ-9բ։ 23/39բ-41բ։ 24/չիք։ 25/43աբ (սկ. /// ով ըզճաշակաց պըտղոյն քաւել
ըզպարտիս Ասըտուած...)։ 26/ 43բ-8ա։ 27/48ա-54բ, 280բ։ 28/ 54բ-64բ։ 29/64բ-76ա։
30/76բ-84ա, 89բ-91բ։ 31/91բ-9բ։ 32/99բ-101բ։ 33/101բ-4ա։ 34/104ա-5ա։
35/105բ-7բ։ 36/108բ-10բ։ 37/111բ-3ա։ 38/114ա-7ա։ 39/118ա-21ա, 122ա-9բ։
40/129բ-31բ, 132բ-3ա։ 41/133բ-41ա։ 42/141ա-8բ։ 43/148բ-72ա։ 44/172ա-6բ։
45/176բ-85բ։ 46/186ա-8բ։ 47/188բ-90բ։ 48/190բ-2բ։ 49/192բ-4բ։ 50/194բ-6բ։
51/196բ-7բ։ 52/197բ-200ա։ 53/200ա-5ա։ 54/205ա-6բ։ 55/206բ-9բ։ 56/209բ-11բ։
57/211բ-4բ։ 58/214բ-21բ։ 59/222ա-4ա։ 60/224ա-6բ։ 61/226բ-8բ։ 62/228բ-30բ։
63/230բ-2բ։ 64/236բ-9ա։ 65/239ա-41բ։ 66/241բ-4ա։ 67/244ա-5բ։ 68/245բ-7բ։
69/247բ-9ա։ 70/249ա-50բ։ 71/250բ-2ա։ 72/252բ-3բ։ 73/253բ-5բ։ 74/255բ-8բ։
75/258բ-60բ։ 76/260բ-2բ։ 77/262բ-6բ։ 78/266բ-8բ։ 79/269ա-71ա։ 80/271ա-2բ։
81/272բ-5ա։ 82/275ա-83բ, 284ա-9ա, 301ա-2ա (ժբ-ժգ՝ չիք)։ 83/289ա-94ա։
84/295բ-6ա, բ/107բ-8բ, գ/110բ-1բ, դ/113ա-4ա, ե/117ա-8ա, զ/121ա-2ա, է/131բ-2բ։
85/296բ-300ա, 302ա-3բ։ 86/303բ-24բ։ 87/324բ-40բ (Ողջոյն ձեզ... Ահա հրաժարիմ...
Աղաւթս արարէք... Աւգնութիւն է մեզ... Երանի ազգի... Անդ պատրաստեաց... Աւրհնեսցէ
զձեզ... Մերձեցաւ անձըն իմ... Հաւատ ունելով... Մերձեցաւ անձն իմ ի հող... Ի
գալըստեան Տեառըն... Գայ զաւրութեանց... Զահագին համբաւ... Ահագին է աւր...
Մերձեցայ ես ի դուռըն... Անըսկիզբն Աստուած... Բազմերամք վեհագունիցըն...
Աւրհնաբանող ձայնիւ երգեմք... Մեծ եւ ահեղ է աւրըն... Ի հանդերձեալ նորոգմանն...
Յաւիտենից Աստուած եւ արարիչ ամենայնի... Որ թագաւորդ ես յաւիտենից...՝ թափուած)։
88/344բ-65բ։ 89/340բ-4բ։ 90/84ա-9բ։ 91/294ա-5բ։ 92/283բ-4ա։ 93/41բ-2բ։
94/36բ-7բ։ 95/232բ-6բ։ 96/300ա-1բ (խորագիրը տարբեր՝ Շարական սգեստաւորութեան պատարագի)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԹ. դ., նոտրգիր
366ա-73բ
Սրբոց թարգմանչաց («ՄԵՍՐՈՎԲԱՅ Է ԲԱՆՍ») – Մեծապայծառ ջահ լուսոյ հաստատեցեր
վերստին... եւ մեք զքեզ Տէր օրհնեսցուք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
42բ Եւ
զգծագրողըս` զԹորոս, յիշեցէ՛ք ի Տէր Քրիստոս Աստուածն մեր, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի
Քրիստոսէ. ամէն։
185բ
Տաւնքս Յարութեան, որ կատարի, / ժամ ասելով կամ պաշտելի, / րոհ զիս յիշել մանկունք
բարի / եւ ասել ձեզ ինձ ողորմի, / ով որ յիշէ, յիշեալ լիցի / ի միւսանգամ
գալուստըն Քրիստոսի. ամէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
26ա ստ. լս., 30բ ստ. լս. սեւ թանաքով ութանկիւն՝ անընթեռնելի, 373բ մանուշակագոյն
թանաքով ձուածիր՝ անընթեռնելի, [մէջտեղում եպիսկոպոսի խոյր եւ հանդերձանք,
շուրջբոլորը՝ «ՄԵՍՐՈՎԲ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՍՄԲԱՏԵԱՆՑ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆՑԻ / 1871», ձեռ. 3328,
7ա, 8ա]։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «3431»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
55ա՝ «Այբուբեն՝ ա-հ», 137բ՝ «Եախայ յաւիտեան բանք», 138ա՝ «Այբուբեն՝ ա-ն», 164բ՝
«Զյարուցեալն ի մեռելոց Քրիստոս Ասըտուած», 238բ՝ «Այբուբեն՝ ա-ի», 365բ՝ «Ըսկի»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
133բ, 137բ, 188բ՝ թռչուն, 179բ՝ բուսական։
3432
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
344+2 (կրկն.՝ թ. 114, 271). չգրուած՝ 1ա, 2բ-3ա, 4բ-5ա, 6բ-7ա, 8բ, 111բ, 174բ,
270բ։ ՊՐԱԿ՝ 9+Ա-ԻԸ×12 (Ա 11, Դ, ԻԶ 14, ԻԸ 10)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
13,3×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (8,3×6,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 82ա)։ ՏՈՂ՝ 19։
ԿԱԶՄ՝ մուգ կանաչ թաւիշ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ մուգ կարմիր յենքով
ծաղկաթուղթ. լուսանցակողերը՝ մանուշակագոյն։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ՝ սպիտակ չգրուած
թուղթ՝ սոսնձած ծաղկաթղթին, մասն կազմաստառի (Ա, Գ)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Խորան՝ 1բ, 2ա, 3բ, 4ա, 5բ, 6ա, 7բ, 8ա, 9ա։ Կիսախորան՝ 10ա, 112ա, 175ա, 271ա։
Լուսանցազարդ՝ թռչուն, բուսական։ Զարդագիր՝ կենդանագիր, թռչնագիր, հանգուցագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, նարնջի, ոսկի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. մէջքի ստ. եւ վր. եզրերը ցեցակեր, նորոգուած ԺԹ. դարում. գրադաշտը
տեղ-տեղ խիստ գունափոխուած, թերթերին խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, թ.
45-7ի ստ. աջ անկիւններին, թ. 344ին ցեցի անցքեր, թ. 18-45, 335-44ին բորբոսի
հետքեր, տեղ-տեղ քայքայուած, թ. 335ը պոկուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
10ա-110ա Աւետարան Մատթէոսի։
2.
112ա-74ա Աւետարան Մարկոսի (173բ-4ա Յարուցեալ Յիսուս)։
3.
175ա-270ա Աւետարան Ղուկասու։
4.
271ա-344բ Աւետարան Յովհաննու։
Ունի ստ.
լս. համաբարբառ՝ Ցրուացանկ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 9բ
(1755 թ., նոտրգիր) Յիշա[տա]կ է սուրբ Աւետարան Աւետիք վարդապետին, եւ իմ հայր
Պապին, եւ իմ մայր Եթարին, օվ ոք կարթայ, մէկ բերան [ո]ղորմի ասացէ՛ք. ամէն։ Թվին ՌՄԴ.
(1755) էր։
2. 110բ
(1789 թ., նոտրգիր) Յիշատ[ակ] է սուրբ Աւետարանս Մուռուտէցի Ներսէսի որդի
Ըստեփանին եւ իւր ծնօղացըն՝ հայր Ներսէսին, մայր Շահփարին, եղպայր Քասպարին,
կողակից Մարիամին եւ որդոյցն՝ Անդօնին, Քասպարին, Թեւանին, Անային, Պալասանին,
Եղսապետին եւ ամենան ընդանեացըն։ Ով ոք ընթեռնու, կարդայ, մէկ բերան յիշի եւ
ողորմի ասի, Աստուած ողորմի ասացողացըն, Աստուած ողորմեսցի, որ ես՝ մեղա[ւ]որ
Ստեփանս, իմ հալալ վաստակէ առայ, ետու յիշատակ ի տունն Սուրբ
Մեռունու<նու>տին։ Ով ոք կարդայ, մեզ |111ա| յիշէ, ով ոք մեզ յիշէ, Քրիստոս
զնա յիշէ։ Ով ոք այն տանէ, ծեռնամխէ կամ գրավէ կամ ծախ[է], ԳՃԺԸ. (318)
հայրապետացն նզո[վ]եալ լիցի, պատիժը Կաենի, մասն Յուդայի լինի. ամէն։ Գրեցաւ
Կանջայ, թվին ՌՄԼԸ. (1789), Մայիս ամսույ մէկ, որ ես՝ մեղաւոր տէր Յօհանս գրեցի,
որ եմ որդի Արութիւն վարդապետին։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «3432», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «Ը Եաղլուղ», 9բ՝ «1320 1204/1117»։
3433
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
[ՆՈՐ
ՋՈՒՂԱ]* ՌՃԿԹ. – 1720
ԳՐԻՉ՝
Ստեփաննոս Կաֆայեցի։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Յովանէս քհյ։
ԹԵՐԹ՝
508։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԽԲ×12 (Ա, Գ, ԺԳ, ԽԲ 13, Դ 14, Ժ, ԺԲ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,8×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11×6,3)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 310ա)։
ՏՈՂ՝ 25։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ սպիտակ
թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 2ա, 160ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝ թռչնագիր,
հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, Բ. տախտակը վերից վար կոտրուած, մէջքի ստ եւ վր.
մասերը վնասուած. գրադաշտը խոնաւութիւնից մասամբ գունափոխուած։
* Ծնթ.
Գրչութեան վայրի թէական ենթադրութիւնը՝ ըստ կազմի դրոշմազարդերի։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 1աբ
[Ցանկ նիւթոց] – Ա. Նախ եւ յառաջին կարգաւորութիւն եկեղեցւոյ... Ծ. Վասն
խոստովանութեան, ի նոյն բանն խոստովան լե՛ր։
Ա. 1.
2ա-11բ [Ա.] Կարգաւորութիւնք եկեղեցւոյ եւ արարողութիւն ժամատեղաց՝ տեառն Ներսէսի
Հայոց կաթողիկոսի, որ ետ բերել ի սուրբ եւ հռչակաւոր աստուածաբնակ եւ հրեշտակակրօն
սուրբ հարցն մեծ ուխտին Մաքենեաց, եւ ամենայնիւ ամենայն կամօք հաճեալ եւ հաւանեալ
զպակասն ելից եւ զսխալսն ուղղեաց եւ կարգեաց ամենայն Հայաստանեաց եկեղեցեաց,
անջրելի եւ հաստատուն աւանդ, առաջնորդութեամբ Հոգոյն Աստուծոյ, որ աջողեալ է
զամենայն բարի
ա. 2ա-6ա
[Խրատք գիշերային ժամու] – Յառաջ քան զամենեսեան պարտ է յառնել փակակալին...
բ. 6աբ
Խրատ արեւագալին – Իսկ արեւագալի եղիցի սաղմոսն...
գ. 6բ-8բ
Իսկ ճաշու աղօթից խրատ այս է – Նախ երեք անգամ հարկանեն զզանկակսն...
դ. 8բ-9բ
Երեկոյեան աղօթից ժամատեղեաց խրատ – Յառաջ լուցանէ փակակալն զկանթեղս...
ե.
10ա-1բ Իսկ այլ արարողութիւնք երեկոյի ժամուն ըստ սրբոց հարցն Թեղինեաց – Նախ ասէ
աշակերտի դասուն պատուաւորն... Աստուած աւրհնեալ եղիցի յաւիտեանս յաւիտենից։
2.
11բ-2բ Խրատք ժամատեղեաց ըստ արեւելեան սահմանացն սկսուածոց եւ ասութեանց աղօթից,
զոր խնդրեաց սուրբ վարդապետն Յակոբ Ղրիմեցի ի մեծ րաբունոյն Գրիգորէ Խլաթեցոյն, եւ
կատարեաց այսպէս, որ դասի որ աւուր ձայնն լինի, այս է – Տէ՛ր, եթէ զշրթունսն։ Զքէն
գոհանամքն... քարոզ վասն հոգոցն, աղօթ Քրիստոս որդի Աստուծոյ, հայր մեր, որ
յերկինս։
Բ.
13ա-6ա [Ի Հարցմանց գրոց Գրիգորի Տաթեւացւոյ]
1.
13ա-5ա Բ. Նորին Գրիգորի եռամեծի աշակերտի մեծին Յօհանու Որոտնեցոյ. Վասն աղօթից –
Հարց. Քանի՞ են ժամք աղօթից եւ ո՞րք։ Պատասխանի. Գիտելի է, զի ի Հին օրէնսն
Մովսէսի... վասն որոյ հինգ անգամ աղօթեմք ի ցերեկի։
2.
15ա-6ա Գ. Նորին Գրիգորի Տաթեւեան հեղինակի վասն առանձնական աղօթից – Հարցումն.
Որպէ՞ս զանազանին ի միմեանց հասարակ աղօթքն եւ առանձնական... ի գթած մարդասիրէն
Աստուծոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս։
Գ.
16բ-8ա Նախադրութիւնք խրատականք։ Յաղագս աղօթիցն, զոր արարեալ Տեառն Ներսէսի՝
եղբօր Գրիգորիսի հայոց վերադիտողի – Աղօթք հասարակաց քրիստոնէից մեծամեծաց եւ
փոքունց...
– 18ա
Հաւատով խոսոտվանիմ եւ երկրպա[գանեմ] – Հաւատով խոստովանիմ եւ երկրպա[գանեմ]...
փառաւորեալ Տէ՛ր, ընկա՛լ զաղաչանս ծառայիս քո եւ կատարեա՛ ի բան։
Դ.
18բ-38բ, 86բ-116ա, 150բ-9բ, 299ա-386ա, 399բ-418ա, 468բ-70բ, 489ա-508բ [Քարոզք
Գրիգորի Տաթեւացւոյ]
1.
18բ-38բ, 86բ-116ա, 150բ-9բ, 307ա-79ա, 399բ-418ա, 489ա-508բ [Քարոզք յերկրորդ
հատորէ]
Տե՛ս
Ամառան հատոր, տպ. 1741։ Ա-Ը/չիք։ Թ/399բ-406բ։ Ժ/406բ-10ա։ ԺԱ/410ա-8ա։
ԺԲ-ԼԱ/չիք։ ԼԲ/326ա-34ա։ ԼԳ/334ա-9բ։ ԼԴ/307ա-12ա։ ԼԵ/312ա-8ա։ ԼԶ/318ա-26ա։
ԼԷ/99ա-104ա։ ԼԸ/104ա-12ա։ ԼԹ/112բ-6ա։ Խ/86բ-94ա։ ԽԱ/94ա-9ա։ ԽԲ-ԽԸ/չիք։
ԽԹ/489ա-92ա։ Ծ/չիք։ ԾԱ/492ա-4ա։ ԾԲ/494ա-6ա։ ԾԳ-ԿԴ/չիք։ ԿԵ/150բ-5ա։ ԿԶ/155ա-9բ։
ԿԷ-ՀԴ/չիք։ ՀԵ/340ա-4ա։ ՀԶ/344ա-50ա։ ՀԷ/350բ-5ա։ ՀԸ/355ա-60բ։ ՀԹ/360բ-6ա։
Ձ/366բ-79ա։ ՁԱ-ՁԳ/չիք։ ՁԴ/18բ-22բ։ ՁԵ/չիք։ ՁԶ/23ա-5ա։ ՁԷ/25ա-31ա։ ՁԸ/31ա-3բ։
ՁԹ/33բ-6բ։ Ղ/36բ-8բ։ ՂԱ-ՂԵ/չիք։ ՂԶ/496ա-501բ։ ՂԷ/501բ-8բ։ ՂԸ-ՃՁԸ/չիք։
2.
299ա-307ա, 379ա-86ա, 468բ-70բ [Քարոզք յառաջին հատորէ]
Տե՛ս
Ձմեռան հատոր, տպ. 1740։ Ա-ԿԵ/չիք։ ԿԶ/379ա-86ա։ ԿԷ-ՀԳ/չիք։ ՀԴ/468բ-70բ։
ՀԵ-ՃԺԷ/չիք։ ՃԺԸ/299ա-307ա։ ՃԺԹ-ՃԿԱ/չիք։
Ե. 1.
39ա-42բ Ժ. Քարոզ ի բանն Տեառն, որ ասէ` Թզենի մի էր ուրումն տնկեալ յայգւոց
իւրում եւ եկն խնդրել զպտուղ ի նմանէ եւ ոչ եգիտ, ասէ ցայգէգործն՝ Ահա Գ. ամ է,
կտրեա՛ զդա, ընդէ՞ր – Զայսոսիկ քննելով զմիտս՝ պարտիմք մաքրել... Հօր, միանգամայն
եւ Հոգոյդ Սրբոյ վայել է փառք. յաւիտեանս։
2.
43ա-6բ ԺԱ. Պատուէր եւ խրատ՝ ումեմն իմաստնոյ ասացեալ – Քանզի հաճոյ թուեցաւ
Աստուծոյ, որք զքեզ արժանի համարեցան... յաներեւոյթօրէն զշնորհս հոգի տացէ ձեզ.
ամէն. եւ Քրիստոսի մարդասիրին փառք. ամէն։
3.
46բ-7բ [Տաղ գրչի] («Ի ՍՏԵՓԱՆՆՈՍԷ») – Ի արեւու ծագմանէ հանճար մի գտի, / ի նոյն
գեղեցկութեանն համեմատ տեսի... մի՛ հետեւիք, մանկտի՛կ, դուք ունայնութեան։
4.
47բ-8բ Յաղագս արժանաւորութեան, սրբազնութեան եւ կացութեան քահանայականի – Եթէ
ունէիր զհրեշտակական մաքրութիւն... որում փառք եւ պատիւ անբաժանելի սրբոյ
Երրորդութեանն։
5.
49ա-54բ ԺԲ. Յաղագս անարժան պատարագողաց – Փորձեսցէ մարդ զանձն իւր եւ ապա ի հացէ
անտի կերիցէ... եկեսցէ մահ ի վերայ նոցա եւ կե՛՛։
6.
55ա-60բ ԺԳ. Սուրբ հօրն Թէոփիլոսի ասացեալ՝ Վասն արտասուաց եւ վասն խոստովանութեան
– Յորժամ միտքդ զբաղեալ լինի հետ մեղաց եւ կամ ի հոգս աշխարհի... եւ թողութիւն
խնդրել յԱստուծոյ եւ ի՛՛։
7.
60բ-3ա ԺԴ. Խրատ վասն խոստովանութեան ի մեկնութիւն Սուրբ Աւետարանին Քրիստոսի, որ
ասէ. Գլուխ ԼԵ. (35) – Եկա՛յք առ իս, ամենայն վաստակեա՛լք եւ բեռնաւո՛րք... որով
արժանասցուք իւր աւրհնեալ տեսուն յաւիտեանս. ամէն։
8.
63ա-4բ ԺԵ. Խրատք վասն հոգեւոր հոգէվարաց աւուրն, յորժամ քակի աստուածաշէն տաճար
հոգոյն, որ է ի մարմինն եւ բաժանի ի միմեանց [Վարդան վարդապետի ասացեալ. ձեռ. 342,
223բ] – Արդ, պարտ է ամենայն մարդոյ զայս մտաւ ածել... եւ խնդրել զթողութիւն
յանցանաց, զի մերձեալ է գալուստն Քրիստոսի. եւ նմա փառք յաւիտեան։
9.
65ա-82բ ԺԶ. Վասն ժողովրդեան եւ վասն քահանայից խրատք զգուշութեան – Արդ,
զքահանայական կարգաց արժանի արասցուք յօրինակաց, թէ որպէս պարտ է... եւ ապա
պտղաբերէ զարդիւքն ի հանդերձեալ կեանսն։
10.
83ա-6բ ԺԷ. Քարոզ յաղագս խոստովանութեան, ի բանն, որ ասէ առաքեալն` Ապա թէ
խոստովան լինիմք մեղս մեր հաւատով, նա եւ արդար առ ի թողուլ զմեղս մեր [Թուղթ
Յովհ. Ա. 9]. Գլուխ ԽԱ. – Ի վերայ այսմ բանի Զ. իրս տեսանելի է... եւ գտան
թողութիւն յանցանաց եւ մեղաց իւրոց։
11.
116բ-27բ ԻԳ. Վարդան վարդապետի արարեալ. Աւուրք իմ որպէս հովա[նի անցին]։ Եւս
քահանայաթաղի – Աստուածային շնորհացն արժանացեալք արդարք... չորրորդ. Զամենայն
գիտութիւնս ուղղել եւ ապա քահանայանալ։
12.
128ա-44ա [Սահմանադրութիւնք դաստիարակութեան]
ա.
128ա-35բ ԻԴ. Սահմանադրութեան դաստիարակութիւն նորածնեալ մանկանց, որք հրաւիրելոց
իցեն յաստիճան քահանայութեան, խրատ հարկաւորք եւ պիտանիք, զոր արարեալ է տէր
Առաքել Սիւնեաց նահանգի – Արդ, ըստ կարգի ժամանակի վարժել զմանկունս ի սնունդ
սրբութեան... եղերո՛ւք կատարեալ, որպէս եւ Հայրն ձեր երկ[նաւո]ր կատարեալ է։
բ.
136ա-9ա ԻԵ. Խրատ քահանայական կարգաց, որ ասէ եպիսկոպոսն – Աստուածային եւ
երկնաուր շնորհն վերնական ի Հօրէն... եւ զպակասութիւն աղօթիւք ձեր լցուսցէ Տէր
Յիսուս Քրիստոս։
գ.
139ա-44ա ԻԶ. Սահմանադրութիւն արարեալ եռամեծար Գրիգորի մեծ րաբունապետի, ի խնդրոյ
Սիւնեաց եպիսկոպոսի տէր Առաքելի, իսկ յաւուր ձեռնադրութեան նստցի եպիսկոպոսն յաթոռ
ի մէջ յատենի ի դուռն սուրբ եկեղեցւոյն առաջի ամենայն բազմութեանն եւ քննեսցէ
բազում զգուշութեամբ զնուիրեալն – Նախ տեսանէ, թէ ունի զուսումն քահանայութեան, թէ
ոչ... եօթնարփեան շնորհօքն մինչեւ յանըսպառ յաւիտեանս. ամէն։
13.
144ա-50բ ԻԷ. Նորին քարոզ վասն դատաւորաց աշխարհի, ի բանն, որ ասէ` Դատ արարէ՛ք
որբ[ոյն] եւ տո՛ւք իրաւունս այրոյն կամ դատել զժողովուրդս արդար [Սղմ. ՁԱ. 3] – Որ
հանճարեղն իցէ՝ զառաջնորդութիւն ստասցի... եւ ի դառն տանջանացն եւ յաւիտենից հրոյն
եւ ի վճռոյն. ամէն։
14.
160ա-248բ Լ. Իմաստնոյն Յովհաննիսէ վարդապետի՝ մականուն տկար կոչեցեալ Երզնկացւոյ
համառօտեալ զՄեկնութիւն Ներսէսի Լամբրոնացւոյ արքեպիսկոպոսի Յաղագս մեկնութեան
սուրբ պատարագի՝ Աթանասի Աղէկսանդրու – Ամենայնի ժամանակ է, եւ ժամանակ է ամենայն
իրի...
ա.
173ա-7բ Խորհուրդ զանազանութեան զգեստից – Յորժամ հանդերձեալ է ոք եպիսկոպոսաց եւ
կամ ի քահանայից պատարագ առնել... եւ այրն համարձակ բանայ անամօթ։
բ.
177բ-9բ Զի՞նչ խորհուրդ ունի սաղմոս եւ աղօթքն ի ժամ պատարագի զգեստաւորութեան –
Եկեղեցին տուն եւ բնակութիւն է երկնաւոր թագաւորին... եւ զգլուխս առ քեզ
ամբառնամք։
գ.
179բ-81բ Խրատ քահանայի. յառաջ զգենուլն կարգ ածէ Սաղմոս կանովն, ծնրադրելով եւ
խոնարհի եւ անկանի ի վերայ երեսաց իւրոց, եւ ասէ անմռունչ զաղօթս առ Հոգին Սուրբ,
զոր ասացեալ է սուրբն Գրիգոր Նարեկացին. եւ ի լման ասա՛յ – Ամենակա՛լ Աստուած,
բարերար, մարդասէր, Աստուած բոլորից... զի խռովութիւն մտացս զկրկին խաղաղութիւնն
առնու վերստին, խաղաղութիւն ամենեցո՛՛ Աստուծոյ երկիր՛՛։
դ.
181բ-201ա [Աղօթք] – Աղաչեմք եւ աղերսեմք արտասուալից հառաչմամբ... 183բ [Աղօթք].
Տէ՛ր Աստուած մեր, որ զերկնաւոր հացդ զՏէր մեր... եւ բազկատարած կայցէ առաջի
սեղանոյն եւ ասէ զաղօթս ի ծածուկ։
ե.
201ա-42ա Մեկնութիւն պատարագին յառաջի աղօթիցն է՝ Աթանասի ասացեալ – Տէ՛ր Աստուած
զաւրութեանց եւ արարիչ ամենայն լինելութեանց... զի ինքն փրկեսցէ եւ ազատեսցէ
ամենայն հաւատացեալքն ի յաղտոյ մեղաց եւ Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս.
ամէն։
զ.
242ա-8բ ԼԱ. Նորին Ներսէսի ասացեալ ի սուրբ սեղանն տէրունական – Իսկ սուրբ սեղանն
զՍուրբ Երրորդութիւնն ցուցանէ... եւ ասաց՝ Այս է հանգիստ իմ յաւիտեանս յաւիտենից։
15.
248բ-50բ ԼԲ. Վկայաբանութիւն Փիլիպպոսի առաքելոյ յԵկեղե[ցական] պատմու[թենէ] –
Փիլիպպոս առաքեալ էր յեօթանասնից առաքելոցն... փառաւորելով զՀայր եւ զՈրդի եւ
զՍուրբ Հոգին յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
16. ա.
250բ-1ա Ի կանոնաց սրբոյն Փիլիպոսի առաքելոյն – Յաղագս քառասուն ունելոյ. Երիս մի
անգամ արժան է... եւ հրամայել տալ զհասն ԽԸ. երկդրամեան տալ յեկեղեցին ըստ
կատարման։
Տե՛ս
Կանոնագիրք հայոց, հտ. Բ., Երեւան, 1971, էջ 41-42 (ԻԷ.)։
բ. 251աբ
Ի կանոնաց սրբոյն Թաթէոսի առաքելոյ – Ո՞ր չափով եւ որպիսի՞ հասակաւ պարտ է
ձեռնադրել քահանայս եւ սարկաւագունս... զի ընդ Աստուծոյ ի խորհուրդ մտանէ։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 24-25 (ԻԶ.)։
17.
252ա-62ա ԼԳ. Յոհաննու Գառնեցոյ խրատ հոգեշահ ամենայն մարդոյ, մանաւանդ ժամարարի,
ի խնդրոյ Սարգիս քահանայի, իւր ձեռամբն գրած էր, եւ ես օրինակեցի – Ծառայակից քո ի
Քրիստոս Յիսուս... ընդդէմ դառնութեանն զքաղցրութիւնն եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս.
ամէն։
18.
262ա-80բ Կանոնք սրբոյն Սահակայ հայրապետի
ա.
262ա-8բ ԼԴ. Յաղագս քորեպիսկոպոսաց, թէ որպէս պարտ է զկանոնական կարգին հաստատուն
պահել ի սուրբ յեկեղեցիս – Զի սրբոց բարեպաշտաց եւ առաքինութեամբ պայծառացելոց
պարտ է հաւատալ... նմանութիւն բերել յանձինս հրեշտակական վարուց, օտարսիրութիւն եւ
եղբայրսիրութիւն։
բ.
268բ-74բ ԼԵ. Նորին սրբոյն Սահակայ, թէ որպէս սահմանեցաւ կարգ ուխտի եւ որոշումն
վանաց. Բան երրորդ – Քանզի բազումք կարծեցին տգիտութեամբ... անթարգմանելի
պայծառութեամբք մշտնջենաւորեալք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
գ.
274բ-7ա ԼԶ. Նորին՝ թէ որպէս պարտ է եպիսկոպոսաց ունել զընտանիս սրբոյ եկեղեցւոյ –
Այցելու եւ հասարակաց հայր է եպիսկոպոսն... ընդ որում Հօր, միանգամայն եւ Հոգոյն
Սրբոյ տացուք գոհութիւն եւ փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
դ.
277ա-80բ Նորին, թէ որպէս պարտ է եպիսկոպոսաց պահել զգանձս եկեղեցոյ կամ որոց
որպէս մատակարարել – Նաւահանգիստ է ամենեցուն ճարտար աղօթից եւ խնդրուածոց
մերոց... ընդ որում Հօր, միանգամայն եւ Հոգոյն Սրբոյ վայել է փառք, իշխանութիւն եւ
պատիւ։
Տե՛ս
Կանոնագիրք հայոց, հտ. Ա., Երեւան, 1964, էջ 363-421 (ԺԷ.)։
19.
280բ-7բ ԼԷ. Եդեալ միաբանութեամբ աւագ հայոց Է.երորդ ամի վախճանելոյն սրբոյն
Սահակայ կարգեցան կանոնքս այս – Որ զազգական կին առնէ, այս պղծութիւնք եւ գարշանք
յայտնի լիցի... եւ ժառանգեսցուք զպարգեւս նորա զանվախճան յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն։
20.
287բ-90ա ԼԸ. Կանոնք Յոհաննու Մանդակունոյ Հայոց կաթողիկոսի – Զմեծ եւ զանբաւ,
զբարերար եւ զմարդասէր Տեառնէն պարտիմք գոհանալ հանապազ... զի հոգին ապրեսցի
յաւուր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 491-500 (ԻԱ.)։
21.
290ա-9ա ԼԹ. Քարոզ զգուշութեան քահանայից, ի բանն, որ ասէ. Եթե սիրէք զիս,
զպատուիրանս իմ – Դարձուսցո՛ւք այսուհետեւ զկարգ բանիս... յորքան ախորժէ եւ
Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
22.
386ա-8ա ԾԳ. Քարոզ դարձեալ վասն նշանաց սիրոյն Աստուծոյ, ի բանն որ ասէ. Արա՛ առ
իս նշան բարութեան, զի տեսցեն ատե[լիք իմ] եւ ամաչեսցեն, ըստ զառածոցն Դաւթի – Ասէ
իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմոն, թէ են արդարք եւ իմաստունք... արա՛ առ իս նշան
բարութեան, զի տեսցեն ատե[լիք իմ]։
23.
388ա-90ա ԾԴ. Խրատ վասն սիրելոյ զծնօղքն, ի բանն Պօղոսի՝ Որ յիւրոց յընտանեացն
խնամս ոչ ունի, ի հաւատոցն ուրացեալ է կամ պատո[ւեա՛յ] զհայր եւ զմա[յր քո] –
Վարդապետք ասեն, թէ սէրն է կատարումն բնութեան... եւս առաւել ազատեմք ի հոգոց
նոցա. այսքան առ այս։
24.
390ա-5բ ԾԵ. Քարոզ վասն գովութեան խոհեմութեանն, ի բանն որ ասէ Սողոմոն՝ Ստացի՛ր
զիմաստութիւն, զի լաւագոյն է քան զոսկի, եւ ժառանգեա՛ զխոհեմութիւն, զի
պատուականագոյն է քան զարծաթ – Ասէ մեծ իմաստասէրն Արիստոտէլ, թէ խոհեմութիւնն ի
մէջ առաքինութեանցն է... վասն այսորիկ ատեա՛ զձեզ աշխարհ։
25.
395բ-7բ ԾԶ. Քարոզ վասն խոստովանող վկայիցն Քրիստոսի, ի բանն Սողոմոնի որ ասէ յԵրգ
երգոցն՝ Զամենայն խնծորս՝ զնորս եւ զհինս պահեցի քեզ, սիրելի՛ իմ – Ասէ Տէր մեր
Յիսուս Քրիստոս. Ոչ ոք կարէ գալ առ իս... վասն այն ասէ Յօբ՝ Զամենայն խնծորս։
26.
397բ-9ա ԾԷ. Քարոզ վասն կուսանաց, ի բան Դաւթի որ ասէ՝ Տարցին թագաւորի կուսանք
զհետ նորա – Գիտելի է, զի նախ քան զայս, դարձեալ ասէ Դաւիթ... վասն այն ասէ
մարգարէն Դաւիթ՝ Տարցին թագաւորի կուսանք։
27.
418ա-68ա, 470բ-86բ [Քարոզք Ղուկասու Լօռեցւոյ]
ա.
418ա-33բ ԾԹ. [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 746, 54ա] Քարոզ ի բանն Յոբայ նահատակին,
որ ասէ. Աղօթք իմ սուրբ էին եւ ճշմարիտ առաջի Աստուծոյ – Եւ նախ զայս պարտ է
գիտել, քան զամենայն առաքինութիւն... որ եւ կատարեսցէ ամենայն քրիստոնէից
խնդրուածք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ։
բ.
433բ-52ա Կ. [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 746, 106ա] Քարոզ վասն մահու, ի բանն
Սողոմոնի որ ասէ. Լաւ է օր մահուն, քան զօր ծննդեան – Եւ պարտ է գիտել, զի
հեթանոսք զօր ծննդեան պատուեն... եւ հանգուցանէ իբրեւ զաշխատեալ մշակ ի բարին.
ամէն։
գ.
452ա-7ա ԿԱ. [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 4355, 362ա] Քարոզ ի բան Օրինացն որ ասէ.
Պատուեա՛ զհայր քո եւ զմայր, զի քեզ բարի լինիցի – Եւ պարտ է գիտել, զի Դ. բան
զաւակն ծնօղին պարտական է... եւ ազատ մնայ յամենայն պարտուց մեղաց. ամէն։
դ.
457ա-68ա ԿԲ. [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 503, 213ա] Քարոզ եւ պատմութիւն ի բանն
Եսայիայ մարգարէին, որ ասէ՝ Ի չորեքտասան ամի թագաւորութեանն Եզեկիա ել Սենեքարիմ
արքայ Ասորեստանի ի վերա ամենայն քաղաքացն – Սենեքարիմ կռապաշտ թագաւոր էր...
յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած յայնպիսի մեղաց զամենայն հաւատացեալսն. ամէն։
ե. 470բ-86բ
ԿԴ. [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 4355, 301ա] Քարոզ ի բանն սուրբ Աւետարանին, որ ասէ.
Մի՛ տայք զսրբութիւն շանց եւ մի՛ արկանէք – Առաջին սրբութիւնն անուանի
հաղորդութիւնն... վասն այնորիկ ասէ. Մի՛ տայք զսրբութիւն։
Տե՛ս Է.
Յարութիւնեան, Ղուկաս Լօռեցին եւ նրա քարոզգիրքը, Բանբեր Մատենադարանի, Հմր 10,
Երեւան, 1971, էջ 213-236։
28.
486բ-9ա ԿԵ. Վա՛յ ինձ, այս է տանջանք մեղաւորաց ի դժոխս – Եւ մեղաւոր հոգիքն
զարհուրեալ դողան եւ ասեն... զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ զՀոգին, այժմ եւ միշտ եւ
յաւիտեան։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
36բ Որոց
արժանաւորեսցէ առ հասարակ զամենայն հաւատացեալս անուն իւրոյ Քրիստոս Յիսուս եւ
զբազմամեղ գծողս սորին։
46բ
Գրեալ եղեւ կիսատետրակս ձեռամբ եւ տխեղծ մատամբս եւեթ վարդապետ կոչեցելոյ
Ստեփաննոսի Կաֆայեցւոյ, ի վայելումն եղբայրացելոյ տէր հա[յ]ր Յովանէսի սիրատեսակ
քահանայի, ներթուում մերազնէիս ՌՃԿԹ. (1720)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
3ա (1878
թ., շղագիր, լս.) Ի 1878 ամի 1ն Յուլիսի, ի գրեանց Գրիգոր քահանայի Սուքիասեանց
Երեւանցւոյ։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
2ա, 508բ սեւ թանաքով երկգիծ ութանկիւն՝ «1783. ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՅՕՀԱՆԷՍ /
ՆՕՏԱՐ»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառ՝ «ՌՃԿԹ. – 1720, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպոս]», «3433»։
3434
ՍԱՂՄՈՍԱՐԱՆ
ԿԵՍԱՐԻԱ
ՃԻԶ. – 1677
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Գրիգոր պատանեակ։
ԹԵՐԹ՝
212+1 (կրկն.՝ թ. 180)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԹ×12 (Ա 9, Ը 8, Թ 10, ԺԹ 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,2×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,5×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր
(նմուշ՝ 37ա)։ ՏՈՂ՝ 17։ ԿԱԶՄ՝ փեղկերի վրայ հին կազմի մուգ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշին. ստ., վր. եւ արտք. եզրերը՝ վարդագոյն մոմլաթ. մէջքը՝ սեւ կտաւ.
միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ,
մասն կազմաստառի (պհպ. Ա, Դ)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Աննա՝ մայր Սամուէլի՝ 97ա։ Ճակատազարդ՝ 22բ, 47բ, 76ա, 100ա, 126բ,
150ա, 175բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն, շագանակագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը վերակազմուած 1950ականների, լուսանցակողերը սեւացած. խոնաւութեան
հետեւանքով գրադաշտը գունափոխուած, տեղ-տեղ զանազան բծեր եւ հետքեր, թանաքը
տարածուած՝ 36բ-7ա, 76բ-7ա, ցեցի անցքեր՝ թ. 1-3, սկ.ից շուրջ 3 թերթ ընկած, թ. 192
ստ. աջ անկիւնը պատռուած, լրացուած հետագայի թղթով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-207ա [Սաղմոսարան]
Տե՛ս
ձեռ. 1642, 1ա-239ա։ 1/1ա-22ա (սկ. ///րի եւ իշխանք ժողովեցան ի միասին...)։
2/22բ-47բ։ 3/47բ-75բ։ 4/76ա-99բ։ 5/100ա-26բ։ 6/126բ-49բ։ 7/150ա-75բ։
8/175բ-207ա։
Բ. 207ա-11բ
Աղօթք իւրաքանչիւր անձին հաւատացելոց ի Քրիստոս, զոր արարեալ է Տեառն Ներսեսի
Հայոց կաթողիկոսի – Հաւատով խոստովանիմ եւ երկիր պագանեմ... եւ քեզ փառք եւ
երկրպագութիւն, անբաժանելի Սուրբ Երրորդութեանդ, յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
99բ
Զմեղօք զառածեալ գրիչս Գրիգոր աղաչեմ յիշել ի Տէր եւ թողութիւն խնդրել յանցանաց
իմոց։
211բ
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ։
Գրեցաւ հոգեկիր քնարս Դաւթայ |212ա| մարգարէի ի ստոյգ եւ ընտիր օրինակէ Գառնեցւոյ,
ի թվին ՌՃԻԶ. (1677) ամի, Մարտ ամսոյ ԻԸ. (28) ձեռամբ մեղսամած եւ անարհեստ գրչի
Գրիգորի, ի մայրաքաղաքս Կեսարիա Կապադովկացոց, ի յաստուածաբնակ մէնաստանս Սուրբ
Աստուածածնայ եւ Սուրբ Սարգսայ, ի հայրապետութեան տեառն Յակօբայ, ի խնդրոյ
դեռաբողբոջ մանկանն Գրիգոր պատանեկի, ի վայելումն անձին իւրոյ եւ յիշատակ ծնօղաց
իւրոց, զոր Տէր Աստուած բարով վայելել տացէ մինչեւ ի խորին ծերութեանն. ամէն։ Արդ,
երեսս անկեալ աղաչեմ, ո՛վ դասդ լուսերամից եւ մանկանցդ Սուրբ Սիօնի, որք հանդիպիք
այսմ տառի, յիշեսջի՛ք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զմեղաւոր գրչակս Գրիգոր եւ զծնօղքն
իմ, եւ զեղ|212բ|բարքս եւ զքորքս եւ զընտանիքս՝ զկենդանիս եւ զհանգուցեալս, եւ
զուսուցիչն իմ՝ զտէր Մինաս երաժիշտ քահանայն, որ առ Աստուած փոխեալ է։ Եւ որ յիշէ
զմեզ եւ Աստուած ողորմի ասասցէ, յիշեալ լիցի յապենիազ արարչէն մերմէ, որ է օրհնեալ
անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խաչիկ վարդապետ, Հմր 5/3434», «ՌՃԻԶ. – 1677, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 6-7։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
37ա, 203-4, 212բ՝ զանազան տառեր եւ նշաններ։
3435
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
35։ ՊՐԱԿ՝ 16+10+9։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13×8,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,5×6)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 13ա)։ ՏՈՂ՝
15։ ԿԱԶՄ՝ վարդագոյն մոմլաթ. մէջքը եւ փեղկերի հիմնամասերը՝ սեւ գործուածք.
միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ դեղնաւուն թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝
դեղնաւուն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած Ի. դարում. խոնաւութիւնից գրադաշտը գունափոխուած, թ. 5-12ը
սխալ տեղադրուած, կարդալ 16-7ի միջեւ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1.
1ա-2ա [Երգ] – (սկ.) /// ցարուք, զի Աստուած ընդ մեզ է։ Եւ լուարուք զայս ի ծագաց
մինչեւ ի ծագս երկրի, զի՛՛... եւ փառք Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, այժմ։
Տե՛ս
Ժամագիրք ատենի, Վաղարշապատ, 1891 թ., էջ 170-171։
2.
2ա-4բ, 13ա Զկնի շնորհեա՛ մեզ Տէրին. [Երգ Տեառն Ներսիսի] («ՆԷՐՍԵՍԻ ԷՐԳ») –
Նայեա՛յ սիրով, Հա՛յրդ գթած... որ ծնար զՏէր Աստուած, որ հովէրըն զԻսրայէլ
ամենազաւր եւ սքանչելի փառօքն իւրովք։
Տե՛ս
նոյն տեղում, 172-173:
3.
13ա-4բ Զկնի երանեալ ամբիծքին – Ի քէն հայցեմք, Հա՛յր գթութեան եւ Աստուած
մխիթարութեանց... քանզի քո են փառք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
նոյն տեղում, 180:
Բ.
14բ-5բ [Հանելուկք]. Առակ եւ ասացուածք, որ իմաստնոցն է գիտելի – Քաղաք մի
զարմանալի, / որ Աստուծոյ բարեօքն է լի... (Մեծ Պաքն է)։ Արդ, այն քաղաքն է
աննման, / իւր թագաւորն է գովական...։ Երդ, ես նոցա տամ երանի, / որ յայն քաղաքն
մտանի... (Պաքն է)։ Իսկ այն քաղաքն, որ մտանես, / պիտ որ զԱստուած շատ աղաչես...
(Զատիկն է)։ Արդ, այն ճանփան ով աշխատի, / միսն ու կաշին պիտ որ մաշի...
(Ապաշխարանք)։ Եւ թէ կամիս, որ հօն երթաս, / զբեռն թեթեւ պիտի բառնաս... (Լուծն
է)։ Ծառ մի տեսա բարձր ու բոլոր, / գլուխն ունէր ոսկի խնծոր... (Ծ. օր պահք)։ Ծառ
մի տեսա յիսուն կանգուն, / գլուխն կայր Աստուծոյ տուր... (Զատիկն է)։
Տե՛ս Ա.
Մնացականեան, Հայ միջնադարեան հանելուկներ (V-XVIII դդ.), Երեւան, 1980, էջ
413-414։
Գ. 16ա
[Գիրք Հնոյ եւ Նորոյ կտակարանաց] – Այս են ՀԲ. (72) կտակարանքն... այս ՀԲ. (72)
գիրքս մեկնիչին ու Սարգիս գիրքին մէջն է, թէ կամիս գի՛տ եւ զիս յիշեա՛։
Դ. 16բ
[Խրատք] – Որք պատուական ականց եւ գերագոյն մարգարտին ցանկան... զերկրաւոր
հեշտութիւնս պարտին արհամարհել, այլեւ /// (վջ.)։
Ե.
5ա-11ա [Աղօթք Մխիթարայ Գոշի]
1. 5ա-6ա
[Աղօթք] – (սկ.) ///րաւորաց այլեւ երկնաւորաց, յորմէ դողամ եւ սարսափեմ... եւ ընդ
ամենասուրբ Հոգոյտ ճշմարտի, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
2. 6ա-9բ
Նորին Մխիթարայ Աղօթք. Դէմ Սուրբ Պատարագի – Ամենակալ, ամենախնամ Աստուած
յամենայնի աւրհնեալ... զուարճանալ տեսութեամբ աչաց ի փառս երրեակ անձնաւորութեանդ
եւ միում աստուածութեանդ, յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
3.
9բ-11ա Նորին Աղօթք Դէմ սուրբ Պատարագին – Երեքյանձնեա տէրութիւն՝ միով բնութեամբ
եւ էութեամբ... պահեա՛ զիս յայժմ եւ ապայն միշտ անսասան ի փառս քո, եւ քեզ փառք
յաւիտեանս. ամէն։
Զ.
11ա-2բ [Սաղմոսք Դաւթի, ԿԶ., ԽԱ. 1-8] – Յորժամ քահանայն խոնարհի ի սուրբ սեղանն
եւ ի ծածուկ ասէ. Որ աղբերդ ես՝ դու զայս սաղմոսատներս ասա՛։ Աստուա՛ծ, ողորմեա՛
մեզ եւ աւրհնեա՛... Խորք ի խորոց կարդացին առ /// (վջ.)։
Է. 1.
17ա-8բ [Գրիգորի Նարեկացւոյ Մատեան Ողբերգութեան. Բան Ղ.] – (սկ.) /// անուամբ
անհասականաւ ամենայնիւ անթարգմանելոյդ... զուգակցապէս փառաւորեալ յանբաւս եւ
յաւիտենից յաւիտեանս. ամէն։
2.
18բ-20բ Աղօթք ոտանաւորիւ՝ Վարդանայ ասացեալ – Քրիստո՛ս Որդի Հօր անմահի, / անձին
իմոյ լե՛ր հովանի... միթէ Քրիստոս ինձ ողորմի եւ քաղցր աչօք ի յիս հայի։
3.
20բ-3բ Ողբ ի վերայ մեղուցեալ անձին («Ա-Ք») – Ահա եհաս հրաման առ իս, / իմ
Արարչէն, որ կոչէ զիս... քաւիչ մեղաց յանցաւորիս, / ընդ հօր հոգոյդ փառաբանիս, Տէր
ողորմ՛՛։
4.
23բ-6բ [Առաքելի Բաղիշեցւոյ] Տաղ խիստ ազնիւ՝ վասն սուտ կենցաղիս («Ա-Փ») –
Ամենայն փառք մարդոյ դատարկ եւ յունայն... փառս երգեն Աստուծոյ մշտնջենաւոր ///
(վջ.)։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 188-193։
5. 27աբ
[Տաղ] – (սկ.) /// [Ա]րարիչն ապտակեցին, դու մէկ բանի ոչ համբերես... որ ատելոյն
բարի առնես։
6.
27բ-31բ Տաղ անուշ վասն հոգոյ՝ Նաղաշէ ասացեալ («Ա-Ք») – Անցանէ մեծութիւն եւ փառք
աշխարհիս, / աւերի ’ւ քակտի շինուած տաճարիս... որչափ շատ մեծութիւն ու փառք
ժողովես, նա թողուս յօտարաց ’ւ ի հողմը տանես, մի՛ մնար, մի՛ մնար։
7.
31բ-4ա [Նաղաշի. ձեռ. 3162, 98ա] Ողբ եւ տաղ հոգոյ, վասն անցաւորիս – Ես գիտէի
զաշխարհս թ[է] ինձ մուլք էր տված, / ուտէի, խմէի հետ իմ սիրելեաց... ըզկոյսըն Մարիամ
բարեխօս կալէ՛ք, ես ձեզնէ հեռացա։
8.
34բ-5բ Տաղ վասն աղօթից, թէ որպէս սատանան վնասէ – Արե՛կ ասեմ բան հրաշական, /
զպատճառ մեղացն զանազան... ջանալ, պրծնուլ ’ւ երթալ ի զատ, / գործ մարմնական չարին
խաբած /// (վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
28ա վր.
լս. (1857 թ., նոտրգիր) ՅԱւետիքայ, 1857։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «Խ. Դադեան, Հմր 98բ»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 110։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
34ա ստ. լս.՝ «դուք բարով կացէք»։
3436
ՊԱՏՃԷՆՔ
ՏՕՄԱՐԱՑ ՀԱՅՈՑ ԵՒ ՀՌՈՄԱՅԵՑՒՈՑ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 10
(ստ. աջ անկիւնում հետագայի թերթակալում՝ 313-322, որ է՝ 1ա-10ա)։ ՊՐԱԿ՝ 6+4։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 16×11։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (12,5×7)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 2ա)։ ՏՈՂ՝ 24։ ԿԱԶՄ՝ վարդագոյն մոմլաթ. մէջքը եւ փեղկերի
հիմնամասերը՝ սեւ գործուածք. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ դեղնաւուն թուղթ
(1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր (2ա, 6ա)։ Գոյներ՝ վարդագոյն, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած Ի. դարում. խոնաւութիւնից գրադաշտը գունափոխուած, թանաքը
տարածուած, 1ա էջի բնագիրը անընթեռնելի։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1բ-6ա
Տօմար հայոց – Կրկնակ ամսոց այսպէս արա՛. կա՛լ զՆաւասարդի ամիսն եւ ե՛րթ... եւ եթէ
դար է, նախակողման դասուն է (աղիւսակ՝ 1բ Ամիսք եւ տօմարք հայոց)։
2.
6ա-10ա Տօմար հռոմայեցւոց – Թուական այսպէս արա՛. կա՛լ զհայոց մեծ թուականն...
թուով մի պակաս կա՛լ՝ զյարակայն (աղիւսակ՝ 6ա Ամիսք եւ տօմարք հռոմայեցւոց)։
3. 10բ
Աղօթք Յոհանիսի վարդապետի ասացեալ ընդդէմ ախտի բնութեան – Ամենակալ Աստո՛ւած հզօր,
Արարիչ ամենայնի եւ դատաւոր արդար... արքունական պետութեանդ քո, զի որք յառատա///
(վջ.)։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Խ. Դադեանի ցուցակ, Հմր 28ա, Օ. Եգանեան», թ. 1ի վր. աջ անկիւնում՝
«Հմր 106»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 42։
3437
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌԱՑ
ՀԱՐԱՐ
ԳԻՒՂ (ՅԵՐԿԻՐՍ ՀԱԳԱՐԵԱՆ) ՌՃԺԵ. – 1666
ԳՐԻՉ՝
Պաղտասար դպիր։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մարտիրոս քհյ։
ԹԵՐԹ՝
239+1 (կրկն.՝ թ. 20)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԱ×12 (Ա, Ե, ԺԱ 10, Թ 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
15,6×11,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (12×8)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 185ա)։ ՏՈՂ՝ 19։
ԿԱԶՄ՝ մանուշակագոյն մոմլաթ. մէջքը եւ փեղկերի հիմնամասերը՝ սեւ գործուածք.
միջուկը` ստուարաթուղթ. աստառը՝ կապոյտ թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝
կապոյտ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 2ա։ Ճակատազարդ` 157բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, խաչ։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թ. 34, 49ի ստ. աջ անկիւնը
հատուած, թ. 9ը եւ 10ը սխալ տեղադրուած. կարդալ՝ թ. 10, 9, ընդմէջ թ. 45-6ի, 55-6ի
1ական թերթ ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
1ա-19բ Ա. Կանովն մկրտութեան, յորժամ քրիստոնեա առնեն – Նախ չէ պարտ յեկեղեցին
թողուլ, այլ ձեռնադրեսցի յառաջ երիս շաբաթաւք... Եւ ասէ զաղօթս. Տէր Աստո՛ւած մեր,
Աստուա՛ծ բարերար, որ զվրիպեալս...
2.
19բ-22բ Բ. Կանովն նշան օրհնելոյ – Ասեն շարական ԱԿ. Խորհուրդն անճառ ծածկեալ...
Ընթերցուած յԱռակաց. Որդեա՛կք, եթէ իմաստուն լինիցիս...
3.
22բ-34բ Գ. Կանովն հանդերձ հարսանեաց աւրհնելոյ – Բերեն առաջի քահանային, եւ ասի
շարական («ԽԱՉԱՏՈՒՐ»). Խաչանըշան դրոշմամբ նշանաւ պարագրական փառօք պըսակեալ...
Ընթերցուած յԱռակաց. Լուարո՛ւք, թագաւո՛րք...
4.
28ա-36ա Դ. Խրատ զգուշութեամբ, զոր տացէ քահանայն հանդերձելոցն պսակ առնուլ
կանխաւ... – Զգո՛յշ լիջիք, որդեա՛կք, որք հանդերձեալ էք կապիլ ընդ միմեանս... Եւ
յետ այսր բանի պահանջէ ի նոցանէ զխոստումն յանձնառութեամբ նախաճառելոցս ասելով...
5.
35ա-48ա Ե. [Կանովն պսակ դնելոյ] – Եւ տանի քահանայն զփեսայն եւ զհարսն առաջի
բեմին... Եւ ասէ քահանայն զաղաւթս. Տէ՛ր Աստուած յաւիտենական... Ընթերցուած ի
Ծնընդոց. Եւ ասաց Աստուած. Արասցո՛ւք մարդ ըստ պատկերի մերում...
6.
48ա-9ա Զ. Կանովն պսակ վերացուցանէլո – Եւ յետ Է. աւուր երթա քահանայն եւ առնու
զնոսա... Եւ ասէ զաղաւթ. Տէ՛ր Աստուած մեր, որ յամենայն ժամ ընդ մեզ ես...
7.
49ա-53բ Զ. Կանովն հաղորդ տալոյ – Առնու քահանայն զփրկական խորհուրդն եւ խաչ առաջի
եւ բուրվառաւ... Եւ ասէ զաղօթս. Ամենակա՛լ, ամենագո՛ւթ, ամենախնա՛մ, ծածկագէ՛տ, որ
քննես խորին...
8.
53բ-75ա Զ. Կանովն թաղման զամենայն հաւատացեալ ննջեցեալս ի Քրիստոս ողարկեն –
Սաղմոս. Ողորմեա՛յ ինձ... [Աղաւթք]. Աստուա՛ծ յաւիտենական, անըսկիզբ՛ն, անեղ,
անիմանալի՛, անհասանելի՛ խորհուրդ...
ա.
64բ-8բ Ո՛վ եղբայրք, եթէ կամիք զգանձդ ասէք, թէ ոչ զաղաւթս («ՄԱՆՎԵԼՍ») – Մինդ ի
յԷէն, Բանդ որ ի Հօրէ, յորժամ ծագիս փառօք ի յերկնէ...
բ.
69ա-71ա [Ողբ բերանոյ մեռելոցն ասացեալ՝ յԱռաքել վարդապետէ ասացեալ. ձեռ. 11,
109բ] – Ո՛վ քահանայք եւ վարդապետք աստուածաբանք / եւ ժողովո՛ւրդք հաւատացեալք
միաբան...
9.
75ա-81բ Ը. [Կանովն այգալացի] – Իսկ երկրորդումն աւուր, յորժամ յայգելացն ժողովին,
գնան ի գերեզմանն եւ ասեն... Պօղոսի առաքելոյ ի Թեսաղոնիկեցոց թղթոյն ընթերցուած.
Այլ եւ մէք պարտիմք գոհանալ զԱստուծոյ ամենայն ժամ...
– 76բ-8բ
Քարոզէ սարկաւագն վասն ի վերուստ աղօթս, զոր ասացեալ է սրբոյն Բարսեղի Կեսարացւոյն
ի գերեզման – Գոհանամք զքէն, Տէ՛ր, Հա՛յր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի...
10.
82ա-5բ Թ. Կանովն եօթն աւուրն եւ ԺԵ.եացն, եւ ամսոյն, եւ տարոյն – Գան ի գերեզման
եւ ասեն սաղմոս. Եղիցին ականջ քո... Ընթերցուած յԵսայայ մարգարէէ. Այսպէս ասէ
Տէր...
11.
85բ-97բ Կանովն, յորժամ տղա վախճանի – Երթան քահանայքն եւ ասեն սաղմոս. Ա՛ռ քեզ,
Տէ՛ր... Եւ ասէ զաղաւթս. Աւրհնեալ Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ բնակեալդ ես յերկինս...
ա.
87ա-8ա Սրբոյն Գիրիգոր Լուսաւորչին ասացեալ – Եթէ մեք, որ կենդանիքս մնացեալ
իցեմք...
բ.
92բ-3ա Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին աս՛՛ – Ամենեքեան, որք տեսան...
12.
98ա-101ա Կանովն երկրորդ աւուրն – Այգելացն ժողովին ի գերեզման եւ ասեն սաղմոս.
Ո՛բնակեալ է օգնութիւն, օրհնութիւն ի նեղութեան... Ընթերցուած յԱռակաց. Արդարն,
եթէ հասցէ ի վախճանել...
13.
101ա-4ա Կանովն եօթեանն մանկաթաղին – Սաղմոս. Որպէս սիրելի են... Պօղոսի առաքելոյ
ի Թեսաղոնիկեցոց թղթոյն է ընթերցուած. Այսպէս ասէ ոչ Տէր եւս եղիցի արդարոյն...
–
101բ-2ա Սրբոյն Գիրիգորի Լուսաւորչին ասացեալ – Ամենեքեան, որք տեսանիցեն զարդարս,
ճանաչիցեն զնոսա...
14.
104ա-9բ Կանովն ոգէհանգիստ առնելո[յ] – Ասէն սաղմոս, կանոնագլուխ. Մի՛ նախանձիր...
Եւ քահանայն ասէ զաղօթս. Աստուա՛ծ բարերար, որ դատաւորդ ես կենդանեաց եւ
մեռելոց...
15.
109բ-18ա Կանովն տեառնական աւրհնելոյ – Ածեն զուարակն ի դուռն եկեղեցոյն եւ ծածկեն
կարմիր հանդերձիւ... Եւ ասէ զաղօթս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած, ողորմութեամբ
քով...
16.
118աբ Կանոն սկի եւ մաղզմայ օրհնելոյ – Լուանան ջրով եւ ապա գինով եւ ջընջեն
կտաւով... Եւ քահանայն ասէ զաղօթս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր մեր, որ ետուր զնիւթս զայս
առնել...
17.
118բ-9բ Կանոն հանդերձեղէն, սպաս օրհնել[ոյ] – Տանին յեկեղեցին, առաջի բեմին եւ
սարկաւագն ի վեր ունելով, ասեն սաղմոս... եւ քահանայն ասէ զաղօթս. Աստուա՛ծ բարերար,
որ զգեցուցեր զեկեղեցի...
18.
119բ-23բ Կանովն հատի պատարագի – Նախ եւ սաղմոս. Յիշեսցէ, Տէ՛ր, զամենայն պատարագ,
լուիցէ քեզ, Տէ՛ր։ Ընթերձուած ի Մաղաք՛՛. Որդի փառաւոր առնէ զհայր...
19.
123բ-42բ Կանովն խաչ աւրհնելոյ – Բերեն յեկեղեցին եւ լուանան նախ ջրով եւ ապա
գինով եւ ասէն սաղմոս ի թիւ Կ. (60)... Ընթերցուած յԱռակաց. Երանեալ է այր, որ
եգիտ զիմաստութիւն...
20.
142բ-57ա Կանովն ջուր աւրհնելո – Յաւուր Յայտնութեան Տեառն մերո Յիսուսի...
Ընթերցուած յԵլից. Եւ խաղացոյց Մովսէս զորդիսն Իսրայէղի...
–
147ա-56ա Աւրհնութիւն ջրոյ, զոր ասացեալ է քարոզ (=Բարսղի) Կեսարու հայրապետին –
Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ ամենայնի...
21.
157ա-75բ Կանովն Ոտնալուային – Երեկոյին յետ պատարագին, ժողովին եւ այս կանոն
կատարին... եւ ապա ասի զքարոզս սարկաւագն. Եւ եւս գոհութիւն եւ փառաբանութիւն
մատուսցուք...
–
163բ-6բ Երանելոյն Յովհաննու վարդապետի, որ Մանդակունոյ Պըլուզ ասի, ասացեալ վասն
սիրոյ –Աստուած սիրէ, ասէ որդին որոտման...
22.
175բ-6բ Կանովն պղծեալ կերակրոց, թէ ոք ուտիցէ տաճկազէն կամ ի զոհից հրէիցն
հեթանոսաց – Ասեն սաղմոս Ծ. (50). Ողորմեա՛ ինձ... Եւ քահանայն ասէ զաղօթս. Տէ՛ր
Աստուած մեր, որ սուրբ ես...
23.
176բ-8ա Կանովն մրգաց աւրհնելո[յ] – Ասեն սաղմոս՝ Ի Կարդալ իմում... Քարոզէ
սարկաւագն եւ ասէ զաղօթս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր ամենայն արարածոց...
24.
178ա-82ա Կանովն զարմտիս սերմանց եւ շեղջս աւրհնեալ – Սաղմոս, կցուրդ. Քեզ վայել է
աւրհնելոյ... Ընթերցուած յԱռակաց. Պատուեա՛ զՏէր ի քոյոց արդար վաստակոց...
25.
182ա-3բ Կանովն հնձան աւրհնելոյ – Սաղմոս. Քեզ վայել է։ Եւ ասէ զաղաւթս.
[Ա]ւրհնեալ ես, մարդասէ՛ր Աստուած, որ վասն մեր մարդ եղեւ...
26.
183բ-7ա Կանովն խաչալուա առնելոյ – Ամենայն ցեղ ցաւոց, բուսոց, ի պտղոց...
Ընթերցուած յԵրկրորդ թագաւորութեանց. Եւ ասեն արք...
27.
187ա-203ա Կանովն ապաշխարող արձակեալ – Ի Մեծին հինգշաբաթին յերեք ժամուն ժողովին
ի դուռն եկեղեցւոյն քահանայն եւ ապաշխարողքն եւ ասէն սաղմոս Ծ. (50)... Ընթերցուած
յԵսայեա մարգարէ. Եւ կատարեսցին աւուրք սգոյ քո...
28.
203ա-14ա Կանովն քարոզ պատուիրանին, զոր զեկ<եց>ուցանէ քահանայն ժողովրդեանն
նախ քան զպատարագն – Առեալ զԱւետարանն ի գիրկն եւ կարկառեալ զձեռն ի վերայ բեմին
եւ ասէ. Լուարո՛ւք ինձ, որդեա՛կք իմ, սիրելիք... Ձեռնադրութիւն սարկաւագն կանանց,
որ են սարկաւագուհիք...
Տե՛ս
Աբէլ աբեղայ, Հայ եկեղեցու սարկաւագուհիները, Նիւ Եորք, 1991։
29.
214ա-5ա Կանովն խունկ աւրհնելոյ – Ի վեր ունելով քահանային, եւ ասէ զաղօթս.
Ամենակա՛լ Տէր Աստուած մեր...
30.
215աբ Կանովն աւրհնութեան նորակերտ գրոց – Տանին յեկեղեցին։ Եւ հանեն յամբիոնն...
Եւ ասէ զաղաւթ. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ ետուր մեզ զպատուիրանդ քո...
31.
216ա-38բ [Աւետարանք Պաշտօնէից, Պաշտման, Իւղաբերից, Բժշկութեան]
ա.
216ա-7ա Աւետարան Մաթէոս. Պաշտօնէից (ԺԳ. 36-52) – Յայնժամ թողեալ Յիսուսի
զժողովուրդսն, եկն ի տունն...
բ.
217ա-8ա [Աւետարան Մարկոս. Պաշտօնէից] (Դ. 26-34) – Եւ ասէր. Այսպէս է արքայութիւն
Աստուծոյ...
գ.
218ա-9բ Աւետարան Ղուկաս. Պաշտօնէից (ԺԲ. 32-48) – Մի՛ երկընչիր, հօ՛տ փոքրիկ...
դ. 219բ-20բ
Աւետարան Յոհան. Պաշտօնէից (Ե. 19-30) – Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ ցնոսա...
ե.
220բ-2բ Աւետարան Մատթէոս. Պաշտման (ԻԴ. 27-51) – Զի որպէս փայլակն...
զ.
222բ-5բ Աւետարան Մարկոս. Պաշտման (ԺԳ. 1-37) – Եւ յելանելն նորա ի տաճարէ...
է.
226ա-8ա [Աւետարան Ղուկաս. Պաշտման] (ԻԱ. 5-38) – Եւ յասելն ոմանց...
ը.
228ա-9ա [Աւետարան Յոհան. Պաշտման] (ԺԳ. 16-30) – Ամէն, ամէն ասեմ ձեզ...
թ.
229բ-31ա [Աւետարան Մատթէոս. Իւղաբերից] (ԻԸ. 1-20) – Եւ յերեկոյի շաբաթուն,
յորում լուսանայր միաշաբաթին, եկն Մարիամ Մագդաղենացին...
ժ. 231ա-2ա
[Աւետարան Մարկոս. Իւղաբերից] (ԺԵ. 42-ԺԶ. 8) – Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ, քանզի
ուրբաթ էր...
ժա.
232ա-3բ [Աւետարան Ղուկաս. Իւղաբերից] (ԻԳ. 50-ԻԴ. 12) – Եւ ահա այր մի, անուն
Յովսէփ...
ժբ.
233բ-6ա [Աւետարան Յոհան. Իւղաբերից] (ԺԹ. 38-Ի. 25) – Յետ այսորիկ աղաչեաց
զՊեղատոս Յովսէփ...
ժգ.
236աբ Աւետարանք Բժշկութեան. [Մատթէոս] (Թ. 18-26) – Մինչդեռ նա զայս խօսէր ընդ
նոսա...
ժդ.
236բ-7ա Աւետարան Բժշկութեան. Մարկոս (Է. 31-7) – Եւ ելեալ միւսանգամ ի սահմանացն
Տիւրոսի...
ժե.
237աբ [Աւետարան] Բժշկութեան. Ղուկաս (Ե. 12-6) – Եւ եղեւ ի հասանելն նորա ի մի
քաղաքացն...
ժզ.
237բ-8բ Աւետարան Յոհան. Բժշկութեան (Ե. 1-18) – Յետ այսորիկ տօն էր հրէից...
Ծնթ.
Գրեթէ բոլոր կանոնների խորագրերը ստ. լս-ում նշուած։
Հմմտ.
Մայր Մաշտոց, հտ. Ա., գիրք Ա., աշխ. Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Ս. Էջմիածին, 2012։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
239ա
Փա՜ռք Հօր եւ Որդոյ եւ Սուրբ Հոգոյն այժմ եւ անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։ Գրեցաւ սուրբ
գիրքս, որ կոչի Մաշտոց, ձեռամբ մեղապարտ եւ սուտանուն Պաղտասար դպրի, ի
թուականութեանս հայոց ՌՃԺԵ. (1666), ի յերկիրս Հագարեան, ի գեօղս, որ կոչի Հարար,
ընդ հովանեաւ Սուրբ (եկեղեցու անունը չգրած), ի հայրապետութեան տանս Աղուանեաց
տեառն Պետրոսի բազմահանճար կաթողիկոսի եւ բռնակալութիւն տաճկաց Փոքր շահ Ապազի։ Ի
յայսմ աստուածախումբ տառիս ցանկացօղ եղեալ ի Հոգոյն Սրբոյ յեռացեալ եւ զմտաւ ածեալ
զբանն Սողոմոնի, որ ասէ՝ Երանի, որ ունիցի զաւակ Սիոնի եւ ըն|239բ|դանիք նորա
յԵրուսաղէմ։ Զայս բան ապաւինեալ ի հեզահոգի եւ սրբասէր Մարդիրոս քահանայ ետ գրել
Մաշտոցս` յիւր եւ ծնօղացն՝ հօրն (այլ ձեռքով)՝ *Յովանէսին, եւ մօրն՝
[Գ]աւ[հ]ա[ր]ին, եւ կողակցոյն՝ Գուլումին, եւ որդոցն՝ Գիրիգորին եւ Յունանին,
Պաղին, եւ դստերացն՝ Յատիխանին, Մարիանին։ Կոչի գեղս Օղձաբերդ։ Կարդալով կամ
օրինակելով՝ ստացօղի գրոցս Պաղտասարին ողորմի ասացէ՛ք, յարեան մերձաւորացն. ամէն։
Այս Մարտիրոս քահանայս եղբայր էի սուրբ եւ պատուական հայրապետին տեառն Պետրոսի՝
տան Աղուանեաց եւ եկեալ ի գեղջն Իքաք՝ բնակօ/// մերձ վանիցն Կտչոյ։
*Ծնթ.
Համառօտ ցուցակում (Ա., էջ 1012) այս յաւելումը թուագրուած է՝ «ԺԷ-ԺԸ. դդ.»,
սակայն վստահ ենք, որ սա գրուել է գրչութեան ժամանակից շատ չանցած, գուցէ՝ նոյն
թուականին, ուստի եւ միացնում-ամբողջացնում ենք գրչութեան յիշատակարանը, յաւելման
մէջ գրչի անունը որպէս ստացող յիշատակումը՝ «ստացօղի գրոցս Պաղտասարին»,
թիւրիմացութիւն ենք համարում։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
215բ
(1671 թ., նոտրգիր) Ես՝ տէր Գրիգորոս՝ բնակող ի գեղջն Իքաք, ի թուականս հայոց ՌՃԻ.
(1671), բայց ունէի երեք տղայ, որք են՝ Յօհանն, Դաթէն եւ Կարապետը։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «Խ. վարդապետ, 35/3437, ՌՃԺԷ. – 1668, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 48-49 (239աբ էջերի յիշատակարաններն
ընկալուած է որպէս մէկ)։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
34բ՝ «Երութիւն պսակն», 42բ՝ «Երուրոց վերջն», 68ա՝ «Պաղտասարին», 239բ՝
«Մաշտուց», ստ. լս-ում գրածը եղծած։
3438
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌԱՑ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
312. չգրուած` 141բ, 297բ-8բ, 299բ։ ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-ԻԵ×12 (Ա, Ժ 10, Բ 11, ԺԲ 14)+8+6։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,6×12,6։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,5-11×8)։
ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 158ա), գրչափոխութեամբ՝ նոտրգիր՝ 139ա-41բ (նմուշ՝ 140ա)։
ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ մուգ դարչնագոյն գործուածք, մէջքը եւ փեղկերի հիմնամասերը՝ սեւ
կաշի, միջուկը՝ ստուարաթուղթ, աստառը՝ գունաւոր ցայտկէն թուղթ (1950ականների)։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ` ԱԲ+ԳԴ՝ դեղնաւուն թուղթ, պհպ. Աա, Դբ` ծաղկաթուղթ, մասն կազմաստառի
(պհպ. Ա, Դ)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Գաբրիէլ հրեշտակապետ (Աւետումն)` 23բ, Փեսայ (Կանոն հարսանեաց հանդէս
օրհնելոյ)` 34բ։ Ճակատազարդ` 66բ։ Լուսանցազարդ` յուշկապարիկ (88բ), թռչուն,
բուսական, խաչ։ Զարդագիր` թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. լուսանցակողերը կեղտոտուած, սեւացած. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած,
որոշ թերթերի յատկապէս կարմրագիրը խոնաւութեան հետեւանքով անընթեռնելի, գրեթէ
բոլոր թերթերին բորբոսի, աղտոտուածութեան հետքեր, թ. 3-28, 70-161ին ցեցի անցքեր,
թ. 156-67ի կարը թուլացած, բոլոր թերթերի եզրերը մաշուած, թ. 1ը սխալ տեղադրուած,
կարդալ 287-8ի միջեւ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
3ա-23ա [Կանօն մկրտութեան] – (սկ.) ///նիլ մաքրու/// [աւ]ազանին անբիծ, կ/// եւ ի
ժառանգութիւն յերկնից... [Աղօթք]. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած, բարերարութեամբ
քով...
2.
23բ-8ա Կանօն նշան եւ սեղան աւրհնելոյ – Խորհուրդ անճառ զծածկեալ ազգաց եւ
աւիտեանց յայտնեցաւ իջմամբ հրեշտակապետին... Ընթերցուածս յԱռակաց. Որդեա՛կք, եթէ
իմաստուն լինիցին սիրտք քո...
3.
28բ-40բ Կանօն հարսանեաց հանդերձ աւրհնելոյ («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խաչանըշան դրոշմամբ
նըշանիւ պարագրական փառաւք պըսակեալ... Ընթերցուածս յԵսաեա մարգարէ. Ցնծասցէ անձն
իմ զՏէր, զի զգեցոյց ինձ հանդերձ փրկութեան...
–
34բ-40բ Խրատ հարսանեաց. ամենեքեան մի՛տ առէք – Փեսային եւ հարսին խրատն է եւ
քարոզ վասն ձեր, որ ի մէջ առն եւ կնոջ...
34բ ստ.
լս., գրչից` «Ինչ փեսա հանդիպի, ինձ ողորմի ասի»։
4.
40բ-54ա [Կանօն պսակի] – Եւ ապա մտանեն եկեղեցին ահիւ եւ դողութեամբ... Եւ
քահանայն ասէ զաղօթս. Տէ՛ր Աստուած յաւիտենական... Ընթերցուածս ի Ծնընդոց. Եւ ասաց
Աստուած. Արասցո՛ւք մարդ ըստ պատկերի մերում...
5.
54ա-5բ Կանօն թախտ աւրհնելոյ, որ է զաթոռ թագաւորին – Եւ ասեն սաղմոսն. Լո՛ւր,
Աստուա՛ծ, աղօթից իմոց եւ նաեա՛, Տէ՛ր, յաղօթս իմ... Ընթերցուածս յԵսաեա մարգարէէ.
Այսպէս ասէ Տէր...
6.
55բ-7բ Կանօն պսակ վերացման Ը. աւուրն – Եւ քահանայն երթայ ի տուն փեսային,
հանդերձ սարկաւագօք եւ վառեալ մոմեղինօք... Ընթերցուածս յԵսայեա մարգարէէ. Այսպէս
ասէ Տէր. Փոխանակ սգոյ ձերոյ կրկին ուրախութիւն...
7.
57բ-66բ Կանօն հաղորդ տալու – Առնու քահանայն զփրկական խորհուրդն եւ խաչ եւ
Աւետարանն եւ բուրվառ... Եւ ապա քահանայն ասի զաղաւթս զայս. Տէ՛ր Աստուած
ամենակալ, ամենագո՛ւթ, ամենախնա՛մ, ծածկագիտո՛ղ...
8.
66բ-123բ [Կանօն մեծաթաղի] – Սաղմոս թաղման. Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ եւ
զարարածս ձեռաց նորայ... 88ա Աղօթք Եզեկելի թագաւորին. Ես ասացի ի վերանալ յինէն
աւուրց իմոց...
Ծնթ. Թ.
88-123՝ ա երեսների ստ. լս-ներում խորագիրը՝ «Մեծաթաղ»։
9.
123բ-130բ [Կանոն այգալացի] – Իսկ առաւօտն այգալացին գան ի գերեզմանն եւ ասեն
Ամբիծն... Պօղոսի առաքելոյ Թեսաղոնիկեցւոց թղթոյն. Այլ մէք պարտ եմք գոհանալ
զԱստուծոյ ամենայն ժամ...
–
125բ-7բ Եւ քահանայն ասէ զաղօթս, զոր ասացեալ է սրբոյն Բարսղի հայրապետին –
Գոհանամք զքէն, Տէ՛ր, Հա՛յր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի...
10.
130բ-47բ Կանօն յորժամ տղա վաղճանի – Ասեն սաղմոս <եւ ասեն սաղմոս>. Առ քեզ,
Տէ՛ր, համբ[առնա]... Քահանայն ասէ զաղօթս. Սուրբ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ
բնակեալդ ես ի յերկինս...
ա. 133ա
Ի վարդապետութեան Սրբոյն Գրիգորի մեր Լուսաւորչին – Եթէ մեք, որ կենդանիքս մնացեալ
իցեմք...
բ. 136ա
Ի Սրբոյն Գրիգորի ասացեալ – Ամենեքեան, որք տեսանիցեն զարդարն...
գ. 142աբ
Ի վարդապետութեան Գրիգորի Լուսաւորչին – Արդ, զարմացեալ հարցանիցեն զօրք վերինք
լուսեղէնք...
11.
147բ-65ա Կանօն տղայի այգիլացի – Երթան ի գերեզմանն եւ ասեն զԱմբիծն։ Սաղմոս.
Աւրհնեցէ՛ք, մանկո՛ւնք, զՏէր... Ընթերցուածս յԵսաեա մարգարէէ. Զի ի Տեառնէ
եղիցի...
ա.
151բ-4բ Գանձ թաղման («ՄԱՆԼՍ») – Մինդ ի յԷէն, / Բանդ որ ի Հօրէ...
բ.
154բ-6բ Ողբ ննջեցելոց – Ո՛վ քահանայք եւ վարդապետք աստուածաբանք, / եւ ժողովուրդք
հաւատացեալք ամենեքեան...
գ.
156բ-8բ Գանձ [ննջեցելոցս] («ԱՌԱՔԵԼ») – Այսօր էհաս հրաման Արարչէն, / մահու
հրաւէր մարմնոյս հողեղէն...
դ.
158բ-61բ Ողբ ղարիբին – Ղարիպին կեանքն է լալու ողբերական, / դառն եւ լեղի եւ
տըրտմութեամբ եւ նեղ զընտան...
ե.
161բ-2բ Ողբ մանկան («Ա-Ք») – Արթունք զուարթունք, / Բանին բանաւոր ծիծռունք...
զ.
162բ-5ա Ողբ տղայի – Արարիչն արարածոց մեզ բարկացաւ, / քաղցր բնութիւն աստուածային
մեզ դառնացաւ...
12.
165ա-219բ Կանօն եւթօրէից թաղման – Երթան ի գերեզմանն, ասեն զԱնբիծն ի լման...
Ընթերցուածս յԵսայեա մարգարէէ. Այսպէս ասէ Տէր. Գամ առ ձեզ...
–
183ա-4ա Երգ տեառն Ներսէսի («Ռ-Ք») – Ռամ գործեալ երկնաւորաց, / գան առաջի քո
նախընթաց...
13.
219բ-228բ [Աւետարանք Իւղաբերից, Բժշկութեան]
ա.
219բ-221ա Աւետարան Մատթէոս. Իւղաբերից. Վասն թաղման եւ Յարութեան Տեառն մերոյ
Յիսուսի Քրիստոսի (ԻԸ. 1-20) – Եւ յերեկոյին շաբաթին, յորում լուսանայր...
բ.
221ա-2բ Աւետարան Մարկոսի. Վասն... (ԺԵ. 42-ԺԶ. 8) – Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ...
գ.
222բ-3բ Աւետարան ըստ Ղուկասու. Վասն... (ԻԳ. 50-ԻԴ. 12) – Եւ ահայ այր մի անուն
Յովսէփ...
դ. 224ա-5բ
Աւետարան ըստ Յօհաննու. Վասն... (ԺԹ. 38-Ի. 18) – Յետ այսորիկ աղաչեաց
ըզՊիղատոս...
ե.
225բ-6բ Աւետարան Մատթէոս. Բժշկութեան. Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս (ԺԵ. 21-8) – Եւ
ելեալ անտի Յիսուս գընաց...
զ.
226բ-7ա Աւետարան Մարկոս. Բժշկութեան. Տէրն մեր... (Է. 31-7) – Եւ ելեալ միւսանգամ
ի սահմանացն...
է. 227աբ
Աւետարան Ղուկաս. Բժշկութեան. Տէրն մեր... (Թ. 37-44) – Եւ եղեւ ի վաղիւն մինչդեռ
իջանէին...
ը.
227բ-8բ Աւետարան Յօհան. Բժշկութեան. Տէրն մեր... (Դ. 46-54) – Եկն դարձեալ Յիսուս
ի Կանայ...
14.
228բ-47բ Կանօն հոգէհանգիստ առնելոյ – Եւ ասեն Գ. գուբղայս։ Մի՛ նախանձիր ընդ չարս
եւ մի՛ ընդ այնոսիկ, որ գործեն զանօրէնութիւն... Ընթերցուածս յԱռակաց. Պատուեա՛
զՏէր ի քոց արդար վաստակոց...
ա.
246բ-7ա Եւ աւրհնութիւն սեղանոյ Տեառնականի – Եւ քահանան ասէ զաղօթս. [Ա]ւրհնեալ
ես, Տէ՛ր Աստուած...
բ. 247աբ
Աւրհնութիւն հատի պատարագի – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած, ամենակալ Հայր...
15.
247բ-60ա Կանօն տեառնականի – Ածեն զնուիրեալսն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ առաջի սուրբ
խաչին... Ընթերցուածս Ղեւտացւոց. Եւ կոչեաց Տէր զՄօսէս եւ խօսեցաւ ընդ նմայ...
16. 260ա-76ա
Կանոն մեծի յաւուր Յայտնութեան ջուր աւրհնելոյ – Զկնի պատարագին երթան ի ջուրն
խաչիւ եւ Աւետարանաւ... Ընթերցուածս ի Չորրորդ թագաւորութեանն. Եւ ասեն արք
քաղաքին ցԵղիսէի...
–
265ա-9ա Աւրհնութիւն ջրոյ, զոր ասացեալ է տեառն Բարսղի Կեսարոյ եպիսկոպոսին –
Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ ամենայնի...
17.
276ա-81բ Կանօն սերմ, հնձան [աւրհնելոյ] – Կալ կալոսն զսեղջ, եւ ասեն շարական ԴԿ.
Իմաստութիւն երկնային իջեալ ի վերուստ... Ընթերցուածս յԱռակաց. Պատուեա՛ զՏէր ի
քոց արդար վաստակոց...
18.
281բ-7բ, 1աբ, 288ա-97ա Կանօն մեծի հինգշաբթի երեկունն Ոտնալուայի – Գան, ժողովին
ի սուրբ եկեղեցին։ Սարկաւագն քարոզէ. Եւ եւս միաբան ամենեքեան... Եւ եպիսկոպոսն
ասէ զաղօթս. Փառաւորեմք ըզքեզ, Տէ՛ր մեր եւ Փրկիչ Յիսուս Քրիստո՛ս...
19. 2աբ
[Կանոն քահանայաթաղի. Երրորդ աւուրն – Աղաւթս.] (սկ.) /// քանզի դառն աշխարհանքն
ննջեցե<ցե>ալսն տրտմեցուցանեն... աւրհնեցէ՛ք սաղմոսիւք եւ աւրհնութեամբ ///
(վջ.)։
Տե՛ս
Մայր Մաշտոց, հտ. Ա., գիրք Ա., աշխ. Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Ս. Էջմիածին, 2012, էջ
636-637։
Ծնթ.
Կանոնների խորագրերի համառօտութիւնները ստ. լս-ներում։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ
1. 299ա
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) [Քարոզ] – Վասն իջանելոյ շնորհաց առաջիկայ ջրոյս... զանձինս մեր
եւ զմիմեանս, ողորմեա՛։
2.
300ա-1բ (1781 թ., բոլորգիր, տե՛ս յիշ. 141ա) [Գանձ ջուր աւրհնելոյ ի Յոհանէս
վարդապետէ] («ՅՈՀԱՆՆԻՍԻ ԵՐԳ») – Յամենայն ժամ օրհնեմք զօրհնեալ Փրկիչդ
Էմմանուէլ... զանձինս մեր եւ զմիմեան տն/// (չշարունակած)։
Տե՛ս
Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ., Գանձարան, Գիրք Ա., Անթիլիաս-Լիբանան, 2008, էջ 74-75։
3.
302ա-3ա Այլ տաղ ի Սորեկայ Կոստանդեայ – Քրիստո՛ս, Բանը՛դ Հօր, ծնունդ
անժամանակ... ըզլուացումն մեղաց քարոզեալ։
4. 303աբ
Տաղ-յորդորակ ի Գրիգոր կաթուղ[ի]կոս[է] – Ո՛վ զարմանալի խորհուրդ այս մեծ
յայտնեալ... արդ, օրհնեալ է Հայր եւ համագոյ Որդին, Հոգւոյն ճշմարտի, փառք
յաւիտեանս. ամէն։
5.
303բ-4բ Այլ տաղ անուշ ի վերայ ջուրօրհնեաց – Այսօր ձայնըն հայրական / յերկնից
իջեալ հաճոյական... զմկրտեալն Աստուած գովեն, ա՛յ յոր[դորէ]։
6.
304բ-6բ Տաղ եւ գանձ ոտնալուային – Այս խորհուրդ լըցաւ, անդ գուշակեցաւ, աստ
կատարեցաւ... տացես սրբութիւն եւ որք հաղորդին եւ ոտնալուին ընդ քեզ միութիւն։
Ողորմեաց մեզ Տէր Աստուած։
7.
307ա-9ա (ԺԷ. դ., նոտրգիր) [Կանոն խաղող աւրհնելոյ] – (սկ.) ///պէս դատեցեալ, զի
որպէս յետ գլխոյն մահու անկարելի է անդամոցն ի կեանս մնալ...
8.
309ա-11ա Կանոն հաղորդ տալոյ – Երթայ քահանայն առ հիւանդն եւ խոստովանցնէ զնա
զգուշապէս...
9.
311ա-2բ Կանոն ջրհոր օրհնելոյ – Առնու քահանայն զխաչն եւ զԱւետարանն եւ երթայ ի
պղծեալ ջրհորն եւ տայ հանել... եւ քարոզութեան սրբոց առաքելոցն խնդրեմք ի քէն ///
(վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
141ա
(1781 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է ձեռացագիր Մաշտոցըս Ապրահամ վարդապետին Շաքեցւոյ,
լուսահոգի տէր Ոսկան քահանայն Ջարաբերտեցի ի կենդանութեան իւրում շնորհաց
վարդապետին Ապրահամու, որ առաջնորդ էր Աստուածածնի վանացն Շաքուայ եւ ի պէտս ինչ
գործի ածէ, ողորմեսցի ասասցէ տէր Ոսկանին եւ Աբրահամ վարդապետին, եւ որք յիշէք,
յիշեալ լինիք Քրիստոսի Աստուծոյ մերում, թվին ՌՄԼ. (1781), Յունվարի երկուսին։
Ծնթ. Թ.
141ը 1781 թ. հետագայ յիշատակարանը գրելու համար թ. 140ին փակցուած, 10×9,5 չափի
կարկատան թերթիկ է, որը հետագայում անջատուել եւ թերթակալուել է։
ՆՇՈՒՄ`
պհպ. Բա՝ «38/3438», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «Խ[աչիկ] վարդապետ»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 50։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
297բ լս.՝ «ետուկ ///, եւ ես տէր Ոսկան, ///ոդալ եմ Ծատու/// ԻԴ. ապասի»։
3439
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԶ. դար
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Մանուկ։
ԹԵՐԹ՝
138+1 (կրկն.՝ թ. 98). չգրուած՝ 30բ։ ՊՐԱԿ՝ 5+Դ-ԺԴ×12 (ԺԱ 11, ԺԴ 15)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9×5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 103ա)։ ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ. մէջքը, փեղկերի հիմնամասերը եւ
անկիւնները՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն թուղթ
(1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ՝ վարդագոյն եւ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն
կազմաստառի (Ա, Գ)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. լուսանցակողերը սեւացած. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, զանազան
հետքերով, տարբեր էջերի ստ. եւ վր. լս-ներում հետագայի ձեռքով անկանոն
էջակալումներ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
1ա-16ա Վկայաբանութիւն կամաւոր աղքատին՝ Ալեքսիանոսին – Այր մի էր
Կոստանդինուպաւլիս, որոյ անունն էր Եփրեմիանոս... եւ յետ այնորիկ հանգեան ի
Քրիստոս խաղաղութեամբ ի Հրոտիտ ամսո ի ԻԸ. (28), ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ. ամէն։
2.
16ա-27բ [Վեցերորդ կիրակէին. Շնորհալից վարդապետին Անանիայի Նարեկացւոյ ասացեալ
Վասն աղօթից, պահոց եւ արտասւաց. ձեռ. 1521, 281բ] Վասն աղօթից եւ խոստովանութեան
– Արդ, շնորհ արտասւացն նշանակէ սիրելոյ զՔրիստոս... եւ որ տանջեսցին յաւիտեանս
յաւիտենից եւ անըմբերելի եւ քեզ փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
3.
27բ-30ա Թէոփիլէի ասացեալ Յաղագս զղջման եւ արտասուաց – Արդ, պարտ է ամենայն
մարդոյ զայս մտաւ ածել հանապազ... եւ ստացողի այսմ տարի, / արժան արա՛յ լսել
ձայնի, / եկայք, աւրհնեալք, ծառա՛յք բարի։
4.
31ա-53ա Վկայաբանութիւն սրբոյն Մարիանէ կուսին, որ վկայեաց վասն անուանն Քրիստոսի,
յԱնտիոք քաղաքի – Յետ Յարութեան Տեառն եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի եւ փառաւք
վերանալոյն յերկինս... եւ այսպէս կատարեցաւ սուրբն Մարիանէ բարի խոստովանութեամբ ի
Քրիստոս՝ Յունիսի ամսոյ ի ԻԷ. (27), ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ, որում վայել է
փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս. ամէն։
5.
53ա-75բ [Խրատ եւ կանոնք վարուց նորին Վարդանայ եւ տիեզերալուր վարդապետի. ձեռ.
84, 186բ] Ուղիղ դաւանութեան հաւատոյ, որ ի Հայր եւ Որդի եւ ի Հոգին Սուրբ՝ ի
վերահիման [առ]աքելոց եւ մարգարէից, զոր մեղապ[ա]րտ Մանուկ գրեցի յաստուածայի[ն]
գրոց – Զաստուածութիւն անճառելի եւ անսահմանելի եւ անիմանալի... իսկ որ գրէ Աստուած,
անջնճելի գրէ զանուն նորա ի գիրն կենաց. ամէն։
6.
75բ-105բ Թուղտ ի Յովհաննէս վարդապետէ առ իշխանսն հայոց ըՌուբինեանց, որ ի գահ
Կիլիկեցոցն. բան խրատու աւգտակար եւ պիտանի եւ անիմաստ Մանուկին – Ի սուրբ
Լուսաւորիլն ի գերեզմանէս եւ յանապացս սրբոց եւ յամենայն եկեղեցեացս... նմանէ
ապաշխարութեամբ արդարացողաց եւ առաքինեաց եւ կարգ ստացողաց եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեան։
Տե՛ս Է.
Բաղդասարեան, Յովհաննէս Երզնկացին եւ նրա խրատական արձակը, Երեւան, 1977, էջ
204-219, ձեռագիր՝ B։
7.
106ա-20բ [Սրբոյն Յոհաննու Մանդակունւոյ ասացեալ Վասն չբանբասելոյ զվարդապետսն եւ
զեպիսկոպոս եւ զքահանայսն. ձեռ. 1521, 219բ] Վասն չըբանբասելոյ եւ չդատելոյ
զ[ե]ղբայր եւ զվարդապետս եւ զքահանայս – Մթերք սգոյ եւ աղջամուղջ տրտմութեան
դիզեալ ի վերայ իմ, կուտին հանապազ... ընդ որս եւ մեզ վայելել եւ փառս փառաց տալ Հաւր
եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
8.
120բ-31բ Պատմութիւն անդամալուծին, զոր բժշկեաց Քրիստոս – Այր ոմն անդամալուծ,
աղքատ եւ անտէր, տկար եւ անաւգնական... նոյն ողորմութեամբն խաւսեցաւ ընդ
անդամալուծին եւ ետ նմա զառողջութիւն քո Աստուածն մեր, ողորմիս ստացողին։
Տե՛ս Լ.
Ստեփանեան, Հայ միջնադարեան անկանոն գրականութեան մի էջ (Պատմութիւն
անդամալուծին), Լեւոն Խաչիկեան 90, Երեւան, 2010, էջ 359-385։
9.
132ա-8բ [Տեսիլ Գրիգորի Լուսաւորչի] – (սկ.) /// ու///քն։ Ասէ հրեշտակ, որ սուրբ
տիւ աղաւթս առնէ... զոր Աստուած է պարգեւել, զարդարեալ եւ ուրախ են միշտ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
16ա
Քրիստո՛ս Աստուած, բարեխաւսութեամբ քո սուրբ եւ ընտրեալ ճգնաւորին, կամաւոր
աղքատին՝ Ալեքսիանոսի, ողորմեա՛ ըստացողի գրոցս։
53ա
Սուրբ եւ երանեալ կուսին բարեխաւսութեամբն ողորմեա՛յ, Քրիստո՛ս Աստուած, ըստացողի
գրոց եւ փձուն գրչի Մանուկին։
138բ
Որում եւ զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս աստուածայ[ի]ն սուրբ արքայութեան եւ զստացող
գրոցս (6 տող չգրած) եւ անիմաստ գրիչս Մանուկին եւ հօրն՝ Յովանէսին, կարդա[ցողաց]։
Տե՛ս
նաեւ Բովանդակութիւն՝ 30ա, 53ա, 75բ, 131բ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
131բ
(1755 թ., նոտրգիր) Թվին ՌԲՃԴ. (1755) էր, որ ես Գրմենեցի Սաղայթէլի որդի
Եղիայզարս առի Մալեւեցի խօջայ Հարունին դուստրըն՝ Թօխին ի հալալ ամուսնութիւնս իմ,
եթե Աստուած իմ բարի առաջնորդէ, օվ որ գարդայ, Աստուած իւրան հոգուն բարի
առաջնորդէ. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աբ՝ «Թօփճեան ցուցակ, Ա., էջ 58, թիւ 48», պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ»,
«48/3439», «ԺԶ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 58։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
131բ՝ «Գաբրիէլ Միքայեէլի էն այս գլխին, Գ.շափթի օրն մեռաւ», 132ա ստ. լս.՝
«Խոստովանո/// ի [հ]աւատոյ»։
3440
ՀԱՅԵԼԻ
ՎԱՐՈՒՑ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
247։ ՊՐԱԿ՝ Բ-ԻԲ×12 (Բ, ԺԲ 10, ԺԶ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
բուսական։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,3×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,5×6,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր
(նմուշ՝ 48ա)։ ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝ մուգ շագանակագոյն դրոշմազարդ մոմլաթ. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ սպիտակ թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ սպիտակ չգրուած
թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թերթերը խունացած, վնասուած եւ
պատռուած, զանազան բծերով եւ հետքերով, սկ-ից եւ վջ-ից անորոշ քանակի, ընդմէջ թ.
10-1ի, 118-9ի, 128-9ի, 175-6ի 1ական թերթ ընկած, որոշ թերթեր սխալ տեղադրուած՝ թ.
200-11ը կարդալ 175-6ի միջեւ, ձեռագիրը հիմնովին նորոգուած 1960ական թթ.ից առաջ,
թերթերի թափուած մասերը լրացուած այլ թղթով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 789, 6բ-411բ։ Ցանկ/չիք։ ա/չիք։ բ/1ա (սկ. /// զայս տեսեալ, առժամայն ել
յեկեղեցւոջն...)։ գ/1ա-3ա։ դ/3ա-4ա։ ե/4ա-5ա։ զ/5ա-9բ։ է/9բ-10բ ([զի՞արդ կարես]
զայդ առ[նել] /// վջ.)։ ը/ 11ա-7ա (սկ. /// Քրիստոսի եւ գիրկս արկեալ համբուրեաց
զնա...)։ թ/17ա-9ա։ ժ/19ա-21ա։ ժա/21ա-30բ։ ժբ/30բ-4բ։ ժգ/34բ-6բ։ ժդ/36բ-9ա։
ժե/39բ-42ա։ ժզ/42ա-5ա։ ժէ/45աբ։ ժը/46ա-7ա։ ժթ/47բ-9ա։ ի/49ա-66ա։ իա/66բ-7բ։ իբ/67բ-76բ։
իգ/76բ-8բ։ իդ/78բ-80բ։ իե/80բ-6բ։ իզ/86բ-8բ։ իէ/88բ-90ա։ իը/90ա-2բ։ իթ/92բ-6բ։
լ/96բ-7ա։ լա/97ա-9ա։ լբ/99ա-101ա։ լգ/101ա-10բ։ լդ/111ա-3բ։ լե/113բ-6ա։
լզ/116բ-8ա։ լէ/118աբ (պատասխանի ետ. Կինն հա[նապազ] /// վջ.)։ լը/119ա-24բ (սկ.
/// [ստուգա]պէս զսուրբ առաքեալսն ետես...)։ լթ/124բ-8բ (դու զի՞նչ խորհէիր։
Պատասխանի /// վջ.)։ խ/129ա-38ա (սկ. /// զքահանայն տարաւ ի յայրն միոյ լերին...)։
խա/138ա-43ա։ խբ/143ա-5ա։ խգ/145ա-6ա։ խդ/146բ-8բ։ խե/148բ-51ա։ խզ/151ա-4բ։
խէ/154բ-7ա։ խը/157ա-75բ, 200ա-5ա (մէջտեղից թափուած՝... թէ զոր ինչ հրամայես
յոժարութեամբ արարից /// խաբեցեր եւ փոխանակ այսքան բարերարութեան այսպէս ինձ
հատուցեր...)։ խթ/205ա-9բ։ ծ/209բ-10բ։ ծա/210բ-1բ, 176ա-9բ։ ծբ/179բ-90ա։
ծգ/190բ-8բ։ ծդ/198բ-9բ, 212ա-5բ։ ծե/215բ-7բ։ ծզ/217բ-8բ։ ծէ/218բ-24ա։
ծը/224ա-34բ։ ծթ/234բ-5բ։ կ/235բ-6ա։ կա/236ա-7բ։ կբ/238ա-47բ։ կգ/247բ ([ա]ռաջի
քո, ուր մի անգամ [հայեսցիս, ահա] յերկիր դեմ յանդիման /// վջ.)։ կդ-հա/չիք։
Տե՛ս
Հայելի Վարուց, Երեւան, 1994, էջ 91-324, ձեռագրիս մասին՝ էջ 84 (2ա-29ա էջերի
լս-ում բնագրերն ունեն հետագայի ձեռքով գրուած գլխահամարներ՝ ԺԲ-ԼԹ.)։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Խ. Դադեանի ցուցակ, Հմր 49, Խ. 49», պհպ. Աա՝ «3440», սոսնձած
ձեռագրի՝ նորոգումից առաջ արուած լուսանկարը, 1ա՝ «3440»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 58-59։
3441
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
24. չգրուած՝ 19բ-22բ, 24բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Բ×12։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,8×10։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած (10,3×6,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝
10ա)։ ՏՈՂ՝ 25։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն
թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն (Ա, Դ) եւ սպիտակ (Բ, Գ)
չգրուած թուղթ (Ի. դար), մասն կազմաստառի (Ա, Դ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը եւ պհպ-ները պատրաստուած 1950ականներին Մատենադարանում. թ. 1-24ի ստ.
ներքին հատուածներում ցեցի անցքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-18ա
ԺԵ. Յովաննու Որոտնեցոյ հաւաքեալ ի բանից իմաստասիրաց. [Ի] սկզբանէ Տէր զերկիր
հաստատեցեր, եւ գործք ձեռաց քոց երկինք են [Եբր. Ա. 10] – Բայց զի ասէ մարգարէն՝
սքանչելի է գիտութիւն աստուածային արարչագործ կամացն... այսպէս եւ մեք զհասանելիսն
ըստ չափոյ եւ կարողութեան քննեսցուք եւ զանհասանելիսն Աստուծոյ լռութեամբ
պատվեսցուք եւ նմա փառք։
Տե՛ս
Սուրբ Յովհան Որոտնեցի, Մեկնողական-իմաստասիրական ճառեր, Ս. Էջմիածին, 2009, էջ
119-181 (այստեղ ձեռագրիս բնագիրն զգալի կրճատումներով)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1. 23աբ
ԺԶ. Անանիա Շիրակունոյ Համարողի. Յաղագս ասարիոնի, լեդոնի եւ դանկի – Կշեռ Բ.
գարէհատաց կոչի ասարիոն... եւ ունի ԼԶ. կերատաց կշեռ։
Ծնթ.
Ունի նաեւ՝ Յաղագս փշտի, Յաղագս կերատի, Յաղագս սնկրի, Յաղագս գրամարի, Յաղագս
տրմիսի, Յաղագս սիմէսի, Յաղագս դահեկանի, Յաղագս սատերի եւ դրաքմէի, Յաղագս սեղի
եւ դահեկանի ենթամիաւորները։
2. 24ա
[Յաղագս չափուց] – Մէկ ղիրաթն կում է, Գ. ցորեանն ղիրաթ մի է... եւ նահանջն մի են
Դ. ամէ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 18բ
(1730 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է գրքուքս զայս յԵսայի վարդապետին եւ ծնօղացն՝
Ֆահրատին եւ Սիրունին, եղբարցն եւ քերցն եւ ամենայն արեանն մերձաւորացն, եւ
Աստուած ողորմի ասացէ՛ք մեզ եւ տէր Թաթէոսին, որ տղայ հասակաւ հանգեաւ ի Տէր, որ
Աստուած ողորմեսցի ձեզ. ամէն։ Թվին ՌՃՀԹ. (1730)։
Ծնթ. 18բ՝
կայ թուականի մատիտով կիսատ վերածանութիւն՝ 1179 года.
2. 19ա
(ԺԹ. դ., շղագիր, մատիտով) Այս գիրս առի, տէր յարուրապտին եղից դաս նմայ։
Ծնթ.
Յիշատակարանը Բալասան բժշկի ծածկագրութեամբ է, որի բանալին տե՛ս ձեռ. 3609, 49բ,
նաեւ Տ. Մանուկեան, Ք. Յարութիւնեան, Երկու նորայայտ ծածկագիր, Բանբեր
Մատենադարանի, Հմր 25, Երեւան, 2018, էջ 218-231։
3. 19ա
(ԺԹ. դ., շղագիր, մատիտով) Գրիգոր Տէր Բաղտասարեանց Բատամիրեանց, այս վերի գրեալ
այիբն է, ղալամով գիր ունիմ։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ», «52/3441», «ԺԷ. դ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
3442
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
11։ ՊՐԱԿ՝ 1×11։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,2×11,7։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն (12×9)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 5ա), բոլորգիր (11բ)։ ՏՈՂ՝ 23։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ
մոմլաթ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն թուղթ (1950ականների)։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն եւ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի (պհպ. Ա,
Դ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, թերթերին զանազան բծեր, ձեռագիրը
նորոգուած 1950 թ.ից առաջ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-7բ
[Երանելոյն Յոհաննու Ոսկիբերանին, որ ասէ. Առն միոջ էին Բ. որդի... ձեռ. 870,
124բ] – Դէմք առակիս առ ամենակալ բնութիւն Արարչին հայի... զի եւ ընդ նմա
արդարասցուք եւ Հաւրն երկնաւորի Որդի կոչեսցուք եւ հանդերձեալ բարեացն հասցուք,
ընդ ամենայն սուրբ ի Քրիստոս, ի Յիսուս, ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
Բ. 8ա-9բ
[Հարցմունք եւ պատասխանիք] – Հ[արցումն]. Յամենայն ժամանակի զրոյց ի գալ զարմանք ի
մեր ի՞նչ։ Պ[ատասխանի]. Բազում եւ անչափ ի մարդ եւ յանասուն, որ գրով հազիւ արկանի
այս... Հ[արցումն]. երկու ուլն, զո՞ր հատոյց մայրն Յակոբայ։ Պ[ատասխանի]. Երկու
պատուիրան՝ աստուածասիրութեան եւ մարդասիրութեան։
Գ.
10ա-1ա [Մասն Ռամգրոց] – Հիւսուսաին է, է վէ եւ ջրաին ի վերա լուսնի, հուքմ
արա՛... մնա՛, սկիզբն ժամադիտակ կէտէն արա՛ եւ տո՛ւր ի կէտս ՂԱ. (91) ամ, Գ. ամիս
եւ Գ. ժամ։
Ծնթ. Կան
նաեւ կենդանակերպերի եւ այլ գաղափարագրեր։
Դ. 11բ
[Տաղ-հանելուկ. հայատառ թրքերէն] – Ման ղուրբաթամ բէշ լամազ, / բէշ ւոխտուր
[ուր]բէշ լամազ... բիրաջաէ՛ք բէսլանմիշ սուսուզ երդան թօրփախսըզ։
Տե՛ս
Ցուցակ հայերէն ձեռագրերի հայատառ թուրքերէն նիւթերի եւ հայատառ թուրքերէն
ձեռագրերի, կազմեց Յ. Ստեփանեան, Երեւան, 2008, էջ 62։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
7բ
Զանարհեստ սակաւ ծրես, / զոր չէ արժան աստ յիշեսցես, / թէ միտ դնես այսմ առակիս, /
նա բարձրանաս, ելնես յերկինս / եւ քաջ լինիս հանդէս մարտիս / եւ խառնեսցիս ընդ
երկնայինս եւ ժառանգեալ զանճառ բարիս։ Ծանի՛ր, եղբա՛յր, դու վերծանող, / դու մի՛
ասեր յիմար զգծող, / որպէս երբեմն կինն մեղքող, / որ անգոսնեաց զարքայն յաղթող, /
որ զտապանակն անդրէն բէրող, / աղաչեմ, ո՛վ ընթերցող, զիմ սխալանս զամէն դու թո՛ղ,
/ զգուշագի՛ր, եղբա՛յր, որ չի լինես ուլ նմանող։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
11բ
(1660 թ., բոլորգիր) Տանուտէր Եկաոր, Սեպտեմբերի Դ., յաւուր Գ.շաբթի ծնա
առաւօտուն, զի տանուտէրն Եկաորն էր, թուականին ՌՀԶ. (1627), գիր տարոյն Դայն էր։
ԺԶ. (16) Սեպտեմբէր, յաւուր կիրակէի Սուրբ խաչին մկըրտեցա յաւազան։ ՌՂԵ. (1646)
յուսումն գնացի գրոց։ ՌՂԹ. (1650) թիւ քահանայ եղա։ ՌՃԹ. (1660) գաւազան առի։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 935-936, Հմր 1412։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ», «64գ/3442», «ՌՃԹ. – 1660, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 78։
3443
ՍԻՄԷՈՆ
ԵՐԵՒԱՆՑԻ, ՔԱՐՈԶԳԻՐՔ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
138։ ՊՐԱԿ՝ 1-13×8 (2, 6՝ 12, 3, 12՝ 14, 4՝ 17, 5, 10, 13՝ 10, 9՝ 7)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ առիւծ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն, կարմրով սահմանագծած (12,5×7,3)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 23ա, 56ա, 95ա)։
ՏՈՂ՝ 20-25։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. մէջքը եւ փեղկերի հիմնամասերը՝
սեւ կտաւ. ստ., վր. եւ արտք. եզրերը՝ վարդագոյն մոմլաթ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ.
աստառը՝ սպիտակ թուղթ (1950ականների). լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ՝
դեղնաւուն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի (Ա, Գ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. լուսանցակողերի կարմիրը հիմնականում թափուած, կեղտոտուած. կազմը
նորոգուած հին կազմի Ա. եւ Բ. փեղկերի կաշւով. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած,
որի հետեւանքով որոշ թերթերի գիրը դժուարընթեռնելի, ընդմէջ թ. 8-9, 19-20, 36-7,
51-2, 52-3, 60-1ի անորոշ քանակի թերթեր թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1.
1ա-8բ Քարոզ նորին Սիմէօնի վարդապետի ի Նինուէացիսն, ի բանն Յօնանու, թէ՝ Եղեւ բան
Տեառն առ Յօնան՝ Արի՛ եւ գնա՛ ի Նինուէ. եւ այլն – Որպէս ամենայն առաքինութիւնք են
արդարացուցիչք... զի յուրում պահու/// (վջ.)։
2.
9ա-10բ Տեառն Սիմէօնի սրբազան կաթողիկոսի ամենայն Հայոց՝ ասացեալ քարոզ ի
յողջոյնն, ի բանն Քրիստոսի, թէ՝ Յոր տուն մտանիցէք, նախ ասասջի՛ք ողջոյն տանս. եւ
այլն – Մարգարէքն ի հնումն եւ առաքեալք եւ վարդապետք ի նորումս... զոր ունիմ թէ
յիս եւ որք ոչ ի յիս մնայցէ։
3.
10բ-2բ Նորին դարձեալ վասն ողջունի, ի բանն, թէ՝ Յոր տուն մտանիցէք, նախ ասասջի՛ք
ողջոյն – Սովորութիւն է ծնողաց, զի ի դաստիարակելն զփոքրագոյն ստնդեայ մանկունս...
եւ զայլն որպէս կամիս։
4.
12բ-4բ Դարձեալ նորին վասն ողջունի, ի բանն, թէ յոր տուն մտանիցէք, նախ ողջոյն
տո՛ւք – Սովորութիւն է թագաւորաց, որ ի յառաքելն իւրեանց զծառայս ի գործ ինչ...
տե՛ս ի միւս հատորն, ի մեծ քարոզն ողջունի, որ անդ։
5.
14բ-6ա Նորին քարոզ ի յորպիսութիւն Սրբոյն Էջմիածնի, ի բանն, թէ՝ Սեաւ եմ ես եւ
գեղեցիկ, դստերք Երուսաղէմի – Դաւիթ մարգարէն յառաջագոյն տեսեալ մարգարէական
հոգւով... ծփիմ հանապազ իմայնովքս հանդերձ եւ այլք այսպիսիք (զորքան կամիս)։
6.
16ա-7բ Նորին քարոզ ի Սուրբ Էջմիածին եւ ի սուրբ մեռոնն, ի բանն Սողոմոնի, թէ՝
Աղբիւր պարտիզաց ջրհոր ջրոյն կենդանոյ, որ յարմարի ի յօր բաշխման սրբոյ մեռոնին –
Խորհրդաբար արքայն Սողոմօն, այսինքն՝ Քրիստոս... զոր երանեն եւ գովեն։
7.
18ա-9բ Յայլմէ քարոզ վասն ողջունի – Կերպադրութիւն ողջունիս բազմաւ եղանակաւ առեալ
լինի ի Սուրբ Գրոց... եւ ողջոյնն հաշտարար բժշկեաց զմեզ յատելու/// (վջ.)։
8. 20աբ
(սկ.) /// ես ո հանգեայց, եթէ ոչ ի հեզս եւ ի խոնարհս... եւ արքայութիւն եւ
պարգեւողին ամենայնի փառք եւ երկիրպագութիւն, այժմ եւ անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
9.
21ա-36բ Աւրհնութիւն ժողովրդեանն եւ շրջաբերականի – Ի գթութեանց Տեառն Աստուծոյ
ամենակալէն... սուրբն Եփրեմ ասէ, զոր քերօբէքն բարձեալ ու/// (վջ.)։
10.
37ա-43ա Քարոզ Մեծի պահոց բարեկենդանի կիրակէին. նախ առ բանն Եսայիայ՝ Գոչեաց
զօրութեամբ եւ մի՛ խնայէր – Նախ պատւիրէ Աստուած քարոզչաց կոչել զժողովուրդս...
որոյ մեծ զօրութիւնն խոնարհաց միայն պատուէ, զի եւ ինքն իսկ զխոնարհս միայն
տեսանէ։
11.
43ա-51բ Վասն յղութեան Աստուածամօրն, որպէս արար զքեզ. Երգ – Բնաբանս այս ունի
հինգ մասունս, չորքն է զանարատ յղութենէն, զորոց համառօտեալ խօսեսցուք... եւ ոչ
գիտէին, թէ որպէս զհանդերձ դա/// (վջ.)։
12. 52աբ
Յաղագս խոնարհութեան եւ բարձրութեան նորա – Իմաստութիւնն հօր Յիսուս զճանապարհս
փրկութեան որդոց մարդկան... եւ ի ներս նորա լիք են նենգս /// (վջ.)։
13. 53ա
(սկ.) /// ձեռնարկութիւնս մխին հարկ է ամենայն կենցաղականացս բարեաւ մնալ ասել...
ուսարո՛ւք յինէն, զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ։
14.
53բ-5ա Նորին՝ ի Կացէք բարով ասելն յաւարդ գործոյն – Քրիստոս Տէրն մեր ի յառաքելն
զառաքեալսն իւր առ ժողովուրդսն պատւիրեաց նոցա... մի՛ ընդունայն անցուցանիցէք
զժամանակ շնորհառութեանս։
15.
55ա-7բ Քարոզ նորին Սիմէօնի ի Սուրբ Էջմիածին եւ ի մեռոնն, ի բանն թէ՝ Գովելի են
գեղեցիկն եւ պարսաւելիք՝ գարշելիքն, ի յօր բաշխման սրբոյ մեռոնին – Ըստ վարդապետաց
արդարութիւն է ընդաբոյս դաշն... եւ մի՛ մոռանայք զերախտիս նորա. վերջ։
16.
57բ-60բ Քարոզ նորին Սիմէօնի, ի բանն Պօղոսի, թէ՝ Որպէս զգեցաք զպատկեր հողեղինին,
զգեցցուք եւ զպատկեր երկնաւորին. եւ այլն, վասն յիշատակի – Աստուածաշունչ գիրն ի
ճառելն զարարչագործութիւնէն Աստուծոյ... վասն նորա ոչ շիջուցանէ զճրագ տան նորա եւ
տոհմի նորա եւ այլն։
17. 61աբ
(սկ.) /// յոգոց հանիցէ մեղաւորն՝ կեցցէ։ Ահա Նինուէ... եւ անճառ երանութեանն
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
18.
62ա-4բ Քարոզ եւ շնորհաւորումն Մեծի պահոցն Աղուհացի, ի նոյնոյ Սիմէօն վարդապետի,
ի սկզբան Մեծի պահոցն ասելի – Շնորհաւոր պահք եւ շնորհաւոր աւուրք սրբութեան եւ մաքրութեան...
եւ առնումք զօրհնութիւնն, ճաշակելով զսուրբ մարմին նորա եւ այլ։
19.
65ա-9բ Քարոզ նորին Սիմէօնին վարդապետի յԱղուհացի յառաջի շաբաթին, ի բանն, ուր ասէ
Տէր ցՄովսէս՝ Արասցես զամենայն ըստ օրինակին, որ ցուցաւ քեզ ի լերինն – Ի յազատելն
Աստուծոյ զԻսրայէլ յԵգիպտոսէ... գալ բողոքել ձեզ առ յիս, եւ ինձ ոչ լսել ձեզ։
20.
69բ-73բ Նորին Սիմէօն վարդապետի Քարոզ ի յառաջին շաբաթն Մեծի պահոցն, ի բանն
Եսայեայ՝ Գոչեա՛ զօրութեամբ եւ թէ լոյծ զկնճիռն եւ այլն կարգաւ – Եկեսցո՛ւք ի
բնաբանս մեր, զոր ասաց Աստուած... որ ոչ լինիցի ըստ օրինակին իմոյ։
21.
74ա-9բ Նորին Սիմէօնի վարդապետի քարոզ ի Մեծի պահոց առաջի շաբաթին. Լուացարուքն ի
նոյն բնաբանն, թէ՝ Արասցես ըստ օրինակին, որ ցուցաւ քեզ ի լերինն – Ասաց Աստուած
իսրայելացոցն, թէ զվեց օր գործեսցես զերկիր քոյ... թէ սուր կերիցէ զձեզ։
22. 79բ-84ա
Նորին քարոզ ի խորհուրդ առաջնոյ շաբաթի պահոցս, որ պատասխան է առաջնոյ աւուր
ստեղծագործութեանն Աստուծոյ, ի բանն, թէ՝ Արասցես ըստ օրինակին, որ ցուցաւ –
Աստուած յառաջնումն ստեղծագործութեանն ի վեց աւուրս արար եւ էստեղծ զամենայն
արարածս իւր... որ ցուցանի քեզ ի լեառն Աստուծոյ, այսինքն՝ յեկեղեցին։
23.
84ա-8բ Նորին Սիմէօնի քարոզ յառաջին շաբաթն Մեծի պահոցս, որ պատասխան է առաջնոյ
դարուն կենցաղոյս, յայսմ ստեղծաւ Ադամ, ի բանն, թէ՝ Արասցես ըստ օրինակին. եւ
այլն. ԺԶ. գլուխ – Նախապէս զայս պարտիմք գիտել... ուրեմն ասասցո՛ւք ըստ օրինակին
եւ այլն։
24.
88բ-91ա Նորին քարոզ ի նոյն առաջին շաբաթս Մեծի պահոցս, ի դէմս պահողաց եւ
չպահողացն, ի նոյն բնաբանն, թէ՝ Արասցես ըստ օրինակին, որպէս ցուցաւ քեզ ի լեառն.
ԺԷ. գլուխ – Եւ որպէս ասացաւ... որ զանազան եղանակօք ցուցանի քեզ. եւ այլն։
25.
91բ-4բ Քարոզ նորին Սիմէօնի ի յերկրորդ կիրակէն Մեծի պահոց, որ պատասխանէ երկրորդի
աւուր ստղծմանն Աստուծոյ Ադամայ, ի նոյն բնաբանն, թէ՝ Արասցես ըստ օրինակին, որ
ցուցանի քեզ եւ. ԺԸ. գլուխ – Ասացաք ի յանցելումն. Եօթնեկին շաբաթք Մեծի պահոցս...
եւ որդիք սատանայի կոչեսցին։
26.
95ա-6բ Քարոզ վասն մահուան. ըստ որում՝ Հող էիր եւ ի հող դարձցիս – Յորժամ Աստուած
կամեցաւ աւերել զաշխարհս ջրհեղեղաւ... պարտ եմք յետոյ ի հարկէ դառնալ ի տունն մեր,
որ է գերեզման։
27.
97ա-115բ Նորին Սիմէօնի կտակ եւ քարոզ ի Մեծի յուրբաթին, ի Խաչելութիւնն Քրիստոսի
Աստուծոյն մերոյ – Սարսափիմ եւ զարհուրիմ, ո՛վ սիրելիք... որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ
ընդ Սրբոյ Հոգոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս։
28.
116ա-36բ Նորին Սիմէօնի քարոզ եւ ասացուած եւ ներբողեան ի վեցերրորդ տեսակ
յողորմութիւնն յԱստուծոյ՝ ի Սուրբ Էջմիածին, զոր ընկալաւ յատկապէս ազգս հայոց, իբր
զեղական պարգեւ յԱստուծոյ, ձեռամբ Գրիգորի, ի նոյն բանն, թէ՝ Աստուած զհիմունս
էարկ, նմա յաւիտեան ընկալաք, Աստուած զողորմութիւն քոյ ի մէջ ժողովրդեանն քոյ –
Արդ, ամենաբարին Աստուած... այսինքն՝ ի յարփիականէ լուսոյն։
Հմմտ.
ձեռ. 2212, 18բ-91ա, 124ա-324բ։
Բ.
137ա-8ա [Տաղ Տէրտէրի (հայատառ թուրքերէն)] – Ղարշուտայ գեալան օզի / շաքեար տուր
նապն սօզի / ղուշլարդան նա ղուշ օլայ, բիր / աղզի վար բիր գեօզի... գայում բէշ
արշուն բէզ տունեատան։
Տե՛ս
Ցուցակ հայերէն ձեռագրերի հայատառ թուրքերէն նիւթերի եւ հայատառ թուրքերէն
ձեռագրերի, կազմեց Յ. Ստեփանեան, Երեւան, 2008, էջ 62։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
138բ սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ԳԱԼՈՒՍՏ / 1858»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ, Հմր 48»՝ ջնջած, «Հմր 68/3443», «ԺԸ., Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս», 94բ՝ «1872 ամի»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 81-82։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
137բ՝ «Քարոզ վասն մահուան, ըստ որում թէ հող ես եւ ի հող դարձցիս – Յորժամ
կամեցաւ Աստուած աւիրել», 138բ (հայատառ թրքերէն)՝ «Ղարշուտայ, պու տաղլար խասայ
տաղլար, / շաս կալտի օլան կօին ալամազ, / օլտրանկա սաբ աղար, պուտարայ կալին
տարայ, կոկողի փարտալիտր, պլութեօխ փարտալիտր», «Ա-Մ, թուեր՝ 1-9»։
3444
ԴԱՒԱՆՈՒԹԻՒՆ
ՀԱՒԱՏՈՅ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
24։ ՊՐԱԿ՝ 2×12։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,6×10,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11×6,7)։
ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 5ա)։ ՏՈՂ՝ 23։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ.
աստառը՝ վարդագոյն թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն եւ սպիտակ
չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի (Ա, Դ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին աղտոտուածութեան հետքեր, թ. 14, 15՝ արտք. լս-ներն այրուած, որի
հետեւանքով թ. 15ի բնագիրը մասամբ թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-7ա
[Նախերգան] – (սկ.) /// զի ասի հոգի Քրիստոսի... եւ շաղկապ յաւդական ի գլուխն
ճշմարտութեան։
2.
7ա-24բ [Դաւանութիւն հաւատոյ սուրբ հօրն մերոյ՝ երկրորդ լուսաւորչի, քաջ հռետորին
Գրիգորի. ձեռ. 1712, 34ա] – Հաւատամ եւ խոստովանիմ, դաւանիմ եւ երկիր պագանեմ ըստ
հարցն աւանդութեանց... այսքան յեղանակաւ աւծեալ ասի Տէր Յիսուս Քրիստոս, վասն որոյ
ասէ. Հոգի Տեառն ի վերայ իմ։
Ծնթ.
«Դաւանութեան հաւատոյ» գործի մէկ ամբողջական մաս է՝ բաղկացած հետեւեալ
ենթամասերից՝ 8ա Դաւանեմ հոգով... 9ա Հաւատամ զնոյն Բանն Աստուած...10ա Որ եւ յետ
որոշման Հոգոյն... 12ա Եւ արդ, յետ ելանելոյ... 13ա Նմանապէս եւ ընդդէմ սոցա...
14ա Պատասխանի որպէս ասէ սուրբն Կիւրեղ... 15ա Իսկ եթէ վասն էր Բանն մարդացաւ...
եւ այլն։
ՆՇՈՒՄ`
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ, Հմր 113»՝ ջնջած, «71ա/3444», «ԺԸ., Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 88-89։
3445
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
52. չգրուած՝ 52բ։ ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-Ե×12 (Ա 9, Դ 6, Ե 11)+1։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով
եւ լուսադրոշմով՝ բուսական։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,5×9։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,2×6,5)։
ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 21ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ. միջուկը` ստուարաթուղթ,
աստառը՝ վարդագոյն թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն եւ սպիտակ
չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի (Ա, Դ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, կարմրագիր խորագրերը մասամբ
դժուարընթեռնելի, թերթերին աղտոտուածութեան հետքեր. թ. 1, 52ը աւելացուած
հետագայում, շղագրով, թ. 13-22ը հիմքի կարերից թուլացած, թ. 37-8ը պոկուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-8ա
Տեսիլ Սրբոյն Գրիգորի վասն հոգւոյն եւ մարմնոյն. Հարցումն սրբոյն Գրիգորի հոգւոյն
եւ մարմնոյն եւ պատասխանի հրեշտակին վասն հոգւոցն արդարոց եւ մեղաւորաց – Խնդրեաց
յԱստուծոյ Սուրբն Գրիգոր պահօք եւ աղօթիւք, զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր հաց
ոչ եկեր... եւ արարեր ժառանգորդ երկնից արքայութեան, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։
2.
8ա-12ա Քարոզ վասն աղօթից` Գրիգոր ասացեալ – Այսպէս ասէ Տէրն մեր Յիսուս
Քրիստոս... իւր մեղքն ջնջին, եւ արքայութիւնն ժառանգէ։
3.
12ա-4ա [Պատմութիւն անողորմ Պետրոսի ասացեալ է. ձեռ. 515, 51ա] – Այր մի կայր
մեծատուն, անուն նորա էր Պետրոս... որ ի նմա բնակի։
4.
14ա-5բ Դարձեալ ոմն քահանայ՝ անուն Յոհան, յոյժ աղքատացեալ էր – Ելաւ իւր աշխարհէն
ընդանեօքն իւրովք... որ աղքատ է, այնով առնէ ողորմութիւն, որ յիշեցաք։
5.
15բ-9ա Յոհաննու Մանդակունոյ ասացեալ վասն եւ յիշոցաց մեղաց – Երկերո՛ւք,
զարհուրեցէ՛ք եւ զարհուրեցէ՛ք եւ դողացէ՛ք, սարսեցէ՛ք... Աստուած զձեզ դարձ եւ
զղջումն տայ, կարդացողաց եւ լսողաց. ամէն։
6.
19ա-21բ Յաղագս վասն աղօթից – Եւս առաւել պարտ է քրիստոնէից` առնուն Գ. անգամ օրն
ժամ աղօթք առնել... արժանի լինի տեսոյն Քրիստոսի եւ սուրբ յարութեանն Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ. ամէն։
7.
21բ-6բ Քարոզ վասն գալստեանն Քրիստոսի – Այս է պատմութիւն վասն գալստեանն
Քրիստոսի... եւ փրկիս ի դառն տանջանաց դժոխոց. եւ յերկնից արքայութիւն
ժառանգեսցեն. ամէն։
8.
26բ-8բ Քարոզ վասն գալստեանն Քրիստոսի եւ դատաստանի նորա – Յայնժամ կատարի խօսք
սուրբ Աւետարանին, որ ասէ... եւ զնոսա նահատակեսցեն եւ մարտիրոսանան վասն
Քրիստոսի, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
9.
28բ-32ա [Պուտաղ օղլի Խազի խանի ասացեալ] – Հոգին ի մարմին, եղբա՛յր, շուրջ կուգան
աշխարհս հետրած, / դատելէն շատ խազինայ մեղք ու վարձք ի կշիռնէ դրած... Պուտաղ
օղլի Խազի խան, դու նստի՛ր, քո մեղքն լա՛ց... ասողաց եւ լսողաց, գրողած եւ ականջ
դրողաց Աստուած լինի ողորմած։
10.
32ա-6ա [Յովհաննու Թլկուրանցւոյ] Պատմութիւն /// Ալէքսանոսի ճգնաւորին – Աստուած
գթած եւ մարդասէր, երեակ, լսէ իւր ծառային... խեւ Յովանէս Թուրկուրանցի, / վարք
պատմութիւնն գրեցի, / սուրբ ճգնաւոր Ալէքսանին, / սորին աղօթիւք Տէր մեզ ողորմի.
ամէնն եղիցի, եղիցի։
11. 36աբ
[Վասն վնասուց գինւոյ] – Այս է գինուն զենն ու զարարն, որ մարդոյն կու
հասուցանէ... Աստուած փրկէ եւ ազատէ գինախումէ։
12.
36բ-7բ [Մկրտչի Նաղաշի ասացեալ] – Անձն ի՛մ, վա՛յ քեզ հազար բերան, թէ խռով կենաս,
ոխ պահես, / զի խռովարարն է սատանայ, ջանայ, որ սէրն հաստատես... անմի՛տ, դու քեզ
հոր կու փորես, փառք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան, 1965, էջ 120-122։
13.
37բ-8ա Վասն մեկնութեան բանիս, որ պատմէ մեզ զամենայն – Իսկ տասանորդն բաժին է
Աստուծոյ, որ բանիւ հրեշտակին խօսեցաւ... եւ զայս Գ. ժամ աղօթս անխափան կատարեցէ՛ք
ամենայն տեղաց՝ ի ճանապարհի, ի արտ եւ յայգի եւ ամենայն գործ։
14.
38ա-40ա Առակացն Սողոմոնի. Սակաւ բան խրատական – Հաւատացելոցն ամենայն աշխարհս
ընչիւք լինի լի անհաւատին... գուցէ ուսուցանիցես զճանապարհ նորա։
15.
40ա-2բ Խրատ հոգեւոր – Զմիտքն հոգոյն աչք արար, եւ աչքն մարմնոյն ճրագ...
ա. 41ա
Այլ են, որք բողոքեն յերկինք – Կամաւոր մարդադաւանութիւն եւ մեղք սոդոմականք...
մահն՝ դատաստան, դժոխք՝ դրախտք։
բ.
41ա-2բ [Յաղագս] չորս իրաց – Լինի աղքատութիւն մարդուն, ա. Որ աղքատ արարեալ է
Աստուած... ճշմարիտն Աստուած Յիսուս Քրիստոս Տէրն մեր, որ է աւրհնեալ ընդ Հօր եւ
Սուրբ Հոգոյն յաւիտեան ամենայն։
16.
42բ-52ա Պատմութիւն սուրբ յարութեան կիրակէ եւ այլ ամենայն բանի – Զթուխթն, որ էջ
յերկնից ի Հռոմ քաղաք... յորում վայել է փառք եւ պատիւ յաւիւտեանս յաւիտենից.
ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
38ա
Զըստացողի գրոցս Աստուած ողորմի ասա՛։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ, Հմր 32»՝ ջնջած, «72/3445»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 89-90։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
31ա լս.՝ «Օվանէսի /// էր»։
3446
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՍՈՒՐԲ
ԵՐԻՑ ՄԱՆԿԱՆՑ ՈՒԽՏ ՌՃԺ. – 1661
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Իգնատիոս Մեծշէնցի։
ԹԵՐԹ՝
369+1 (կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 369բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԱ×12 (Ա, ԼԱ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,6×6,9)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր
(նմուշ` 156ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ. մէջքը, փեղկերի հիմնամասերը եւ
անկիւնները՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն թուղթ
(1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն եւ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն
կազմաստառի (Ա, Դ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան, աղտոտուածութեան եւ բորբոսի հետքեր, խոնաւութեան
հետեւանքով թերթերի մի մասի գիրը դժուարընթեռնելի, միւսների թափուած եզրերը լրացուած
հետագայի թղթով, Ա-Դ. պրակները հիմքի կարի բուն մասից հեռացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-239բ [Մովսիսի Քերթողի Գիրք Պիտոյից]
Տե՛ս
ձեռ. 1681, 1ա-233բ։ 1. ա/1ա-3ա (սկ. /// այսպիս[աբար զանազան] վերաբերութեամբ,
[վասն զի նոցա գոլ բանիւ] լռացն բնախօսութիւն [է սիրելութիւն...])։ բ/3ա-5բ։
գ/5բ-8ա։ դ/8ա-10բ։ ե/10բ-3ա։ 2. ա/13ա-6ա։ բ/16ա-8ա։ գ/18ա-20ա։ դ/20ա-2ա։
ե/22ա-4բ։ զ/24բ-6բ։ է/26բ-8ա։ 3. ա/28ա-30բ։ բ/30բ-3ա։ գ/33ա-6ա։ դ/36ա-9ա։ 4.
ա/39ա-43բ։ բ/43բ-8ա։ գ/48ա-54բ։ դ/54բ-9բ։ ե/60ա-5բ։ 5. ա/65բ-74բ։ բ/74բ-80բ։
գ/80բ-6բ։ դ/86բ-93բ։ ե/93բ-9ա։ 6. ա/99ա-105ա։ բ/105ա-10բ։ գ/110բ-7ա։
դ/117բ-24ա։ ե/124ա-9բ։ 7. ա/129բ-36բ։ բ/136բ-42ա։ գ/142ա-7բ։ դ/147բ-52բ։
ե/152բ-9ա։ զ/159ա-64ա։ 8. ա/164ա-9ա։ բ/169ա-72ա։ գ/172ա-4բ։ դ/174բ-6բ։
ե/176բ-80ա։ զ/180ա-2ա։ է/182ա-3բ։ 9. ա/184ա-8բ։ բ/188բ-93ա։ գ/193ա-6ա։
դ/196ա-9ա։ ե/199ա-202ա։ զ/202ա-5բ։ է/205բ-8բ։ 10. ա/208բ-18բ։ բ/218բ-23բ։
գ/223բ-9բ։ 11. ա/229բ-34ա։ բ/234ա-6բ։ գ/236բ-9բ։
Ունի`
–
239բ-41բ Մովսէսի Քերթողի արարողի Պիտոյիցս տառի խրատաբանութիւն յորդորական առ
Թէոդորոս ոմն աշակերտ իւր, ներակրթիլն քաջուշիմն վարժիւք յիմաստս ճարտասանականս
արհեստիս – Աստուստ ի բարձրագոյնս վերաթեւելով՝ գեղեցկապէս գեղապարեսցես... եւ
մերկագոյն յիւրոցն սարասից՝ ծաղր երաստս յոքնազան հաւուցն եղանիւր։
Տե՛ս
Գիրք պիտոյից, աշխ. Գ. Մուրադեանի, Երեւան, 1993, էջ 30-248, ձեռագրիս մասին՝ էջ
26-27։
Բ.
241բ-87ա Գումարումն յոքնադիմի իրողութեանցն սահմանաց Դաւթի փիլիսոփայի եւ այլոց
իմաստասիրաց՝ ի Մովսիսէ ումենէ ըստ տառից դասաւորութեան շարակարգեալ («Ա-Ք») –
Ագահութիւն է բանականին անյա/// ///համեստ ցանկութիւն փա/// այլ իւրաքանչիւր իրաց...
Քսութիւն է գաղտ խօսել չար զընկերէն։
Գ. 1.
287ա-92ա Յաղագս պատկերացուց<ու>թեան – Արդ, զանազան յօրինուած մարմնոյն ըստ
պատկերացուց<ու>թեանն արհեստի... ցուցանէ զայր ուշիմ եւ զբարեբարոյ։
2.
292ա-3ա Յաղագս հասարակաց պատկերացութեան – Արդ, պարտ է հասարակաբար դնել ի մտի,
զի չափակից անդամունքն... հաստատեցին զաչսն լինել ճշմարիտ կարապետ սրտին։
Դ.
293բ-334բ [Բանք իմաստասիրաց]
Տե՛ս
ձեռ. 464, 9ա-30ա։ Յռջբ/չիք։ ա/330ա-4բ։ բ/293բ-5ա (սկ. տարբեր՝ Պղատոն ասէ. Որք
մեծամեծաց առաջիկան մեծի զգաստութեան պետս ունին...)։ գ/չիք։ դ/295ա-7բ։
ե/297բ-9ա։ զ/299աբ։ է/299բ-301բ։ ը/301բ-2բ։ թ/302բ-3ա։ ժ/303աբ։ ժա/303բ-4բ։
ժբ/304բ-5ա։ ժգ/305աբ։ ժդ/305բ-6բ։ ժե/306բ։ ժզ/306բ-8բ։ ժէ/308բ-9բ։ ժը/309բ-10ա։
ժթ/310ա-1ա։ ի/311ա-2ա։ իա/312աբ։ իբ/312բ-3բ։ իգ/313բ-5ա։ իդ/315աբ։ իե/315բ-6ա։
իզ/316ա-7բ (խորագիրը տարբեր՝ Յաղագս մահուան եւ փոխելոյ ի կենաց)։ իէ/317բ-21բ։
իը/324ա-6ա։ իթ/326բ-330ա։
Ունի՝
–
321բ-4ա Յաղագս բարեբարոյ եւ իմաստուն կանանց – Իմաստունն Սողոմոն ասէ. Եզն
սիրոյ... որոյ ընդ իմաստնոյն են գնացք իւր։
Ե.
335ա-65ա [Նախերգանք քարոզից]
1 335աբ
[Քրիստոսի] – Իսկականն էութիւն եւ անեղանելի գոյացութիւնն...
2. 335բ
[Մովսէսի] – Գլուխն պարու ի գուշակողականն հանդիսի...
3. 336ա
Քաղցրախօս քնարն ձայնիւ բնաւորական...
4. 336աբ
Սողոմոնի – Հրաշագեղն մանուկն ի տիս հասակի...
5.
336բ-7ա Յոբայ – Նահահանդէս օրինակն մեծի համբերութեան...
6. 337աբ
Եսայի – Համարձակախօսն ի պատգամս տէրուեան...
7.
337բ-8ա Պօղոսի – Փողն բարձրաբարբառ եւ համատարած...
8. 338աբ
Պօղոսի – Հազարապետն հաւատարիմ...
9.
338բ-9ա Մարգարէից – Անճառելի շնորհաց...
10. 339ա
Անծախելի շնորհացն Աստուծոյ...
11.
339աբ [Դաւթի] – Գովելին ի գումարս...
12. 339բ
[Պօղոսի] – Անօթն հոգեւորական...
13. 339բ
[Քրիստոսի] – Երանելի բնութիւն եւ աննախանձ բարերարութիւն...
14.
339բ-40ա [Քրիստոսի] – Երանելին եւ միայն հզօրն...
15. 340ա
[Մովսէսի] – Հայրն մարգարէից...
16. 340ա
[Սողոմոնի] – Մանուկն տիօք, ծերացեալն մտօք...
17.
340աբ [Պօղոսի] – Փողն բարձրաբարբառ եւ ազդարար...
18. 340բ
[Պօղոսի] – Փողն Տասոնացի, բերանն Յիսուսի...
19.
340բ-2ա Բացից զբերան մտաց...
20.
342ա-3ա Բաց զշրթունս իմ՝ խօսել...
21.
343աբ Աստուած Աբրահամու, Աստուած Իսահակայ...
22. 343բ
Ապաւինելով ի Հոգին Սուրբ Աստուած...
23.
344աբ Աղբիւր կենաց Քրիստոս...
24. 344բ
Ամենաբար իշխեցօղ...
25.
344բ-5ա Ամենազօր Որդի Աստուծոյ...
26.
345աբ Երրորդութիւն գերակայ...
27.
345բ-6ա Լուսատու տիեզերաց Քրիստոս...
28.
346աբ Լուսով բանի գամ առ քեզ...
29.
346բ-7ա Յիսուս լոյս շնորհաց...
30.
347ա-8բ Յաստուածածագ լուսոյ ճառագայթից...
31.
348բ-9բ Ո՛վ աղբիւր կենդանութեան...
32.
349բ-50բ Ո՛վ դասք լուսերամից...
33.
350բ-1ա Ո՛վ Աստուած յԱստուծոյ եւ նորոգիչ...
34.
351ա-2ա Ո՛վ երկնագունակ եւ բազմահաւաք հանդիսարան...
35.
352աբ Ո՛վ անստուեր լոյս իմանալի...
36.
352բ-3ա Ո՛վ լոյս համատարած եւ անճառ ճառագայթ...
37.
353ա-6ա Ո՛վ Տէր Աստուած իմ, Յիսուս Քրիստոս...
38.
356ա-7ա Որդի Աստուծոյ, որ տուր...
39. 357ա
Ո՛վ ամէնաւրհնեալ Հայր երկնաւոր...
40.
357աբ Տէ՛ր, տո՛ւր ինձ լեզու խրատու...
41.
357բ-8ա Անծանօթ ծնունդ ծոցոյ Հօր Միածին...
42. 358ա
[Սողոմոնի] – Աստուածեղէն առհանճարով լցեալն...
43.
358աբ Արդ, աւրհնեալ, գովեալ, բարեբանեալ...
44.
358բ-9ա Այժմ ժամանեալ մեր յաւարտ...
45.
359աբ Նաեւ ընդ սմին դարձեալ ըղձմամբ...
46.
359բ-60ա Հայոց – Մանաւանդ զազգս հայկազեան...
47. 360ա
Աստուածածնին – Այլ եւ աւրհնեալ է սուրբ տիրամայր...
48.
360աբ Խաչի – Այլ եւ աւրհնեալ է սուրբ խաչն...
49.
360բ-1բ Տաճարի – Այլ եւ զկամարակապ խորանս...
50.
361բ-2ա Ննջեցելոց – Այլ եւ ննջեցեալքն, որք ընդ հովանեաւ...
51. 362ա
Շինողաց եկեղեցոյ – Նա եւ զշինօղ սուրբ եկեղեցւոյս...
52. 362ա
Գործաւորաց – Այլ եւ ուխտաւորք եւ պտղաբերք սուրբ եկեղեցւոյս...
53.
362աբ Վարդապետաց – Այլ եւ զվարդապետական խումբս...
54.
362բ-3ա Կաթողիկոսի – Այլ եւ գլուխն ճշմարիտ...
55. 363աբ
Եպիսկոպոսի – Այլ եւ զարհիեպիսկոպոս գաւառիս...
56.
363բ-4ա Ընկերաց – Նա եւ զհամշիրակ դասս սրբազանիցդ...
57.
364աբ Քահանայից – Այլ եւ քահանայք եւ փակակալք սուրբ եկեղեցւոյս...
58.
364բ-5ա Քաղաքի – Այլ եւ զհոյակապ եւ զհռչակաւոր քաղաքս... առաքինութեան գործով ի
հաճոյս կամաց իւրոց. ամէն։
Զ. 365աբ
Աւրհնութիւն վերարկուի, զգեստի, վեղարի եւ փիլոնի – Աղաչեմք զքեզ, Տէ՛ր մեր Յիսուս
Քրիստոս եւ խնդրեմք առատ ողորմութենէ քումմէ... որ խոցեաց Ղունկիանոս՝ սորա մին
աչքն կոյր էր, դիպեցաւ արիւն Քրիստոսի, լուսաւորեցաւ։ Յայս բանս Գրիգոր Տաթեւացին
է ոգեալ ներհարցմանց, քանզի ընդունելի է բան նորա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
366ա
Շնորհօք եւ ողորմութեամբ [ամենա]սուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն
[Ս]րբոյ, ես՝ ամենանուաստ եւ ներգեւեալ, չարապատեհ վատագործութեամբ, եղեռնալիր
վարուց, անապաքինելի ցաւօք, կրկին մարդով ի խոր խոցելոյ, բնաչարին
արուեստականութեամբ, ինքնայօժար կամօք, ինքնին ի ծառայութիւն ախտիցն բազմազան եւ
ազգի-ազգի փորձութեամբ, բանականիս ընտրողութիւն մշտապէս, ունողութեամբ ընդ ներքոյ
նորուն նուաճելով պղծասէր կամաց Իգնատիոս վատշուէր եւ լոկ անուամբ բանի երեւեալ
սպասաւոր, բայց յոյժ ըստգտմամբ յորջորջմանս ի գործոյն հեռաւոր, ի կռփանս անձին եւ
յամօթ նախատանաց զսոյն ստանալով, զի բազում սիրով զանունն ընկալայ, ջանիւ ի գործն
ոչ մխեցայ։ Եւ եմ ես յերկրէն Չարաբերթոյ, ի գեղջէն Մեծշինու, ըստ բնական տեղւոյ
սննդեան ի ուխտն Սուրբ Երից Մանկանց սնեալ |366բ| եւ վա[ր]ժեա[լ ի ն]ախնի աթոռն
մեր եւ կաթողիկոսարան Հայոց եւ ամենայն Աղուանից Սուրբ Գանձասարս, որ այսու
ժամանակաւ գեղեցկազարդ պայծառութեամբ շքեղացեալ գոյ հոգեւորին եւ մարմնաւորին
սահմանադրութեամբ, ի ձեռն քաջ եւ առաքինասէր, ճշմարիտ հովուապետիս եւ կրկին
Լուսաւորչիս ազինս՝ խաւարաւ անգիտութեան եւ մոլոր ուղէգնացութեամբ յափն մահու
ժամանելոյ եւ իսպառ կործանելոյ։ Յարոյց Աստուած զեղջեւր փրկութեան սուրբ եւ
երջանիկ կաթողիկոս Պետրոս, որոյ ըստ արժանւոյն գովաբանութիւն եւ ցուցումն երախտեաց
ըստ անցնիւր արդիւնադրութեանց՝ թէ զի՞նչ եւ կամ հի՞ պէս վարեցաւ եւ արար բազում եւ
զանազան նորոգութիւնս կարգաց եւ կրօնից, շինուածոց եւ ապարանից, այլոց ուշիմամտաց
եւ հարստաբանից, քաջ ուսումնասիրաց թողցուք յիշատակել եւ ըստ իւրաքան|367ա|չիւրցն
արժանեաց հատո[ւցանէ] առատս գովեստից եւ միանգամայն բաւական համարեալ զառ ի
յոլովից սակս սորա ճառեցեալ վիպաբանութիւնս, յորում անդորրութեան եւ խաղաղութեան
միջոցի գրէթէ ամենայնիւ զարդարուն եւ լիալիր գերափաղփութեամբ պերճացեալ երեւիւր
աթոռս սուրբ իւրով քո որդիացեալ վարդապետականիս խմբիւք, որք աստ կան գումարեալք ի
վարժ եւ ի յիղձ փափագանաց՝ յաւէտ պարապեալք Հնոց եւ Նորոց կտակարանաց, նրբից եւ
արտաքնոց եւ քերթողութեանց արուեստից բնաւին թագաւորեալք։ Աստ է՛ր, տեսանել զսոսա
ոչ ինչ իւիք աղօտացեալ աննման համեմատութեամբ յառաջին լուսատուացն մերոց սրբոց
թարգմանչացն եւ նոցին հետեւողացն, այլ ամենեւին յար եւ նման նոյնասարաս
իմաստասիրութեամբ ի լոյս ածեալ երեւեցուցին եւ ուսուցին բազմաց զանխլացեալ (1 բառ
ջնջած) եւ զղօղեալ բանս |367բ| Աստուած ///այնոց գլուխ [առ]աջնորդ լեալ մեծ
վարժապետս Անդրէաս, որ է սա տեղեաւ Ջուղայեցի, ի մեծ մայրաքաղաքէն եւ թագաւորանիստ
արքայակերտէն Շօշայ, որ այժմ ասի ըՍպահան, որոյ ըստ տուեցելոյն սմա իմաստութեանն
յԱստուծոյ լեալ դպրապետ, ուսուցանէ յոլովից զարհե[ս]տս իմաստից, միայն իմ
չուառակիս անհաղորդ եւ ծարաւի ի նմանէ գտանելով, վասն ծուլութեան եւ պղերգութեանս
իմ։ Իսկ ի ժամանակիս յայսմիկ, յորում այս ամենայն այսպէս կարգաւորեալ հաստատիւր,
եկեալ մեծ րաբունապետն Ոհան ի սուրբ ուխտէն Տաթեւոյ եւ սա է սեփհական եւ բնիկ
Տաթեւացի, որ է սա ի մէջ բանասիրաց արեգակն, բազում օգտութիւնս հասոյց անձանձրոյթ
ուսուցանելովն աշակերտելոց անձանց, մանաւանդ վարժապետիս մերոյ՝ Անդրեաս
վարդապետիս։ Եւ սա մեծ վարդապետս մեր՝ Ոհան բերեալ, |368ա| ընդ իւր զօրինակ գրոցն
/// ճա/// որ է արարեալ մեծի քերթողահօրն [Մովսիս]ի Խորենացւոյ, որ զանունն մի ///
լուեալ, բայց զինքն տեսեալ ոչ բնաւ, զի էր բնաւին անհետացեալ ի մերայինս ազգաց։ Եւ
իմ տեսեալ զայն վատշուէրս անձին, սիրալիր տենչմամբ առեալ գաղափարեցի եւ գրեցի
իմովս տխեղծ մատամբ եւ խազրացեալ անարհեստ եւ վատերանգ գրչագրութեամբ, անհմուտ
գոլով այսմ գործառնութեան, բայց զփափագ սրտիս միայն կամելով լնանել, յօժարեցի, քան
զկար ձեռնարկել սակս օրինակի։ Եւ եղեւ թիւ աւարտման սորա յամի հազարերորդի
հարիւրորդի տասն թիւ յաւելուածի (1661), ի վերադիտողութեան սուրբ եւ երջանկափառ
մեծ հայրապետին Պետրոսի Խաչենեցւոյ եւ ի թագաւորութեան թուրքաց Պարսից շահ Աբասի
Փոքու, եւ գրեալ եդաք ընդ սմին զբանս իմաստասիրացն, զսահմանս ժողովեալս եւ
կարգեալս ընդ|368բ| /// [Դ]աւթի Անյաղթ փիլիսո[փայի] /// զՆախերգանս եւ
զԱւրհնութիւնս եւ ի զբօսանս անձանց մերոց եւ յետ [իւր]ում Տէր տացէ ժառանգել, բայց
զ[ե]րեսս ի գետին խոնարհեցուցեալ ժտեմք եւ աղաչեմք կողկողագին պաղատանօք եւ
մոխրամած դիմօք զընթերցողդ եւ զգաղափարօղսդ եւ կամ հարեւանցի իմն զսա տեսանօղսդ եւ
վայելօղսդ, զի միով ողորմայիւ եւ լիաբերան ձայնիւ յիշեցի՛ք զհոգիս հանգուցեալ առ
Քրիստոս մեծ պապն իմ՝ Հանճանն, եւ հօրեղբարքն՝ տեր Ովհանէսն, Մելքոնն, Քրիստոս
արժանի արասցէ իւր տեսութեանն. ամէն։ Դարձեալ մաղթեմք յիշատակել ի մշտանուէր աղօթս
ձեր զհայրն իմ՝ տէր Սարգիսն, եւ զմայրն իմ՝ Սալվարն, եւ եղբարքս՝ զՍէվումն եւ
զՄանուչարն, զՍիմէոն սարկաւագն, զՊալասանն, զոր Տէր Աստուած լիցի սոցա սատար եւ
ոստիկան [եւ] պահե[սց]է զամենայն |369ա| (1 տող) ///լ զկեանս իւրեանց հա///ոյս
կ///. ամէն։ Ընդ որս եւ զբազմավէր Իգն[ատիոս] տառապեալս հայցեմ յիշատակել
[հան]դերձ սիրելի եւ աչաց լոյս եղբարբքս՝ զտէր Ոհանէսս, զՆիկողայոսս, զՈհանէս վարդապետս,
զտէր Պետրոսս, զտէր Մկրտիչս եւ եւս զհոգեւոր հարքս մեր (2-3 բառ եղծած) զԵղիայ
պարոնտէրս, զԱստուածատուր պարոնտէրս, զՅա[կո]բ պարոնտէրս եւ զտէր Թաթէոսս եւ եւս
սիրելի եղբարքս՝ զտեր Ոհանեսս, զտէր Մելքիսէթս, զտէր Անտոնս եւ զտէր Բարսեղս, զոր
Տէր Աստուած պահեսցէ զսոսա անսասան. ամէն։ [Եւ] դուք՝ յիշօղք սոցա, յիշեալ լիջիք ի
Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ՝ յաւրհնելոյն յաւիտեանս. ամէն։ Հայր մեր, որ յերկինս,
սուրբ եղիցի ա[նուն քո] (չշարունակած)։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «Հմր 3446», պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ, 82/3446, ՌՃԺ. – 1661, Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 101-102։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
369ա՝ «Աաաաջաջ»։
3447
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ
ՄԱՀՄԷՏԻ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
26։ ՊՐԱԿ՝ Է-Թ×12 (Թ 2)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ մահիկ,
բուսական։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,8×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9×5,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝
5ա)։ ՏՈՂ՝ 16։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն
թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն եւ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն
կազմաստառի (Ա, Դ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին աղտոտուածութեան հետքեր, թ. 13ը պոկուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-26բ
Պատմութիւն ծննդեան եւ սննդեան արբանեկի նեռան Մահմէտի թագաւորին – Աստանաւր կամ
եղեւ ինձ դարձեալ երրորդ անգամ... եւ անդ ցուցեալ նմայ զպատուական խաչն /// (վջ.)։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ», «Հմր 99թ»՝ ջնջած, «83բ/3447», «ԺԷ., Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 102։
3448
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԵ. դար
ԳՐԻՉ՝
Յովհան։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Ստեփաննոս։
ԹԵՐԹ՝
202+1 (կրկն.՝ թ. 155). չգրուած՝ 189ա-90բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԵ×16 (Ա 14, Ը, ԺԱ 11, Ժ 12,
ԺԲ 6, ԺԳ չիք, ԺԴ 18, ԺԵ 5)+14։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,8×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն (11,2×7)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ` 67ա)։ ՏՈՂ՝ 20։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ.
մէջքը, փեղկերի հիմնամասերը եւ անկիւնները՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ.
աստառը՝ վարդագոյն թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն եւ սպիտակ
չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի (Ա, Դ)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 1ա։ Ճակատազարդ՝ 111ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, խաչ, թռչուն։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին խոնաւութեան, աղտոտուածութեան հետքեր, ցեցի անցքեր,
խոնաւութիւնից բազմաթիւ էջեր վնասուած, մաշուած, եզրերը թափուած, գրադաշտը
գունափոխուած, թ. 23ի լս-ից 1 սմ-ի չափ կտրած-հանած, թ. 137ի ստ. մասում պատռած,
ընդմէջ թ. 159-60ի 15, 165-6ի գրեթէ 16 թերթ (ԺԳ. պրակը) ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1.
1ա-110բ Դաւթի փիլիսոփայի Յաղագս սահմանաց իմաստասիրութեան
Տե՛ս
ձեռ. 464, 95ա-149բ։ Նխերգ./1ա-4ա։ ա/4ա-13ա։ բ/13ա-7բ։ գ/17բ-24ա։ դ/24ա-33ա։
ե/33ա-7բ։ զ/37բ-42բ։ է/42բ-5ա։ ը/45ա-50ա։ թ/50ա-3բ։ ժ/53բ-62ա։ ժա/62ա-7ա։
ժբ/67ա-72բ։ ժգ/72բ-7ա։ ժդ/77ա-8բ։ ժե/78բ-82բ։ ժզ/82բ-6ա։ ժէ/86ա-93ա։ ժը/93բ-7ա։
ժթ/97ա-103ա։ ի/103ա-6ա։ իա/106ա-10բ (Արդ, ըզգիտնական զօրութիւնս զարդ /// վջ.)։
Տե՛ս
Դաւթի Անյաղթ փիլիսոփայի, Մատենագրութիւնք եւ թուղթ Գիւտայ կաթողիկոսի առ Դաւիթ,
Վենետիկ, 1932, էջ 26-120։
2.
111ա-31ա Դաւթի Անյաղթ ֆիլիսոֆայի ներբողեան ի սուրբ խաչն աստուածընկալ –
Բարձրացուցէ՛ք, զՏէ՛ր Աստուած մեր՝ մարգարէն ձայնէ... եւ պատուական սուրբ նշանիւս
ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեան։
Տե՛ս
նոյն տեղում, էջ 9-25։
3.
132բ-65բ Սահմանք իմաստասիրին Թաւթի. Սահմանք իմաստասիրական իբր հարցմամբ («Ա-Ք»)
– Զի՞նչ Աստուած. Աստուած վսեմական եւ ինքնաբուն գոյութիւն... Քաջ է ոգի բացարձակ
ի հողեղէն մարմնոյ ըստ ինքեան գոլով բարի։
Բ. 1.
166ա-8բ Յոհաննիսի Րաբուն Եզընկացոյ ի խնդ[ի]ր գրոյ ուսումնասէր եւ բարեպաշտ
իշխանին ասացի բան, ինչ յիշատակ սիրուց եւ ա///(ջնջուած). Յաղագս երկնի եւ զարդուց
նորին («ՅՈՀԱՆԻՍԻ ԲԱՆ ՅԱՂԱԳՍ ԵՐԿՆԻ Ի ԽՆԴՐՈ ԻՇԽԱՆԻՆ ՀԱՅՈՑ ԱՊԼՈՑ ԱՆՈՒՆ») –
Յամենահրաշ գործ Արարչին, որ գոյացան, / մեծ եւ ահեղ սքանչելիք ներգործեցան... եւ
մեզ յանցնիւրս ժամանակաց պատճառ յիշման։
2.
168բ-88բ Նորին յաղագս երկնի – Այն որ յառաջ քեզ ճառեցան բանք նախնական, / յաղագս
երկուց տրամագծիցն անկիւնական... Երգեմ ըզփառս անզրաւական։ Հայր Տեառն մերոյ
Յիսուսի Քրիստոսի, որ գոյացուցեր... անհասանելոյ եղականի բնութեանս զքո բերելով։
Գ.
191ա-202բ [Քարոզ] Ի բանն, որ ասէ` Քանզի ճանաչելն զքեզ բաւանդակ արդարութիւն է,
եւ գիտելն՝ զաւրութիւն, քո արմատ անմահութիւն է – Է Աստուած ամէնայզօր, ամէնիմաստ,
ամենաբարի... եւ նորա վիրօքն բժշկեցաք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
25բ
կարմրով, ստ. լս. Գրիչ չկա, որ աղէկ գրի։
54բ
կարմրով, ստ. լս. Աւա՛ղ, որ գրիչ չունիմ, |55ա| որ այլ աղէկ գրէի։
60բ
կարմրով, ստ. լս. Ի կերակրոյս հալմանե առեալ եմ, շոգն ի |61ա| գլուխս եւ
զգայարանքս ծանրացեր, քունս խիստ կու նեղէ։
76ա ստ.
լս. Գրիչս լաւ չէ։
131ա
Դարձեալ կատարեցաւ ներբողեալ ճառս խոստովանական դաւանիւք պատմագրաբար ի դէմս
ամենազօր աստուածային գայիսոն խաչին, ճարտասանական ստորոգութեամբ՝ մեծ եւ հռչակաւոր
ֆիլիսոփային Դաւիթ՝ ի ձեռն իմս Յովհան անհմտութեան, զՎարդան [օ]րինակատու յիշել ի
բարի պահանջեմ։
140բ
կարմրով Զմեծազարմ րաբունին զՈվհաննէս՝ մականուն Սամաղար, յիշեցէ՛ք յաղաւթս ձեր,
ո՛վ սուրբ մանկունք, ընդրեալք եկեղեցոյ, ոյք կարդայք զգրեալս եւ զգրագիրս, բարի
մտաւք յիշեցէ՛ք։ |141ա| Ե///ին եւ միայն հզաւրն ամէն[իմ]աստն եւ ամէնարուեստնն,
ամէնազաւրն եւ ամենակալն, էացուցանողն եւ միշտ պարունակողն, կենդանարարն եւ միայն
բարէգործն, գերագոյն շնորհաց բաշխողն յոգեղեղէն կենդանեաց, լոյսերամիցն եւ
յոգեղինացս սեռից երկրորդ բանականացս կատարելոցն եւ փափաքողացս ճշմարիտ
երանութեանն եւ անճառ խոստացեալ բարեացն անզրաւ ուրախութեանցն եւ արդարութեան
պսակացն յաջողողն, բաւականացուցանողն, հաւատարմացուցանողն եւ ժառանգեցուցանողն։
Ամենասուրբ Երրորդութիւն, համագոյ աստուածութիւն, աւրհ[ն]եալ, յանճառ մեծութեանն
եւ յանհասանելի բարձրութեանն իւրում ի սրբութէնէ իւրմէ. ամէն։ Նոյն բարեգութն
ճշմարիտն Աստուած գթայ եւ լուսաւորէ զհոգի եւ զմիտս Յովաննէս վարդապետին։ Նոյն
նորոգագործն, յօրինաւղն եւ նախախնամողն բոլորից գոյիցս սակաւ աշխատողիս հոգոյս իւր
բազում ող[որմ]ութեամբն գթասցի. ամէն, |լս.| ընդ աստուածաբան վարդապետացն
դասաւորեսցէ, եւս առաւել՝ զՄխիթար վարդապէտ։ |141բ| Ճշմարիտ երանութեան փափագողք,
աստուածային մնացական բարեացն խնդրողք եւ իմաստութեան բանի սիրողք, ոյք հանդիպիք
այսմ Սահմանք գրոց՝ կարդալով կամ աւրինակելով, բարի մտաւք յարտասուելոյ ժամն մեր
յանցանացն եւ մեղացն թողութիւն հայցեցէ՛ք ի բարերարէն՝ Յովաննէս վարդապէտին,
Մխիթար վարդապէտին եւ նախնեաց նոցին եւ աշակերտիս սուրբ վարդապետացս, սուրբ գրոցս
եւ ճշմարիտ բանի խնդրողիս՝ Ստեփաննոսիս, նոյն բարի մտաւք յանցանացն եւ մեղացն իմոց
թողութիւն հայցեցէ՛ք։ Ի կարդալոյ, յաղաւթելոյ ժամն եւ յարտասուելոյ խնդրեցէ՛ք
զբարոյն յաջողիլն մեզ, նոյն բարերարն Աստուած զիւր խօստացեալ յաջողեսցէ զբարիսն
ձեզ՝ խնդրողացդ եւ մեզ՝ փափաքողացս, պարգեւատուն աւրհնեալ յաւիտ<իտ>ենից
յաւիտեանս. ամէն։ |լս.| ԶՍտեփաննոսս բարի մտաց յիշեա՛յ ի բարի։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ, Հմր 62»՝ ջնջած, «84/3448», «ԺԳ. եւ ԺԶ., Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 103։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
143բ՝ «Քեզ աղաչեմ, օվ Տիրայծին, Տիրայմայր», 144բ ստ. լս.՝ «Դրախտն ուն, օվ որ
քեզ մուտ ունի, յուսմե ու պայծառ զոր քակարի ք/// լուռ», 145ա՝ «Գապրել հրըշտտակըն
քեզ բերաւ, ողճոյնորեաց հոկէորն աւրհն Աստուածայծին յարկամեիդ բնակայց, որ
մեինածայ եղերք ի մայր Աստուածածին», 165բ՝ «Ատ ել զայս եւ բաժանի բնութիւն ի
բնութեանց, իսկ բնութիւն ի վերայ տեսական տեսակի աւարտադրի», 189ա՝ «Փոխման
Աստուածածին գիշերի հսկումն է անի ատեան առաւատու, աւրհնութիւն այսար ժղաիւր
սարաք», 190բ՝ «Յիշատակ է Ոհան պարոնտէրին, Հայր»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
190ա՝ հրեշտակ, աղաւնի։
3449
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՍՊԱՀԱՆ
ՌՁԴ. – 1635
ԳՐԻՉ՝
Յակոբ Երզնկացի։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Միքայէլ Ջուղայեցի։
ԹԵՐԹ՝
409 (վր. լս. հետագայի էջակալում՝ 3-41, որ է՝ 1ա-20ա, իգ-ճէ, որ է՝ 21ա-53ա).
չգրուած՝ 146բ-9բ, 185բ, 379բ-83բ, 391բ-2ա։ ՊՐԱԿ՝ 1-13×12 (1՝ 10, 9՝ 11, 13՝
8)+ԺԲ-ԺԴ×12+Ա-ԺԷ×12 (ԺԳ 10, ԺԷ 14)+20։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ երեքնուկ, եռամահիկ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,7×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(10×6,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 240ա)։ ՏՈՂ՝ 22։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ մոմլաթ. մէջքը, փեղկերի
հիմնամասերը եւ անկիւնները՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն
թուղթ (1950ականների). լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ վարդագոյն եւ
սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի (պհպ. Ա, Դ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ թափուած, կեղտոտուած. գրադաշտը
խոնաւութիւնից փոքր-ինչ գունափոխուած, թերթերին զանազան հետքեր, սկ-ից անորոշ
քանակի թերթեր թափուած, թ. 151-2ի վր. աջ անկիւնը պատռած, թ. 409ը հիմքից մասամբ
պոկուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-22բ [Լուծմունք Ներածութեանն Պորփիւրի]
1. 1ա-2բ
[Յաղագս սեռի] – (սկ.) /// Ի Հերակլեա բացորոշելով եւ յայլոցն մեկնեցան։ Լծ. Ի
Հերակլեա տեսակքն բացորոշեցան եւ ըստ բազմութեան անձանց մեկնեցան... եւ կամ ձեւն
հարցանէ, երկայն, խարտեաշ, ճակատ եւ այլն։
2. 2բ-6բ
Յաղագս տեսակի – Տեսակ ասի եւ ի վերայ իւրաքանչիւր կերպիւ...։ Լծ. Տեսակ ասի,
մարդ, ձի ասէ... եւ բոլորն այլոցն, որ է անհատիցն։
3.
6բ-11ա Յաղագս տարբերութեանն – Տարբերութիւն հասարակ եւ յատկապէս եւ յատկեղ
ասասցի...։ Լծ. Թւի, թէ այս սահմանս իւր է Պորփիւրի... եւ ոչ յատուկն ձիոյն
գոյացուցանէ զնայ։
4. 11բ
Յաղագս յակակի [=յատկի] է բանս – Զյատուկն բաժանեն քառակի։ Լծ. Դ. ցեղ, որ
միայնում տեսակի... այլ զի բնութեամբ ունի, ծիծաղական ասեմք։
5.
11բ-2ա Յաղագս պատահմանն – Եւ որ ոչ են այսպէս։ Լծ. Սահմանեն այսպէս... եւ զինչ
յատուկ իւրաքանչիւր առանձինն, Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
6.
12ա-22բ Կրկին լուծմունք. Սկիզբն դնէ ի մեկնչէն, ի հետեւ գա կարգաւ – Ելոյր
հարկաւորի։ Լծ. Նախ եթէ լուր է սա հարկաւոր... եւ ի վերայ բազմաց ամենեքեան
ճշմարիտ են։
Բ.
23ա-35ա [Մեկնութիւն ի] Սահմանք ասացեալ ի [Դ]աւթէ [փիլիսոփայէ]
Տե՛ս
ձեռ. 55, 396ա-405բ։ ա/23աբ։ բ/23բ-4ա։ գ/24ա-35ա։
Գ.
35ա-6ա Ոմանք զչարն անեղ ասացին եւ բնութիւն ունողացն գրեցին, եւ յԱստուծոյ ասացին
ազդել ի սիրտս մարդկան զչարն՝ որպէս զբարին, վասն այսորիկ հարկ եղեւ իմաստասիրին
Դաւթի, որ ցուցանէ, թէ ոչ է անեղ եւ ոչ բնութիւն եւ ոչ հարկ մարդոյ, եւ ոչ
յԱստուծոյ տուեալ մարդկան – Ամենայն չար տանջելի, այսինքն` չարն սատանայ է... եւ
ընդ բանբասանօք՝ որպէս սատանայ։
Դ.
36ա-45բ Ներածութիւն Պորփիւրի գրոց նախերգանս – Պորփիւրիոս եւ յԱմղիքոս եւ
Քրիսաւորի է ընկերք եւ աշակերտակիցք էին յԱթէնս, աշակերտք Պղատոնի... ենթակայն է
պարունակեալ ի մարմինն կաչաղակն, եւ Քրիստոսի փառք յօիտեանս. ամէն։
Ե.
46ա-92բ, 108ա-46ա [Բանք Արիստոտելի]
1.
46ա-84ա Ստորոգութիւն Արիստոտէլի. Նախերգան
Տե՛ս
ձեռ. 1931, 100բ-12բ։ 1/46ա-57ա։ 2/57ա-62ա։ 3/62ա-9ա։ 4/69ա-75բ։ 5/75բ-6ա։
6/76ա-9բ։ 7/79բ-80ա։ 8/80ա-1ա։ 9/82բ-3բ։
Ունի՝
– 81ա-2բ
Յաղագս շարժութեանց – Լինել, որ ծնանի, ապականել, որպէս մեռնի... այլայլութիւն ոչ
ունի ներհակ, վասն այն յորակն տո՛ւր։
2.
84ա-92բ Վասն գոյացութեանց ի Ժ. Ստորոգութեանց [Արիստոտէլի] գրոց համառօտ բանք –
Հոմանունք, ասին, որոց անուանք միայն հասարակ...
ա. 85աբ
Վասն գոյացութեան – Առաջին, որ ոչ զենթակայէ ումեմնէ ասի... որ է ջերմն եւ
բարէբաստիկ գոյացութիւն։
բ.
85բ-6ա Վասն քանակի – Զոր է ինչ, որ տարորոշէ... թերեւս ասացէ ոք։
գ.
86ա-7ա Վասն առնչի – Զոր ինչ ինքեանք են եւ այլոց գոլ ասին... զոր ամենայն անուն
զիւր գոյացութիւնն նշանակէ։
դ.
87ա-8ա Յաղագս հարկի – Որոց ասին սպիտակ... եւ զամենայն ինչ, որ սեռիւ իմանամք։
ե. 88ա
Վասն առնելոյ եւ կրելոյ – Զոր ունին եւ ներհակութիւն... զոր եւ աստ ցուցանի
հակակայք։
զ.
88ա-9ա Վասն հակակայից – Նստի, ոչ նստի կոյր... այսպէս գոյ եւ սեռին անունն։
է. 89ա
Վասն նախադրութեան – Զի որ իրիցագոյն է, աւելի ասէ ունել զժամանակն... որ
ծանուցանի մեզ զգայութեամբք։
ը. 89աբ
Վասն համանգամայնցն – Զոր են պարզաբար եւ իսկագոյնք եւ տիրապէս... եւ ի միոյն ա՛ռ
մի, ա՛ռ երկու։
թ. 89բ-90ա
Վասն շարժմանց, որք են Զ. – Լինելութիւն, ապականութիւն, աճելութիւն, նուազութիւն,
այլայլութիւն... այսպէս եւ ի վերայ ամենեցուն գոլ։
ժ. 90աբ
Վասն ունելոյ – Զոր ասի զանազան, ապա գոլ ունակութիւն... որ ունի զամենայն բանիւ
զօրութեամբ իւրով ի փառս իւր։
ժա. 90բ-2բ
Վասն ցուցանելոյ զոմանս իմաստասիրութեան գործն թվով Զ. – Առաջինն է գիտութիւն
գոյիցն... սոքա անբան մասինն են, եւ այլքն՝ բանականին։
3.
108ա-34ա Նախերգ Յաղագս Պերի արմենիաս՝ հոռոմ լեզու, եւ հայերէն՝ Յաղագս
մեկնութեան
Տե՛ս
ձեռ. 1931, 112բ-20ա։ 1/108ա-10ա։ 2/110ա-1ա։ 3/111ա-2բ։ 4/112բ-34ա։
4.
134ա-43բ Նախերգան Յաղագս աշխարհաց՝ Արիստոտէլի – Աղէքսանդր թագաւոր որդի էր
բնութեամբ Սոփրոնիսկոսի գոռոզին... իսկ մակացիքն, այսինքն՝ որ ի ձի են հեծեալ եւ
զրեհեալ ճակատին։
Տե՛ս
ձեռ. 1931, 120ա-4ա։
5.
144ա-6ա Արիստոտէլի Յաղագս Առաքինութեան գրոց նախերգան – Ի խնդրոյ Աղէքսանդր
թագաւորի պատմութիւնն արարեալ վասն աշխարհի... եւ այլ զամենայն ազգ գեղեցկութիւն
սիրէ. եւ այլն։ Եւ Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Տե՛ս
ձեռ. 1931, 124աբ։
Զ.
92բ-107բ Անուամբ Աստուծոյ Գիրք ի վերայ բնութեան հանրական եւ մասնական քահանայի
ումեմն, աշխատեալ Իշաւխ, անուն Յեսու – Խնդիր վասն բնութեան այսպիսի արասցուք։
Յորժամ գոյացոյց Աստուած զէսս յոչէից... ոչ կարէ հասու լինել։
Տե՛ս
Իշօխ, Գիրք ի վերայ բնութեան, աշխ. Ս. Վարդանեանի, Երեւան, 1979, էջ 76-105,
ձեռագիր՝ f։
Է.
150ա-85բ Վասն բառի եւ վասն բանի։ Այս են մուտք Քերականիս, որ ի Դիոնէսիոսէ սորին
գտօղէ են եդեալ գլուխս թվով Ը. – Պաւղ, որ է բառ, եւ ոս, բառ է, եւ ասելով Պաւղոս՝
այս է բան...
1.
150բ-2ա Վասն բանի – Եւ զի՞նչ է բանս, է բանս... կենցաղակիցք ի հրոյ, ի ջրոյ, ի
հողոյ եւ ի յօդոյ։
2.
152ա-3ա Վասն անուան – Նա եւ ձկտին մասունք բանիս... զոր կապեալ է ընդ
գոյացութեամբ։
3.
153ա-7բ Վասն բայի եւ վասն որակի – Որակ եւ բայս, որ ունի մասունք Թ... թէ չափել
զբանս եւ զիմաստս անկշռելիս։
4.
157բ-60ա Վասն լծորդի եւ քանակի – Զի լծորդքս լինին թուովք շաղկապեալք առ
յիրեարս... եւ յայլսն մտանել դիւրօ։
5.
160ա-2ա Վասն ընդունելութեան եւ վասն հնագիտութեան եւ վասն տառնչի, որ են լծորդք –
Ընդունելութեանս ասէ, թէ սայ բառ է... եւ աստի ընդունի դէմ յարեւելս զնորայն
չափեալսն։
6. 162ա-5ա
Վասն ստուգաբանութեան գիւտի եւ վասն յօդի եւ վասն դերանուան, որ են լծորդք –
Ստուգաբանութեան գիւտ ասէ զփաղառութեանց լուծումն... տե՛ս, որ առինչ ունի եւ զսոյն
միտս։
7.
165ա-8ա Վասն համեմատութեան, տեղեկութեան եւ վասն նախադրութեան եւ վասն մակբայի եւ
վասն ուրին – Որք են լծորդք միմեանց եւ նշանակիչք գոյից եւ ստուգիչք... զայս
կոչեցին մակբայ։
8.
168ա-75բ Վասն որ ասէ դատումն քերդածաց, որ լաւ եւ վասն շաղկապի եւ վասն ոս ասէ
առնել, որ են կցորդք – Սոքա եւ դատումն քերդածաց լաւ քան զամենայնս...
9.
175բ-81բ Վասն անուանն Ե. մասանց – Զորմէ խօսեցաւ Պորփիւրի եւ այլաբանեաց
զանուն... ուստի սկսան, որում փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ։
10.
181բ-2բ Վասն տառի եւ վասն բառի, որ ի գրոց Արիստոտէլի Մեկնութիւն քերականիս –
Քանզի տառք նախինք, քան զտրամագիծս են դասիւ... քանզի անկար է լինել իմացումն
առանց էակին մտածութեան։
11.
182բ-3ա Յաղագս բանին մեկնութեան, որ յԱրիստոտելէ – Բան է ձայն նշանական, զոր
զմասանց իմն նշանակէ զմարդ... ոչ կարէր եղանիլ իւրաքանչիւրն ի հարկէն էակին։
12.
183ա-4բ Վասն անուան ի սոյն գրոց Արիստոտէլի – Զոր ասէ Քրիստոսն, զի է իմն,
զումեմնէ... զոր առանց ամանակի եւ մասանց ոչինչ նշանակէ՝ ճշմարիտ կամ սուտ։
13.
184բ-5ա Վասն բայի, որ նշանակի ամանակի – Եւ զայլոց ասացեալս զանցեալսն եւ
զներկայն եւ զգալոցն... զոր բաժանեալ է առ զանազան գոյացութիւնսն եւ ի
պատահմունքն։
Ը.
186ա-378ա [Լուծմունք Յովհաննու Որոտնեցւոյ]
1.
186ա-271բ Եռամեծին Յոհաննու Որոտնեցու հայոց փիլիսոփա[յ]ի եւ վարժապետի հաւաքումն
համառօտ վերլուծութեան Ստորոգութեանցն Առիստոտելի
Տե՛ս
ձեռ. 1648, 4ա-85բ։ Նխ./186ա-95բ։ ա/195բ-204բ։ բ/204բ-16բ (սկ. տարբեր՝ Իսկ
քանակն զի նախադաս եղեւ որակին...)։ գ/216բ-26ա։ դ/226ա-39ա։ ե/239աբ։ զ/239բ-57բ։
է/257բ-62ա։ ը/262ա-5բ։ թ/265բ-8բ։ ժ/269ա-71բ։
2.
271բ-378ա Նորին Յոհաննու Որոտնեցոյ Համառաւտ լուծմունք Պերի արմէնիաս գրոցն
Տե՛ս
ձեռ. 1648, 85բ-179բ։ Նխդր./271բ-80բ։ ա/280բ-5բ։ բ/285բ-9ա։ գ/289ա-378ա։ Յիշ./չիք։
Թ.
384ա-409ա Դաւթի փիլիսոփայի Ներգինացոյ յԱռաջաբանութիւն [Լուծմունք] Սահմանաց
իմաստասիրութեան – [Որք] տենչան բանից։ Լծ. Ըստ այսմ աւրինակի թէ ոչ որպէս դուք
կարծէք ոչ գոլ իմաստութիւն... եւ միմեամբք ապա կարեն կեալ, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ
մերոյ փառք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
ձեռ. 621, 332ա-40ա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
146ա
Յակոբ գրիչս յիշեցէ՛ք, ո՛վ եղբարք, յիշեալ լիջիք միւսանգամ գալստեանն Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ։
378բ
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ
յաւիտեանս։ Շնորհիւ Տեառն սկսայ եւ ողորմութեամբ նորին կատարեցի զգիրքս, որ կոչի
(անունը չգրուած, տեղը բաց), ընդ հովանեաւ Սուրբ Սարգսի զաւրավարին եւ որդոյ նորա՝
Մարտիրոսին, ի մեծ թուականիս հայոց ի ՌՁԴ. (1635), ի հայրապետութեան տեառն
Էջմիածնայ տէր Փիլիպպոսի ամենայն հայոց, եւ առաջնորդութեան Շօշ քաղաքի, որ կոչի
ըՍպահան, սրբազան վարդապետին՝ տէր Խաչատուրին։ Արդ, գրեցաւ սա ձեռամբ անարժան եւ
մեղսամած եւ փծուն գրչի՝ Ե[ր]զնկացի Յակոբ դպրի։ Արդ, աղաչեմ զամենեսեանսդ, զի որք
հանդիպիք տեսութեան գրոցս կարդալով կամ յօրինակելով եւ կամ հարեւանցի տեսանելով,
յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զըստացող գրոցս Ջուղայեցի զխոճայ Միքայէլն եւ
զծնօղսն իւր՝ զխոճայ Խենրին եւ զմայրն իւր՝ զՓերսաբերն, եւ առ Աստուած հանգուցեալ
եղբայրքն իւր՝ զՄխիթարն, զԹումանն եւ զքոյրն իւր՝ զ|379ա| Սուլթանխանն, եւ զկողակիցն
իւր՝ զԱննան, եւ զամենայն արեան մերձաւորսն իւր, որ ստացաւ սայ ի հալալ ընչից եւ
յարդեանց եւ եդ յիշատակ զայս գիրքս ի ձեռն տէր Յակոբ սրբայկրօն հաբեղային, եւ
Աստուած զյիշողդ յիշէ ի միւսանգամ գալուստն Քրիստոսի. ամէն։ Հայր մեր, որ յերկինս,
սուրբ եղիցի։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 610-611, Հմր 896։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 409բ
(1706 թ., նոտրգիր) Տէ՛ր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, ողորմեա՛ սորա ստացողի Գրիգորի
(կապգրով) ծնողացն, որ ստացաւ իւր հալար ընչիցն Դ. ղուռուշ ի վայելումն
ընդերցողացն։ Ով ոք կարդայ կամ օրինակի, մէկ բերան Աստուած ողորմի ասէ, որ եւ
ողորմեսցի Տէր Աստուած ըստ մեծի ողորմութեան իւրում, թվին ՌՃԾ. եւ Ե.ին (1706),
ամսեանն Մայիս Ժ. եւ մէկին (11). ամէն։ Հա՛յր մեր, որ։
2. 409ա
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Զգրելիս, ո՛վ բարեմիտ ընթերցողք, յիշել կամիսջիք եւ ոչ միայն
զիս, այլեւ զայլոց, որ մոլորեալ շրջին (1 բառ եղծած), որպէս զմին ծառայ եւ եղբայր
ձեր (2-3 բառ եղծած) Գրիգոր վարդապետ։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
82բ, 408բ սեւ թանաքով ուղղանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՅԵՍԱԻ / ՎԱՐԴԱՊԵՏ / ՌՃԿԳ.
(1714)»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «Խ. վարդապետ, Հմր 95»՝ ջնջած, «85/3449», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»,
409բ՝ «814, Հմր 2/4»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, ժողոված
1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 103-104։
3450
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԸ. դար
ԳՐԻՉ՝
Մկրտիչ կր.։
ԹԵՐԹ՝
138+1 (կրկն.՝ թ. 32)։ ՊՐԱԿ՝ Ե-Ի×12 (Ե 13, Զ, Ը, ԺԱ-ԺԲ 10, Է, Թ 11, ԺԳ-ԺԶ՝ չիք,
ԺԷ 5, Ի 9)+14։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(11×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 33ա)։ ՏՈՂ՝ 22-23։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի՝ դռնակով. ստ. եւ վր. եզրերը՝ վարդագոյն մոմլաթ. մէջքը՝ կապոյտ կտաւ.
միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ,
մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը նորոգուած հին կազմի Ա. եւ Բ. փեղկերի, դռնակի կաշւով, գրադաշտը
խոնաւութիւնից գունափոխուած, թերթերը մաշուած, որի հետեւանքով գիրը հաճախ
անընթեռնելի, սկզբից, տարբեր թերթերի միջեւ անորոշ քանակի թերթեր թափուած, թ. 134ը
սխալ տեղադրուած, կարդալ՝ թ. 135, 134, 136։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-66բ [Բառք քերթողականք] – (սկ.) ///ի կր[կիա – ի ձի]ընթաց, իմաստակ – սուտ իմաստուն
է, իղձ – ցանկութին կամ փափուկ, ի մակագոյն – երկրագոյն... Քողիցնօղ – դասապետ,
քօշ – վայրի ղօչ, ֆրէր – եղբայր։
Ծնթ.
Բառք քերթողականք եւ Երեմիա Մեղրեցւոյ Բառգիրք հայոց բառարանների առնչութիւնների
մասին մանրամասն տե՛ս Հ. Ամալեան, Միջնադարեան Հայաստանի բառարանագրական
հուշարձանները (V-XV դդ.), Երեւան, 1966, էջ 82-88, նոյն գրքի՝ (XVI-XVII դդ.),
Երեւան, 1971, էջ 306, նաեւ Բառգիրք հայոց, աշխ. Հ. Ամալեանի, Երեւան, 1975, էջ
1-340։
Բ.
67ա-79բ Հանդէս [բանա]ստեղծաց. փաղանունաբար ստորոգիլ սակս նորավարժիցն բառ
գեղչուկ – Աստուածազան, աստուածասքանչ, աստուածազգեաց, աստուածասէր... վավաշոտ,
լկտի, ծանակ, հերատու/// ափրոտ իւրեանք։
Տե՛ս Հ.
Ամալեան, Միջնադարեան Հայաստանի բառարանագրական հուշարձանները (V-XV դդ.), էջ
123-132։
Գ.
80ա-1բ ԺԸ. Վասն աղօթից – (սկ.) /// իմոյ յիշատակ մինչեւ ես գամ, զի աղօթքն խօսք է
ընդ Աստուած... որ իւր շնորհօք թողու զմեղս Աստուծոյ պարգեւս, որ է աւրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն։
Դ.
82ա-100ա [Խրատք]
1.
82ա-7բ ԺԹ. Խրատ կրօնաւորաց, թէ զինչ հարկաւոր է յանապատ բնակողացն եւ զինչ
պիտանացու, Գրիգորի եռամեծի, քաջ հռետորի, վարդապետի ասացեալ – Ասեմք նախ, եթէ այն
է հարկաւոր, առանց որոյ կեալ ոչ է... ո՛վ որդեակ, այլոց ողորմիս, ինձ ընդէր ոչ
ողորմիս, որ ընդ քեզ /// (վջ.)։
Ծնթ.
Տաթեւացու Ձմեռան հտ.ի տարբեր քարոզների խմբագրական տարբերակն է։
2.
88ա-93բ Ի. Գրիգորի Նարեկացոյ խրատ յոգէշահ վասն աղօթից – Յորժամ հոգեւոր փողն
հարկանի, եւ դու արթնանաս... եւ աներկիւղ ննջես. ի փառս նորա, որ է օրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն։
3.
93բ-100ա ԻԱ. Յովհաննու վարդապետին Գառնեցոյ – Աստանաւր պիտոյ է մեզ ողբ
հառաչանաց... որ գայցեն ի վերայ նորա։
Ե.
100ա-3բ, 128ա-31բ [Ի Հարանց վարուց]
1.
100ա-3բ ԻԲ. Ի հարանց վարուց խօսք սուրբ հարցն ի շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ. Խրատ
կրօնաւորաց – Պարծանք կրօնաւորի է համբերութիւնն... ուրախութիւն /// մեր, որում
ընդ Հաւր եւ Սուրբ Հոգւոյն փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
2.
128ա-31բ ԼԱ. Բանք խրատու սուրբ հարցն, համառօտ առ սուրբն Մակարիոս հարցումն.
[ձեռ. 789, 439ա] – Որպէս պարտ է կրօնաւորի կեալ ի սենեկի իւրում... զի ոչ է կարօղ
գալ ընդ քեզ առ հայր քո. եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
Զ.
103բ-15բ [Ի Մեկնութեանց Յոհաննու Ոսկեբերանի]
1.
103բ-10բ ԻԳ. Յոհաննու Ոսկիբերանի [ասաց]եալ ի Ղուկասու Աւետարանի մեկնութենէ՝
յանառակ որդին, սուրբ վարդապետի ասացեալ – [Բան.] Առն միոջ էին երկու որդիք...:
[Մեկն.] Դէմք առակիս առ ամենակալ բնութիւն Արարչին հայի... եւ հանդերձեալն բարեացն
հասցուք ընդ ամենայն սուրբս ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս.
ամէն։
2.
110բ-5բ ԻԴ. Յոհաննու Ոսկիբերանի ի Մաթէոսի Աւետարանի մեկնութենէն՝ ասացեալ ի տասն
կուսանսն – Քանզի նմանեցաւ յարքայութիւն յերկնից տասն կուսանաց... եւ թէ ոչ լսէին
արդեամք, ցուցանէին յինքեանս։
Է.
116ա-27բ ԻԵ. Սրբոյն Ներսիսի Լամբրոնոյ եպիսկոպոսին Որոշումն ինն դասուց աստիճանաց
եկեղեցւոյ եւ յատկութիւն գործառնութեանց նոցա զգեստուց, ընդ որս եւ դիմադրութիւն
այսոցիկ խորհրդոց ունայնացուցանողաց – Եկեղեցի քրիստոնից առաքելական խօսիւք
հարսացեալ յերկնաւոր փեսային իւրոյ Քրիստոսի... իսկ հերձուածողք, որ ծուռ մեկնեն
զգիրս սուրբս, մահայպարտ են, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս։
Ը.
132ա-3բ ԼԲ. Հարցումն Արձանայ եւ պատասխանի Եզնակա – Արձան ասէ. Զի՞նչ է
կրօնաւորութիւն։ Եզնակ ասէ. Խաչակցութիւն ընդ Քրիստոսի... Եզնակ. Այնպիսիքն ի
դատապարտութիւն են եկեալ /// (վջ.)։
Թ. 1.
135ա ԾԴ. Վասն իւղոյն օծութեան Հին օրինացն – Իւղն առաջին, որ օծանէին զսեղանս...
զի թմրեցի եւ գտանի ի Բաբելոն։
2. 135բ
ԾԵ. Վասն Աստուածածին կուսին եւ գերեզմանին – Զի յԵսայի վկայեաց... եւ յորժամ
խաչեցաւ Քրիստոս ի գերեզմանին իւր, եդ զնա։
3. 135բ-4ա
ԾԶ. Վասն արեան եւ ջրոյ կողին – Արիւն եւ ջուր կողին Ե. իր նշանակէ... մկրտիմք
հաւատացեալք եւ արեամբն վկայքն։
4. 134ա
ԾԷ. – Հարց. Զի՞նչ է՝ ի քահանայէն խաչ առնումք... եւ քահանայն շօշափեաց զմարմին եւ
զարիւն փրկչին։
5. 134աբ
ԾԸ. Վասն Քրիստոսի զուարակ եւ ոչխար կոչի – Ածէ՛ք զեզն պարարակ, որ է Քրիստոս,
վասն չորից... տղայն՝ աւդոյ, երիտասարդն՝ հրոյ, հասակն՝ հողոյ, ծերն՝ ջրոյ։
6. 134բ
Վասն կշռոց – Կշիռքն արդար է... վասն զի ոչ են արժանի աւրհնելոյ, ապայ /// (վջ.)։
7.
136ա-8բ [Կտակ. ստ. լս-ից] – (սկ.) ///ամիկ շինականաց մեռանի, ոչ այնպէս կսկիծ
է... եւ ի ձեռաց Աստուծոյ անկանի ձեռ/// (վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
110բ Ո՛վ
ընթերցողք, հա՛րք եւ եղբա՛յրք, յորժամ կարդաք եւ արտասուէք, յիշեցէ՛ք զմեղաւոր
Մկրտիչ կրօնաւորս, որ անւամբս միայն եւ գործովս՝ ոչ, այլեւ զհայրն իմ՝ տէր
Մելիքսէթն, եւ զմայրն իմ՝ Նազաղն, եւ հանգուցեալ որդին իմ՝ Մելիքսէթն, եւ Քրիստոսի
փառք յաւիտեանս. ամէն։
115բ Եւ
զՄկրտիչ գծող սորին յիշել աղաչեմ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «3450, Հմր 80»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
12բ՝ «Թանակս լաւ է, գրիչս լաւ է», 32ա, 66բ, 77ա, 91ա, 96ա՝ տառեր, առանձին
բառեր, 77բ ստ. լս.՝ «Ախ վա՛յ ինձ, Յոհաս անդալու եմ, /// Եղիային մին լաւ
թա///փակ», 78ա՝ «/// ճամ/// ալուճայ հէս»։
3451
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԸ. դ.
սկ. (1699-1705 թթ. միջեւ)
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Յոհաննէս կր.։
ԹԵՐԹ՝
314+3 (կրկն.՝ թ. 37, 302՝ երկիցս). չգրուած՝ 86բ, 223բ, 290բ-1բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԷ×12
(Ա, ԻԲ 8, Բ 15, ԺԱ 11, ԺԳ 10)+1։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
աստղ, մահիկ, թագ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած
(11,3×7,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 57ա), խորագիրք՝ կարմիր։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, Բ. փեղկին Մատենադարանի պատկերով ճնշադրոշմ.
միջուկը` տախտակ. աստառը՝ կապոյտ ծաղկանկար գործուածք (1976 թ.)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ`
դեղնաւուն չգրուած թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 87ա։ Ճակատազարդ՝ 1ա, 139ա, 162ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։
Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր, կենդանագիր, թռչուն-ձուկ։ Գոյներ՝ կարմիր,
կապոյտ, նարնջի, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1976 թ.՝ կազմը, աստառը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի.
թերթերի մաշուած եւ թափուած հատուածները նորոգուած դեղնաւուն եւ սպիտակ
կիսաթափանցիկ թղթերով. լուսանցակողերն աղտոտուած. թերթերը եզրահատուած,
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքերով. Ի., ԻԱ. պրակները տեղադրուած
ԻԷ.-ից յետոյ. թ. 301՝ տեղադրուած թ. 292ից յետոյ. թ. 127, 194-5՝ հիմքից մասամբ
անջատ. թ. 313՝ կարդալ թ. 236ից յետոյ, ընդմէջ թ. 119-20ի մէկ թերթ կտրած, մնացել
է հիմքի 1 սմ լայնքի հատուածը՝ փակցուած թ. 120ին. թանաքի թթուայնութեան եւ
խոնաւութեան հետեւանքով որոշ թերթերի գրադաշտը գունափոխուած-մգացած, գիրը
դժուարընթեռնելի. թ. 154, 237, 260-1՝ գործարանային թերութեամբ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-86ա Սիմէոնի վարդապետի Ջո[ւ]ղայեցոյ արարեալ Քերականութիւն ըստ լեզուի մերում
հայկազանց
Տե՛ս
ձեռ. 1984, 115ա-62բ։ Քերականութիւն է/1ա։ 1/1ա-47բ։ ա/1բ-2բ։ բ/2բ։ գ/2բ-3բ։
դ/3բ։ ե/4աբ։ զ/4բ։ է/4բ-5ա։ ը/5ա-19բ։ թ/20ա-35ա։ ժ/35ա-7ա։ ժա/37ա-8ա։
ժբ/38ա-40ա։ ժգ/40ա-1ա։ ժդ/41ա-5ա։ ժե/45ա-7բ (Գրչից՝ 47բ՝ «Տէր Աստուած իմ Յիսուս
Քրիստոս, օգնեա՛ յաւարտ սորին»)։ 2/47բ-86ա։ ա/47բ-51ա։ բ/51ա-2ա։ գ/52աբ։
դ/52բ-78ա։ ե/78ա-86ա։
Ծնթ.
Լս-ներում գրչի բնագրային լրացումներ։
Բ. 87ա-223ա
Սիմէօնի վարդապետի Ջուղայեցւոյ արարեալ զՏրամաբանութեան հաւաքումն
Տե՛ս
ձեռ. 664, 101ա-57բ։ [Նխբ.]/87ա-8ա։ ա/88ա-138բ։ բ/139ա-61բ։ գ/162ա-223ա։
Ծնթ.
Լս-ներում գրչի, նաեւ հետագայի բնագրային լրացումներ։
Գ.
224ա-65բ Ստորոգութիւնք Արիստոտելի
Տե՛ս
ձեռ. 926, 191ա-201բ։ 1/224ա-7ա։ ա/227ա-32բ (սեաւ ի սպիտակէ եւ առաքինի ի վաթարէ։
Սոյնպէս եւ /// վջ.)։ բ/233ա-6բ, 313աբ (սկ. /// եւ հանդերձեալն։ Եւ դարձեալ տեղի
է...)։ գ/236բ-44ա։ դ/244ա-52ա։ ե/252աբ։ զ/252բ-60բ։ է/261ա-2ա։ ը/262ա-3ա։
թ/263ա-4բ։ ժ/264բ-5բ։ Ունի՝
– 265բ
[Յիշ. թրգմ.] – Կատարեցաւ տառն Ստորոգութեան, ասացեալ յեռամեծէն Արիստոտելէ, որ
ասի ըստ յունարէն ձայնի Կապեղօրիաս: Զյոգնամեղ անձն Դաւիթս, որ ձեռնտութեամբ
Հոգւոյն Սրբոյ աւարտեցաք զպարփակօղս ընդհանուր էակացս, աղաչեմ յիշել ի Տէր։
Ծնթ.
Լս-ներում գրչի, նաեւ հետագայի բնագրային լրացումներ, լուծմունք։
Դ.
266ա-90ա Սկիզբն եւ նախադրութիւն գրոցն, որ ասի ըստ յունացն Պերի արմէնիաս եւ
հայերէն՝ Յաղագս մեկնութեան, արտադրեալ ի մեծ իմաստնոյն Արիստոտելէ, թարգմանեալ եւ
մեկնեալ ի Դաւթէ
Տե՛ս
ձեռ. 926, 201բ-7ա։ 2/266աբ։ ա/266բ-7բ։ բ/267բ-8բ։ գ/268բ-90ա։
Ե.
292ա-312բ Պորփիւրի Ներածութիւն [Ստորոգութեանցն Արիստոտէլի]
Տե՛ս
ձեռ. 718, 138ա-70բ։ 4/292աբ։ ա/292բ-4ա։ բ/294ա-9բ։ գ/299բ-303ա։ դ/303աբ։
ե/303բ-4ա։ զ/304աբ։ է/304բ-5ա։ ը/305ա-6ա։ թ/306ա։ ժ/306աբ։ ժա/306բ-7ա։
ժբ/307աբ։ ժգ/307բ։ ժդ/307բ-9ա։ ժե/309ա։ ժզ/309ա-10ա։ ժէ/310ա։ ժը/310ա։ ժթ/310բ։
ի/310բ-1ա։ իա/311ա։ իբ/311աբ։ իգ/311բ։ իդ/311բ-2ա։ իե/312աբ։ իզ/312բ։
Ծնթ.
Լս-ներում գրչի, նաեւ հետագայի բնագրային լրացումներ, լուծմունք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
223ա
Փա՛ռք քեզ, Քրիստոս Աստուած, [փա]ռք քեզ եւ յաղագս յամենայն փառք ք[եզ]՝Հարբ եւ
Սուրբ Հոգովդ, յաւիտե[ա]ն, անցելով եւ ներկայիւ եւ ապագեաւ. ամէն։ Որ ետուր
կարողութիւն վատաշուէր եւ չարաբախտիկ եւ չարեօք ուռճացեալ, մեղսամած Յոհաննէս եւեթ
անուամբ կրօնաւորիս՝ անարժան եւ անպիտան ծառայիս քում։ Համաշունչ եւ սիրալիր
եղբա՛րք, վասն Աստուծոյ մի՛ խնայէք յիշելոյ զգրիչս։
314ա
(սկ.) /// [տեառն Նահապետի] կաթուղիկոսի ի յԱթոռն Սուրբ Էջմիածնի եւ
յառաջնորդութեան Ջուղայւոյ Սուրբ Ամենափրկչի վանացս՝ աստուածաբան եւ յիմաստնայեղ
եւ ուղղափառ տեառն Աղէքսանդր արհիական եպիսկոպոսի եւ ճշմարտաբան վարդապետի։ Արդ,
ես՝ ապիկար եւ պատժապարտ եւ պատուհասակոծ Յոհաննէս յեղեռնագործ եւ չարալլուկ,
անուամբ եւեթ կրօնաւորս, ցանկացօղ եղէ այսմ գրոցս, որ կոչի Արտաքնոց, եւ մեղսամած
ձեռամբ իմով ծրեցի՝ ի վայելումն պիղծ անձին իմոյ։ Ո՛վ սրբազան հա՛րք եւ համաշունչ
եղբա՛րք, յորժամ ընթեռնուք կամ զբօսնուք զգիրս Տրամաբանութեան, վասն Քրիստոսի՝
յուսոյն մերոյ, արժանի գոգջիք ի ժամ լուսափայլ աղօ[թ]ից ձերոց յիշելոյ զիս՝
զմեղաւորս, եւ զհայրն իմ՝ տէր Պարսամն, եւ զմայրն իմ՝ Հուռում|314բ|սիմէն՝ հանգուցեալ
ի Քրիստոս, եւ զհոգեւոր մայրն իմ՝ Սանդուխտն, եւ զեղբարքն իմ եւ զքորքն իմ
յիշեսջի՛ք ի Քրիստոս։ Դարձեալ յերեսս ի հող եդեալ արտասուօք հայցեմ, յեշեշջի՛ք ի
Քրիստոս զաւագ եղբայրն իմ՝ զտէր Ոսկանն, զոր երիտասարդական հասակի հանգաւ առ
Քրիստոս, ինքն եւ իւր կողակիցն միում շաբաթոջ հանգեան ի Քրիստոս. ո՛հ, թէ որքան
սուգ եղեւ մեզ, զոր եւ դուք յիշեալ լիջիք ի հրապարակացադ ատենին Քրիստոսի, որ է
աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։ Հայր, որ յեր՛՛։ Թողութիւն շնորհեցէ՛ք խոշորութեան եւ
սխալութեան գրչիս, զի կարն մեր այս էր, վասն զի ոչ էի հմուտ գրչագրութեան, մի՛
զայրանայք վասն Աստուծոյ, մեղա՛յ Տեառն։ Յամսեանն Յունիսի ԺԲ. վե[ր]ջ եղեւ. փա՛ռք
Քրիստոսի։
Ծնթ.
խմբ. Այս յիշատակարանը, ուստի եւ՝ ձեռագիրս, պէտք է գրուած լինի 1699-1705 թթ.
միջեւ՝ երբ Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի առաջնորդը Աղեքսանդր Ջուղայեցին էր
(տեղապահ՝ 1697 թ-ից), իսկ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը Նահապետ Ա. Եդեսացին էր՝
1691-1705 թթ., նրան յաջորդեց նոյն՝ Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցին՝ 1706-1714 թթ.։ Տե՛ս
Յ. Ս. Անասեան, Հայկական մատենագիտութիւն, Ե-ԺԸ. դդ., հտ. Ա., Երեւան, 1959, էջ
578-589, հմմտ. Լեւոն Գ. Մինասեան, Սպահանի հայոց թեմի առաջնորդները. 1696-1996,
Նոր-Ջուղա, 1996, էջ 52-54։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա, 1ա՝ վարդագոյն թղթին՝ «3451», պհպ. Գբ-ին սոսնձած թղթին՝ «Վերակազմուած է
նոր կաշուով, նոր կազմաստառով, նոր գծագրութեամբ։ Գլխաւոր վերականգնիչ Ա. Խաչատրեան։
Երեւան. 1976 թ.»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 106-107, Հմր 92։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
2ա՝ «Յօվանէս»։
3452
ԱԲՐԱՀԱՄ
ՇԱՔԵՑԻ, ԳՐՈՒԹԻՒՆՔ
ԺԸ. դար
(1752ից յետոյ*)
ԹԵՐԹ՝
16։ ՊՐԱԿ՝ 2 (1՝Դ-Ե×8, 2՝ԺԲ-ԺԳ×8)։ ՆԻՒԹ՝ բաց կապոյտ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ «B D Ф», ձի պատուանդանին, թագ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×11։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն (10×7). ստ. լս.՝ յիշագրեր։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 3ա). խորագիրք՝ կարմիր։
ՏՈՂ՝ 18-19։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ ճնշագծերով մոմլաթ. միջուկը` ստուարաթուղթ. աստառը՝
վարդագոյն չգրուած թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ Ա, Դ՝ վարդագոյն
չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի, Բ, Գ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ։
* Տե՛ս
Յիշ. հետգ.՝ 2ա։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1950ականներին. կազմը, աստառը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի,
պհպ-ների ելուստները ընդմէջ թ. 8-9ի. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր ու բծեր. թանաքի թթուայնութիւնը բարձր, որի
հետեւանքով թերթերը տեղ-տեղ գունափոխուած. սկզբից, մէջտեղից եւ վերջից անորոշ
քանակի թերթեր թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1աբ
[Թուղթ մխիթարական] – (սկ.) /// ողորմութեան նորին զետեղիցիս համայն ընտանեօք...
զկնի ելանելոյ աստի երկնից արքաւութեանն արժանանաս, օրհնեալ ես եւ օրհնեալ լիցիս.
ամէն։
2. 1բ-2ա
Կին արձակման անպատեհ – Զօրութիւն գրոյս այս է, որ ես այս Աբրահամ վարդապետ Շաքեցի
տեսի... կնքեցի եւ զերկուսն եւս։
3. 2ա-3ա
[Թուղթ բարեմաղթական, ողջոյնի] – Յիսուսի նուաստ ծառայ Աբրահամ արքեպիսկոպոս
Շաքեցի... ընչիւք եւ ապրանօք, վարօք եւ վաստակօք, առիւք եւ տրօք, ելիւք մտօք։
4. 3աբ
Այլ եւ օրհնեսցէս յԱստուծոյ – Ի հոգեւորս եւ ի մարմնաւորս, ի յաջ եւ ահեակ, ի
վերուստ եւ ի ներքուստ... ելք եւ մուտք քոյք։
5. 3բ-4բ
Խնդրելով ողորմութիւն – Յետ այսր բանի յայտ լիցի հոգեւոր որդիկդ իմ Կիրակոսիդ...
նոյն ձայնն լուիցես եւ եղիցիս օրհնեալ ի յանբաւ յաւիտեանս։
6. 4բ-5ա
Նոյնոյ կերպիւ [Թուղթ ողորմութեան] – Եւ բանի այսորիկ զեկուցումն սիրելի որդւոցդ
եւ եղբարցդ իմոց... հրճուեցէ՛ք ընդ ամենայն կամարարս յԱստուծոյ։ Ո՛ղջ լերո՛ւք,
օրհնեալք Աստուծոյ։
7. 5աբ
Շնորհակալութեան թուղթ է – Զկնի ողջունադրութեանս յայտնի լիցի նազելւոյդ... պատիւ
Տիրամօր կուսին, իսկ եւ ի պարծանս իմ օրհնեալ ես եւ օրհնեալ լինիս. ամէն։
8. 5բ-8ա
Աւագ երիցութեան – Եւ ընդ աստուածապարգեւ եւ շնորհազեղուն օրհնութեան նամակաւս...
կատարօղքդ լերուք օրհնեալք, Տէրամբ զօրացեալք միշտ. ամէն։
ա. 6բ-7բ
Աւագիրիցութեան գիր է – Զկնի այսորիկ յայտ լիցի... ի մէնջ յօժարութեամբ
կատարեցէ՛ք, զի օրհնեսցիք յԱստուծոյ եւ սրբոյ նորին։
բ. 7բ-8ա
Իրիցփոխանութեան գիր է – Յետ այսր բանի զեկեղեցի սիրելւոյդ մերոց ամենեցունց...
երթայք խաղաղութեամբ ի տուն արքայութեան. ողջ լերո՛ւք, Տէր. ամէն։
9. 8աբ
Պտղի թուղթ է զայս – Եւ ընդ աստուածապարգեւ օրհնութեան թղթոյս ծաներո՛ւք,
սիրելի՛ք... եւ հայրապետքն կանօնեցին, որ է այս պտ /// (շար.)։
10. 9ա
[Մասն թղթի իմն] – (սկ.) /// որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ... լերուք օրհնեալք
յԱստուծոյ եւ ի մէնջ. ամէն։
11. 9աբ
[Թուղթ օրհնութեան] – Եւ ընդ օրհնութեան գրոյս ծանի՛ք, օրհնեալ քահանա՛յք...
զերկնից արքայութիւնն. օրհնեալ էք եւ օրհնեալ լինիք յԱստուծոյ եւ ի մէնջ. ամէն։
12.
9բ-11ա Նուիրակութեան թուղթ է – Եւ ընդ աստուածապարգեւ եւ շնորհազեղուն նամակաւս
ծանուցումն լիցի... ի մէնջ կատարօղքդ հրամանաց մերոց եղիջիք օրհնեալք. ամէն։
13.
11ա-2բ Ջուր օրհնեաց եւ Զատկի շնորհաւորի – Զկնի շնորհաձիր ողջունատրութեանս
ծանիցէ... հրամանաց մերոց օրհնեալ լիջիք յԱստուծոյ եւ ի մէնջ. ամէն։
14.
12բ-5ա Առաջնորդութեան գրէ – Եւ ընդ աստուածապարգեւ օրհնութեան նամակիս ծանուցումն
լիցի... պատժեսցուք հոգեպէս եւ մարմնապէս։
ա. 15աբ
Նոյնոյ կերպիւ – Յորմէ ժամանեսցի թուղթ սիրոյ, ողջունի շնորհաց... ի Քրիստոս
Աստուած հաւատացելոցդ խնդալ ի Տէր միշտ յարաժամու. ամէն։
15. 16աբ
[Վասն Դաւթի վերատեսուչ եւ կառավար կարգելոյ] – Եւ ընդ սիրոյ ողջունի եւ օրհնամատոյց
նամակիս... սրտէ հլու հնազանդ լինիջիք յամենայն /// (շար.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
2ա (ԺԹ.
դ., շղագիր, ստ. լս.) Համաձայն վկայականի եպիսկոպոսութեան՝ այս Աբրահամ վարդապետը
Շաքեցի եպիսկոպոս է ձեռնադրուել ՌՄԱ. (1752) Աղուանից Ներսէս կաթողիկոսի ձեռամբ,
Գանձասարու աթոռում։ Խաչիկ Դադեանց։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. փեղկին սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «3452», պհպ. Բա՝ «Խ[աչիկ] վարդապետ», «Հմր
102ա/3452»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 112, Հմր 102ա։
3453
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆՔ
ԺԸ. դար
(1789ից յետոյ)
ԹԵՐԹ՝ 6։
ՊՐԱԿ՝ 1×6։ ՆԻՒԹ՝ բաց կապոյտ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ «1789»,
ռուսերէն՝ «КФЛМ», «АЕББ»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×11։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10×7,5)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 5ա). խորագիրք՝ կարմիր։ ՏՈՂ՝ 18-21։ ԿԱԶՄ՝ ճնշագծերով կանաչ
մոմլաթ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ. Ա, Դ՝
վարդագոյն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի, Բ, Գ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1950ականներին. կազմը, աստառը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի.
թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան, աղտոտուածութեան հետքեր. կարերը թուլացած. սկզբից
եւ վերջից անորոշ քանակի թերթեր թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-6բ
[Աւրհնութիւնք յետ քարոզից] – (սկ.) ///զմիտս կամեցողին տեսանէ Աստուած...
Հանճարագօն եւ մեծապատիւ նազելոյդ տեառնդ Զաքարիայի սրբանուէր քահանայիդ... 1բ Այլ
եւ շինողս սուրբ եկեղեցւոյ... Այլ եւ ուխտաւորք եւ գործաւորք սուրբ ուխտիս... Այլ
եւ քահանայապետն յամենայնի Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս օրհնեսցէ... 2ա Այլ եւ զահի
եպիսկոպոս գաւառիս... 2բ Այլ եւ թագաւորն արարածոց... 3ա Այլ եւ ժողովրդապետն
մեր... 3բ Այլ եւ ճանապարհորդաց ձերոց... 4ա Նախ անմարոց զօրքն... Շնորհ ձեր
ողորմութիւն... 4բ Մանաւանդ զազգս հայկազեան... 5ա Այլ եւ օրհնեսցէ Տիրամայր
Աստուածածինն... 5բ Այլ եւ օրհնեալ է սուրբ խաչն փրկական եւ նշան տերունական... 6ա
Այլ եւ զկամարակապ խորան... 6բ Այլ եւ իղձք մաղթանաց հոսմունք արտասուաց... Այլ եւ
երգք օրհնութեանց ձայնք... պահպանութիւնք երկնաւոր զօրացն մի /// (շար)։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. փեղկին սոնսձած վարդագոյն թղթին՝ «3453», պհպ. Աա՝ «Խ[աչիկ] Դադեան, Հմր 102ե»,
1ա՝ «Հմր 111ա»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 112, Հմր 102ե։
3454
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝ 15
(գրչի էջակալում՝ 201-215, որ է՝ 1ա-15բ)։ ՊՐԱԿ՝ 1 (ԺԴ՝ 15)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,5×10,9։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, սեւով սահմանագծուած
(11×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 14ա), խորագիրք՝ կարմիր։ ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝ ճնշագծերով
կանաչ մոմլաթ. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ վարդագոյն թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝
Ա, Դ՝ վարդագոյն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի, Բ, Գ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1950ականներին. կազմը, աստառը եւ պհպ-ները՝ նորոգման ժամանակի.
թերթերի մաշուած հատուածները նորոգուած սպիտակ չգրուած թղթով. թերթերին տեղ-տեղ
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. 8բ հանդիպակաց եւ 15բ երբեմնի
հանդիպակաց երեսի գիրը մասամբ արտատպուած. թ. 1՝ հիմքին մօտ մասում պատռուած.
խոնաւութիւնից թանաքը տեղ-տեղ լղոզուած, որոշ թերթերի գիրն անընթեռնելի։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-3բ
[Օրհնութիւնք յետ քարոզից] – Պատճառն բոլորիցն Հայր անսկիզբն, որ ասաց
ողորմութեամբ... ընդ ամենայն սուրբս իւր շնորհօքն Քրիստոսի Փրկչին մերոյ, որում
վայել է փառք. յաւիտեանս. ամէն։
Բ. 3բ-7բ
[Աղօթք] – Աւրհնեալ է արարչագործն Աստուած եւ շնորհաբաշխն ամենեցուն... հազարաւոր
եւ բիւրաւորս արասցէ. ամէն։
Գ. 7բ-8բ
[Յոհաննու Որոտնեցոյ ասացեալ ի բանն, որ ասէ՝ Ի սկզբանէ Տէր զերկիր հաստատեցեր.
ձեռ. 1431, 102ա] – Ո՛վ աղբիւր կենդանութեան եւ արմատ անմահութեան... նախ քան ի
մտանել ի մեկնութիւն բանիս։
Դ.
9ա-11բ [Գրառաջք]. Շինօղ (արտք. լս.) – [Ա]յլ եւ զշինօղ սուրբ եկեղեցւոյս եւ
զկառուցօղ կամարակապ յարկիս... (յաջորդում են՝ Գործաւորաց, Կաթողիկոսի,
Եպիսկոպոսաց, Թագաւորաց, Իշխանաց, Վարդապետաց, Ճգնաւորաց, Ընկերաց, Քահանայից,
Ծնողաց, Քաղաքի խորագրերով գրառաջքներ)։
Ե.
11բ-3ա [Յորդորակք] – Այլ եւ տացէ ձեզ Տէր Աստուած կրկին առողջութիւն...
Այսուհետեւ գլուխ եւ պսակ բանիս արասցուք... պահեսցէ զաւրհնիչդ մեր զՀայրդ
հոգեւոր։
Զ. 13բ
[Գրիգորի Կեսարացւոյ Անունք քաղաքաց. ձեռ. 1495, 161ա] – Աւ[ետ]եաց երկիրն
Երուսաղէմ է... Բիւզանդիայ՝ Ըս[տ]ամպօլ։
Է. 14աբ
[Դեղագիրք վասն մաքրագործութեան, ջերմութեան, մաղձի եւ այլնի] – Աւուրք
մաքրագործութեան. Ժամանակք ըմպելոյ զդեղորայս եւ յուզելոյ զարիւն են Մարտի ամսոյ
քսանէն մինչեւ ցԱպրիլի վերջն... եւ մի՛ ելանէր ի տանէ ի դուրս զօրն ի բուն, եւ
այսպէս մաքրեսցիս (4 դեղատոմս)։
Ը.
14բ-5բ [Խրատք] – Որոյ ծնունդն յայտնի է, նորին եւ մահն հաւաստի է... ուսանիլն
զճանապարհս ճշմարտութեան եւ յարամնալն ի ն<ը>մին։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. փեղկին սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «3454», Ա. կազմաստառ՝, Հմր 3687-ի մի մասն է
Օ. Եգ[անեան]», պհպ. Բա՝ «ԺԸ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», Հմր 82 մ», 1ա՝, Հմր 105»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի,
Վաղարշապատ, ժողոված 1878-1898, մասն Ա., Վաղարշապատ, 1898, էջ 112, Հմր 102զ։
3455
ԻԳՆԱՏԻՈՍ,
ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ՂՈՒԿԱՍՈՒ
ԺԶ. դար
ԳՐԻՉ՝
Տրդատ, Ոհան։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Սիմէոն։
ԹԵՐԹ՝
442։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԷ×12 (Ա, ԼԲ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռաթերթ
ծաղիկ, որի ձախ եւ աջ կողմերում՝ «I» «B»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,3×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն, տեղ-տեղ սեւով սահմանագծուած (10×6,3). վր. տողերի վր. եւ ստ. տողերի ստ.
ելուստները 28բ, 44ա, 430բ եւ այլ էջերում գրչախաղերով։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր՝ 1ա-142ա
(նմուշ՝ 53ա), բոլորգիր՝ 142բ-442ա (նմուշ՝ 385ա)։ ՏՈՂ՝ 19-20։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դեղին մետաքս։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա (սկ.)՝
ձեռագրի թղթից։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր՝ 2ա (գծանկարային)։ Գոյներ՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, Ա. փեղկի միջուկ-տախտակը կոտրուած, երկուական գամերը,
կապիչներն ու դռնակն ընկած, դռնակի հիմքը՝ կազմաստառով, պահպանուած, մէջքի կաշին
ճաքճքած, մէջքը Ա. փեղկի ստ. հատուածից մասամբ (մօտ 3 սմ) անջատ. Ա. փեղկին
փակցուած թղթի հետքեր՝ անորոշ գրութեամբ, Ա. կազմաստառը գրեթէ ամբողջովին ընկած,
մնացել է կպած միայն ստ. հատուածի մի կէտը, երբեմնի պտռկ-պհպ-ի գիրը կազմաստառին
մասամբ արտատպուած. Ա. փեղկի եւ մէջքի ստ. հատուածները հիմքից հեռացած. Բ.
կազմաստառը գունափոխուած, լուսանցակողերը տեղ-տեղ մաշուած, աղտոտուած. թերթերը
եզրահատուած, խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքերով. պհպ. Ա, թ. 11՝
հիմքից ամբողջովին, թ. 1, 10, 60՝ մասամբ անջատ. պհպ. Ա.՝ չորս կողմից մաշուած,
պահպանուած մօտ 13×6,5 սմ. թ. 1՝ մաշուած, եզրերը պատռուած. ընդմէջ թ. 378-9ի 1
թերթ կտրած. 36ա՝ հանդիպակաց երեսի կնքադրոշմը մասամբ արտատպուած. Ա. կազմաստառ,
պհպ. Ա, թ. 1՝ ցեցի անցքեր. թ. 442՝ ստ. անկիւնը պատռուած-ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1բ-442ա
[Իգնատիոս, Մեկնութիւն Ղուկասու]
Տե՛ս
ձեռ. 1246 163ա-306բ։ Ցանկ/չիք։ 2/1բ-4բ։ ա/4բ-63ա։ բ/63ա-82բ։ գ/82բ-91ա։
դ/91ա-103ա։ ե/103ա-8ա։ զ/108ա-14բ։ է/114բ-28բ։ ը/128բ-33ա։ թ/133ա-43բ։
ժ/143բ-63ա։ ժա/163ա-77ա։ ժբ/177ա-99ա։ ժգ/199ա-220ա։ ժդ/220ա-32ա։ ժե/232ա-65բ։
ժզ/265բ-302բ։ ժէ/302բ-18ա։ ժը/318բ-31բ։ ժթ/331բ-51ա։ ի/351ա-4բ։ իա/354բ-68բ։
իբ/368բ-88ա։ իգ/388ա-405բ։ իդ/405բ-41բ։ Ընծայական/441բ-2ա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
30ա
Զստացող գրոցս՝ զՍիմէոն վարդապետ, յիշեսջի՛ք ի Տէր։
63ա
Զստացող գրոցս՝ զՍիմէոն, եւ զգրողքս՝ զՏրդատ եւ զՈհան, յիշեսջի՛ք ի Քրիստոս
Աստուած։
Ծնթ.
Յիշատակագրութիւնները բնագրի մէջ են, հիմք ձեռագրում այսպիսիք չկան։ Ըստ
երեւոյթին գրիչները գրել են փոխնիփոխ, միակերպ գրով, ուստի եւ նրանց գրածներն ըստ
էջերի տարբերակել հնարաւոր չէ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 442ա
(1697 թ., նոտգիր) [Յ]իշատակ է Կարկարցի տէր Ովանիսին ի ձեռն Իսահակ վարդապետին, ի
թուին ՌՃԽԶ. (1697)։
2. 1ա
(1746 թ., նոտրգիր) Ես՝ տիրացու Գրիգորս, եկի սուրբ Թաթէոսի առաքելոյն գերեզմանն
համբուրեցի, եւ էր թուականն հայոց ՌՃՂԵ.ն (1746) եւ ամսեանն Ապրելի Լ.ին, ի աւուրն
չորեքշաբաթի։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
2ա, 35բ, 96ա, 203ա մանուշակագոյն թանաքով երկգիծ բոլորակ՝ «ՍՈՒՐԲ ԹԱԴԷԻ ԱՌԱՔԵԼՈՅ ՎԱՆՔ»
եւ արաբատառ՝ «ՄԱԿՈՒԻ ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆ», կենտրոնում՝ եկեղեցի, որի տակ՝
«1901»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Ղուկասու մեկնութիւն 36», 1ա՝ «Թ[ադէի] առաք[ելոյ]
վ[անք]», «36/3455», «ՌՃԻԶ-1677-ից առաջ, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Բ., 1878-1898, Վաղարշապատ, 1900, էջ 54, Հմր 109։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
301բ՝ «այս է գիրք», 442բ՝ «Սուփ Վարդան»։
3456
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌԱՑ
ՔԵՌՒՈՒ
ԳԻՒՂԱՔԱՂԱՔ (ԽՈՒԹ ԳԱՒԱՌ) ՊՀԵ. – 1426
ԳՐԻՉ՝
Մելքիսէթ քհյ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Ամելէք քհյ։
ԹԵՐԹ՝
205։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷ×12 (Ա 11, ԺԷ 14)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,5×9։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն (9,5×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 74ա)։ ՏՈՂ՝ 16։ ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ սեւ
կաշի, դռնակով, զոյգ կապիչներով եւ գամերով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կարմիր եւ
սպիտակ շերտազարդ մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Դ+ԵԶ՝ թուղթ՝
լուսագծերով (ԺԸ. դ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 1ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, յուշկապարիկ (31բ), կենդանի
(87բ), խաչ (95ա)։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝ բաւարար.
նորոգուած ԺԸ. եւ ԺԹ. դարերում. կազմը առաջին նորոգման ժամանակի, կազմը տեղ-տեղ
մաշուած, անկիւնների կաշին թափուած. երեւում է միջուկ-տախտակը. մէջքի կաշին
ճաքճքած, վերից վար բացուած, երեք կապիչներից ու գամերից մէկական ընկած.
կապիչներից մէկը սպիտակ՝ աւելացուած հետագայ նորոգման ժամանակ (ԺԹ. դ.), երեւում է
ստ. սպիտակ կապիչի հիմքը, դռնակը ճաքճքած. Բ. կազմաստառին ցեցի անցք.
լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ, աղտոտուած, սեւացած, մաշուած. պհպ. Ա՝ ստ.
հատուածում երբեմնի գամի հպումից առաջացած անցք. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան տարատեսակ, բորբոսի հետքեր, թ. 1ից առաջ, ընդմէջ 46-8ի 1 թերթ
կտրած. թ. 31՝ վերից վար 7,5 սմ պատռուած. թ. 47՝ այլ թուղթ, լրացուած հետագայ
նորոգման ժամանակ կտրած թղթի փոխարէն, գիրը վերականգնած նոտրգրով (12,5×9),
ելուստը՝ թ. 35-6ի միջեւ. թ. 48, 84՝ հիմքից մասամբ անջատ, իրար կպած թերթերի
անզգոյշ անջատման հետեւանքով թերթերը վնասուած՝ թ. 34-5, 71-2 եւ այլուր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-5ա
Կանոն դրուակի. պղծեալ տաճարի – Ասեն սաղմոս Ծ. Ողորմեա՛ [ինձ]... Ընթեր[ցուած]
յԵս[այեա] մարգարէէ. Հակառակորդք մեր նեղեցին...
2.
5ա-20բ Կանոն մկրտութեան – Երթան ի դուռն եկեղեցւոյ եւ ասեն սաղմոս ի թիւ ՃԼ. Տէր
ոչ բարձ՛՛...
Ծնթ.
Խորագրերի համառօտումները գրուած են ստ. լս-ներում. աստ՝ «Կնունք»։
3.
20բ-30բ Կանոն պսակ աւրհնելո – Սաղմոս. Տէր ի զաւ՛՛. Ընթերցուած ի Ծնը[նդոց]. Եւ
ասաց Աստուած. Արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում...
4.
30բ-1բ Կանոն վերացուցանելո զպսակն – Սաղմոս. Տէր հովուեսց՛՛. քարոզ. Խնդ., Գ. Տէր
ողոր՛՛եւ աս՛՛... Տէր Աստուած զաւրութեանց, որ յամենայն ժամ...
5.
31բ-6ա Կանոն հաղորդ տալո – Առնու քահանայն զփրկական խորհուրդն եւ զխաչն առաջի եւ
բուրւառ եւ երթան առ հիւանդն... Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Աւրհնեա՛լ ես, Տէ՛ր
Աստուած...
6.
36բ-59ա Կանոն թաղման՝ զամենայն ննջեցեալս ի Քրիստոս յուղարկել – Սաղմոս. Երկինք
պատմեն ի բուն /// գլուխ ԴԿ... [Աղաւթք]. Աստուած յաւիտենական, անըսկիզբն, անեղ...
Ծնթ. Թ.
47՝ լրացուած հետագայ ձեռքով, նոտրգրով։
7.
59ա-67բ Կանոն երկրորդ աւուրն – Երթան ի գերեզման. Սաղմոս. Տէ՛ր, լուր՛՛. Պողո[սի
առաքելոյ]. Առ ի Թես[աղոնիկեցւոց]. Այ[լ] մեք պարտիմք գոհանալ...
Ստ. լս.՝
«Այգուցն»։
8.
67բ-70ա Կանոն եւթներորդ առաւաւտուն – Երթան ի գերեզման եւ ասեն սաղմոս. Սիրտ
սուրբ հ՛՛. Ընթերցուած յԵսայեա մարգարէէ. Այսպէս ասէ Տէր. Գամ ժողովել զամենայն
ազգս...
9.
70ա-83ա Կանոն յորժամ տղա վախճանի – Սաղմոս. Առ քեզ Տէր համբ[արձի], առ քեզ Տէր
կա...72բ Սրբոյն Գրիգորի ասացեալ. Այլ մեք, որ կենդանւոյն մնացեալ իցեմք...
Ստ. լս.՝
«Տղաթաղ»։
10.
83ա-7բ [Տղաթաղի] Այգուցն (ստ. լս.) – Երկրորդ աւուր առաւօտուն երթան ի գերեզմանն
եւ ասեն սաղմոս. Եղիցի անուն... Ընթերց[ուած] Յեսա[յեա]. Զի ի Տեառնէ եղիցի դարձ
նոցա...
11.
87բ-95ա Կանոն հոգէհանգիստ առնել – Ասեն սաղմոս ի թիւ ԼԱ. Երանի՜, որում
թող[ութիւն]... Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Տէ՛ր բարերար, որ դատաւորդ ես...
12.
95ա-122բ Կանոն խաչ աւրհնելո – Տանին յեկեղեցին եւ լուանան նախ ջրով եւ ապա
գինով... Ընթերցուած յԱռակաց. Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն...
13.
122բ-33ա Կանոն տեառնական աւրհնելո – Ածեն զուարակն ի դուռն եկեղեցւոյն, առաջի խաչ
դնեն... Ընթերցուած ի Ղեւտացոց. Եւ կոչեաց Տէր զՄովսէս ի խորանէ անտի... Կանոն
սեղան տեառնական աւրհնելոյ – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ...
14.
133ա-8բ Կանոն զարմտիս աւրհնելո, զսերմ, զշեղջ եւ զհնձան – Սաղմոս. Աստուած մեր,
ողորմեա՛մեզ. Ընթերցուած Յովելիէ մար[գարէէ]. Քաջալերեա՛ երկիր, խնդա՛ եւ ուրախ
լե՛ր...
Ստ. լս.՝
«Հնձան աւրհնէք», «սերմ աւրհնէք», «Շեղջ աւրհնէք»։
15.
138բ-57բ Կանոն ջուր աւրհնելո – Առնուն քահանայքն զխաչն եւ զԱւետ[արան] եւ երթան ի
ջուրն եւ ասեն կցուրդ. Ընթերց[ուած] ի Չորրորդ թագ[աւորութենէ]. Եւ ասեն արք
քաղաքին ցԵղիսէ...
–
143բ-57բ Աւրհնութիւն ջրոց, զոր ասացեալ է տեառն Բարսղի հայրապետի Կեսարու
Կապադովկացո, ասացեալ. եւ զիս յիշեա՛ – Աւրհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ ամենակալ...
16.
157բ-80բ Կանոն Մեծի Ե.շաբաթի Ոտնալուային, ըստ որում ասաց Յիսուս. Աւրինակ մի
ետու ձեզ, զոր արարեալ է տեառն Եփրեմի Խորին Ասորոյ եւ թարգմանեաց սուրբ դիտապետն
հայոց մեծաց Գրիգորիոս Վկայասէրն – Ի տասներ<ր>որդ ժամուն զկնի պատարագին
ժողովին ի գաւիթ սուրբ եկեղեցուն...
17.
180բ-201բ [Աւետարանք Իւղաբերից, Բժշկութեան եւ Հանգստեան]
ա.
180բ-3բ Եղաբերից Աւետարաններն կարգաւ. Մաթէոսի [Մտթ. ԻԸ. 1-20] – Եւ յերեկոյի
շաբաթոյն, յորում լուսանայր...
բ.
183բ-5ա Աւետարան Մաթէոսի Բժշկութեան [Մտթ. ԺԲ. 9-21] – Եւ գնացեալ անտի Յիսուսի
եկն ի ժողովուրդս նոցա...
գ.
185ա-7ա Եղաբերից Աւետարան Մարկոսի. քարոզ վասն ուղղ՛՛ [Մրկ. ԺԵ. 42-ԺԶ. 8] – Եւ
իբրեւ երեկոյ եղեւ, քանզի ուրբաթ էր...
դ.
187ա-8ա Աւետարան Մարկոսի Բժշկութեան [Մրկ. Է. 24-30] – Եւ անտի յարուցեալ եկն ի
սահմանս Տիւրոսի...
ե.
188ա-90ա Եղաբերից Աւետարան Ղուկասու. քարոզ վասն ի գիշե՛՛ [Ղուկ. ԻԳ. 50-ԻԴ. 12]
– Եւ ահա այր մի անուն Յովսէփ, որ էր նախարար...
զ.
190բ-1ա Աւետարան Ղուկասու Բժշկութեան [Ղուկ. Է. 11-17] – Եւ եղեւ ի վաղիւն երթայր
ի քաղաք մի...
է.
191բ-4բ Եղաբերից Աւետարան Յոհաննու. քարոզ վասն ի վեր [Յվհ. ԺԹ. 38-Ի. 18] – Յետ
այսորիկ աղաչեաց զՊիղատոս Յովսէփ, որ յԱրեմաթեայն էր...
ը.
194բ-6բ Աւետարան Յոհաննու Բժշկութեան [Յվհ. Ե. 1-18] – Յետ այսորիկ տաւն էր
հրէից, եւ ել Յիսուս յԵրուսաղէմ...
թ.
196բ-201բ Հանգստեան Աւետարան Յոհաննու [Յվհ. ԺԴ. 15-ԺԵ. 21] – Եթէ սիրէք զիս,
պատուիրանս իմ պահեսջի՛ք...
18.
201բ-4ա Ողբ պիտանի ննջեցելոց – Ո՛վ քահանայք եւ վարդապետք աստուածաբան / եւ
ժողովուրդք հաւատացեալք ամենեքեան...
Տե՛ս
Մայր Մաշտոց, հտ. Ա., աշխ.՝ Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Սբ. Էջմիածին, 2012։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
13ա ստ.
լս. Աւա՛խ, հազար յէս քնի զահմաթէս։
36ա
Զանարժան գրիչս՝ զՄելքիսէթ քահանայ, աղաչեմ յիշել ի Տէր Աստուած։
57ա ստ.
լս. Եթէ կամիս, ի մի՛տ առ եւ յամենայն տեղիս, այ[լ]եւ զանարժան գծողակս առ Տէր
Աստուած յիշեա՛։
63ա ստ.
լս. Աւա՛խ, հազար ի յայս քնո զահմաթէս։
204ա
Յիշատակարան սուրբ գրոցս, որ է Մաշտոց. Փա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր,
Որդւոյն Միածնի եւ Հոգւ|204բ|ոյն հզաւր, որ երետ կարողութիւն մեղուցեալ գրչիս եւ
զաւր՝ հասանել ի յաւարտ գրիս կամաւ Հաւր։ Գրեցաւ սուրբ տառս, որ Մաշտոց
անուան<ուան>, ձեռամբ անարժան փծուն<ուն> եւ ախմար գրչի՝ Մելքիսէթ
քահանայի, ի գաւառիս, որ Խութ կոչի, ի գեւղաքաղաքս, որ Քեռւու անուան<ան>ի,
առ ոտս Սուրբ անապատի Գլխոյն Մեծին Թադէոսի, որոյ անուն Վանդիր կոչի, ընդ հովանեաւ
Սրբոյն Սարգսի ’ւ որդւո նորա Մարտիրոսի եւ Սրբւոյն Շամօնի։ Արդ, աղաչեմ
զամենեսեան, որք հանդիպիք սմա ուսմամբ՝ կարդալով, աւրինա|205ա|կելով, կամ
հարեւնցի, յիշեսջի՛ք ի Քրիստոս եւ ի սուրբ յաղաւթս ձեր զՍիմէոն քահանայ եւ
զծնաւղսն իւր՝ ըզհայրն՝ Ուզբէկ եւ զմայրն իւր՝ ըզԻմչայն եւ զեղբայրքն իւր եւ զորդիքն,
եւ զԱյմելէքն, որ ստացաւ զգիրքս, եւ զամենայն արեան մերձաւորքն, եւ լի բերանով եւ
ուղիղ մտաւք Աստուած ողորմի ասացէ՛ք Ամելէքի քահանային եւ ծնողաց իւրոց, որ ստացաւ
զսա ի հալալ ընչից իւրոց եւ ի յարդար վաստակոց, զոր Տէր Աստուած վայելել տացէ
երկար ամաւք, մինչեւ ի խորին ծերութիւն. ամէն։ Այլ եւ զմեղուցեալ գրիչս զՄելքիսէթ
քահանա, եւ զհայրն իմ՝ զՅակոբ քահանայ, եւ զմայրն իմ՝ զԱխաթունն եւ զամենայն արեան
մերձաւո|205բ|րքն մեր յիշեցէ՛ք առ Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, եւ ինքն, որ առատն
է ի տուրս բարեաց, տաց ձեզ եւ մեզ զերկնից արքայութիւնն. ամէն։ Ի թվական հայոց
ՊՀԵ. (1426), ի յԱրեգ ամսո[յ] ԺԶ., ի Յունիս ի ԺԸ. Հրոտից ի Է. գրեցաւ
յիշատակարանս։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Ա., էջ 385-6, Հմր 410։ Լ. Խաչիկեանը թուականը կարդացել է ՊՀԷ. (1428)
եւ յիշատակարանը դրել 1428 թ. շարքում։
Ծնթ. Ստացողի
անունը հետագայի ձեռքով է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. պհպ.
Եա (1706 թ., նոտրգիր) Ըզվերջին ըստայցօղ սուրբ Մաշտոցիս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս՝
Յոխան եւ որդիք նորայ ըզՄելքոն, Գասպար, Ս[ա]հակն, որ առան հալալ վաստակոց իւրոց
եւ ետին ի դուռն Սուրբ Դանէլին, ի թվին ՌՃԾ. ու Ե. (1706), յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս եւ
Աստուած ողորմի ասացէ՛ք, եւ Աստուած ձեզ ողորմեսցի. ամէն։
2. պհպ.
Եա (1801 թ., անփոյթ նոտրգիր) Ըզվերճին ըստացօղ Մաշտոցս Բաղէշացի ջոլհակ Միրզէս,
որ ա[ռայ], տվի Վանէցի տէր Մանուէլի[ն], թվին ՌՄԾ.ին (1801), Ապրիէլի ԻԳ.ին։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
1ա, 2ա, 5ա, 24ա, 26ա, 82բ, 83ա մանուշակագոյն թանաքով երկգիծ բոլորակ՝ «ՍՈՒՐԲ
ԹԱԴԷԻ ԱՌԱՔԵԼՈՅ ՎԱՆՔ» եւ արաբատառ՝ «ՄԱԿՈՒԻ ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆ»,
կենտրոնում՝ եկեղեցի, որի տակ՝ «1901»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Մաշտոց 39», Ա. փեղկին սոսնձած թղթին՝ «Գրչա///», պհպ. Բա՝
«Թ. Առաք. վ.», «ՌՀԵ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «ՊՀԵ. Օ. Ե[գանեան]», «39/3456»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Բ., 1878-1898, Վաղարշապատ, 1900, էջ 54, Հմր 133։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աբ՝ «/// Անռկին, անի, սուրբ ես», պհպ. Բբ՝ «Գիր չայ այս, գրչայփորձ այս է»,
«է, բ, ն (չորիցս)», պհպ. Գա՝ «Այս է իմս մըսայգին, մանկէս Միրզայ Մահմատին. ԺԱ.
ապասի Ե. ապասի էլ, Բ. թուխ ձեթ»։
3457
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
2 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
321։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝
կապոյտ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր, վր. եւ ստ. լուսանցակողերին՝ հիմքին մօտ,
սեւ թանաքով արուած աղեղնաձեւ գիծ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, դռնակը Բ. փեղկից մասամբ անջատ, դռնակի աստառը մասամբ
պոկուած՝ երեւում է միջուկ-ստուարաթուղթը, վրան գրուած՝ «Շաբաթ սկսաւ Տօնացոյցն եւ
Մաշթոց» եւ նկարափորձ՝ թռչնագիր «Ի», ձեռք, բուսական նախշ. զոյգ կապիչներն ու
գամերից մէկն ընկած, մէջքի կաշին ճաքճքած, լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Թադէոս առաքեալ Հմր 41, Թօփչեանի ցուցակ Հմր 104, Օ.
Եգ[անեան]»։ 1ա՝ «64», «Թ[ադէի] առաք[ելոյ] վ[անք]» «ԺԷ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»,
«41/3457»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Բ., 1878-1898, Վաղարշապատ, 1900, էջ 53, Հմր 104։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
203 (թ. 1-203. հետագայի էջակալում՝ 1-357, որ է՝ 3բ-181բ). չգրուած՝ 1բ-2ա,
186բ-7ա, 203բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷ×12 (ԺԵ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
վեցթեւ աստղ՝ կիսալուսնով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10,2։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, մատիտով սահմանագծուած
(10×6,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 94ա)։ ՏՈՂ՝ 22։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 3ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, թռչուն-ձուկ՝ 125ա։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն, նարնջի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ.
1՝ հիմքից մասամբ անջատ. թ. 2՝ ցեցի անցքեր. թ. 3՝ ստ. անկիւնը պատռուած. թ. 71,
96՝ գործարանային թերութեամբ. ընդմէջ թ. 176-7ի 1 թերթ կտրած. 182ա՝ հետագայում
արուած գրառումը մաքրած, երեւում է լղոզուած մանուշակագոյն թանաքի հետքը։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
2բ-182ա Բարսղի եպիսկոպոսի Կեսարու Կապադովկացոց Մեկնութիւն Զ.օրեայ արարչութեանն
Տե՛ս
ձեռ. 620, 213ա-47բ։ Նախերգան/2բ։ ա/3ա-20բ։ բ/20բ-38բ։ գ/38բ-59բ։ դ/59բ-73բ։
ե/73բ-96բ։ զ/96բ-125ա։ է/125ա-41բ։ ը/141բ-62բ։ թ/162բ-82ա։
182ա
գրչից՝ «Օրհնութիւն եւ գոհութիւն եւ բարեբանութիւն եւ ամենասուրբ Երրորդութեանն.
յաւիտեանս. ամէն։ Կատարեցաւ աստուածահրաշ առասութիւնս սրբոյն Բարսղի»։
Տե՛ս
Բարսեղ Կեսարացի, Յաղագս վեցաւրեայ արարչութեան, աշխ.՝ Կիմ Մուրադեանի, Երեւան,
ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1984, էջ ԼԲ., ձեռագիր M։
Բ. 192ա-203ա
Տումար, որ ըստ Հռովմայեցոցն ամսովն է եւ տարոյն գրովն վարի – Ժողովեց ի տեղիս
<տեղիս>, յԱրիանոսացն հակառակ Նիկիական հաւատոյն... ոչ աթոռք ըստ Դանիէլի
տեսլեանն գուշ (չշարունակած)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ.
ԺԷ-ԺԸ. դդ., նոտրգիր
1.
182բ-90բ (ԺԷ. դ.) [Դեղագիրք] – Սրտուռտեցի – Թէ մարդոյ սիրտն ուռի, նա առ աղնոցի
սունկ... [Խառն դեղագիրք]. [Վասն] 182բ գԳլխացաւի – Վասն գլխացաւի առ սուտուխու
տուս..., 182բ-3ա Շատ ցաւոյ – Առ տառիֆիլ ֆիլզէնճէֆի..., 183ա Սուտտէի – Առ հէպի
պալասին..., 183բ Վասն ղուլինճի այս է դեղն Աստուծով – Առ զքուչուլէն..., 183բ
[Վասն փայտոջլի դեղ] – Զոզնիկան եղն քըսէ..., 183բ Զլափստակին աղբն ի տունն ծըխէ,
մկներն փաղչին (այսչափ)։ 183բ Կին, որ զաւակն արգիլի – Առ սինէմէքի..., 183բ Հապ
սապռի, որ օգնէ գլխացաւուն Աստուծով – Առ սապռ դեղին լաւն քիթիրայ..., 184ա Վասն
արձակման մարդոյ զայս յաջ բազուկն կապէ – Մահուայ, մահուիայ, մայուայր..., 184բ
Վասն փայտոջլի դեղ – Առ զտըզրուկն եւ ձգէ ի կրակն..., 184բ Վասն դոզղի – Առ քանի
մի տիրէմ ճէպէլիէ..., 184բ Վասն աչաց դեղի – Առ Գ. տիրէմ ուրուշանի..., 184բ
Մայասլի – Աւելուկ անուն խոտին..., 184բ Տավրի հազալու – Եւ զաւելուկին սերմն, որ
տավրին գարուն հետն կերցնես..., 184բ Մեղու չի խայթէ – Եւ զաւելուկին ջուրն
քսվիս..., 184բ Տավարն որ քոսոտի – Առ զղալէքարն եւ կարմիր աղն..., 184բ Ջրարգելի
– Առ զկօհէրչիլէն մանրէ..., 184բ Դեղնութեան – Առ զկօհէրչիլէն Գ. տիրէմ..., 185ա
Խրատք վասն որդեաբերան մանկան, կարիճ սատկացնելոյ, երեխայի սեռը գուշակելոյ,
նորածին տղային ցաւերից անվնաս պահելոյ, ծիծիռնակին ստիլելոյ փայտ բերելոյ, զաւակ
ունենալոյ, կինն թէ այլ մարդ սիրելոյ, հիւանդի մահանալոյ կամ կենդանի մնալոյ...,
185ա Ճայնի – Այս է ճէվարիչն, զոր ասէ ճալալիոս..., Շողգամի ջուր, 185ա-6բ Վասն
պլղամի քակելու – Թուրպութ Ե. տիրեմ..., 185բ Վասն քարի հալելոյ ի գոզի ճանապարհէն
– Առ Ծ. (50) հաւկթի դատարկ կեճեպն..., 185բ Խրատք Խէնչէրլի հէպին – Առ մուռսաքի
Բ. դրամ..., 185բ-6ա [Վասն] արախի եփելու – Առ մէկ օջայ ըրախի..., 186ա Վասն
հէրարէթի, որ լինի մարդն – Առնէ մէկ տիրեմ սուլէյմանի..., 187բ Քթէն արեան – Առ
սառփ սիրքէ..., 187բ Տուզլի պլղամի – Առ սինէմէքի Լ. (30) տիրհէմ..., 187բ Քթի էն
արեան – Առ ժէնկէռ..., 187բ Սաստիկ փորացաւի – Լուծմունք ի դեղ օրն ճակի..., 187բ
Աչաց մազի – Զաչաց մազն քաշէ..., 188ա Քէսմէի – Վասն քէսէմի առ Ժ. տրէմ
շրլըղան..., 188ա Արիւն կապի – Արիւն կապի դեղն այս է. առ էսրար..., 188ա Աչաց
մազի – Եւ թէ մարդոյն աչքն մազ բուսնի..., 188ա Քթէն արեան – Եւ թէ մարդոյ քթին
արիւնն չդադարի..., 188ա Սլաքի, փայտի, փշի – Եւ թէ մարդոյ մարմինն սլաք կամ փայտ
կամ փուշ կենայ..., 188ա Մայասլի – Վասն մայասլի առ Գ. ճովզի..., 188բ-9բ Մաճուն
որ ըստամոքին ուժ տա եւ զքամին յաղեցն եւ ստամոքէն հանէ – l189աl Առ ըռզիւսնին
սերմն..., 190ա Ե. տրեմ ռեվենտ – Չօփիչնի պէազ թուրպիթ..., 190բ [Վասն] Ղեպզի –
Ապա թէ ոք ղէպզ լինի..., 190բ Տավրի սանճուի – Վասն տավարի, որ սախայու լինի...,
190բ Տալաղի – Եւ մարդն, որ տալախ ունենայ առ զնոյն պօնճուղն..., 190բ Տավրի եաղրի
– Եւ տավրի կռնակն, որ եաղըր լինի... արդար եղ լից ի մէջն, որ եաղրըն տաղվի,
առողջանայ մինչեւ Գ. օր։
2. 1ա
(ԺԸ. դ.) [Դեղագիր վասն սարտլուղի] – Զարտլուղի դեղն այս է. Չօորար օթի ղալւսըզ
պախըրի մէչհմ քիչ ղավրմիշ արէ... մէկ կեշեր յերեւ քաշէ քինթըդ, Աստուծով ազատվես։
3. 191աբ
(ԺԸ. դ.) [Աղօթք] – Հաւր Աստուծոյ Որդի եւ Բան, / Յիսուս Քրիստոս եւ Տէ՛ր
համայն... փառք եւ պատիւ վայելչական / այժմ եւ յաւէտ յարաձգական, յաւիտենիցս մինչ
յաւիտեան։
Ծնթ.
Որոշ թերթերի վրայ կան հետագայ ձեռքերով նշումներ. 1ա՝ «ճախարակեալ եւ պաճուճեալ
բանս 296», 186ա՝ «ծովն դրուատի 130» եւ այլուր։ 307ա՝ «Վաժուժեալ՝ 129 + Զառիթափ՝
122, Ոփոց՝ 122, Սուրան՝ 148, Թարաթուտք՝ 149, Փոճոկ եւ Գոգած՝ 153»։ 314բ՝ «Սիկ՝
255, 266, Ժ-ն խառնակի ընդ Մառինես ձկան՝ 270, կռնկաց զոպութիւնն՝ 297, Ծիծառն
բերանացի՝ 300»։ 321բ՝ «Ծովք ընդ միմեանս խառնեալ 125։ Փուշ վարդին՝ 203 հ. 63,
արմաւենի հ. 174»։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
3ա, 28ա, 48ա, 84ա, 96ա, 98ա, 101ա մանուշակագոյն թանաքով երկգիծ բոլորակ՝ «ՍՈՒՐԲ
ԹԱԴԷԻ ԱՌԱՔԵԼՈՅ ՎԱՆՔ» եւ արաբատառ՝ «ՄԱԿՈՒԻ ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆ»,
կենտրոնում՝ եկեղեցի, որի տակ՝ «1901»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «ա» (բազմիցս), 2ա՝ «նզօվեցին», 184ա՝ «զալտայ, զաղալտայ, հին ալտայ խուլլու
վալլահ», 186ա՝ «Ա», 203բ՝ «ա-է, Աստուածատուր»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Անանուն Ա. (թ. 204-48, 251ա-94բ, 299բ-303բ), Անանուն Բ. (294բ-9ա), Անանուն Գ.
(թ. 308-21)։
ԹԵՐԹ՝
117 (թ. 204-321). չգրուած՝ 307աբ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ժ×12 (Զ 18, Է 14, Ը 11, Ժ 2)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ խարիսխ՝ բոլորակի մէջ, վերեւում՝ խաչ։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11,5×7,5). վր. տողերի վր. ելուստները գրչախաղերով՝ էջ՝ 315բ։
ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 204ա, 296ա, 309ա)։ ՏՈՂ՝ 16-26։
ՎԻՃԱԿ.
բաւարար. թերթերը եզրահատուած, տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ
հետքերով. թ. 254՝ ստ. հատուածում՝ հիմքին մօտ, 5,5 սմ պատռուած. թ. 283՝ հիմքից
մասամբ անջատ. թ. 320-1՝ կարերը թուլացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
204ա-43բ [Նախերգանք ճառից եւ քարոզից]
ա.
204ա-5ա [Վասն զրպարտչաց. ձեռ. 728, 177բ] Ա. – Աստուծով եւ աստուածատուր պարգեւօք
շարժեցից ի շարժողէն բոլորից զլեզու իմ... եւ ի սէր եւ ի փառս համագոյ Սուրբ
Երրորդութեան՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ։
բ.
205ա-6ա Այլ այժմ եկեսցուք ի տեսութիւն բանս Բ. [Քարոզ Գրիգորի Տաթեւացւոյ.
Ամառան. ՃՁԶ.] – Արփիական լոյս, անշիջանելի ճառագայթ, կենդանութեան աղբիւր...
տենչա խորհուրդ իմ բարբառել բանիւ եւ դրուատել բան ինչ ներբողենի։
գ.
206ա-7բ Գ. Անճառելիդ Աստուած եւ անհասդ ամենայն իմաստից... սրեսցէ զլեզու իմ ի
քննութիւն բանիս։
դ. 207բ
[Սրբոյն Եփրեմի ի Յօսէփ եւթն վահանգի. ձեռ. 2587, 287ա] Դ. – Աստուած Աբրահամու,
Աստուած Իսահակայ... պատմել զբան մարգարէին կամ առաքելոյն։
ե.
207բ-8ա Ե. Ապաւինելով ի Հոգին Սուրբ, Աստուած՝ բարի եւ ուղիղ... մտադիր լինել
առաջի արկեալ բանիս, որ ասէ։
զ.
208ա-9բ [Քարոզ Յովհաննու, ի բանն Մաղաքիա՝ «[Ա]ռաքեց զհրեշտակ իմ առաջի քո. ձեռ.
3316, 400ա] Զ. – Բացից զբերան մտաց եւ առից զհոգի շնորհաց... կարացից ժամանել
տեսողութեան բանիս մեծի, որ ասէ։
է.
209բ-10ա Նորին սրբոյն Յակոբայ Սրճեցոյ ասացեալ ի Սուրբ Արմաւենեացն եւ ի գալուստ
Տեառն մերոյ յԵրուսաղէմ Է. – Աղբիւր կենաց Քրիստոս, յորմէ արբին մեռեալք... խօսեցի
զյայտնումն քո, տո՛ւր ինձ, Տէ՛ր, խօսել զբանս։
ը. 210աբ
Նորին սրբոյն Յակոբայ Սրճեցոյ ասացեալ ի խորհուրդ Կիւրակէի Ը. – Ամենաբարի
իշխեցող, տո՛ւր ինձ իշխանութիւն քարոզել... կեցո՛յ զբանս իմ՝ ասել վասն փառաց
աւուր տօնի քո։
թ.
210բ-1ա Նորին ասացեալ յԱյլակերպութիւնն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. Թ. –
Ամենազօր Որդի Աստուծոյ, որ առաքեցեր յերկիր ի վարձու... ժողովեալ ի սմանէ զկենաց
Բանն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։
ժ. 211ա
Նորին ի յարութիւնն Ղազարու Ժ. – Բա՛ց զշրթունս իմ՝ խօսել վասն քո,
Որդի՛Աստուծոյ... իջոյց զհացն յօդիցն ժողովրդեանն։
ժա.
211բ-2ա Նորին ասացեալ ի Մեծի երկուշաբաթին յԱւետարանին մեկնութենէն. ԺԱ. – Բա՛ց
զշրթունս իմ՝ խօսել սիրով... դու շնորհեա՛ձայնի իմում գոչել զբանս։
ժբ.
212ա-3ա ԺԲ. Գիտելի է, զի ամենայն տուրք բարիք... լսելիս ի փառս համագոյ եւ
միասնական Սուրբ Երրորդութեանն։
ժգ.
213ա-4ա ԺԳ. Եւ արդ, զի ոչ գիտեմ տիրապէս, զինչ անուանեցից զմատեանս...
ձեռնարկեսցի բանս առաջի արկեալ, որ ասէ։
ժդ.
214աբ ԺԴ. Եւ արդ, կրկին է մարդ, կրկին է եւ կերակուր նոցա... բեղմնաւորեսցուք ի
սիրտս մեր զսերմն կենարար բանին, որ ասէ։
ժե.
215ա-6ա ԺԵ. Եւ արդ, գիտելի է, զի Գ. են, որ անձնիշխան կամօք ներգործեն... անմոլար
տեսութեամբ մտանել ի քննութիւն աստուածային Բանիս, որ ասէ։
ժզ.
216ա-7բ ԺԶ. Եւ արդ, քանզի յայտնի է ամենեցուն... ի փառս եւ ի պատիւ Սուրբ
Երրորդութեանն, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
ժէ.
217բ-9ա ԺԷ. Զամենայն, զոր ինչ օրինադրեաց մեզ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս... երրեակ
անձնաւորութեանն եւ միակ բնութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, որ է աւրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն։
ժը.
219աբ ԺԸ. Երրորդութիւն գերակայ, գերագոյնդ Աստուած եւ գերագոյնդ բարութիւն...
կարացից խօսել եւ իմանալ զԲանս քո, որ ասէ Հոգի է Աստուած եւ երկր՛՛։
ժթ.
219բ-22ա [Ճառ նոյնոյ Յակոբայ Սրճեցւոյ եպիսկոպոսի՝ ասացեալ Յաղագս հին խորհրդոց,
որ ի մարգարէսն եւ ի նախապետսն գուշակեցաւ Հոգւով Սրբով. ձեռ. 2786, 125ա] ԺԹ. – Ի
ծով խորհրդոց քոց ահա իջանեմ ի վար... հաւատով հպիմ ի բանն, որ ասէ։
ի.
222ա-3բ Երանելոյն Եփրեմի Խորոյն Ասորոյ ասացեալ նախերգան. Ի. – Ի շաւիղս փառաց
քոց, Տէ՛ր, ընթանան միտք իմ... յերկայնել զերգս աստուածաբարբառս։ Եկեսցուք ի
տեսութիւն բանիս, որ ասէ։
իա.
223բ-4բ Ի Մեծի երեքշաբաթին՝ Յակոբայ ասացեալ, վասն քանքարաց. ԻԱ. – Ի սկիզբն ճառի
իմոյ առ քեզ կարդամ, Հա՛յր... բաց զլեզու իմ՝ խօսել զբանս։
իբ.
224բ-5ա Նորին Յակոբայ ասացեալ ի Մեծին ուրբաթին եւ ի կործանումն դժոխոց. ԻԲ. –
Լուսատո՛ւ տիեզէրաց, Քրիստո՛ս լուսաւոր... դստերք Սիոնի, լուարո՛ւք զքարոզս նորա։
իգ.
225աբ Նախերգան փոխման Աստուածածնին. ԻԳ. – Զնախատեսութիւն աստուածաբան
աւետարանչիս եւ սիրելի աշակերտի... սրբազան աւետարանչիս, որ հրամայէ ի բանս իւրում
այսպէս թէ։
իդ.
225բ-6ա Նորին Յակոբայ ասացեալ յաղագս Անտիոքա քաղաքին, թէ որպէս մտին աշակերտել
զնա սուրբ առաքեալքն. ԻԴ. – Լուսով բանիւ գամ առ քեզ, Որդի՛ Աստուծոյ... պէտք է
ինձ շնորհք քո վասն բանիս, որ ասէ։
իե.
226աբ Նորին Յակոբայ ասացեալ յաղագս աստեղն եկաւորութեան. ԻԵ. – Ծագումն մեծ, որ
լցեր զաշխարհս ամենայն ի ճառագայթից քոց... հորդեալ ճանապարհ ծագման քո երթալ ի
նա։
իզ.
226բ-8ա ԻԶ. Ծանիցէ աստուածասիրութիւնդ ձեր, զի այս յայտնի է հասարակ տեսութեան...
պատիւ փառակցին քո Որդոյն Միածնի այժմ եւ անզրաւ յաւիտեանս. ամէն։
իէ.
228ա-9ա ԻԷ. Մի է Աստուած եւ մի՝ միջնորդ Աստուծոյ եւ մարդկան... եկեսցո՛ւք
այսուհետեւ ի տեսութիւն բանիս, որ ասէ։
իը.
229աբ ԻԸ. Յիսուս՝ լոյս շնորհաց եւ ճառագայթ փառաց էականին Հօր... պատմել
զհատուցումն սիրոյ եւ զխրատ յորդորելոյ բանի քո։
իթ.
229բ-31ա ԻԹ. Յաստուածածագ լուսոյ ճառագաթից շնորհաց Սուրբ Հոգոյն զարդարեցան...
նոյնպէս եւ ի ձեզ եւ երկրագործեսցէ ի փառս իւր։ Եկեսցո՛ւք այսուհետեւ ի տեսութիւն
բանիս, որ ասէ։
լ. 231աբ
Լ. Նորին Յաղագս Նինուէացոցն – Յիսո՛ւս, լոյ՛ս իմաստութեան Հօր, որ ետուր
զիմաստութիւն... ես ընկալայց ի քէն հրաման քարոզել զբանն կանաց։
լա.
231բ-2ա ԼԱ. Նորին սրբոյն Յակոբայ ասացեալ ի Սուրբ Զատկին Յարութիւնն Քրիստոսի –
Յարութիւն քո, Քրիստո՛ս, զարհուրեցուցանէ զիս... տո՛ւր ինձ, Տէ՛ր, պատմել զհաւատս
քո առաջի խնդրողացն զքեզ։
լբ.
232ա-3բ ԼԲ. Շնորհօք բարերար կամօք մեծին Աստուծոյ, որ կոչեաց զմեզ ի
սպասաւորութիւն... եւ բուռն հարցուք զաստուածային Բանէս, որ ասէ։
լգ.
234աբ ԼԳ. [Յովհաննու Որոտնեցւոյ հաւաքեալ ի բանից իմաստասիրաց. ձեռ. 1843, 144ա]
– Ո՛վ աղբեր կենդանութեան եւ արմատ անմահութեան... բուռն հարկանեմք շնորհօք Սուրբ
Հոգոյն զաստուածային Բանէս, որ ասէ։
լդ.
234բ-5բ ԼԴ. Ո՛վ դասք լուսերամից եւ կաճառք աստեղափայլ... առաջիկայ եդեալ բանէս,
որ ասէ։
լե.
235բ-6ա ԼԵ. [Նախերգան վարդապետական. ձեռ. 541, 204ա] – Ո՛վ Աստուած Աստուծոյ եւ
նորոգիչ ամենայնի, Սուրբ Հոգի... եկեսցուք ի տեսութիւն բանից, որ ասէ։
լզ.
236աբ ԼԶ. Ո՛վ երկնագունակ եւ բազմահաւաք հանդիսարան... հարցուք զտեսութենէ բանիս,
որ ասէ։
լէ.
236բ-7ա ԼԷ. Ո՛վ անստուեր լույս իմանալի եւ փառաց ճառագայթ... տեսանել զլոյս
աստուածային բանից քոց թարգմանութեամբ, որ ասէ։
լը. 237ա
ԼԸ. Ո՛վ Երրորդութիւն Սուրբ, գերագոյնդ Աստուած եւ գերագոյն բարութեան... կնքէ
իմաստունն, ասելով այսպէս։
լթ. 237բ
ԼԹ. [Նախերգան Սիրոյ զաւրութիւն. ձեռ. 2195, 269ա] – Որպէս տունկ մի բազմոստեան եւ
յոգնապտուղ է տեսանել... ի սկզբէն բանիս առաջի արկելոյ բանիս, որ ասէ։
խ.
237բ-8ա Խ. [Նորին Վարդանայ վարդապետի Աղաւթք տղայոց առ Սուրբ Երրորդութիւնն
առաւօտուն. ձեռ. 750, 169ա] – Ո՛վ լոյս համատարած եւ անճառ ճառագայթ, առօօտ
քաղցրահայաց... ամէնառատ պարգեւօք գալ ի տեսութիւն բանիս, որ ասէ։
խա.
238ա-9ա ԽԱ. Ո՛վ Տէր Աստուած իմ, Յիսուս Քրիստոս, Բան Հօր եւ Որդի Կուսին... բուռն
հարկանեմ զթարքմանութեան առաջի արկեալ բանիս, որ ասէ։
խբ.
239ա-40բ ԽԲ. Ո՛վ Տէր եւ դաստիարակ, հեզ եւ խնամօղ Աստուա՛ծ իմ... տացէ ինձ Բան ի
բանալ բերանոյ իմոյ, խօսել զԲանս աստուածային, որ ասէ։
խգ.
240բ-1բ ԽԳ. Որդի՛ Աստուծոյ, որ ետուր սրբոց առաքելոցն... եղէց տնտես տէրունեացն
եւ սպասաւոր բանի քո կամ մարգարեական, կամ առաքելական։
խդ.
241բ-2ա ԽԴ. Վստահացեալ յուսով քաջութեան յայնմ, որ տայ... խօսեցայց զծածկեալ
խորհուրդ առաջի եդեալս բանի, որ ասէ։
խե.
242ա-3ա ԽԵ. Տէրունեան եւ աստուածային է հրամանս եւ մեզ՝ բանասիրացս, ախորժելի...
պատրաստեսցուք զունկն ձեր ի լսելութիւն աստուածային Բանիս, որ ասէ այսպէս։
խզ.
243աբ ԽԶ. Տէ՛ր, տո՛ւր ինձ լեզու խրատու, զի... յայտնեցից սակաւ ինչ իմաստութիւն
բանիս, որ ասէ։
խէ. 243բ
ԽԷ. Ո՛վ ամէնաւրհնեալ Հայր, զոր Որդիտ Միածին եւ Հոգիդ Սուրբ... տո՛ւր զհոգի
շնորհաց ի սիրտս լսողաց, ի խորհուրդ բանիս, որ ասէ։
Բ.
243բ-6բ [Ներբողեանք Առաքելի Բաղիշեցւոյ]
ա.
243բ-5ա ԽԸ. Մեծի Ծաղկազարդի գալստեանն՝ յԱռաքել վարդապետէ – Անժամանակ Բանդ
Աստուած, արքայ համայնից, ծնունդ Հօր անեղաբար... յուսովդ իմ եմ ի սկիզբն բանիս,
որ ասէ։
բ.
245ա-6ա ԽԹ. Մեծի Յարութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ՝ յԱռաքել վարդապէտէ –
Իմաստութիւն Հօր, Որդի՛Աստուծոյ, տո՛ւր զօրութիւն մտաց... խօսել բան կենդանի
զկենդանատուէդ մեռելոյ։
գ. 246աբ
Ծ. Գովեստ ներբողական վասն Յովաննու Կարապետին – Յիսուս Միածինդ Հօր, լոյս ծագեա՛
խաւարեալ ոգոյս... արեամբ ներկեալ ըմբշամարտին, պսակազարդ զօրավարին։
Ծնթ.
Ներբողների մասին տե՛ս Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ
59-68։
Գ.
247ա-8բ [Գրառաջք] – Ա. Անծախելի շնորհացն Աստուծոյ մաքուր շտեմարան, / նորին
իմաստութեան Բանին արժանաւոր ընդունարան... ամովսածինն Եսայիաս հրամայէ ի բանս
իւրում այսպէս։
Ծնթ.
Ունի 12 միաւոր։
Դ.
248բ-50բ [Մեկնութիւնք]
ա.
248բ-9ա Աւրհնեսցէ զձեզ Տէր Աստուած մեր ընդ մարգարէին, որ ասէ – [Բան.] Լեառն
Աստուծոյ լեառն պարարտ, լեառն մածեալ։ [Մեկնութիւն.] Նախ՝ լեառն կոչին հրեշտակք...
աստուածասէր արանցն համարեսցի. ամէն։
բ.
249բ-50բ Վասն սեղան աւրհնելոյ՝ ի բան մարգարէին, որ ասէ – [Բան.] Երկիր ետ զպտուղ
իւր, եւ աւրհնեաց զմեզ Աստուած <Աստուած> մեր։ [Մեկնութիւն.] Առաջին երկիր
անուանի հողն եւ ջուրն... փառաւորէ եւ զարդարէ անթառամ պսակաւն. ամէն։
Ե.
251ա-63բ Աւրհնութիւն ժողովրդեան եւ շրջաբերական գրելոյն
ա. 251ա
Ի գթութեանցն Աստուծոյ եւ յամենայն սրբոց նորա... յորդեգրութիւն Հօրն երկնաւորի.
ամէն։
– Ի
Սուրբ եւ ի գերահռչակ ուխտէս եւ ի հրեշտակաբնակ սուրբ մենաստանէս ի սուրբ առաքելոց
դրանէս եւ ի սոցին սպասաւորէս։
բ. 251աբ
Ի սուրբ եւ ի գերահռչակ, հոյակապ եւ յականաւոր յերկնահանգէտ... ի սոցին սպասաւորէս
ի Սրապիոն վարդապետէս ի վերա մեր եւ այլն։
252բ
գրչից՝ «Յառաջն տե՛ս եւ գրէ՛»։
գ. 251բ
Ի սուրբ եւ փառաւորեալ, աստուածազարդ առ յերկնուստ... նամակ պահպանութեան ի
յանեղաշէն քաղաքն. այս անուն։
դ. 252ա
Ի գըթութեանցն Տեառն Աստուծոյ ամենակալէն... ի յանեղաշէն եւ յաստուածախնամ եւ ի
տիրապահ մայրաքաղաքն յՈւռհայ։
ե. 252աբ
Զոր աւրհնութիւն աստուածային եւ աղօթք Սուրբ Լուսաւորչին... ի մարդկանէ եւ
յամենայն գոյականէ. ամէն։
զ. 252բ
Այլ եւ աւրհնեսցէ զձեզ Տէր Աստուած մեր... աւրհնեսցէ զձեզ, որ ոչ անցանէ. ամէն։
է.
252բ-3ա Այլ եւ աւրհնեսցէ զձեզ Տէր Աստուած... նոյն աւրհնութեամբն եւ զձեզ
աւրհնեսցէ. ամէն։
ը. 253ա
Այլ եւ աւրհնեսցէ զձեզ Տէր Աստուած եւ զարդարեսցէ հոգով... վաստակօք եւ ամենայն
գոյիւք. ամէն։
թ. 253աբ
Այլ եւ փրկեսցէ եւ ազատեսցէ զձեզ Տէր Աստուած... յամենայն որոգայթից հոգոյ եւ
մարմնոյ. ամէն։
ժ. 253բ
Այլ եւ նախախնամակալն պահեսցէ զձեզ... վեհափառ առաքինութեամբ եւ ամենայն
բարութեամբ հոգոյ եւ մարմնոյ. ամէն։
ժա.
253բ-4ա Այլ եւ ճանապարհորդացն ձերոց ճանապարհորդակից լիցի... ողորմութիւն եւ
զերկնա[յ]ին արքայութիւնն պարգեւեսցէ. ամէն։
ժբ.
254աբ Այլ եւ տացէ ձեզ Տէր Աստուած կրկին բարութիւն... Տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս.
ամէն։
ժգ.
254բ-5ա Այլ եւ բարձրեալ թագաւորն Քրիստոս... խափանեսցէ ի ձէնջ յամենայն գաւառաց
եւ սահմանաց ձերոց. ամէն։
ժդ.
255բ-6ա Այլ եւ բառնա ի ձէնջ Տէր Աստուած... զիշնոցնտութիւն եւ զայլ ամենայն
չարութիւն. ամէն։
ժե.
256ա-7ա Այլ եւ տացէ ձեզ Տէր Աստուած զգենուլ զէն լուսոյ... որ էք ժառանկակից
Քրիստոսի եւ ժառանգ Հօր յաւիտեանս. ամէն։
ժզ.
257աբ Եւ ի գալ ի նամակիս մերոյ առ ձեզ իջցին... ծածակեսցէ աստուածային խնամովն,
ամրացուսցէ վերակացութեամբ վերնականացն. ամէն։
ժէ.
257բ-8բ Եւ ի մտանել նամակիս մերոյ առ ձեզ զամենայն ներհակ բարոյն... միշտ եւ
հանապազ ի վերայ ձեզ լիցի եւ եղիցի. ամէն։
ժը.
258բ-9ա Զոր եւ բազկատարած մախթանօք բարեխօսութեամբ... բաշխեսցէ զպարգեւս իւր
անապական փառաց. ամէն։
ժթ. 259ա
Հայրն Աստուած զձեր հայրքն աւրհնեսցէ... ննջեցելոց հոգին աւրհնեսցէ. ամէն։
ի. 259աբ
Աւրհնութիւն Հօր, պահպանութիւն Որդոյ, նախախնամութիւն ամենասուրբ Հոգոյն... կալ
մնալ ձեզ պարագայծ ամօք ընդ երկայն աւուրս. ամէն։
իա.
259բ-60ա Այլ եւ Հայրն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի... ձեզ եւ ձեր ննջեցելոցն.
ամէն։
իբ.
260ա-2ա («Ա-Ք») Ամենասուրբ Հոգին, որ զարդարեաց զտիեզերս... քաղցրացուսցէ զսիրտ
բռնաւորաց ընդդէմ ձեր եւ ընդդէմ որդոց ձերոց. ամէն։
իգ. 262ա
Այլ եւ բարեխօսութեամբ Սուրբ Աստուածածնին... ի չարեաց որդոց մարդկան այժմ ի
ներկայս եւ յապագայն. ամէն։
իդ.
262աբ Որչափ ի մարմնի էք խաղաղական կենօք... խոր խաղաղութեամբ մնալ մինչեւ ի խորին
ծերութեան. ամէն։
իե. 262բ
Արեգակն արդիւնարար ծագեսցի ի վերայ ձեզ... ի Տեառնէ եղիցի ի վերայ ձեզ։
իզ.
262բ-3ա Խնամք եւ ողորմութիւն բարերարին Աստուծոյ... աստուածային աւրհնութիւնն եւ
օգնութիւնն ի վերայ հոգոց եւ մարմնոց ձերոց. ամէն։
իէ.
263աբ Այլ եւ բացցէ Տէր Աստուած զդուռն անճառ ողորմութեան... ցնծութեամբ սպասել եւ
հանդիպիլ մեծի հարսնարանին անսասան կենօք։
իը. 263բ
Այլ եւ տացէ ձեզ Տէր Աստուած... գոչումն աւազակին, որ գոչեաց ի վերա խաչին։
իթ. 263բ
Այլ եւ Արարիչն յաւիտենից... եւ յամենայն գործ առաքինութեան։
Զ.
264ա-72ա [Տաղք]
ա.
264ա-5ա [Տաղ գեղեցիկ եւ պիտանի ոգեշահ. ձեռ. 1639, 160ա] – Մեղա՛ քեզ, Քրիստոս
Աստուած, ապաւէն յոյս ըզքեզ ունիմ, / լալագին պաղատանօք, հառաչմամբ առ քեզ
անկանիմ... ճարակ չունիմ արդարանալ, իմ ճա<ն>րն դու ես։
բ. 265ա-6ա
[Գովասանութիւն Սողոմոնի տաճարին. ձեռ. 2939, 438բ] – Զաւրքն ի վերուստ իջեալ առ
Սողոմոն արքայն, / շինէին զտաճարն, ձեւէին զհիմունս, տաշէին զքարն... դղըրդէր
տաճարն եւ ցնծայր Սողոմոն արքայն։
գ.
266ա-7ա [Տաղ վասն ղարիպութեան] – Վայրի հաւիկ մի բռնած ու բերած / եւ դրած զինքն
ի նեղ զընտան լալագին չուրախանար... որ է խնդրող կորուսեալ հօտի ամէն եղկելոցս։
Տե՛ս
Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց, կազմեց Ս. վրդ. Ճեմճեմեան, Վենետիկ, հտ. Ե., 1995,
էջ 675։
դ.
267բ-72ա [Աւրհնութիւն հաւասար քաղաքաց, ի Հիզանցի տէր Մարտիրոսէն] – Աւրհնեալ է
Հայրն անծին եւ Որդին միածին, / գովեալ, բարեբանեալ ճշմարիտ հոգին... ժառանգեցէ՛ք
զփառսն անթառամին ուրախութեամբ մընալ ի յօիտենին։
Տե՛ս
Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց, կազմեց Ս. վրդ. Ճեմճեմեան, Վենետիկ, հտ. Ե., 1995,
էջ 716։
Է.
272ա-6ա [Օրհնութիւնք]
ա. 272ա
Հանգիստն հրեղինաց եւ հողեղինաց հանգուսցէ զձեզ... լուսեղէն փառօք պարիք ի փառս
ամենասուրբ Երրորդութեան անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
բ.
272ա-6ա Աւրհնեալ է արարչագործն Աստուած եւ շնորհաբաշխն ամենեցուն...
բարեխաւսութեամբ սուրբ Աստուածածնին եւ ամենայն սրբոցն աւրհնեալ լիջիք յայսմ
աշխարհիս եւ ի հաներձելումն. ամէն։
Ը.
276բ-9ա [Տաղք]
ա.
276բ-7բ [Տաղ Առաքել վարդապետի] («ԱՅՍ ԱՌԱՔԵԼ ՎԱՐԴԱՊԵԵՅԻ») – Արդ, աւրհնեսցո՛ւք
մէք միաբան / Երրորդութիւն միշտ անխափան... աւրհնեալ անուամբ Տեառն անեղին. ամէն։
բ.
278ա-9ա Զինչ որ սրբունք յաշխարհիս կան, / ձեզ պահապան ամենեքեան... ժառանգեցէ՛ք
զանսպառ ուրախութիւնսն. ամէն։
գ. 279ա
[Յորդորակ ի վարդապետէ Տիրայտրոյ. ձեռ. 631, 158ա] – Արդ, այսքան բաւականասցին առ
ի մէնջ տեսութիւն բանիս... եւ զմակոյկ լեզուի մերոյ յաւրհնութիւն դարձուսցուք։
Թ. 279բ-83բ
[Մեկնութիւն Սաղմոսի ի Դաւիթ. ԻԲ. 5] – Մարգարէն Դաւիթ հրամայէ. [Բան]. «Պատրաստ
արարէր առաջի իմ զսեղան, ակն յանդիման։ [Մեկն]. Ա. Սեղան ասէ նախ եւ առաջին
զհրեշտակաց... բնութիւնն աւրհնեաց չորս տարերքն ի յաստուածապետականէն
զաւրհնութիւնն ընկալան այն աստուածային բազմապատիկ աւրհնութիւն։
Ժ.
283բ-4ա [Գրառաջք. Ժողովրդեան. ձեռ. 1779, 5բ] – Աստուածային աջով տնկեալք / եւ
աւրհնութեամբ արմատացեալք... բառնա զցասումն եւ զպատուհասն ի յարարածոցս. ամէն։
ԺԱ.
284ա-8ա [Ղուկասու Լօռեցւոյ. ձեռ. 746, 180բ] Աստուածախօս մարգարէն Մովսէս հրամայէ
ի բանս իւր այսպէս. Աւրհնութիւն Տեառն ի վերա լերանց մշտնջենաւորաց – Նախ
մշտնջենաւոր լերինք անուանին դասք հրեշտակաց... ճրագ պահէ ի վերա աշխարհիս,
ողորմածն Աստուած մինչեւ ի խորին ծերութիւն հասուցանէ. ամէն։
ԺԲ.
288ա-90ա [Մեկնութիւն Յոբայ, ԼԸ. 19]. Հայրն համբերութեան Յոբ հրամայէ – [Բան].
Զի՞նչ երկիր իցէ, յորում լոյսն ագանիցի կամ զի՞նչ տեղի խաւարի։ Երկիր ասէ. նախ
առաջին զանմատոյց խորանն... զարդարեալ նորացուցեր զարարածոց գոյացութիւն այն
աստուածային բազմապատիկ։
ԺԳ.
290ա-1ա [Տաղ Սիմէոն վարդապետի] («Ի ՍԻՄԷՈՆԷՍ Է») – Ի յԱրարչէն ըն[դ]հանրական, /
որով բոլոր էակք ստեղծան, հայցեմք լալով կողկողական... Էրգօղ դպիր եւ ճարտասան,
/անուն յաւետ արհիական, / ներհուն մտօքդ արա արժան / զՍիմէոն անձս անարժան։
ԺԴ.
291ա-3բ [Մեկնութիւն Սողոմոնի Երգ Երգոցի, Զ. 9] Մեծն իմաստնացեալն յԱստուծոյ
Սողոմոն հրամայէ ի բանս իւր այսպէս – [Բան.] Ո՞վ է սա, որ ելանէ իբրեւ զառօօտս
գեղեցիկ, իբրեւ զլուսին, ընտիր՝ իբրեւ զարեգակն։ [Մեկնութիւն.] Առաւօտ եւ ստեղծում
է արարածոց... եղեւ ի վերայ ամենայն արարածոց, եղիցի այսօր ի վերայ ձեզ. ամէն։
ԺԵ.
293բ-303բ [Գրառաջք]
ա. 293բ
Արեգակն արդիւնարար ծագեսցի ի վերա ձեզ... յամենայն յերեկոյի պահպանութիւն եղիցի ի
վերա ձեզ. ամէն։
բ. 294աբ
Այժմ ժամանեալ մեր յաւարտ եւ ի կատարումն թարքմանութեան... միասնական Սուրբ
Երրորդութեանն յամենայն իւրական արարածոց անլուծելի։
գ. 294բ
Նաեւ աստանաւր պարտիմք ըղձմամբ հայցել... սեռի ազգի մարդկան զանխռով եւ զանվրդով
խաղաղութիւն այժմ եւ անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
դ.
294բ-5ա Նաեւ ընդ սմին դարձեալ ըղձմամբ հայցեսցուք... անխռով խաղաղութեամբ այժմ եւ
յաւիտեանս. ամէն։
ե. 295ա
Մանաւանդ զազգս հայկազեան զտաժանեալս... յաղթող եւ զօրաւոր արասցէ ընդդէմ ամենայն
ներհակաց ճշմարտութեան. ամէն։
զ. 295աբ
Այլ եւ աւրհնեալ է սուրբ Տիրամայրն Աստուածածին... ջնջին անաւրէնութիւնք մեր
անթիւ. ամէն։
է. 295բ
Այլ եւ աւրհնեալ է Սուրբ խաչն փրկչական... անուն իւրոյ ի յաւրն աներեկի դասս
յաջակողմեան եւ ի խորանն երանաւետ. ամէն։
ը. 296աբ
Այլ եւ զկամարակապ խորանս եւ զերկնահանգէտ տաճարս... եկեսցէ այն, որ իւրն է
հանդերձեալն. ամէն։
թ. 296բ
Այլ եւ աջն անեղական եւ բազուկն փրկչական... ի պարծանս քրիստոնէից եւ ի հերքումն
անհաւատից. ամէն։
ժ. 296բ-7ա
Այլ եւ ննջեցեալքն, որք ընդ հովանեաւ... ցօղն ողորմութեան ցօղեսցէ յոսկերս նոցա եւ
բուսուսցէ զնոսա յօրն վերջին՝ ի պատիւ եւ ի հաղորդակցութիւն հրեշտակաց. ամէն։
ժա. 297ա
Նաեւ զշինող սուրբ եկեղեցոյս... ի ժառանգութիւն եւ ի հանգիստ անձին նորա։
ժբ. 297ա
Այլ եւ ուխտաւորք եւ պտղաբերք... յանվեհեր խոստմնցան ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ.
ամէն։
ժգ.
297աբ Այլ եւ զվարդապետական խումբս վառեալ բորբոքեսցէ... առնէր եւ ուսուցանէր
անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
ժդ. 297բ
Այլ եւ գլուխն ճշմարիտ եւ քահանայապետն ամենեցուն... ընդ սրբոց հայրապետացն
դասակեցուսցէ. ամէն։
ժե.
297բ-8ա Այլ եւ զարհիեպիսկոպոս գաւառիս... իսկ յետ աստեցաս ելանելոյ ընդ սուրբ
հայրապետացն դասակցեսցէ. ամէն։
ժզ. 298ա
Այլ եւ զդասս կրօնաւորական եղբարցս... ընդ սուրբ ճգնաւորացն դասակեսցէ եւ
պսակեսցէ. ամէն։
ժէ.
298աբ Նաեւ զհամշիրակ դասս սրբազանիցդ... ժամանել ի բարի ոք աւարտն եւ ի փառս
հանդերձեալ կենաց. ամէն։
ժը. 298բ
Այլ եւ քահանայք եւ փակակալք սուրբ եկեղեցոյս... ժառանգեսցեն զանթառամ պսակն ի
Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ. ամէն։
ժթ.
298բ-9ա Այլ եւ զհոյակապ եւ զհռչակաւոր քաղաքս... առաքինութեան գործով եւ ի հաճոյս
կամաց իւրոց. ամէն։
ի. 299ա
Այլ եւ տացէ ձեզ Տէր Աստուած մեր զկրկին առողջութիւն... մշտազուարճ բերկրանօք
անզրաւ ուրախութեամբն. ամէն։
իա.
299բ-303բ [Օրհնութիւնք յետ քարոզից] – Աւրհնեալ է Հայրն Աստուած՝ անեղ, անծին,
անժամանակ... աճեցուսցէ եւ բազմացուսցէ Ճ.աւոր Ռ.աւոր եւ բիւրաւորս արասցէ. ամէն։
ԺԶ.
308ա-14ա Բարսղի Բարուախօսի վարք իւրաքանչիւր ազգաց – Գաղափառեալ յինքեանս զանազան
կերպարանօք... ի բաց ընկեցէք զբիծ եւ զցանկութիւն չարեաց։
ԺԷ.
315ա-20բ [Բանք Անանիայ Շիրակացւոյ]
ա.
315ա-8բ [Յաղագս հարցման եւ լուծման] – Հարցումն. Այսպէս լուա ի Հօրէն իմմէ, եթէ ի
ժամանակի... զաւազանսն ի Դ., Զ., ԺԶ., ԺԸ. մասն ժամուն։
բ.
319ա-20բ Գրեմ ձեզ եւ խրախճանականս, յորժամ ի կերակուրս եւ յըմպելիս զուարճանայք
եւ կամիք խաւսել բանս զուարճացուցիչս եւ ծիծաղականս – Խրախճանական առաջին. Ա.
Ասասջիր ց[ը]նկերն քո, թէ կարող եմ գիտել յորում ժամու... 319բ՝ ... եւ միաբանեալ
զթիւդ կրկնեսջիր եւ յորժամ ///, 320ա՝ /// եւ Դ. լիտր ի Ը. լտրանոցն եւ տուր
զկէսն..., Առ Բ. սպիտակին, Խ., ի սպիտակ, Ձ. (80), ճնճղուկ եւ Գ. սպիտակին, Ա. հաւ
/// (բաղկացած է Թ. միաւորից)։
Տե՛ս Ա.
Աբրահամեան, Անանիա Շիրակացու մատենագրութիւնը, Երեւան, 1944, էջ 46։ Մատենագիրք
հայոց, հտ. Դ., Է. դար, Անանիա Շիրակացի, Անթիլիաս-Լիբանան, 2005, էջ 599-626.
ձեռագիր՝ x, էջ 591։
ԺԸ.
321աբ [Վասն զգուշութեան քահանայի] – Զի շրթուն քահանային զգուշասցին գիտութեան...
զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
ա.
303բ-4ա [Յաղագս զօրութեան հոգւոյ] – Հոգի մարդոյն Բ. զօրութիւն ունի՝ միտք եւ
բան... ի յերգոց աստի հանգչի Աստուած եւ աւրհնի։
բ. 304աբ
[Վասն քերականութեան] – Ամենայն հարցման յեղանակի Ե. բաժանի. ա՝ հարցական, բ՝
ըղձական... եւ այս են Ը. մասունք բանին։
գ. 304բ
[Վասն ի վերուստ խաղաղութեան] – [Ա]յլեւ ծնօղքն մեր եւ խրատիչք, որ ընդ հոգոյն եւ
որ մարմնոյ եւ վարժիչք... զինչ նշան առնես վասն կենաց աշխարհի։
դ. 305ա
Քարոզ վասն ի վերուստ խաղաղութեան – Աստուած մեր, որ յաղագս առ քեզ նախանձուն...
ողորմել եւ կեցուցանել, եւ քեզ վայել է փառք՛՛։
ե.
305ա-6բ Դարձեալ վասն եւ գ[ի]նի եւ սեղան աւրհնելոյ, ի բանն սաղմոսին, որ ասէ.
«Աստուած մեր, աւրհնեսցէ զմեզ» – Հրամաեն վարդապետք եկեղեցոյ, թէպետ աստուածային
աւրհնութիւն բազում է... արժանի արասցէ զձեր եւ զձեր ննջեցեալքն, ծնաւղքն եւ զձեր
ծնունդն, ամէն։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
276բ՝ «եղաւ», առանձին բառեր, տառեր, 321բ՝ «ա-դ»։
3458
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՆՈՐ
ՋՈՒՂԱ* ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
212. չգրուած՝ 46բ-7բ, 52բ, 57աբ, 64աբ, 80բ, 85աբ, 94աբ, 128բ, 133բ, 140ա, 202բ։
ՊՐԱԿ՝ 1-4×12 (4՝ 10)+Ա-ԺԳ×12 (Ա, Գ 8, Է 11, Թ 14, Ժ 10)+1×12+1(ԺԴ)×7։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ողկոյզ, պատուանդանով խաչ, բուսական նախշ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,7×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած (12×6). ստ. լս.՝
յիշագրեր։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 134ա)։ ՏՈՂ՝ 22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շերտազարդ կտաւ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Բ, Զ-Է. դեղնաւուն
չգրուած թուղթ (Ի. դ.), Գ-Ե՝ այլ թուղթ (ԺԸ. դ.)։
*
Ձեռագրի գրչութեան վայրը որոշուած է ըստ կազմի՝ Նոր Ջուղային յատուկ
դրոշմազարդերի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր՝ 1ա։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած Ի. դ. վերջին, կազմի եզրերը լրացուած նոր կաշուով, աստառը,
պհպ-ները՝ նորոգման ժամանակի, թերթերի թափուած հատուածները լրացուած դեղնաւուն
թղթով, մէջքի կաշին ճաքճքած, զոյգ կապիչներն ու գամերն ընկած. թերթերի ստ
լս-ները եզրահատուած, թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ
հետքեր. որոշ թերթերի գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, տեղ-տեղ անընթեռնելի
(37բ, 38ա, 75 եւ այլուր), խորագրերի կարմիրը տեղ-տեղ թափուած, դժուարընթեռնելի.
ընդմէջ պհպ. Դ-Ե-ի 1 թերթ կտրած. չգրուած էջերին մասամբ արտատպուած հանդիպակաց
երեսների գիրը. թ. 85, 96-7, 139, 143-4, 212՝ տեղ-տեղ պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-46ա Զբերան իմ բացի եւ առ[ի զհոգի] պատուիրանս քո փափաքեաց ///։ Գիրք որ ասեն
Բալանի մ[տաց], թարքմանեալ ի յեթովպացոցս, որ յապաշացոց, ի Կարապետ [վարդապետ]է,
ջանիւք եւ աշխատութեամբ ումեմն քահանայի Յովհաննէս պիտականուն կրօնաւորի, զոր
որջորջ<որ>եալ աբեղայ ասի, ի յԵրեւան քաղաքի, ի մէնջ վաճառականաց, զոր
Տարավանսարայ անուանի, ի թիվ ՃԼԷ. եւ նոցին ՌՃԽ(Ի)Է. (1698)։ Եթէ ախորժեսջիք,
Տեառն շնորհ եւ պատիւ ամէներանուհոյ մօր նորին, եւ թէ ոչ՝ ներել աղերսեմ մերում
տկարութեանս։ Ո՛ղջ լերուք. ամէն.
Տե՛ս
ձեռ. 727, 267ա-95ա ա/1ա-4բ։ բ/4բ-6ա։ գ/6ա-7բ։ դ/7բ-9ա։ ե/9ա-10ա։ զ/10ա-1ա։
է/11ա-2ա։ ը/12ա-3ա։ թ/13ա-6բ։ ժ/16բ-7ա։ ժա/17ա։ ժբ/17աբ։ ժգ/17բ-9ա։ ժդ/19ա-20բ
(սկզբնաբառը տարբեր՝ «Թագուհի...»)։ ժե/20բ-1բ։ ժզ/21բ-2ա։ ժէ/22ա-5բ։ ժը/25բ-8ա։
ժթ/28ա-9ա։ ի/29ա-30ա։ իա/30աբ։ իբ/30բ-1բ։ իգ/31բ-2բ։ իդ/32բ-3բ։ իե/33բ-6ա։ իզ/36աբ։
իէ/37ա-8ա։ իը/38աբ։ իթ/38բ-9բ։ լ/39բ-41ա։ լա/41աբ։ լբ/41բ-2բ (սկզբնաբառը
տարբեր՝ «Ծեր...»)։ լգ/42բ-4ա։ լդ/44ա-6ա։
Բ.
48ա-212ա [Բանք Յովհաննու Մրքուզ վարդապետի Ջուղայեցւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 727, 24ա-173ա: 1. ա/48ա-52ա։ բ/53ա-6բ։ գ/58ա-63բ։ դ/65ա-80ա։ ե/81ա-4բ։
զ/86ա-93բ։ է/95ա-106բ։ ը/107ա-28ա։ թ/129ա-31ա։ ժ/131բ-3ա։ ժա/134ա-5ա։
ժբ/135ա-6ա։ ժգ/136աբ։ ժդ/136բ-7բ։ ժե/137բ-8ա։ ժզ/138աբ։ ժէ/138բ-9բ։ ժը/140բ-1բ։
2. ա/142ա-50բ։ բ/151ա-9բ։ գ/160ա-94ա։ 3/194բ-202ա։ 4/203ա-12ա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. պհպ.
Գա (1752 թ., նոտրգիր) Յիշատա[կ] /// աստա[ն] ///, որ կայ ի մէ /// թվին ՌՄԱ.
(1752)։
պհպ. Գա
Ես՝ տիրացու Աբագադ (այսպէս)։
պհպ. Գա
Յիշատակ է Միսա (՞) վարդապե///։
2. պհպ.
Գբ (ԺԸ. դար, նոտրգիր) /// [կո՞ս] տեր Մարտիոսէս /// ի ամենեքեան մատայն(՞)։
3. պհպ.
Գբ, Դա, Դբ՝ (ԺԸ. դ. նոտրգիր) Ես՝ տիրացու Աթանէսըս<գ> գրեցի ամենեքեան Ա.
մատայն թվին ՌՄԺԲ. (1763)։ Ա. պատանեակ ոմն Յովհաննէս թաքոյ զողորմութիւնն քո ի
ծոց աղատին (այսպէս)։ Տէր Կիրակոս, տէր Աթանէս յաւուր դատասին (=դատաստանին) գտցես
ծոցն Քրիստոսի։ Ես՝ մեղաոր, անժան (=անարժան) տիրացուս /// (անուան տեղը ջնջած) ն
էր։ |Դա| Սարգիս վարդապետ /// ցորեն Բ. սօմար /// տաս Իսհանդար /// որ ես իմ
ձեռօքս գր/// Էջմիայծնի բարձրութիւն եւ լայնութիւնն, երկայնութիւնն։ Այսքան է
յիսուն յալապի գազ երկանքն է յարեւելից դէպ յարեւմուտս, խառասուն եւ ութն յալապի,
լայքն է հիւսիսոյ, դէպի հարաւ, Լ. եւ Ե. (35) յալապի |Դբ| ///նէ ի Ներսի[սի] ///
կաթողիկէի /// մինչ ի գետին ///լ չափ քո եկեղեցու /// նէ ի ներսի կողմանէն ///ող
զպատսն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ
պհպ. Գբ, 46բ՝ սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ ՊԵՏՐՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։ 48ա՝
քառակուսի, սեւ թանաքով՝ «ՅՕՎԱՆՆԷՍ»։ 1ա, 24ա, 30ա մանուշակագոյն թանաքով երկգիծ
բոլորակ՝ «ՍՈՒՐԲ ԹԱԴԷԻ ԱՌԱՔԵԼՈՅ ՎԱՆՔ» եւ արաբատառ՝ «ՄԱԿՈՒԻ ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ
ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆ», կենտրոնում եկեղեցի, որի տակ՝ «1901»։ 212ա՝ սեւ թանաքով
ութանկիւն՝ «ՊԱՂՏԱՍԱՐ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «3458», Պհպ. Գա, 1ա՝ «65», «ՌՃԼԵ.-1686, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», Պհպ.
Եբ՝ «Թ[ադէի] առաք[ելոյ] վ[անք]», «44/3458»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Պհպ. Գա՝ «ղվ, ճղե», «Ես մեղաւոր, եվ ճղձեշտ րլտիւ նֆովըք, ա-ը, րէց երփ բացեալ,
ա, բ (երկիցս)», Գբ՝ «ա-յ», Գա. «Անուն Հօրն եւ /// ա<ն>մէն։ Սուրբ
ը///Նախայվկայն /// ձին ճարմակ ծովն մտ/// ձուկն բերանեց, ձուկն ճարմակութեանց
անանսուի։ «<Ա>անուն Հօր եւ Որդոյ»։ 212բ՝ առանձին տառեր, մասնիկներ,
այբուբեն։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
212բ՝ մարդու դիմանկար։
3459
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ԺԶ. դար
ԳՐԻՉ՝
Յոհանէս։
ԹԵՐԹ՝ 213+1
(կրկն.՝ թ. 21)։ ՊՐԱԿ՝ Բ-Իէ×12 (Ա, Դ-Ը, ԻԵ-ԻԶ՝ չիք, Բ, ԺԲ, ԻԳ 10, Գ, Թ, Ժ, ԺԴ
11, ԻԷ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 12,7×9,8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով
սահմանագծուած (9,3×6,1)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 86ա)։ ՏՈՂ՝ 23։ ԿԱԶՄ՝ դրոշմազարդ
սեւ կաշի, մէջքը՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ սպիտակ չգրուած թուղթ, վրան՝
հին շերտազարդ մետաքսը։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի (Ի.
դ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Անտոն Անապատական՝ 20բ, Ծառ («Մուտք յԵրուսաղէմ»)՝ 22ա, 73բ, Թզենի
գօսացեալ՝ 22բ, Յովսէփ Արիմաթացի՝ 38ա, Գլուխն Յովհաննու Մկրտչի՝ 46ա,
Համբարձումն՝ 70ա, Սուրբ Հոգի («Հոգեգալուստ»)՝ 83բ, Յովհաննէս Մկրտիչ՝ 91ա, Սուրբ
Հռիփսիմէ՝ 100ա, Այլակերպութիւն՝ 107բ, Վերափոխումն Աստուածածնին՝ 114ա։
Կիսախորան՝ 41ա, 80ա։ Ճակատազարդ` 123ա, 137բ, 175բ, 192բ։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն,
բուսական, բուսական եւ վրան խաչ, յուշկապարիկ՝ 24ա, տաճար, սափոր, աքաղաղ,
սերովբէ՝ 143բ, կիսաշրջան (ծիածան)՝ 163ա։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն, կապոյտ, կանաչ, դեղին, շագանակագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1950ականներին. փեղկերի վր. եւ ստ. եզրերին հին կաշին ամրացրած
վարդագոյն մոմլաթով, մէջքի կաշին, թղթէ կազմաստառը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի,
թղթէ կազմաստառի վրայ փակցուած հին շերտաւոր մետաքս աստառը. թերթերի մաշուած եւ
թափուած հատուածները նորոգուած-լրացուած սպիտակ չգրուած թղթով. զոյգ կապիչներն ու
գամերն ընկած. փեղկերի կաշին տեղ-տեղ մաշուած, ճաքճքած, Բ. փեղկի վր. արտք.
անկիւնը թափուած. լուսանցակողերը գրեթէ ամբողջովին գունաթափ, տեղ-տեղ մաշուած,
սեւացած. թերթերին երբեմն խոնաւութեան եւ տարբեր աղտոտուածութեան հետքեր. գրադաշտը
խոնաւութիւնից գունափոխուած, թ. 1-4, 206-213 եւ այլուր ցեցի անցքեր, 21գ՝
պատռուած-ընկած, առկայ է վր. հատուածից մի փոքր մաս. թ. 11 հիմքից անջատ. ընդմէջ
թ. 79-80ի մէկ թերթ կտրած. ընդմէջ թ. 10-11, 183-4, 193-4ի 1ական թերթ ընկած. թ.
1ից առաջ մէկ, ընդմէջ թ. 21աբ-21գդ-ի 5՝ Դ-Ը., իսկ ընդմէջ թ. 205-6ի 2՝ ԻԵ-ԻԶ
պրակներն ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576. 4ա-368բ։ 1-3/չիք։ 4/1ա-2բ («ԲԿ. Ուրախացիր, սրբուհի...». (սկ.
թափուած) «/// [հ]ըզաւր անմահ Բանն։ [Ուրախ լեր] բերկրեալ...»)։ 5/2բ-4ա։ 6/4ա-5բ։
7/5բ-7ա։ 8/7ա-9ա։ 9/9ա-10բ։ 10/10բ-1ա (10բ՝ «ԳՁ. Անըսկըզբնական տեսիլ...».
«...բոցեղէն փայլմամբ թափանցիկ ///» (վջ. թափուած), «ԴԿ. Հ. Որ խոնարհեցար», «Մ.
Որ զանճառելին ծընար»՝ չիք, «ԳԿ. Ո. Հրաշափառ ծընունդ». (սկ. թափուած) 11ա՝ «///
[ամեն]ակեցոյց գալուստդ որ երեւեցար...»)։ 11/11ա-2բ։ 12/12բ-4բ։ 13/14բ-8բ։
14/18բ-20բ։ 15/20բ-1բ («ԲՁ. ՄԿ. Պարծանք եկեղեցւոյ». 21բ՝ «...զաղաչանըս մեր
հանապազ մատո՛յ Սուրբ Երրորդութեան։ Որ իմա ///» շար. թափուած)։ 16-32/չիք։
33/21գ-2ա («ԱՁ. Որ վերաւրհնիս», «Այսաւր զանըսկիզբըն», «ԴԿ. Հ. Որ ի
քերովբէական»՝ չիք, «ԱՁ. Հ. Որ զերիս մանկունսն». սկ. թափուած 21գ՝ «///
ըզգալուս[տ] Փըրկչին մերոյ ցընծութեամբ...»)։ 34/22աբ («Հ. Բարեբանեալ ես», «Մ.
Ուրախ լե՛ր, մայր լուսոյ»՝ չիք)։ 35/22բ-4ա։ 36/24ա-5բ։ 37/25բ-7ա։ 38/27ա-9ա։
39/29բ-38ա («Մ. Յահեղ աւուրն»՝ չիք)։ 40/38ա-40բ։ 41/41ա-7ա (խորագիր՝ չիք)։
42/47ա-52բ։ 43/52բ-70ա։ 44/70ա-3բ։ 45/73բ-9բ։ 46/80ա-2ա (խորագիր՝ չիք)։
47/82ա-3բ։ 48/83բ-5ա։ 49/85ա-6բ։ 50/86բ-7բ։ 51/88ա-9ա։ 52/89ա-90բ։ 53/91ա-5ա։
54/95ա-6ա։ 55/96բ-8բ։ 56/98բ-100ա։ 57/160ա-2ա։ 58/100ա-5բ։ 59/105բ-7բ։
60/107բ-9բ։ 61/109բ-11ա։ 62/111ա-2բ։ 63/113ա-4ա։ 64/114ա-6ա։ 65/116բ-7ա։
66/121ա-3ա։ 67/123ա-4բ։ 68/124բ-6ա։ 69/126ա-7ա։ 70/127ա-8ա։ 71/128ա-9բ։
72/129բ-30բ։ 73/130բ-2ա։ 74/132ա-4ա։ 75/134ա-5բ։ 76/135բ-7բ։ 77/137բ-40բ։
78/140բ-2բ (ունի՝ 142ա «ԴԿ. Ճշ. Որ յարմատոց հարցն սրբոց...»)։ 79/չիք։
80/142բ-3բ։ 81/143բ-5բ։ 82/145բ-56ա, 171աբ, 174բ-5ա (ժ/չիք)։ 83/156ա-60ա։
84/162բ-7ա։ 85/167բ-70բ, 171բ-3բ (ունի՝ 173ա՝ «Ստղ. Անըսկիզբն Աստըւած
համապայծառ...»)։ 86/175բ-92բ (դ. «Տ. Հրաշափառ ճգնութեամբ». 183բ՝ «...Յաղթանակ
համբերութեամբ կատարեցէք զըն///» (վջ. թափուած), «ՄԿ. Ի փառս պարծեսցին»/չիք, ե.
«ԳՁ. Հ. Որք ըզտանջանս յանաւրինաց...», «Ո. Որք ի մարմնի...», «Տ. Զարիական
մահ...»/չիք)։)։ 87/192բ-205բ («Տ. Զհոգիս ծառայից...». 193բ՝ «...ըզբանաւոր
պատարագս ///» (վջ. թափուած), «Տ. Որ անճառ...», բ. «ԱԿ. Հ. Գոհաբանեմք ըզքեզ
յաղաթական երգով...»՝ չիք, «Ո. Արարիչ Աստըւած...». (սկ. թափուած) 194ա՝ «///
Որդիդ Միածին յարութիւն...», ե. «Զքեզ աղաչեմըք»՝ չիք, է. «Ահագին է աւր». 205բ՝
«...աւուր դատաստանին բարեխաւսութեամբ սուրբ Աստուածածնին» /// (վրջ.), «Անըսկիզբն
Աստուած», «Բազմերամք վեհագունիցըն», «Աւրհնաբանող ձայնիւ երգեմք», «Մեծ եւ ահեղ է
աւրն», «Ի հանդերձեալ նորոգմանն»՝ չիք, ը/չիք)։ 88/206ա-8բ (ա-զ/չիք, է՝ սկզբից 6
շարական՝ չիք, «Եսա. Յոյս կենդանութեան». (սկ. թափուած) «/// Որ կամաւոր մահուամբ
քո մեռուցեր զմահ...»)։ 89-90/չիք։ 91/173բ-4բ (խորագիր՝ չիք)։ 92/175ա։
93-94/չիք։ 95/117ա-21ա։ 96/170բ-1ա։
– 208բ
(հետագայ ձեռքով)՝ [Յապաւմունք անուանց ձայնից] – ԱՁ.՝ առաջի[ն] ձայն, ԳՁ.՝
երրորդ, ԱԿ.՝ առաջի[ն] կողմ, ԳԿ.՝ վառ (այսպէս), ԲՁ.՝ երկրորդ, ԴՁ.՝ չորրորդ, ԲԿ.՝
աւագ կողմ, ԴԿ.՝ վեր (այսպէս)։
Ծնթ.
Որոշ շարականների դասաւորութիւնը խառն։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ, նոտրգիր
ա. 209ա
Տաղ Աստուածածնին – Երկինք երկնից իմաց արարէ՛ք / եւ երկնայնոցս դուք
խոնարհեցէ՛ք... ծնեալ յայն ան (չշարունակած)։
բ.
209բ-10բ [Տաղ ծննդեան] – (սկ.) /// զայն երկնից ստեղծօղն Աստուածն օրի օր զայս
մանուկ... ի վերայ բազմեալ կենդանի զայն աթոռոյ Աստուածն օրի։
գ.
210բ-2բ [Խրատ վասն զգուշութեան խոստովանահարց. ձեռ. 646. 47ա] – Պարտ է
քահ[ա]նաին Է. կերպիւ պահել զխոստովանութիւն... արար եւ այնու յայտնէ զմեղսն։
դ. 213ա
[Տաղ ազնիւ եւ գովելի. ձեռ. 597, 205բ] – Զարմանալի վերնոց սուրբ Կոյս աննըման, /
գերապանծ տիրուհի, մա՛յր անապական... հալուէ, հուր անմահութեան։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
209ա
Փա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. ամէն։ Որ ետ
կարողութիւն տկար ոգւոյ եւ անիմաստ Յոհանէս մեղապարտ գծողիս հասանել ի յաւարտ
Շարակնոցիս, զի ունի սա հաւաքեալ զինքեան զերգս ամենայն սրբոց՝ զմարգարէից եւ
զառաքելոց, զհայրապետացն եւ զվարդապետացն, զմարտիրոսացնն, եւ զճըգնաւորացն, զՅարութեան
եւ զՀոգւոյն գալըստեան, զՎարդավառին եւ զԱստուածածնին, զՍուրբ Խաչին եւ
զԾընընդեան, զԱպաշխարութեանն եւ զԱւագ շաբաթեան, զՀանգըստեան եւ զԱւագ
աւրհնութեան, զի սովաւ պայծառանայ եկեղեցիք Հայաստանեայց։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
22ա, 40ա, 45ա, 59ա մանուշակագոյն թանաքով երկգիծ բոլորակ՝ «ՍՈՒՐԲ ԹԱԴԷԻ ԱՌԱՔԵԼՈՅ
ՎԱՆՔ» եւ արաբատառ՝ «ՄԱԿՈՒԻ ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆ», կենտրոնում՝ եկեղեցի, որի
տակ՝ «1901»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «թ. 74», 1ա էջին փակցուած վարդագոյն թերթիկին՝ «3459», 2ա՝ «Հմր 74»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
22ա՝ «քաղաք քնց /// այս ասխ ///ր եկեղեցի», 40բ՝ «Անցանէ մեծութիւն ի փառք
աշխայիս, քակտեցաւ կկնէ շինուածս տաճարիս, ժամանակէ քացր որո դառնու լեղի», 131բ՝
«Ո՛վ պահապան, որ ծագեցեր յԵդեայ։ Կաչէ զատիկ Եւիկ», 132ա՝ «հապկ, աս, պրատօ,
Յագկո, Խաչօ, Կօեզ», 209բ՝ «Աստուած եւ Տէր, կիանք եւ արիչ (այսպէս), ողորմեա՛, գթ
յարէ լալէ, զաւչօ բադլ (այսպէս) չուէ յԱստուծոյ պաշխոդա (այսպէս) նլադի կչայ մրիչ
այալ է ախլ մինչ»։ 210բ՝ «Անցաւ, Սողոմոնի տաճարըն մըտաւ Սիմէօնի գիրկսըն գըգւեցաւ
զայն Սիմէօնի Աստուածն օրի օր ///ս մանուկս(՞) զդրախտըն տընկեալ ցանկալ իւիկ
[ն]մայ եդեալ երկու կենդանի պատուէր տ/// անմերձենալի եւ ի պտղուն ոչ ճաշակել»։
212բ՝ «մայր անապատական, մաքրաջան, լուսատու, միշտ ազգի մարդական մաքրաջան,
լուսատու, միշտ ազգի մարդկան կուրացելույս հոգոջ լուսատու Մարիամ Մարիամ, Մարիամ
շուշան հովտոց սուրբ կոյս ծաղ», «ա» (երիցս), «Փրկչին է տ ագ անտարդ անուղ աս»,
«աստուած ազը»։ 213բ «է մատհար ///ար առաք Քրիստոս Աբգարու թագաւորին, որ ողջացաւ
յանող///ջ այն /// լի ցաւոց /// ի /// ացլ յին խոց ի վերայ զայս։ Հիսուսի Քրիստոսի
ծառայ Տէր /// յօրմէ հասցէ /// որօվ եղբա ///», «յի (երկիցս), յ (երկիցս), ծ, խ, ծ
(երկիցս)»։
3460
ՄԱՐԳԱՐԷՈՒԹԻՒՆ
ԵՍԱՅԵԱՅ ԵՒ ԹՈՒՂԹՔ ՊՕՂՈՍԻ
ԺԴ. դար
ԳՐԻՉ՝
Յովանէս։
ԹԵՐԹ՝
337+1 (կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 1աբ, 123բ, 162ա, 163բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԴ×12 (Ա 11, ԺԱ 5,
ԺԲ 14)+Ա-ԺԵ×12 (Ա 10, Զ 11, ԺԵ 9)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ, այլ թուղթ՝ թ. 9-10, 123-62,
173, 329-31, 336-7։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 12,3×8,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10×6,5). վր. տողերի
վր. ելուստները գրչախաղերով՝ էջ՝ 60ա, 212բ եւ այլուր։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝
31ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 3բ, 164ա։ Ճակատազարդ՝ 1գ։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն, բուսական։
Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, կաշին գունափոխուած, քերծուած, եզրերը մաշուած-թափուած,
մէջքը ճաքճքած, աստառն ընկած, միջուկ-տախտակը կոտրուած, եզրերից թափուած, կաշուից
առանձնացած. երկուական գամերն ու կապիչերն ընկած. լուսանցակողերի կարմիրը թափուած.
թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր, զանազան բծեր,
ցեցի անցքեր. թ. 1-9՝ կարերը թուլացած. թ. 4-5՝ հիմքից մասամբ անջատ, թ. 1-21՝ ստ.
անկիւնը մաշուած. ընդմէջ թ. 118-9ի, 227-8ի եւ 337ից յետոյ 1ական թերթ կտրած. թ.
275, 323, 327՝ գործարանային թերութեամբ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. Եսայի
– Գլ. 1գ-3ա։ Մրգ. 3բ-122ա։ Մահ 122ա-3ա։
2.
Թուղթք Պաւղոսի – Յռջբ. 124ա-37բ։ Վկ. 138աբ։ Բովանդ. ընթերց. եւ վկթնց. 138բ-60բ։
138ա
գրչից՝ «Յառաջաբանիս տունք Յ.»։
3. Առ
Հռոմայեցիս – Գլ. 160բ-1բ։ Թուղթ 164ա-92բ։
Ծնթ.
178բ՝ հետագայի՝ «Աստի Ա. թուղթ յառաջ է, գնա զկցորդն տե՛ս, զոր ասէ, Յիսուս
Քրիստոս, որ մեռաւ (՞)»։ 180բ «Աստի Բ. թուղթ յետ շուր տուր, այս գլխոյս կցորդն
տես, զոր ասէ ոչ ի գործոց»։
4. Առ
Կորնթացիս Ա. – Գլ. 192բ-3բ։ Թուղթ 193բ-222ա։
5. Առ
Կորնթացիս Բ. – Գլ. 222ա-3ա։ Թուղթ 223ա-42բ։
6. Առ
Գաղատացիս – Գլ. 242բ-3ա։ Թուղթ 243ա-53ա։
7. Առ
Եփեսացիս – Գլ. 253աբ։ Թուղթ 253բ-63բ։
8. Առ
Փիլիպեցիս – Գլ. 253աբ։ Թուղթ 253բ-63բ։
9. Առ
Կողոսացիս – Գլ. 271աբ։ Թուղթ 271բ-8բ։
10. Առ
Թեսաղոնիկեցիս Ա. – Գլ. 279ա։ Թուղթ 279բ-85բ։
11. Առ
Թեսաղոնիկեցիս Բ. – Գլ. 285բ-6ա։ Թուղթ 286ա-9բ։
12. Առ
Եբրայեցիս – Գլ. 289բ-91բ։ Թուղթ 292ա-315բ։
13. Առ
Տիմոթէոս Ա. – Գլ. 315բ-6ա։ Թուղթ 316ա-24ա։
14. Առ
Տիմոթէոս Բ. – Գլ. 324բ։ Թուղթ 324բ-9բ։
15. Առ
Տիտոս – Գլ. 330ա։ Թուղթ 330ա-3բ։
16. Առ
Փիլիմոն – Գլ. 333բ։ Թուղթ 333բ-5ա։
–
Վերնագիր, թելադրութիւն, նաւարկութիւն՝ 335ա-6ա։
Ծնթ. թ.
9-10, 123-62, 173, 329-31, 336-7 հետագայի յաւելում՝ լրացնելով բնագրի պակաս
հատուածները։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
3ա
Զվշտացեալ եւ զեղկելի գրիչս Յո[վ]անէս աղաչեմ յիշել ի Տէր Յիսուս, եւ զծնաւղսն իմ
[հ]ա[ն[գուցեալ, եւ զեղբայրն իմ զՍտեփանոս՝ զամենիմաստ գիտողն Հին եւ Նոր
Կտակարանաց /// զի [նա] հա[նգ]եաւ ի Տէր, եւ ինձ տրտմութիւն մն[ա]ց զի չուս///։
103ա
Յիշեա՛ զգրողս ի Տէր (նման՝ 122ա, 211ա, 217ա, 222ա, 232բ, 247ա, 253աբ, 268ա,
324ա)։
278բ
ԶՅովանէս գրիչ աղաչեմ յիշել (նման՝ 253բ)։
291բ
Զեղկելի եւ զտարակուսեալ գրիչս Յովանէս աղաչեմ յիշել ի Տէր Աստուած, եւ զծնողսն իմ
գնացեալն։
Տե՛ս ԺԴ.
դ. յիշ-ք, էջ 651, Հմր 825։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 163ա
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) Զստացող այսմ Աստուածաշունչ մատենիս զԲարսեղ ապայշնորհ եւ
տկարամիտ գրոց աշակերտն յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, եւ Աստուած զձեզ յիշէ. ամէն։
2. 163ա
(1664 թ., նոտրգիր,) Ա՛հ, մեծ է անկանել ի ձեռս. թվին հազար հարիւր ԺԳ.ն (1664).
ա՛հ։
3. 163ա
(1766-70 թ., նոտրգիր,) Թվին ՌՄԺԵ. (1766) Ապրիլի։ Ի ՌՄԺԹ. (1770) թովին եղեւ
պատերազմ սաստիկ յունաց ընդ հագարացուց։
4. 1բ
(ԺԸ. դ. նոտրգիր) Այս գիրք<ը>ս տիրացու Գեորգին է, բարով վայելէ ի Տէրն
ուրախութեանն. ամէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
10ա, 26ա, 74ա, 87ա, 139ա, 164ա, 187ա, 211ա մանուշակագոյն թանաքով երկգիծ
բոլորակ՝ «ՍՈՒՐԲ ԹԱԴԷԻ ԱՌԱՔԵԼՈՅ ՎԱՆՔ» եւ արաբատառ՝ «ՄԱԿՈՒԻ ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ
ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆ», կենտրոնում՝ եկեղեցի, որի տակ՝ «1901» ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած սպիտակ թղթին՝«Մեկնութիւն Եսայայ եւ Պողոսի», վարդագոյն թղթին՝
«3460», Ա. տախտակին սոնձած թղթին՝ «Թ[ադէի] առաք[ելոյ] վ[անք]», «ԺԳ. Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս», «62/3460», 1ա՝ «34»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Բ., 1878-1898, Վաղարշապատ, 1900, էջ 53, Հմր 106։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «Հանապազ զքեզ գովեմ, ես մեղաւոր եւ ես մեղաւոր եւ անարժան Աստուած ծառա
տիրացու Միքաէլս հանան գրեցի»։ «Յիշատակ է այս գիրքս տիրացու Միքաելին։ Ես
գրչափորց արարիս, գրչափոր արիս ես տիրացու Միքաէ[լի]ն Աստուա՞ծ»։ 1բ՝ «ծան ասան
(՞) ես տիրա, զգոն այսօրիկ օրհնեսցէ։ Ես տիրացու Պետրոս գրչափորց արարի, ասեցի թէ
/// էս նի(՞) լավա(՞) ի տապանին բաստոմվք ոքի (՞)», «հանապազ», «ես անելի»։162բ՝
«ի-ղ, գ դ խ», «ստացող այսմ Աստուածաշունչ յիշէ. ամէն, ի ի այսմ Աստուածաշունչ»,
336ա՝ «94 տարի, որ այս գիրքս տիպեալ է»։ «Այլ դու իմ այց արա ինձ ծա»։ «Գտեալ զիս
ի յակնակապիճս Յորդանանու։ Թաց է զգարշապարս իմ ոչ լուացի, քանզի անդեր բուեալ
վիշապն ահագնատեսիլ։ Վասն որոյ անտի դարձայ յոյժ փունաւնակի։ |336բ| Ի լեռնացեալ
կոհակ /// (3 տառ) եւ ի սաստկացեալ ալեաց զերծոյ զիս Տէր ///»։ 336բ՝ «Ի տունս
հայուկ առուծեալ ու զարմ ձաղ արձակած (՞) մահեղ ահր (՞) մեհ՞ի /// ասուց ///
ղամպարարափայլ լուսօվ լցեալ աձուձմ, աձձմ (՞) ոսկէ ուսամբիք եղբա ի»։ «Ես գըտի
ասացեր, զոր սիրէր անձն իմ խանդակաթ սիրով Աստուծո Յիսուս ասեալ Տէր այց ի տուն,
յղացողին զիս, որ ծնաւ անճառաբար զիս Տէրս Քրիստոս։ |337ա| Տէր արար զքեզ եւ
պատրաստեաց ճե (՞) հաստատեաց յարգանտէ մաքրեցելոյն չէ ինչ պիտոյ քանզի մաքրեալի։
Իսկ աղտեղին ի տեղի ջուր, զի մաքրեցի։ Տեսեալ զքեզ պահապանքըն (՞) հարց արարին
քեզ, ետուր պատասխան հոգի իմ Յիսուս, խնդրեմ զսիրելին իմ, զհարսն հրաշագեղ, զի
միացոյց ընդ նմայ։ Ես տէրս Յիսուս, սիրով խոնարհեալ քո փեսայդ երկնաւոր, ի սէր
հարսին քո քաղցրիկ դեմ պճնազարդ զգեստիւք յոյ[ժ] փայլեցուցեր, միացար ընդ նմա
քաղցրիկ, աստուածդ իմ Յիսուս։ Ուրախասցի դստերք պարուց ///յրութեան, զի լուան
զձայն քո անու/// (3 տառ) հրաշականհ, Աստուածդ իմ Յիսուս առեալ ելեր զհարսն ի
յառագաստէն, ցուցեր պահապանացն զցանկալին կոյս»։ 337բ՝ «Ի քեն հ ինց զարհուրեց[ի]ն
///ընիչ ահաւոր քո չարչարանս ի խաչին»։ «Եւ (՞) րտապ աչիբաստա մմփ (՞)։ Ես՝
Գրիգորըս, գրեցի թվին ՌՄՁԶ. (1837) պայրւոն Սայրխւօշ»։ «Ցա[ն]կացեալ գեղոյ քոյ եւ
գտի զքեզ ///(3-4 տառ)րտէ, զի խնկոց։ Ո՛հ իմ նազելի ///(2 տառ)եցի զմուռըս եւ
անոյշ հալվես, բուրեա ցիս զհոտ քո, քաղցրանուն Յիսուս։ Եւղ թափեալ անուն քո վիպեաց
Սողոմոն, տէր իմ հրաշալի ու///ութիւն ասաց Տէր իմ, Տէ՛ր իմ հրաշալիան օծ/// (2
տառ) դու զքեւ (՞) առեցեալդ մար/// հեղ յիս զքո շնորհդ, հոտ անոյշ Քրիստոս»։
3461
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԹՈԽԱԹ
ՌՃԺԱ. – 1662
ԳՐԻՉ՝
Յովհաննէս Բաբերդացի երէց։
ԹԵՐԹ՝
427+1 (կրկն.՝ թ. 106. հետագայի էջակալում՝ 2-79, որ է՝ 2բ-41ա)։ ՊՐԱԿ՝ 16+Ա-ԻԶ×14
(Գ-ԺԱ 16, ԻԶ 18)+2 (Ա՝ 14, Բ՝ 12)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ՝ լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
15×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, սեւով սահմանագծուած (11×8)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝
300ա)։ ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն ճնշագծերով կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
կանաչ մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Ճաշոց (յունարէն), Չորրորդ շաբաթի Կիրակիի ընթերցուածներ Մատթէոսի, Ղուկասու եւ
Յովհաննու Աւետարաններից։ ԺԳ. դ.։ ԱԲ+ԳԴ՝ ստացուած մէկական թերթի ընդլայնակի
ծալումով եւ ընդերկայնակի եզրահատումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 20×14. երկսիւն
(Աա-Բբ՝ 10,6×14,2, Աբ-Բա՝ 10×13, Գա-Դբ՝ 20×12, Գբ-Դա՝ 18×13). նմուշ՝ Գբ. տող՝
ԱԲ՝ 11, ԳԴ՝ 22 (սկզբնական վիճակը՝ 40×30. քառասիւն (30×20). տող՝ 50)։ Խորագրերը՝
կարմրով։ ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ՝ Լուսանցազարդ՝ բուսական՝ Աա։
Տե՛ս
Chetanian R. Varteni, Catalogue des fragments et manuscrits grecs du
Matenadaran d’Erevan Brepols, 2008, էջ 137-139։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1970ականներին. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, փեղկերի արտք.
անկիւնների կաշին ընկած, երեւում է միջուկ-տախտակը. դռնակը, երկուական կապիչներն
ու գամերն ընկած, երեւում են կապիչների հիմքերը. մէջքի կաշին ճաքճքած, պատռուած.
աստառը, լուսանցակողերը գունաթափուած. պտռկ-պհպ-ները կծկուած, թերթերին,
պտռկ-պհպ-ներին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր, որոշ
թերթեր խոնաւութիւնից գունափոխուած. թերթերի եւ պտռկ-պհպ-ների թափուած եւ մաշուած
հատուածները նորոգման ժամանակ լրացուած սպիտակ կիսաթափանցիկ եւ դեղնաւուն թղթերով.
թ. 1-4, 40-4, 75՝ ցեցի անցքեր. 1ա-4բ՝ ժանգի հետքեր. թ. 215, 231, 270 եւ այլուր՝
արտք. լս. եզրերին սպիտակ թելով կարած թղթէ էջանշան-թերթիկներ. թ. 428՝ տեղադրուած
Գ-Դ պտռկ-պհպ-ների միջեւ. թ. 5, 155, 326՝ մասամբ պատռուած. թ. 23-4՝ հիմքից
մասամբ անջատ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1բ-19ա [Պատմութիւն] Սուրբ Խաչին Հացու[նեաց] եւ այլ բազում բաներ թագաւորաց ///
Վարդ Պատրկին եւ Մահմետին – [Եւ եղեւ ետ թագաւորե]լոյն Մօրկայ, արքային Հոռոմոց,
քանզի նա առեալ էր զափրան... Եւ էր թվականն ՃԲ. (653), եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ
փառք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
«Արարատ», 1888/Է, էջ 399-404, որից վերահրատ. է՝ Արարատի ժառանգութիւնը. Թ.
«Արարատ»ի բնագիրները, հտ. Ա., պատր. Ս. Նահապետեան, դասակարգումը, խմբ. եւ
առաջաբանը Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Ս. Էջմիածին, 2016, էջ 53-55։
Բ.
19բ-43ա Պատմութիւն եւ գովասանութիւն Լուսաւորչին, պատմագրաբար՝ Առաքել վարդապետէն
[Բաղիշեցւոյ]
ա.
19բ-21ա [Ոտանաւոր սահմանեալ վասն մանկանց եկեղեցոյ] – Աւրհնեալ Հայրն երկնաւոր,
լոյսն անճառական, / գովեալ Որդին Աստուած՝ ծընունդ իսկական... լուսաւորիչ լինել
ազգիս խաւարեալ։
բ.
21ա-3ա Յաղագս սնընդեան Տրդատայ եւ քաջութեան նորին եւ թագաւորել Հայոց եւ եկեալ
առ նա Գրիգոր – Այլեւ զՏրդատ՝ որդի Մեծին Խոսրովի... զպատճառն փրկու[թեան]
Հայաստան երկրի։
գ.
23ա-8ա Սկիզբն չարչարանաց սրբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին – Ասաց կապել ըզնա
որմն ապարանից... զհայր քո սպան<ն>եալ եւ ըզտունս Հայոց մեծաց
խաւարեցուցեալ։
դ.
28ա-9բ Զսուրբն Գրիգոր ի վիրապն արկին – Վըճիռ մահու հատին ի վերա նորին... յօրըն
հացմ արկանէր ի Խոր վիրապին։
ե. 30աբ
Հրեշտակք եկին առ Լուսաւորիչն ի Խոր վիրապին – Յորժամ զԳրիգոր արկին ի Խոր
վիրապին... հրեշտակըն ծանոյց ի Խոր վիրապին։
զ.
31ա-3ա Վասն գալստեան Հռիփսիմեանց, կուսանաց ի մեծն Հռովմայ. տունք Ճ. (100) –
Արդ, մինչ սուրբըն Գրիգոր ի վիրապին կայր... հօրըն լուսոյ հարսնացուցանէր։
է.
33ա-5ա Վասն նահատակութեան Հռիփսիմեանցն եւ խոզ դառնալոյ արքային Տրդատայ –
Յայնժամ Տրդատ արքայն բարկութեամբ լըցեալ... հրաման շինել տաճար քարեղէն։
ը.
35ա-6ա Վասն բժշկութեան արքային Տրդատայ ի խոզութենէն – Մինչեւ աւուրս Կ. (60)
Գրիգոր քարոզէր... սրբոյ Լուսաւորչին զայն պարգեւ շնորհէր։
թ.
36ա-7ա Վասն բերելոյ զնշխար Սուրբ Կարապետին – Առեալ զՍուրբն Գրիգոր իշխանքն եւ
գային... եւ ինքնին ծածկեցաւ գանձն աստուածային։
ժ.
37ա-8ա Յաղագս շինութեան Սուրբ Կարապետին եւ մկրտութեան Մեծին Տրդատայ եւ հայոց
ազգին – Արդ, մինչ զեկեղեցիս անդէն հիմնարկեաց... հարիւրաւոր զարդիւնս
ըշտեմարանեաց։
ժա.
38բ-9բ Գնալ Լուսաւորչին եւ Տրդատայ ի մեծն Հռոմ – Արդ մինչ երկիրս Հայոց լուսաւորեցան...
պատճառ նոցա սրբութեանն, ազատութիւն կըրից յաղթից մարմնական։
ժբ.
39բ-41բ Սպանանել զվիշապն եւ զմիեղջերին Մեծին Տրդատայ – Միեղջեր մի կայր ի յայն
աշխարհին... զի էր նա զօրացեալ ի հոգւոյն շնորհաց։
ժգ.
41բ-3ա Յաղագս մահուան Սուրբ Գրիգորի եւ գիւտ նշխարաց – Ի լեառըն Սեպուհոյ Գրիգոր
աղօթէր... անդ, ուր մայրաքաղաք թագաւորին էր։
– 43ա
[Յիշատակարան հեղինակի] – Ես՝ Առաքել մեղօք լըցեալ բազմահուն, / որ գովեցի զհոգւոց
մարդկան լուսատուն, / զձեզ աղաչեմ լալով յոյժ աղերսագոյն / խնդրել մեղաց իմոց
Տեառնէ զթողութիւն։
Տե՛ս Առաքել
Բաղիշեցի, աշխ. Ա.Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 37-38։
Գ. 43ա
[Յիշատակարանք]
ա. 43ա
Աղբրի վրայ գրելու յիշատակարան – Աղբիւրս, որ է ջըրոց բխման, / Յորդանանու է սայ
նըման / կամ Դ. գետոցն յադենական / արբուցանող զամենեսեան։ / Կանգնեալ ըզսայ հոգոյ
հնծան, / պարոն ֆլան ծընօղացն յիշման, / նայ եւ սեռից զարմից լըրման / թվին հայոց
ՌՃ. եւ մետասնեան (1662)։
բ. 43ա
Գաւաթի (արտք. լս.) – Գաւաթս անպակ գինով ի լի, / անուշ լինի զսայ խմօղի, / ‘ի
վայելումն այս ֆլանի, / թվին Ռ. եւ Կ. (1611)։ Այս անուն մարդըս Թոխաթցի, / ըզսայս
գաւաթըս կազմել տվի, / ‘դուստր եւ որդոցս ամենայնի, / թվին Ռ. եւ Ճ.ի (1651)։
գ. 43ա
Գաւաթի (արտք. լս.) – Բաժակս գինով ուրախ արար, / քիչ խըմօղին է սայ հալալ, /
Ալէքսանոսն ըզսայ արար / դուստր եւ որդոց զարմից համար։ / Այս գաւաթս է գեղեցիկ, /
Մէջն է [լ]ցած անուշ գինիկ, / Առ դու ի քո[ւմ] ///ինդ / զինքն խըմէ խիստ անուշիկ։
Դ. 1.
43բ-4բ Վասն այր եւ կնոջ, թէ ո՞վ յառաջ մեռանի – Կա՛լ զերկոսին անունն, որ
աւազանէն դրած է... տուր ի դիմացի տներն մէկ մէկ գիտ եւ կարդա՛յ։
Ծնթ.
Ունի աղիւսակներ. 43բ՝ բոլորակ, 44ա՝ խորանաձեւ, 44բ՝ հինգ բոլորակ։
Ե.
45ա-7բ [Լուծում – կաֆա. ձեռ. 1558, 389ա] – ա. Զայտ հողդ, որ յաբիտ ունիս ու
գաղտուկ կուզես որ պահես... բ. Հոգի ի յաբիտ միջին... գ. Թուրք սաման կասէ նորա...
դ. Զբամբակտ, որ յաբիտ ունիս... ե. Ասեմ, թէ լըսես, եղբա՛յր... զ. Զայտ, որ ի
յաբիտ ունիս... 45բ է. Դու փերթ մի շորիկ ունիս... ը. Բանիկ մի ասել կամիմ... թ.
Արդ, որ ի ձեռինտ ունիս... ժ. Զայդ քարտ, որ ի յաւիտ ունիս... ժա. Բանիկ մի ասել
կամիմ... ժբ. Հետ ապրշումիտ, եղբա՛յր... 46ա ժգ. Զայդ իրդ, որ յափիտ ունիս... ժդ.
Ճոթիկ մի դու թուխտ ունիս... ժե. Ես ասեմ, թէ ինչ ունիս... ժզ. Հարցուկ դու ընդէր
լինիս... ժէ. Դու քաղցած յէր կու կենաս... ժը. Ես բան մի ասել կամիմ... 46բ ժթ.
Այս աստւորիս վերայ... ի. Զայտ իրքդ, որ յափիդ ունիս... իա. Զոր գաղտուկ պահես
յինէն... իբ. Ինչ որ յափիտ մէջն ունիս... իգ. Ոսկին, որ յափիտ ունիր... իդ. Թէ
ապաշխարանք կուզես... 47ա իե. Բանիկ մի դիժար ունիս... իզ. Ինչու՞ զայդ ի ձեռդ
կառնուս... իէ. Ի յափիտ մէջն քո կայ... իը. Բանիկ մի ունիս յափիտ իթ. Խոտէ ի յայտ
քո ձեռացդ... լ. Մատանիտ ի յափդ ունիս... 47բ լա. Զայդ իրքդ, որ պահել ջանաս...
Զ. 47բ
Հռոմի ամիսք են այսոքիկ – Յունվար՝ Կալօնդար... Դեկտեմբեր՝ Այիօրիտ։
Է.
48ա-66ա Պատմութիւն Յովսիմոսի՝ յորժամ խորհեցաւ եւ զմտաւ էած երթալ յերկիրն
երանելեաց – Երանելին Յովսիմոս յաղօթս եկաց առ Տէր եւ ասէ... նորա ծառք ամբրաւենի՝
ի վկայութիւն բարի գործոց նորա, ի փառս ամենասուրբ Երրորդութեանն. յաւիտեանս
յաւիտենից. ամէն։
Ը.
66ա-87բ Ապաշխարութիւն Ադամա՝ նախհօր մերոյ – Եւ եղեւ յելանելն ի դրախտէ անտի եւ
ել հանդերձ կենաւն իւրով ի դուրս... զայս իբրեւ ասաց հրեշտակն առ Սէթա եւ վերացաւ
յերկինս. փառաւորելով զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ զՀոգին, այժմ եւ՛՛։
Թ.
87բ-104ա Ե. Թ[ու]խ[թ] սիրոյ եւ միաբանութեան մերոյ կա[յ]սերն Կոստանդիանոսի եւ
սուրբ պապոյն Սեղբեստրոսի եւ [Տրդա]տայ Հայոց արքայի եւ սրբոյն [Գ]րիգորի հայոց
Լուսաւորչին – Կամօք եւ ողորմութեամբ համագոյ Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր անհասի եւ
անիմանալի եւ Որդոյ Միածնի Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի... աւանդեցաք ի ձեռն
ատենադպրին հայոց արքային մեծի իմաստնոյն Ագաթանկեղոսի ի փառս Աստուծոյ, որ է
աւրնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Դաշանց թուղթ, Վենետիկ, 1695։
Ժ.
104ա-10ա Զ. Խրատք ըզգուշութեան, զոր տացէ քահանայն հանդերձելոցն պսակ առնուլ
կանխաւ. եւ դարձեալ ի ժամ հարսանեացն եւ եթէ ոչ, ընթեռնու զքարոզս եւ
զգուշացուցանէ, ինքն տացէ զվրէժս անձանց նոցա յաւուրն դատաստանին, զոր դատի
Աստուած – Գիտասջի՛ք, որդեա՛կք, որ հանդերձեալ էք կապիլ ընդ միմեանս, լծով
օրինաւոր ամուսնութեան... հանդերձելոց բարեացն արժանի լիջիք հասանել ի Քրիստոս
Յիսուս, ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
ԺԱ.
110ա-341բ [Ի Հարանց վարուց]
Ծնթ.
Տե՛ս Վարք հարանց, հտ. Ա., Բ., Վենետիկ, 1855. մանրամասները «ՎՀ» համառօտումով՝
բնագրերի վերջում։
1. 110աբ
Ի Հարանց վարուց. Վասն հնազանդութեան – Եւ վասն Հօրն Յոհաննու Կարճահասակին
պատմէին մեզ... նման հրեշտակի գիտէ առնել զմարդ։
2.
110բ-1բ Յաղագս գրեանցն Սողոմոնի – Երանելին Եփրեմ ասէ այսպէս՝ Եթէ Սողոմոն
Իմաստունն յետ մեղացն... թէ իցէ նորա, եւ այս է ուղեղն։
3.
112ա-29բ Երանելոյն Յակոբայ Սրճոյ եպիսկոպոսի ասացեալ՝ Յաղագս Անտիոքա, թէ որպէս
մտին անդ առաքեալքն Տեառն՝ աշակերտել զնոսա յանուն Յիսուսի – Լուսով բանիւք գամ առ
քեզ, Որդի՛ Աստուծոյ... աւրհնեալ է Աստուած, որ յամօթ արար զթշնամին եւ ուրախ արար
զծառայս իւր. եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։
4.
129բ-73ա Խրատք սուրբ հարցն ամենեցուն վասն զգուշանալոյ մեզ ի պատերազմաց
պոռնկութեան – Եղբայր ոմն եհարց ցհայրն Դանիէլ եւ ասէ... որք համբերենն սրբութեամբ
եւ նեղին առցեն զպսակն վայելչացեալ։ (ՎՀ. Ա, էջ 680-704)։
5.
173ա-6բ Նեղոսի սուրբ հօրն յաղագս պոռնկական խորհրդոց – Զգաստութիւն ծնանի
զժուժկալութիւն, իսկ որովայնամոլութիւն է մայր զեխութեան... պոռնկական պատերազմին
տո՛ւք յաղթութիւն ծուլիս անձին գոնէ լրմամբ գծոց չարին (ՎՀ. Բ, էջ 644-647)։
6.
176բ-90բ Վասն անընչութեան եւ ոչ ագահելոյ ստացուածոց եւ ոչ այլոց առաքինութեանց
իւրաքանչիւր՝ խրատք սրբոց հարցն – Հրաժարեալ ոմն եղբայր ի յաշխարհէ... դու
ամենեւին մերկութեամբ ոչ ամաչես եւ զնա բամբասես, նոյպիսի է, զոր ասեսդ (ՎՀ, Ա, էջ
705-722)։
7.
190բ-1ա Վասն զղջութեան – Արդ, ոմն, որ աւազակաց էր, զղջացեալ եկն առ ծեր ոմն
մեծ... դու թողցես զյանցանս մեղաց իմոց, Տէ՛ր իմ եւ Աստուա՛ծ իմ, եւ քեզ վայել է
փառք։
8.
191բ-216ա Վասն արիութեան եւ համբերութեան – Գնացին երբեմն եղբարք առ հայրն
Անտոնիոս եւ ասեն... կեցին երկոքեանն ի ժուժկալութենէ բարի եղբօրն այն (ՎՀ, Բ, էջ
5-53)։
9.
216ա-24ա Ոչ է պարտ առնել ինչ ի ցոյցս մարդկան – Եմուտ ծերն Դանիէլ ի քաղաքն Եմոյի
եւ ասէ ցաշակերտ իւր... ծանոյց զինքն նոցա աղքատն այն ծեր Տէր եւ Փրկիչն Յիսուս
Քրիստոս, որում ամենայն փառք եւ կարողութիւն եւ զօրութիւն եւ աւրհնութիւն վայել է
այժմ եւ միշտ՛՛ (ՎՀ, Բ, էջ 55-74)։
10.
224ա-31բ Զգուշանալ մեզ ի դատելոյ եւ բամբասելոյ զեղբարս – Պատահեաց երբեմն
փորձութիւն եղբօրն Եղիայի... եւ եղեւ ինքն գլուխ մեր ամենեցուն, որում փառք, պատիւ
յաւիտեանս։
11.
231բ-50բ Վասն աստուածային դատաստանաց եւ ընտրելոյ զբարին ի չարէն – Ասաց հայրն
Անտոնիոս՝ Բազումք ճշնեցին զմարմինս իւրեանց... զերծանել յաւուր չարի ի բերանոյ
վիշապին այնմ, որ անյագաբար կլանել ջանայ զամենեսեան։
12.
250բ-2բ Վասն բարձրամիտ անապատականին – Պատմեացն մեծ եւ սուրբ հայրն Անտոնիոս...
ով եղբայր, որ ունիցի ամբարտաւանութիւն, ոչ է նա Աստուծոյ եւ ոչ տեսցէ զնա (ՎՀ, Ա,
էջ 338-339)։
13.
252բ-3բ ստ. լս. Վասն անդադար աղօթելոյ – Զհայրն Մակարիոս հարցին ոմանք, եթէ որպես
պարտ է մեզ աղօթել... եկ ի միտս իւր եւ զգաստացեալ յայնմ օրէ եղեւ այր ընտիր
ճգնազգեաց (ՎՀ, Բ, էջ 211-7)։
14.
253բ-62ա ստ. լս. Վասն օտարասիրութեան – Ասաց երանելին Եպիփան՝ Եթէ դիւրաւ վաճառէ
Աստուած զառողջութիւն... ի ձեռն աղքատասիրին այն մեծի ծերոյն սրբոյ եւ ողորմածին
(ՎՀ, Բ, էջ 218-250)։
15.
262ա-70բ ստ. լս. Վասն սիրելոյ զԱստուած եւ զընկեր – Ասէր հայրն Աղաթոն, եթէ
կարողութիւն էր... իսկ եղբայրն յաւել ի ճգնութիւնս եւ եղեւ հաճոյ Աստուծոյ։
16.
270բ-89բ ստ. լս. Վասն հոգետես հարցն – Էր ոմն ծեր ի մեծանուն ծերոց... հասին առ
անձկալին եւ երանելիք եղեն։
17.
289բ-94ա ստ. լս. Վասն քաղաքավարութեան սուրբ հարցն – Երկուք ոմանք ի հարցն,
աղաչէին զԱստուած... եւ ոչ միոյ որսորդի աշխարհականէ չափ գործեցեր։
18.
294ա-5ա Պատմութիւն վասն Պօղոս Լուստրացւոյ – Պօղոս ոմն ի Լուստրիոյ, որ էր
պատուով ի Լուստրինոս... սիրեն զնա բոլորով սրտիւ յայսմ եւ առ յապայն (ՎՀ, Ա, էջ
323-324)։
19.
295ա-300ա Վասն սքանչելեացն, որ յԱնտիոք ի վանս կուսանացն, որ եղեն – Պատմեաց մեզ
ոմն ի հարանցն, որ բնակեալ էր ի Տորոս... եւ ցրուեցան եւ ցրուին ի քէն։
20.
300ա-13բ Բանք սուրբ հարցն յաղագս զղջութեան եւ քաղցր արտասուաց – Ասաց հայրն
Անտոնէ՛. Առաջի աչաց կալցես միշտ զերկիւղն... գտցես դու անդ զհանգիստ եւ զկեանս
յաւիտենից (ՎՀ, Ա, էջ 519, 564)։
21.
314ա-26ա Վասն պահոց – Ելին երբեմն եղբարք առ հայրն Անտոնիոս ի Սկոյ... տուր ինձ
նոքօք զցանկալին սանձել ըզկիրս որովայնին (ՎՀ, Ա, էջ 564-596)։
22.
326աբ Զղջութեան քվեր մոլորելոյ – Պատմեաց ոմն ի հարանց, եթե Ասղոնիկէ էր վանք
կուսանաց... յինչ անկանելոց եմք, ոչ գիտեմք ուր գնամքն։
23.
327ա-41բ ստ. լս. Վասն կատարեալ առաքինութեանց – Պատմէր մեզ հայրն յԵսայիաս վասն
հօրն Մակարա եւ ասէր... ընդ ունայն լիցին վիշտք եւ ջանք ձեր ամ։ (ՎՀ, Ա. էջ
397ա-400բ)։
– 335բ-6բ
Վարք Արսենի ճգնաւորի – Երանելի հայրն Արսենիոս էր իշխան եւ նախարար... եւ յորժամ
հանգեաւ՝ էր ամաց Ճ. եւ Ը.ից (108) ի փառս Քրիստոսի։
–
336բ-9ա Զղջութեան երիտասարդին, որ զմեռելոց պատանքն գողանայր – Ծեր ոմն, որոյ
անունն էր Յոհաննէս... մեծապէս գոհանալով զԱստուծոյ՝ կատարեցաւ (ՎՀ, Ա, էջ
413-492)։
ԺԲ.
342ա-58բ Տեսիլ սուրբ հայրապետին Ներսէսի, զոր ետես յաղագս ազգին նետողաց տիրելո
ամենայն աշխարհի եւ աջողելոյ նոցա մինչեւ իսպառ. Աստուած ազատէ ի փորձութենէ
[Մեսրոպայ Վայոցձորեցւոյ Պատմութիւն Սրբոյն Ներսէսի Հայրապետին հայոց. ձեռ. 1458,
193բ-228բ] – Իբրեւ արբոյց Պապ արքա Հայոց զբաժակ մահու հայրապետին Ներսէսի... եւ
բաժին ամենայն հաւատացելոց արքայութեան իւրում ի Քրիստոս Յիսուս՝ ի Տէր մեր, որում
փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։ Կատարեցաւ պատմութիւն սուրբ հայրապետին մերոյ Ներսէսի
ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Պատմութիւն վարուց եւ մահւան երանելի առն Աստուծոյ սրբոյն Մեծին Ներսէսի, Կ.
Պօլիս, 1737, էջ ճլդ-ճհ։ Համառօտ ցուցակում (հտ. Ա., 1965, էջ 1017) ներկայացուած
է «Տեսիլ Ներսիսի» անորոշ ձեւով, ուստի ձեռագիրս նկատուած եւ արտայայտուած չէ
հետեւեալում՝ Մեսրոպ Վայոցձորեցի, Պատմութիւն սրբոյն Ներսիսի հայոց հայրապետի,
աշխ. Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԱ., Ժ. դ., Անթիլիաս-Լիբանան,
2010, էջ 638-664։
ԺԳ.
359ա-78բ [Ներսիսի Լամբրոնացւոյ Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ]
ա.
359ա-76բ Ներսէսի Լամբրունեցւոյ քննութեամբ աւրինակաց հաստատութիւն հարցն
աւանդութեանց, որք սահմանեցին յամենայն տեղիս քրիստոնէից նստել եպիսկոպոսաց ի
քաղաքս եւ ոչ թէ ի վանս, ընդ որ եւ վասն պատարագի ընդ դիմադրութեանց պատասխանի –
Պարզաբար որպէս կարծեմ եդ առաջի բանս զբացատրութիւն... եւ զՀօր նորա Հոգւովն
Սրբով, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
բ.
376բ-7բ Զի՞նչ նշանակէ անուանել զպատարագն խորհուրդ – Խորհուրդ ի մարմնականս սովոր
եմք կոչել զժամանակն, յոր թագաւորն զիշխանակիցսն առանձինն առնու... պահեմք եւ
զհաճոյսն առաջի նորա առնեմք։
գ.
377բ-8բ Զի՞նչ յայտ առնէ անուանելն զայս խորհուրդ պատարագ – Պատարագն հաշտութեան
նուէր է ի ծառայէ Տեառնն... հաւատասցուք քաւութիւն լինել զնոյն մեղաց մերոց, այլեւ
ամենայն աշխարհի, որպէս ասացաւ։
Հմմտ.՝
Սրբոյն Ներսէսի Լամբրոնացւոյ Տարսոնի եպիսկոպոսի Խորհրդածութիւնք ի կարգս
եկեղեցւոյ եւ մեկնութիւն խորհրդոց պատարագին, Վենետիկ, 1847։
ԺԴ.
378բ-84բ [Յոհաննու Երզնկացւոյ (մականուն՝ Պլուզ) Մեկնութիւն պատարագի]
ա.
378բ-80ա Տեառն Ներսէսի ասացեալ, զոր Յոհաննէս Պլուզն Ե[ր]զնկացի վարդապետն
համառօտեց, մեկնութիւն խորհուրդ սուրբ պատարագին – Գրէ աստուածայինն Սողոմոն՝ Ժամ
եւ ժամանակ է ամենայն իրի... հաճելի իցէ ձեզ Տեառն շնորհէ եւ թէ ոչ, նոյնպէս շնորհ
անպարսաւ մնացից ի պատահելոցդ։
բ.
380ա-3բ Տեսութիւն, թէ ինչ խորհուրդ է, որ ամենայն աւր պատարագեմք զՔրիստոս, եւ զի
ոչ միայն կենդանեաց, այլ եւ ի մեռելոց փրկութիւն, եւ դարձեալ, թէ որոց մեռելոց իցէ
պատարագս փրկութիւն եւ որոց՝ ոչ, այլ եւ զընծայս պատարագին յորոց եւ կամ որպիսի –
Արդ, զայս նախ պարտ է գիտել, թէ զիարդ ամենայն աւուր հրաման ընկալաք... արտաքս
ընկեցիկ լինիցի աստուածային գաւթէ։
գ.
383բ-4բ Յաղագս՝ թէ ոչ է աւրինակ հացն եւ բաժակն մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի, այլ
ճշմարիտ մարմին եւ արիւն է Քրիստոսի, յորս թէ ոչ նուազի շնորհիցն, յաղագս անարժան
մատուցօղի – Տէրն մեր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, յորժամ էջն յարգանդ կուսին
Աստուածածնին... ոչ աստուածանայր հացն եւ բաժակն յայնժամ զիարդ (չշարունակած)։
ԺԵ.
385ա-90ա Մխիթարութիւն եւ յուսադրութիւն ննջեցելոց. մահ արդարոց բարի է եւ խնդալի
ընդ բազում եղանակի, որպէս մարգարէն ասէ՝ Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց.
ո՜ Տէ՛ր, ես ծառայ – Առաջին ըստ վճարման պարտուց, զի ամենայն ոք, որ պարտական
լինի, տրտմի... զայսպիսի սգոյ օր եւ զտրտմութեան ձեզ եւ ամենայն քրիստոնէից, եւ
Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
ԺԶ.
390ա-1բ Վասն պէսպէս մահուան. մահ բընական, զնախախնամական, զպատահական,
զպատուհասական – Բնական մահն այն է, որ մարդ ծերանայ... փրկեսցէ զամենայն
հաւատացեալսն անուան իւրոյ յամենայն փորձանաց հոգոյ եւ մարմնոյ. ամէն։
ԺԷ.
391բ-2ա [Հաստատութիւն երկրի] – Երկիրս հաստատեալ է ի վերայ թանծր հողմոյ... աստի
մինչեւ ի հաստատութիւնն Լ. (30) տարու ճանապարհ է։
ԺԸ.
392բ-6բ Յորդորակ յետ քարոզի եւ ողբն – Եւ արդ երանելի ուրեմն են առաքեալքն եւ
մարգարէքն... արիութեամբ ընդդէմ ներհակաց եւ թշնամեաց խաչին Քրիստոսի։
ԺԹ. 396բ
[Յաղագս Աննայի՝ մաւրն Աստուածածնի] – Մայր Աստուածածնին Աննայս այս Գ. այրս
էառ... ի նմանէ ծնան Բ. որդի՝ զՅովհաննէս աւետարանիչն եւ զՅակոբոս Մեծն։
Ի.
397ա-400բ ստ. լս. Վասն կատարեալ առաքինութեան – Ծեր ոմն բնակէր յանապատն ի Սկիտէ.
եւ գնաց Աղէկսանդրիայ... կարիցէ կեցուցանել զանձն իւր, մեծ կոչեսցի յարքայութեան
Աստուծոյ։
ԻԱ.
401աբ [Վասն զղջութեան եւ արտասուաց] – Եղբայր ոմն բնակէր ի լերինն Ձիթենեաց... ել
աստի մահուամբ եւ գնաց առ կենսատուն Քրիստոս՝ յոյսն ամենեցուն (ՎՀ, հտ. Ա, էջ
549-550)։
ԻԲ.
402ա-15ա [Բանք Անանիայի Շիրակացւոյ]
1.
402ա-407բ Անանիայի յաղագս կատարման համարողութեան եւ կերպից հարցման – Զամենայն
ասաց իմաստուն թէպէտ եւ սակաւ ի բազմաց... Ա. Հարցումն. Այսպէս լըւայ ի Հօրէ
իմէ... ԻԴ. Հարցումն. Երեք աւազանք էին ի քաղաքին աթենացւոց... Ա. Լուծումն. Յառաջ
քան զկոտորածին... ԻԴ. Լուծումն. Զոգախառնեալ ագուգայքն լնուն զաւազանսն ի Դ., Զ.,
ԺԶ. (16), ԺԸ. (18) մասն ժամուն։
2.
407բ-9ա Գրեմ ձեզ եւ խրախճականս, յորժամ ի կերակուրս եւ յըմպելիս զուարճանայք եւ
կամիք խօսել բանս զուարճացուցիչս եւ ծիծաղականս
ա.
407բ-8ա Խրախճականս առաջին – Ասասջիր ցընկերն քո, թէ՝ Կարող եմ գիտել յորում ժամու
դու կամիցիս ուտել ճաշ... եթէ անհնար է միոյ ժամու բաւել ի հարիւր նըւագ։
բ. 408ա
Խրախճանք երկրորդ – Ասասջիր ց[ը]նկերն քո, եթէ՝ Երբեմն ի խրախութեան մերում ետես
պատանի մի պարսիկ... ոչն քեզ է ուրախ լինի։
գ. 408աբ
Խրախճականք երրորդ – Ասիցես ց[ը]նկերն քո՝ Ե՛րթ, գնեա՛ աղաւնի... միով աւելի լինին
գինք աղաւնեացն եւ ասասջիր նմայ։
դ. 408բ
Խրախճական չորրորդ – Ասասջիր ց[ը]նկերն քո, եթէ՝ Կարող եմ գիտել, եթէ քանի դրամ
կայ քսակդ... քանի թիւ գայ, այնչափ դրամ լինի լեալ։
ե.
408բ-9ա Խրախճականք հինկեր<ր>որդ – Ասասջիր ց[ը]նկերն քո, եթէ՝ Հոն մի
հաւարածութիւն... նորա դեգերութիւն զթվովքն զքեզ ուրախ առնէ։
զ. 409ա
Խրախճական վեցոր<ր>որդ – Ասասջիր ց[ը]նկերն քո, եթէ մինչ վաճառես գինի...
նորա հիացմամբ դու ուրախասցիս։
3.
409ա-11ա Անանիայի Շիրակունոյն համարողի յաղագս կշռոց եւ կշրոց եւ կշռորդաց –
Յաղագս ասարիոնի, լեբտոնի եւ դանկի Ա. Կշիռ Բ. հատաց կոչի ասարիոնն... ԺԸ. Յաղագս
քանքարի. Քանքարն է ՃԼԸ. (138) լիտր... հաւաքեալ զամենայն մասունս քանքարի, լինի
դահեկան Ա.։
Ծնթ.
Ունի հետեւեալ մասերը. 409բ՝ Յաղագս փշտի։ Յաղագս կերատի։ Յաղագս սնգի։ Յաղագս
գրամարի։ Յաղագս տրիսի։ Յաղագս սիմիսի։ Յաղագս դահեկանի։ Յաղագս սատերի եւ
դրաքմէի։ 410ա՝ Յաղագս սկեղի եւ մէտի։ Յաղագս ունկւոյ։ Յաղագս լտեր։ 410բ՝ Յաղագս
մնասի։ Յաղագս նոմիսմայի։ Յաղագս կենդինարի։ 411ա՝ Յաղագս դրամի։ Յաղագս տաղանդի։
4.
411բ-3ա Յաղագս չափւոյ, չափուց Անանիայի Շիրակւունւոյ համարողի. յաղագս չափոյ եւ
չափուց պատարաց – Ա. Յաղագս քսեստի. Չափ առաջնորդ չափուց քսեստ... ԺԸ. Յաղագս
կաթամաթէ կոթի եւ մասմար կօթա... մարովթն ճաշակ, որով զգինին հանեն։
Ծնթ.
Ունի հետեւեալ մասերը. 411բ՝ Յաղագս կոտիւղի։ Յաղագս տրիւղիոնի։ Յաղագս բիսնի։
412ա՝ Յաղագս պեմենիայի։ Յաղագս պեդէսի։ Յաղագս կամ փսակի։ Յաղագս քուզայի։ Յաղագս
կաբոսի։ Յաղագս եւիմայի։ Յաղագս մոդոյ։ Յաղագս գրուի։ Յաղագս սագիտարի։ 412բ
Յաղագս մարի։ Յաղագս արդուի։ Յաղագս քոռի։ Յաղագս կիւթոսի։ Յաղագս կաթքամաթէ կօթի։
5. 413աբ
Անանիայի Շիրակունոյ համարողի թիւք որչափութեան տանց Հին Կտակարանաց – Ա. Գիրք
Մովսէսի օրէնսդրի... Համանգամայն Հնոց Կտակարանաց. տունք է ՔՃ. (9100)։
–
413բ-4ա Նորին թիւք որչափութեանց Նոր Կտակարանաց – Աւետարանչացն Մաթէոսի. տունք
ՍՈ. (2600)... Փիլիմոնի թղթին ԽԱ. (41) Համանգամայն Նորին Կտակարանաց Ա. ՓՇՂԱ.
(8591)։
6.
414բ-5ա Ականց անուանք եւ գունաւորութիւնք նոցին – Զմրուխտն կանանչ է եւ
լուսաւոր... լազուարդն կապուտակ գունաւոր է, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք։
Տե՛ս Ա.
Աբրահամեան, Անանիա Շիրակացու մատենագրութիւնը, Երեւան, 1944, էջ 46։ Նաեւ՝
Մատենագիրք հայոց, հտ. Դ., Է. դար, Անանիա Շիրակացի, Անթիլիաս-Լիբանան, 2005, էջ
599-686. ձեռագիր b, էջ 591։
ԻԳ.
415աբ Վասն ԲԺ. (12) հողմոցն [յԱռաքելի Սիւնեցւոյ վարդապետէ. ձեռ. 739, 47բ] –
Հընչեալ հողմունքս զանազան, / ի չորս կողմանց աշխարհի գան... այս են հողմունքն
ամենեքին, / եւ այսքան գործատուկ նոցին։
ԻԴ.
416ա-27ա [Գիրք առակաց, ասացեալ վարդապետին Վարդանայ Այգեկցւոյ] – ա. 416ա-8ա Ասի
առակաց, թէ թագաւոր մի կամեցաւ աշտարակ շինել... բ. 418աբ Ասի յառակաց, թէ այր մի
գնաց առ դատաւոր քաղաքին... գ. 418բ-9բ Ասի առակաց, թէ այր մի յամէն տարի Ճ. (100)
մոթ ցորեն վաստակէր... դ. 419բ-20ա Ասի յառակաց, թէ այր մի խիստ պարտական էր... ե.
420ա-1ա Ասի առակաց, թե այր մի ունէր Ժ. (10) այծ... զ. 421ա-2ա Ի Ֆռանկս կայր
կուսանաց վանք մի... է. 422աբ Կին ոմն պոռնիկ, որ բազում ժամանակ կայր ի մէջ
պոռնկութեան... ը. 422բ-3ա Եղբայրք երկու երթային ի ճանապարհ... թ. 423ա Աւազակ
ոմն գնացեալ յեկեղեցին եւ գողացաւ զհանդերձս... ժ. 423բ Կին ոմն առեալ զմարմին
Քրիստոսի... ժա. 423բ-4ա Քահանայ ոմն մատուցանէր պատարագ... ժբ. 424ա Երէց ոմն գեղջի
զմարմինն Քրիստոսի եդիր ի փեդակ... ժգ. 424աբ Ոմն սուրբ քահանայ պատարագ
մատուցանէր... ժդ. 424բ Ոմն քրիստոնեա, որ պարտ էր հրէի միոյ... ժե. 425ա Էր ոմն
իշխան, որ ոչ խոստովանէր... ժզ. 425բ Մեղաւոր ոմն ի ժամ հիւանդութեանն
խոստովանեցաւ զամենայն մեղս իւր... ժէ. 426ա Վաճառական ոմն եւ ամուսինն իւր պահէին
զսուգ... ժը. 426բ Զինուոր ոմն մեծ թագաւորին գնայր ի փողոց... ժթ. 427ա Եպիսկոպոս
ոմն հռոմայեցոց կամեցաւ գնալ յԵրուսաղէմ...
Տե՛ս Ն.
Մառ, Ժողովածոյք առակաց Վարդանայ, հտ. Բ., Ս. Պետերբուրգ, 1894։
ԻԶ. 427ա
[ԺԲ.(12) ձեւք պատարագաց] – Ծանի՛ր, ո՛վ ընթերցօղ, թէ քանի ազգի պատարագ կու
լինի... չարքազք, ըռուսք, պուլղարք։
ԻԷ.
428աբ [Պատմութիւն Ամիր Մուսայի]* – /// (սկ.) եւ մազն որպէս ձիոյ ձար, աչքն՝
չարաչար, մեմամեծք եւ կարմիր, որպէս հուր փայլատակէր... Եւ ասաց Ամիր Մուսէն զայս
ողբս... Ասաց քաջն կայր թագաւոր մի Աբդուլ Ազիզ անուն... Յայնժամ արար իմ թագաւորն
մատուց զոհս առաջի կռոցն եւ աղաչեաց, թէ օգնեցէ՛ք, ինձ Սողոմոն /// (շար.)։
* Ծնթ.
Տուեալների անբաւարարութեան պատճառով որեւէ բնագրի հետ նոյնացնել չյաջողուեց։
Ծնթ. Ստ.
լս. բնագրերի համառօտ խորագրերը։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1.
[Խրատք]
ա. 427բ
Երեք բան աշխարհիս վերայ լաւ համարիր... զանարգանքն, քան զփառքն։
բ. 427բ
Երեք թշնամի կայ մարդոյս՝ սատանայ եւ մարմինս մեր եւ աշխարհս... զայս արա՛ եւ
կեցցես։
գ. 428ա
Ով որ չունի հնազանդութիւն... յԵրուսաղէմ գնալն է։
2. 428ա
արտք. լս. Աղերս – Տէ՛ր Աստուած, ոչ համարձակիմ խնդրել արքայութիւն, այլ տանջանացս
թեթեւութիւն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
176բ Ո՛վ
սուրբ ընթերցօղք, յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր զգծող սուրբ գրոյս՝ զՅովաննէս
էրէցս եւ զծնօղքն իմ՝ զՅունանն եւ զԼուսխաթունն եւ զթողութիւն մեղաց հայցեցէ՛ք ի
Քրիստոսէ, եւ ողորմածն Աստուած ձեզ շնորհեսցէ. ամէն։
358բ
Արդ, գրեցաւ սուրբ գիրքս թվին ՌՃԺԱ. (1662) ամին, ի քաղաքն Թուխաթ, ի թաղն
Պազարճուխ, ի դուռն Սուրբ Սարգըսու, ձեռամբ անիմաստ եւ յոյժ մեղապարտ Բաբերդացի
Յովհաննէս իրիցու։ Անմեղադիր լերո՛ւք գրիս սղալանաց եւ անարհեստութեանն, զի կար
մեր այս էր, իմ սիրելի հա՛յրք եւ եղբա՛յրք։
395բ Եւ
մեղաւորքն ակն ունին դժոխոց եւ տանջանաց, որոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զամենայն
հաւատացեալսն անուան իւրոյ սրբոյ, մանաւանդ զգծօղ սուրբ գրոցս՝ զԲաբերթացի
զՅովաննէս էրէցս, զ[հողս] եւ զփոշիս ոտից ձերոց, ծնօղօք, զարմօք եւ զաւակօք. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
384բ
(1881 թ., շղագիր) 1881 Փետրուար 23 ես՝ Խաչատուրս, ընկալայ այս գիրքս, կարդացի։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
6ա, 16ա, 21ա, 33ա մանուշակագոյն թանաքով երկգիծ բոլորակ՝ «ՍՈՒՐԲ ԹԱԴԷԻ ԱՌԱՔԵԼՈՅ
ՎԱՆՔ», եւ արաբատառ՝ «ՄԱԿՈՒԻ ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆ», կենտրոնում՝ եկեղեցի,
որի տակ՝ «1901»:
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Խրատականք 65», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Թ[ադէի]
առաք[ելոյ] վ[անք]», «ՌՃԺԱ. – 1662, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «65/3461», «Ունի
միկրոֆիլմ», 1ա՝ «73»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Այս է Տէր Աստուած Յիսուս», պտռկ-պհպ. Գա. «Այս է, Տէր, Տէր, մի՛
թողու /// զխաչ///, ա (երիցս), հ, ղ (երկիցս)», 401բ՝ այբուբեն. Ա-Ֆ՝ թուային
արժեքով, զուգահեռ՝ արաբանիշ թուերով, 428ա՝ «Ով որ չունի հնազանդութիւն, նորան
շահ է գիտութիւն, ով որ չունի գործս բարի, յԵրուսաղէմ գնալն է։ Տէր Աստուած, ո՛չ
համարձակիմ խնդրել արքայութիւն, այլ տանջանացս թեթեւութիւն», 428բ՝ «/// մեր հայ
յիս ար///մ ///այրի ///էն խաղաց/// հանց մաքուր ալ աւրհնէս, ամէնն լան նա որ
ծիծաղիս»։
3462
ԳՐԻԳՈՐ
ՏԱԹԵՒԱՑԻ, ՔԱՐՈԶԳԻՐՔ
ՌՃԾԵ. – 1706
ԳՐԻՉ՝
Եփրեմ երէց։ ՍՏԱՑՈՂ՝ տէր Պօղոս։
ԹԵՐԹ՝
339։ ՊՐԱԿ՝ 1-3×8 (2՝ 2, 3՝ 10)+Գ×13+1×12 +Դ-Լ×12 (ԺԳ/չիք, Ե, Թ 11, Է 8, ԺԲ,
ԺԵ-ԺԷ, Ի, ԻԷ 10, ԻԳ, ԻԵ, ԻԶ 13, Լ 9)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
15,3×10,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11,5×7). կարմրով սահմանագծուած։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր
(նմուշ՝ 178ա)։ ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝ մուգ շագանակագոյն կաշի, փեղկերին եւ մէջքին
փակցուած հին կազմից մնացած դրոշմազարդ կաշին (Ա. փեղկ՝ 14,5×10, Բ. փեղկ՝ 14,5×9,
մէջք՝ 14,5×7). միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շագանակագոյն գործուածք՝ վրան հին կազմի
շերտազարդ մետաքսի կտորներ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Դ+Ե-Է. Ա-Բ, Ե-Է՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ
(Ի. դ.), Գ-Դ՝ ձեռագրի թղթից, մասն Ա. պրակի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, տաճար՝ 303բ, աշտանակ՝ 58ա։ Զարդագիր՝
թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյն՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1970ականներին. կազմը, Ա-Բ, Ե-Է պհպ-ները նորոգման ժամանակի,
հին կաշին մաշուած, քերծուած, ցեցի անցքերով, մէջքը ճաքճքած. լուսանցակողերը
գունաթափուած, տեղ-տեղ սեւացած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան
տարատեսակ հետքեր. թանաքի թթուայնութեան եւ խոնաւութեան հետեւանքով որոշ թերթեր
գունափոխուած. պհպ-ների, թերթերի թափուած, մաշուած հատուածները նորոգման ժամանակ
նորոգուած-լրացուած սպիտակ կիսաթափանցիկ եւ դեղնաւուն չգրուած թղթերով. սկզբից՝
թափուած. ընդմէջ թ. 2-3ի, 68-9ի 1ական թերթ ընկած. թ. 276, 277-8, 295, 248, 249
սխալ տեղադրած, կարդալ՝ թ. 295՝ թ. 187ից յետոյ, թ. 248՝ թ. 306ից յետոյ, թ. 249՝
թ. 167ից յետոյ, թ. 276՝ թ. 296ից յետոյ, թ. 277-8՝ ծ. 177ից յետոյ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-333բ
[Գրիգորի Տաթեւացւոյ Քարոզգիրք]
1.
[Քարոզք յառաջին հատորէ]
Տե՛ս
Ձմեռան հատոր, տպ. 1740։ Ա-Ի/չիք։ ԻԱ/183բ-7բ, 295աբ, 188ա-95ա։ ԻԲ-ԻԴ/չիք։
ԻԵ/195ա-206ա։ ԻԶ-Խ/չիք։ ԽԱ/76ա-86ա։ ԽԲ-ԽԳ/չիք։ ԽԴ/206ա-17ա։ ԽԵ/146ա-53բ։
ԽԶ-ԿԳ/չիք։ ԿԴ/95ա-102ա։ ԿԵ/չիք։ ԿԶ/58ա-66բ։ ԿԷ/66բ-76ա (68բ՝ «ծառայ սատանայի եւ
մեղացն, զի ///», 69ա՝ «/// կամ երկինք զդրախտն ասէ...»)։ ԿԸ/112ա-7ա։
ԿԹ/117ա-24բ։ Հ-ՀԹ/չիք։ Ձ/102ա-11ա։ ՁԱ-ՁԷ/չիք։ ՁԸ/125ա-38ա։ ՁԹ-ՂԹ/չիք։
Ճ/89ա-95ա։ ՃԱ-ՃԺԵ/չիք։ ՃԺԶ/138բ-45բ։ ՃԺԷ-ՃԼԱ/չիք։ ՃԼԲ/86ա-8բ (88բ՝ «մարմնոյս
յոյս ունի զանմահութիւն եւ փափկութիւն առ ///» վջ.)։ ՃԼԳ-ՃԿԱ/չիք։
2.
[Քարոզք յերկրորդ հատորէ]
Տե՛ս
Ամառան հատոր, տպ. 1741։ Ա-ԺԴ/չիք։ ԺԵ/271ա-4ա։ ԺԶ/274ա-5բ, 279ա-83բ։ ԺԷ-ԻԱ/չիք։
ԻԲ/222ա-5բ։ ԻԳ/225բ-34բ։ ԻԴ-ԻԵ/չիք։ ԻԶ/234բ-47բ, 250ա-2բ։ ԻԷ-ԻԹ/չիք։ Լ/253ա-8ա։
ԼԱ/284ա-9ա։ ԼԲ-ԽԶ/չիք։ ԽԷ/289ա-94բ, 296աբ, 276աբ, 297աբ։ ԽԸ-ԾԲ/չիք։
ԾԳ/298ա-303բ։ ԾԴ-ԾԶ/չիք։ ԾԷ/303բ-6բ, 248աբ, 307ա-10բ։ ԾԸ/310բ-19բ։ ԾԹ/319բ-22ա։
Կ/332բ-3բ (333բ՝ «...Զի այսպէս սահմանին զծաղրն, գրէ թէ պիտի ///» շար.)։
ԿԱ/322բ-32բ։ ԿԲ/259ա-69ա։ ԿԳ/1ա10բ (սկ. «/// [Ե]ւ վասն այն զայս կարօտութիւն
բարուցս [իմաստ]ունն Սօղոմոն...», 2բ «...զի անցաւոր է, այլ ագահու[թիւն] առաւել
///», 3ա՝ «/// [եւ զաղ]օթս եւ ծառայեսցէ ընչիցն ի գիշերի...», 10բ «...զի որ
խեղդէր ագահութեամբ չուանով, խեղդեցաւ մահու չուանով։ Եւ ///» վջ.)։ ԿԴ/չիք։
ԿԵ/11ա-6բ (սկ. «///կերիցես, բայց ի ծառայն, որ է ի մէջ դրախտին...»)։ ԿԶ/16բ-21ա։
ԿԷ/22ա-31ա։ ԿԸ-ՀԳ/չիք։ ՀԴ/31ա-46բ։ ՀԵ-ՃԱ/չիք։ ՃԲ/46բ-57բ։ ՃԳ-ՃԷ/չիք։
ՃԸ/158ա-63ա (սկ. «//լով ուրախանայ եւ խնդայ վասն անմահ եւ անապական զաւակաց...»)։
ՃԹ-ՃԽ/չիք։ ՃԽԱ/163ա-7բ, 249աբ, 168ա-73բ (167բ՝ «...հալածումն, որ յաղագս
հաւատոցն///», 249աբ՝ «///զտեղն թողու եւ հեռանայ...»)։ ՃԽԲ-ՃԾԲ/չիք։ ՃԾԳ/173բ-7բ,
277ա-8բ, 178ա։ ՃԾԴ/178բ-83ա։ ՃԾԵ-ՃՁԸ/չիք։ Ունի՝
3.
[Քարոզ արտաքոյ Ա. եւ Բ. հատորոց]
217բ-21ա
Վասն տեռատեսին ոմն մերձեցաւ յիս – Ասէ Տէր՝ Ո՞ մերձեցաւ յիս։ Ասեն աշակերտքն՝
Ժողովուրդդ պնդեն եւ նեղեն զքեզ... քաւէ զյանցանս մեղուցելոյս եւ անարժանիս. ամէն։
Ծնթ.
Նկարագրութիւն Գրիգոր Տաթեւացու Քարոզգրքի տպագրի՝ տե՛ս Մայր ցուցակ հայերէն
ձեռագրաց, հտ. Զ., Երեւան 2012, էջ 1495-1572։ Տպագրերի համեմատ քարոզների
դասաւորութիւնը խառն, գլխահամարները՝ տարբեր։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ
1. 21բ
(1817թ.*, նոտրգիր) [Վասն ազատելոյ հոգին ի դժոխոց] – Այսոքիւք ազատին հոգիքն ի
դժոխոց... ծանր մեղքն հայհոյէ զմեռեալ մեծատանց եւ աղքատաց. ողորմութիւն զինչ։
* Ծնթ.
Թուականը ըստ Հմր 2 Հտգյ յիշ-ի։
2. 88բ
(1817 թ., նոտրգիր) [Յաղագս խորհրդոյ սերման] (Ա-Զ) – Ա. Սերմանողն առաջի իւր
ցանէ... զնոյն եւ հնձէ թէ՛ ցորեան, եւ թէ՛ փուշ։
3.
110բ-1բ (1817 թ., նոտրգիր) [Նորին քարոզ դարձեալ Մեծի երեքշաբաթին, ի բանն՝
Նմանեցաւ արքայութիւն երկնից. Ժ կուսանաց. որոց առեալ լապտերս իւրեանց ելին
ընդառաջ փեսային եւ հարսին»։ Մտթ. 25. 1. Ձմեռան ՃԺԲ.] – Նախ վասն էր առակօք խօսէր
Քրիստոս. Բ. վասն էր Ժ.(10) կուսանս ասէ, Գ. զի՞նչ է լապտերն եւ իւղն...սէր ծածկէ
զբազմութիւնն մեղաց։
4.
153բ-7բ (1817 թ., նոտրգիր) Գլուխ վասն աստուածային դատաստանի – Ասաց հայրն
Անտոնիոս. Բազումք ճնշեցին զմարմի[ն]ս իւրեանց ի ճգնութիւնս... տւաք Աստուծոյ եւ
գնացաք ի նմանէ։
Հմմտ.
Վարք հարանց, հտ. Բ, Վենետիկ, 1855, էջ 96-186։
5. 221բ
(1817 թ., նոտրգիր) [Նորին Նեղոսի սրբոյ Յաղագս արծաթսիրութեան. ձեռ. 787, 339ա] –
Արմատ ամենայն չարեաց արծաթսիրութիւն է... նմայ ողորմելի է, զի եթող զոր ուներն։
6. 258բ
(1817 թ., նոտրգիր) Ել տնուէրն ընդ առաւօտօ՝ ունիլ մշակս ի վարձու... եւ քեզ ասեն
արդարքն։
7.
269բ-70բ (1817 թ., նոտրգիր) Մեղքն – Մեղքն նման է քնոյ վասն բազում պատճառի. նախ
մարդն ի քուն... ընդ նմայ, որ ողորմի ա[ղ]ք[ա]տին փոխ տայ, Աստուծոյ մեծ թուէ,
եկեղեցի շինի։
8.
334ա-9բ (ԺԹ. դ., նոտրգիր) Նորին քարոզ ի բանն, որ Աւետարանն ասէ՝ Եղերո՛ւք
խորագէտ իբրեւ զօձ, եւ [մ]իամիտ իբրեւ զա[ղա]ւնի – Նախ գիտելի է, զի որպէս մարդս
հոգի է եւ մարմին... զի մեղքն կուրանցե (այսպէս) միտք մարդոյն, որպէս Սողոմոն ասէ
կուրացող։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
57բ Նոյն
ողորմութեան արժանիս արասցես զստացող լուսազարդ գրոյս՝ զտէր Պօղոսն եւ զծնօղսն իւր
եւ զեղբարսն եւ զամենայն ազգայինսն. ամէն։
145բ
Յիշեա՛ եւ զԵփրեմ մեղսամածս ի յաղօթս քո, ո՛վ սուրբ քարոզիչ։
221ա
Գրեցաւ գիրքս ծաղկաքաղ ձեռամբ անիմաստ եւ յոգնամեղ Եփրեմ երիցոյս, ի խնդրոյ տէր
Պօղոսի բանասիրի, ի թուականիս հայոց ՌՃԾ. եւ հնգի (1706) եւ հռովմայեցոց ամսոյ
Հոկտեմբերի ԻԴ.։ Աղաչեմ զձեզ, ո՛վ սուրբ ընթերցողք, որք մի բերան ողորմայիւ յիշէ՛ք
զգծագրօղս, զի եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյն մերոյ. ամէն։
269ա
Մանաւանդ զստացող գրոյս՝ զտէր Պօղոսն եւ զիւր ծնօղսն եւ զեղբարսն եւ ամենայն արեան
մերձաւորսն եւ զԵփրեմ՝ գծօղ սորին. ամէն։
330ա
Որոց լիցի մեզ ամենեցուն մասն եւ ժառանգութիւն յարքայութեանն Աստուծոյ մերոյ,
մանաւանդ ստացողի գրոյս՝ տէր Պօղոսին եւ իւր ծնօղացն. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. պհպ.
Դա (1801 թ., շղագիր) Ես՝ Ղարատաղցի տիրացու Սըհակ, թուին ՌՄԾ*.ին (1801) զայս
Քարոզգիրքս ըստացայ հալալ արդեանց իմոյ եւ ետու յիշատակ Ըստաթէի Սուրբ Առաքելոյն
վէքիլ Սիմէօն վարդապետին, զի ով ոք ընթերցէ եւ զիմ ծնողքն իմ յիշեսցէ՛ք, աղաչեմ
զձեզ, ո՛վ ընթերցօղք, որք հանդիպիք ի սըմայ, ի մաքրափայլ աղօթս ձեր յիշեսցի՛ք
հանգուցե[ա]լ |Դբ| որդոցն իմ՝ Եղիազարին, Ղազարին, Գալուստին, Զանազանին եւ եղբայր
Օվանէսին։ Յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի Աստուծոյ, եւ ոք ով ոք
կամի սուրբ գիրքս հանել կամ վաճառել սուրբ աթոռէս, պարտական լիցի ահեղ ատենին
Քրիստոսի. սեւերես չմնասցէ առաջի Աստուծոյ։ Եղեւ թըվոջս ՌՄԽԹ. (1800), Նո[յ]եմբերի
ԺԶ.ին։ Ես՝ տիրացու Սըհակը, եկի Սուրբ Աթոռս, ուխտ արի։
* Ծնթ.
Սկզբնապէս տողամիջին գրել է ՌՃԾ., յետոյ դարձրել ՌՄԾ.։
2. 220բ
(1817 թ., նոտրգիր) Թ[ուին]ՌՄԿԶ. (1817), Ապրելի Ե.ին գրեցաւ։ |221ա| Մեծապատիւ եւ
գերհարգո /// քաղձր եւ ախորժակ աչացս լուստեսիլ եղբարդ քոյ (՞) տիրացու /// Աղվէլի
Յօհանէս /// Բ. եղբար, երկուս եղբար։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «ԺԸ. դար», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Հմր 74
Քարոզգիրք, Գր[իրգոր] Տաթ[եւացի]», «ԺԸ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «Տաթեւ, 48/3462»,
Գա՝ «3462»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Գա՝ «///պաղանաց, գրի///լն, ԻԱ., ԻԹ. իրքն, այս է Պարկուշատու գաւառի պրինձն ճան
ԻԸ. մարզանեան Բ. լական պակաս լիձ։ Տէր Յիսուս Քրիստոս, ողորմեայ մեղաւորիս», Գա,
Գբ, 99ա եւ այլուր բազմաթիւ տառեր, 173բ՝ «բարի գա», 248բ՝ «հաս», 249ա՝ «Մեղայ
յաղագս որոց երանելի է», 288բ՝ «հ հանգուցեալ»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
Գբ՝ թռչնագիր, 57բ՝ անընկալելի պատկեր, 173բ՝ բուսական նախշ, 248բ՝ թռչուն, 288բ՝
դուռ, կենտրոնում խաչ։
3463
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
2 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
321+2 (կրկն.՝ թ. 187, 229)։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. Ա. փեղկին՝ հին
կազմի կաշին, միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ վանդակազարդ կտաւ (Ի. դ.), հինը՝ կարմիր
հէնքով ծաղկազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Ցանկ անուանց (պարտատեա՞րց)։ ԺԵ. դ.։ ԱԲ+ԳԴ՝ ստացուած մէկական թերթերի
եզրահատումով եւ ընդլայնակի ծալումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ (16×12). միասիւն
(16×12). նոտրգիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 17։ Կարդալ՝ Բա, Աբ. «///րան՝ ԸՃ. (800),
Գիչումն՝ ԹՃ. (900), Ավան /// ափն՝ ԳՃ., Շահնուպարն՝ ԶՃԾ. (650), Մի/// զաշէն՝ ԶՃ.
(600), Միրայխան՝ ԴՃ. (400), Փիրղ///ւշն՝ ԶՃ. (600), Ավդալն՝ ԲՃ. (200), Մալքին՝
Դ/// Միրաքն՝ ԲՃ. (200), Աղասին՝ ԳՃ. (300), Միրո///մն՝ ԴՃ. (400), Հախումն՝ ԸՃ.
(800), Միրաշէն /// Ավաքի վկալած դաստան դաստն Եսայ/// ումն Ծ. (50), Պնլէն՝ ՃԾ.
(150), ա///ղայպակն՝ Ճ. (100), ///ասբարն՝ ԲՃ. (200), Յուլան՝ Ճ. (100), Մաթոսն՝
ԲՃ. (200), ///ուլոյխան՝ ՃԾ. (150), Պատիրն՝ ԲՃ. (200), Շահնու///ւրն՝ ԲՃ. (200),
Միրիճան՝ Ճ. (100), տէր Ավաքն՝ Բ/// ’ւ իչումն՝ ԲՃ. (200), Լէլէն՝ ԲՃ. (200),
Սալղուրն ///հլիման՝ Ճ. (100), Ճանումն՝ Ճ. (100), Ատին՝ ԳՃ. (300), ///աղէն՝ ԴՃ.
(400), Մէհրապն՝ ԲՃ. (200), Ղունճէն /// Ժելաթն՝ Ճ. (100), Փիրղուշն՝ ԲՃ. (200),
Ղա///»։ Բբ, Աա. «///ումն(՞)՝ Ճ.., Պատիրն՝ Ճ. (100), Մելիք /// ուլումն՝ ԲՃ.
(200), Ահլիման՝ ԲՃ. (200), Գիչումն ///րութը՝ Ճ. (100), Աղայպակն՝ ԲՃ. (200),
Տիմայոն ///ր Գիրիքոր՝ Ճ. (100), Եվազն՝ Ճ. (100), աղայ Մատուրն ///լուխան՝ ՃԾ.
(150), Շահնապար՝ Ճ. (100), Մաթոս ///ըկըրտիչն՝ Ճ. (100), Ալպասն՝ Ճ. (100),
Պաղին՝ ԲՃ. (200), Ատ///Ճ. (100), Միրզաղէն՝ ՃԾ. (150), Միրիճան՝ Ճ. (100), ///
տէր Ավաքն՝ ԶՃ. (600), Գո/// ային՝ ԸՃ. (300), Սիմայոն՝ ԹՃ. (900), Յուլումն՝ ԳՃԾ.
(350), Ղուն/// ԹՃ. (900), Ղազարն՝ ԴՃ. (400), Մարութէն՝ ԹՃ. (900), Ղարամն ///Ճ.
(100), Յուլոյխան՝ ԷՃ. (700), Հասան՝ ԵՃ. (500), Լէլէն ///ըրտիչն՝ ԲՃ. (200),
Ալպասն՝ ԸՃ. (800), Ահդիպարն՝ ԶՃ. (600), ///րապն՝ Ռ. (1000), Ճանումն՝ ԴՃ. (400),
Պապայխան՝ Ը///վէլաթն՝ ԳՃ. (300), Սարքիսն՝ ԳՃ. (300), Ծատուրն՝ ԳՃ. (300),
///կարն՝ ԸՃԾ. (850), Էվասն՝ ԳՃ. (300), Միրիճան՝ ԸՃ. (800), ///։ Գա, Դբ.
«///սափն՝ ԳՃ. (300), Շահն[ուա՞]զարն՝ ՃԾ. (150), Միրզայխան՝ ԴՃ. (400), Փիրղ///
Ավալն՝ ԲՃ. (200), Մալ///ին ///աքն՝ ԲՃ. (200), Աղ///ան, տէր Ավաքն՝ Ճ. (100),
///ճէն՝ ԲՃ. (200), Լէլէն՝ Ճ. (100), Միրում/// ԳՃ. (300) ///մայ///վաքին կալն
Աղազարն՝ Ճ. (100), Ով///լն՝ Ճ. (100), տէր Գիրիգորն՝ ԲՃ. (200), Ահդիբատ ///Ճ.
(100), Մալքումն՝ Ճ. (100), Պային՝ ԲՃ. (200), Մըկըր[տի]չն՝ Ճ. (100), աղայ Մասուրն՝
Ճ. (100), Պուլախ///ի մայոն՝ ԳՃ. (300), Ղուլին՝ Ճ. (100), Աղայպակն /// Աղայճան՝
ԲՃ. (200), Ավասափն՝ Ճ. (100), Սար///՝Ճ. (100), Թո///օսն՝ Ճ. (100), Միրումն՝ Ճ.
(100), Ժուլ///»։ Գբ, Դա. «///լումն՝ ԳՃԺ. (310), Շուն///՝ ՌՃ. (1500), Աղազարն՝
ԴՃ. (400), Մարութն ///ղարամն՝ ԶՃ. (600), Յուլոյխա/// ԶՃ. (600), Հ///ան՝ ԵՃ.
(500), Լէլէն՝ ԸՃ. (800), Մըկըրտիչն /// Ալպասն՝ ԸՃ. (800), Ահդիբարն՝ ԶՃ. (600),
///զն՝ Ռ. (1000), Ճանույ՝ ԴՃ. (400), Պապայի/// ԸՃ. (800), Փիրվէլաթն՝ ԳՃ. (300),
Սարքիսն՝ Գ/// Ծատուրն՝ ԳՃ. (300), Ճիկարն՝ ԸՃ. (800), Ծ/// ԸՃ. (800), Սաթիլմիշն՝
ԲՃ. (200), Պապուլն /// Էվազն՝ ԳՃԾ. (350), տէր Գիրիքորն՝ ԶՃ. (600), ///լին՝ ԲՃԾ.
(250), Պալէն՝ ԴՃ. (400), Շիրին՝ Դ///պուլախն՝ ԳՃ. (300), Աղայպակն /// Աբրահամն՝
ԵՃԾ. (550), Մալքումն՝ Գ/// Բինիաթն՝ ԸՃ. (800), Աղայհելին՝ Ը/// Աւետիսն՝ Ռ.
(1000), [Ա՞]հլիման՝ ԶՃ. (600), Հայրապետն (՞)՝ ՌՃ. (1100)///)»։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1970ականներին. կազմը նորոգուած մուգ շագանակագոյն կաշուով,
զոյգ փեղկերին պահպանած նախկին կազմից մնացած կաշին, զոյգ կապիչներն ու գամերն
ընկած, մէջքի ստ. հատուածը ճաքճքած. լուսանցակողերը տեղ-տեղ մաշուած, գունաթափ.
պտռկ-պհպ-ները աղտոտուած, գունափոխուած, ցեցի անցքերով։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «3463», «ԺԴ., ԺԷ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 50ա՝ «260 ողջ թերթ»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԺԴ. դար
ԳՐԻՉ՝
Կիւրիոն։
ԹԵՐԹ՝
227+1 (թ. 1-227. կրկն.՝ թ. 187, հետագայի թերթակալում տասնեակներով՝ 1-267, որ է՝
50ա-230ա)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ի×12 (Ա 9, Բ 11, Ժ 10, Ի 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
12,5×8,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,2×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 52ա)։ ՏՈՂ՝ 20։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 130բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական (89բ, 92բ)։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր
(89բ, 92բ) թռչնագիր (130բ)։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, մանուշակագոյն, նարնջի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. Ը-Ի պրակներն առանց պրակահամարների. թ. 1-50, 81՝ մաշուած-թափուած
հատուածները նորոգուած դեղնաւուն թղթով (որոշ թերթեր 1-5,5 սմ լայնութեամբ վերից
վար թափուած). թերթերին աղտոտուածութեան հետքեր, գրադաշտի թանաքը տեղ-տեղ թափուած,
դժուարընթեռնելի, թ. 2-13՝ ցեցի անցքեր. 154ա՝ վրան թանաք թափուած, 3 տող լրացուած
հետագայ ձեռքով. 39բ՝ լղոզուած թանաքի հետք։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1-130ա [Նեմեսիոսի Յաղագս բնութեան մարդոյն]
Տե՛ս
ձեռ. 470, 2ա-115ա. Ցանկ/չիք։ ա/1-14ա («///[զ]երկաթ [յորժամ ի մագնիտն քարէ
ըմբռն]իցի։ Եւ ապա [դարձեալ զնոյնհետայն ի տնկոցն ի] կենդանիսն...»)։ բ/14ա-35ա։
գ/35ա-41ա։ դ/41ա-3բ։ ե/43բ-51ա, զ/51բ-3բ։ է/53բ-8ա։ ը/58ա-61ա։ թ/61ա-2ա։
ժ/62աբ։ ժա/62բ։ ժբ/63ա։ ժգ/63ա-5բ։ ժդ/65բ-7ա։ ժե/67ա-9բ։ ժզ/69բ-70բ։ ժէ/70բ-5ա։
ժը/75աբ։ ժթ/75բ-6ա (Յաղագս սրտմտութեան – Սրտմտութիւն է եռանդն շուրջ
զսրտիւն...)*։ ի/76ա-7ա։ իա/77աբ։ իբ/77բ-9ա։ իգ/79ա-80ա։ իդ/80ա-1բ։ իե/81բ-2ա։
իզ/82ա-3ա։ իէ/83ա-7ա։ իը/87աբ։ իթ/87բ-9բ։ լ/89բ-91ա։ լա/91ա-2բ։ լբ/92բ-5ա։
լգ/95ա-7բ։ լդ/97բ-9ա։ լե/99բ-101ա։ լզ/101ա-2ա։ լէ/102ա-5ա։ լը/105ա-7ա։
լթ/107ա-10ա։ խ/110ա-3ա։ խա/113ա-8բ։ խբ/118բ-29բ։ Յիշ. թրգմ./129բ-30ա։
* Ըստ
յղուող Հմր 470 ձեռագրի նկարագրութեան՝ ԺԹ. միաւորը չկայ՝ բաց է թողնուած, մինչդեռ
ձեռագրի մէջ այն առկայ է՝ տե՛ս ձեռ. 470, 62բ-3ա։
Ծնթ.
Լս-ներում երբեմն կան լուծմունքներ։ Հմմտ. Նեմեսիոս Եմեսացի, Յաղագս բնութեան
մարդոյ, աշխ. Կ. Մոսիկեանի, Երեւան, 2019, էջ 92, ձեռ. Թ. (էջ 97)։
Բ.
130բ-227բ [Գրիգորի Նիւսացւոյ Յաղագս կազմութեան մարդոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 470, 116բ-213ա։ Ցանկ/չիք։ ա/130բ-3ա։ բ/133ա-6բ։ գ/136բ-8ա։ դ/138աբ։
ե/138բ-9բ։ զ/139բ-41ա։ է/141ա-2բ։ ը/142բ-4բ։ թ/144բ-9բ։ ժ/149բ-50բ։ ժա/151ա-3բ։
ժբ/153բ-4բ։ ժգ/154բ-9բ։ ժդ/159բ-62ա։ ժե/162ա-70ա։ ժզ/170ա-1ա։ ժէ/171ա-2բ։
ժը/172բ-8բ։ ժթ/178բ-81բ։ ի/181բ-4բ։ իա/184բ-6բ։ իբ/186բ-7գ։ իգ/187գ-9ա։
իդ/189ա-93ա։ իե/193ա-5ա։ իզ/195ա-6բ։ իէ/196բ-203բ։ իը/203բ-4բ։ իթ/204բ-7բ։
լ/207բ-11ա։ լա/211ա-4բ։ լբ/214բ-27բ։
Ծնթ.
146բ՝ ստ. լս. հետագայ ձեռքով բնագրային լրացում։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
91ա
Կերիոնի Տէր ողորմի։
227բ
Զբազմավէր անձն հիքոյս Կիւրիոնի՝ ծրողի սորին, յիշեա՛ ի թողութիւն մեղաց։ Եւ
զՄխիթար քահանայ եւ զԽաչատուր կրօնաւօր եւ զրաբունապետն իմ Յոհան[ն]էս. ամէն։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Ղազար։
ԹԵՐԹ՝
94+1 (թ. 228-321. կրկն.՝ թ. 229)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ը×12 (Ա 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
12,3×8,2։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (8,5×5,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 250ա)։ ՏՈՂ՝ 20։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 228ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։
ԳՈՅՆԵՐ՝ կարմիր, կանաչ, վարդագոյն, շագանակագոյն, նարնջի, սեւ։
Ծնթ.
Այս՝ Բ. ձեռագրի ծաղկողը ծաղկել է նաեւ Ա. ձեռագրի մաս՝ 130բ էջի ճակատազարդը։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1970ականներին. թերթերը նորոգուած դեղնաւուն եւ կիսաթափանցիկ
սպիտակ թղթերով. տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ.
321՝ գրեթէ ամբողջովին թափուած, հիմքից մնացած մի փոքր պատառիկ, թափուած հատուածը
լրացուած դեղնաւուն թղթով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
228ա-320բ
Գրիգորի Նիւսացւոց Յաղագս կուսութեան, եթէ սեփհական է աստուածայնոյ եւ անմարմին
բնութեանն կուսութիւն
Տե՛ս
ձեռ. 470, 216ա-87ա։ ա/228ա-31ա։ բ/231բ-45ա։ գ/245ա-54բ։ դ/254բ-6ա։ ե/256բ-8բ։
զ/258բ-60ա։ է/260ա-5ա։ ը/չիք։ թ(=Ը+Թ)/265ա-70ա։ ժ/270ա-6բ։ ժա/276բ-84ա։
ժբ/284ա-9ա։ ժգ/289բ-91ա։ ժդ/291ա-5բ։ ժե/295բ-7ա։ ժզ/297ա-301ա։ ժէ/301ա-3բ։
ժը/303բ-5բ։ ժթ/305բ-9ա։ ի/309ա-11ա։ իա/311ա-4ա։ իբ/314ա-20բ («...առանձնագունիցն
ի ծերութենէ զօրութեամբ առ ///». վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
256ա
Ղազար գրիչ յիշել հայցէ։
3464
ՍԻՄԷՈՆ
ՋՈՒՂԱՅԵՑԻ, ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ, ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
372 (հետագայի թերթակալում տասնեակներով՝ 1-354, որ է՝ 1ա-368ա). չգրուած՝
133բ-6ա, պհպ. Բ, Գբ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԱ×12 (ԺԱ 14)+Ա-Ի×12 (Ի 10)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 12,5×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (8×5,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 73ա,
ծածկագիր՝ Գա)։ ՏՈՂ՝ 15-17։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով.
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ վարդագոյն մետաքս։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ՝ մագաղաթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1բ, 136բ, 227ա, 265բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝
կենդանագիր, թռչնագիր, թռչուն-ձուկ, կենդանի-ձուկ։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ,
վարդագոյն, կանաչ, դեղին, նարնջի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, մէջքը ճաքճքած, ստ. հատուածի կաշին թափուած, Ա. փեղկի ստ.
հատուածի կաշին պատռուած, միջուկ-տախտակը վերից վար կոտրուած, Ա. կազմաստառը
գունափոխուած, միջուկից մասամբ անջատուած, Բ. փեղկին ցեցի անցքեր. զոյգ կապիչներն
ու գամերն ընկած, կապիչների հիմքերը պահպանուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտոածութեան հետքեր, զանազան բծեր. որոշ թերթերի վր. աջ անկիւններին բորբոսի
հետքեր. թ. 1-27 եւ այլուր ցեցի անցքեր, թ. 13-24՝ ստ. լուսանցակողերը մկնակեր, թ.
366-8, պհպ. Գ.՝ ստ. արտք. անկիւնները, թ. 369-72 գրեթէ ամբողջովին մկնակեր,
պահպանուած միայն մօտ 1,5 սմ հիմքերը. թ. 1-12, 25-60, 121-70, 339-50՝ կարերը
թուլացած. թ. 13-24՝ հիմքին միացած միայն մէկ կարով. թ. 109-20՝ հիմքից ամբողջովին
անջատ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1բ-133ա Սիմէօնի վարդապետի [Ջուղ]ացւոյ արարեալ Քերականութիւն ըստ լեզուի մերում
հայկազանց
Տե՛ս
ձեռ. 1984, 115ա-62բ։ Քերականութիւն է/1բ-2ա։ 1/2ա-76ա։ ա/2ա-4ա։ բ/4ա։ գ/4ա-5ա։
դ/5աբ։ ե/5բ-7ա։ զ/7ա։ է/7աբ։ ը/7բ-30բ։ թ/30բ-54բ։ ժ/54բ-7ա։ ժա/57ա-61ա։
ժբ/61ա-3բ։ ժգ/63բ-5բ։ ժդ/65բ-71բ։ ժե/71բ-6ա։ 2/76ա-133ա։ ա/76ա-80բ։ բ/80բ-2բ։
գ/82բ-3ա։ դ/83ա-120բ։ ե/120բ-33ա։
Բ.
136բ-68բ Սիմէօնի վարդապետի Ջուղա[յե]ցւոյ արարեալ զՏրամաբանութեան հաւաքումն
Տե՛ս
ձեռ. 664, 101ա-57բ։ Նախաբան/136բ-8բ։ ա/138բ-226բ։ բ/227ա-65ա։ գ/265բ-372բ (368բ
ուսանին իմաստակք առ ի պատրել զոմանս, իսկ իմաստունք///(շար. պատռուած)։
Ծնթ.
Լս-ներում գրչի եւ հետագայ ձեռքով բնագրային լրացումներ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
133ա Ո՛վ
եղբայր, յորժամ ընթեռնուս զայս բանս եւ օգտիս, յայնժամ յիշման առնես արժանի զգրիչս
եղկելի, հանդերձ ծնօղօքս ամենայնի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. պհպ.
Աբ (ԺԷ. դ., շինծու բոլորգիր) Սորա վիրա օվ եր որ նկար տա ինձ, մէկ տոնու ողորմի
տա ինձ։
2. պհպ.
Գա (ԺԷ դ., արաբանիշ ծածկագիր) 9000 5000 20 2000 4000 600 2000 20 / 50 1 1000 1
300 1 30 7 9000 2000 1 400 / 3000 1 5000 4 1 800 5 4000 300 20 / 500 5 30 20
4000 7 5000 1 90 1 700 5 200 (վերծանութիւն՝«Քրիստոսի ծառայ յԱլէքսան վարդապետ
յիշել ի Տէր, աղաչեմ»), բոլորգրով՝ «Ով զսա կարդայ, նա դպիր է»։
Տե՛ս Ա.
Գ. Աբրահամեան, Հայկական ծածկագրութիւն, Երեւան, 1978, էջ՝ 135-136։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Սիմէօն վարդապետ Ջուղայեցի», «ԺԷ. դար», Ա. կազմաստառին
սոսնձած թղթին՝ «Հմր 79, Սիմէոն վարդապետ Ջուղայեցի, Քերականութիւն եւ
Տրամաբանութիւն», պհպ. Աա՝ «Տաթեւ», «79/3464», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 2ա՝
«352 թերթ», արաբաթիւ ծածկագիր՝ պհպ. Գա։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «Յարութիւն»։
3465
ՆԵՐՍԷՍ
ԼԱՄԲՐՈՆԱՑԻ, ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ՍԱՂՄՈՍԱՑ
ԺԴ. դար
ԳՐԻՉ՝
Յոհանէս։
ԹԵՐԹ՝
274+2 (կրկն.՝ թ. 255, 274, հետագայ էջակալում տասնեակներով՝ 1-274, որ է՝
1ա-274ա). չգրուած՝ 13բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԲ×12 (Ա 11, Բ 24, ԻԲ 13)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,3×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (13×8,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 47ա)։
ՏՈՂ՝ 23-28։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, մէջքը, զոյգ կապիչները՝ սեւ կաշի
(Ի. դ.). միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ Ա. փեղկ՝ շերտազարդ կտաւ, Բ. փեղկ՝ սպիտակ կտաւ
(Ի. դ.)։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– 1. Աւետարան Մարկոսի։ Ժ. դ.։ Ա (սկ.)՝ մէկ եզրահատուած թերթ (բնագիրը կտրած)։
Մագաղաթ 15×10,3. միասիւն (14×8,6). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Աա). տող՝ 11։
Կարդալ. Աբ՝ «Փողոցի անդ եւ լուծին զնա...(ԺԱ. 4-7)», Աա՝ «Թողոյր, եթէ ոք անաւթ
ինչ... (ԺԱ. 16-18)»։ 2. Ճառ ինչ. ԺԱ. դ.։ Գ՝ մէկ եզրահատուած թերթ (բնագիրը
կտրած)։ Մագաղաթ 15×10,5. երկսիւն (10,5×7,8). ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Գա).
տող՝ 9։ Կարդալ. Գա-Գբ՝ «Տէր, ողորմութեամբ, քաղցրութեամբ կամաւք քո եւ հայրական
սիրով, գթոյ բարերարութեան քո... զոր ինքեան կամակոր եւ անառակ»։ 3. [Աղօթք] Եփրեմայ
(՞)*։ ԺԲ. դ.։ Բ՝ ստացուած մէկ թերթի ընդերկայանակի եզրահատումով։ Թուղթ 15×10,2.
միասիւն (12,8×8,5). ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա).տող՝ 12, 4։ Կարդալ. Բա՝
«Ական գլուխ եւ առաւել քան զհրիշտակս որ... իմոց անցանաց աղաչեմ», Բբ՝ «իմոյ
տկարութեան գանձ է սայ ամբարեալ ի բազմաց, իսկ աշխատաւորացն է ճաշակելի»։
* Ծնթ.
Էջի վերեւը կիսով կտրուած տող, որ կարելի է կարդալ՝ «Եփրեմ», որը, սակայն, նոյն
Եփրեմին այս մասի հեղինակ համարելու հիմք լինել չի կարող։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1950ականներին. վերակազմուած հին եւ նոր կաշիներով. մէջքի
կաշին, կապիչները, սպիտակ կազմաստառը նորոգման ժամանակի. թերթերի թափուած, մաշուած
հատուածները լրացուած, նորոգուած դեղնաւուն եւ կիսաթափանցիկ սպիտակ թղթերով. թ.
274գդ՝ սպիտակ կիսաթափանցիկ թղթի վրայ հորիզոնական դիրքով հաւաքած ձեռագրից մնացած
թերթերի մանր կտորները. պտռկ-պհպ Աաբ՝ գրադաշտը խամրած, մասամբ գունաթափ, գիրը
դժուարընթեռնելի. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ
հետքեր. վերջից անորոշ քանակի թերթեր ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-274բ
[Ներսիսի Լամբրոնացւոյ Մեկնութիւն Սաղմոսաց]
Տե՛ս
ձեռ. 990, 2ա-730բ։ Նախաբան/1ա-4բ։ Թէ վասն էր.../4բ-13ա։ ա/14ա-196ա։ բ/196ա-274բ
(274բ «...փառաւորել, քանզի եւ զայս միայն խնդրե ///ջ Աստուած///» շար.)։ գ-ը/չիք։
Տե՛ս Ս.
Գրքի հայերէն մեկնութիւնների մատենագիտութիւն, պատր. Ե. եպս. Պետրոսեան,
Ա.Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002. ձեռագրիս մասին՝ էջ 23։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
220բ ստ.
լս. Տէր Յիսուս Քրիստոս, ողորմեա՛ Յոհանէս գծողին։
234բ
արտք. լս. Տէր Յիսուս Քրիստոս՝ Աստուա՛ծ ճշմարիտ, ողորմեա՛յ սուտանուն Յոհանիս։
246ա
արտք. լս. Աստուա՛ծ, ողորմեա՛յ անպէտին. ամէն (նման՝ 261ա)։
260ա
արտք. լս. Աստուա՛ծ, ողորմի անպէտ միակեցին։
ՆՇՈՒՄ՝
պտռկ-պհպ. Բբ՝ «Գիրք Սաղմոսի, մեկնիչէ Ներսէսի արքեպիսկոպոսի արարեալ, 274 թերթ»,
Բ. կազմաստառին սոսնձած թղթերին՝ «Տաթեւ», «ԺԷ. Մ[եսրոպ] ե[պիսկոպո]ս», «75/3465»,
«Մեկնութիւն սաղմոսի, ԺԴ. դար», «Հմր 33, Մեկնութիւն սաղմոսի»։
3466
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԳ. դար
ԹԵՐԹ՝
270+1 (կրկն.՝ թ. 108. հետագայ էջակալում տասնեակներով՝ 1-260, որ է՝ 1ա-260ա).
չգրուած՝ 11բ-2ա, 128բ-9բ, 166բ։ ՊՐԱԿ՝ 11+Ա-Ե×12 (Ա 11)+1-17×12 (11՝ 4, 5, 7՝ 8,
6՝ 9, 8-10՝ 10, 1՝ 13, 16՝ 14, 4՝ 15, 12՝ 16, 13, 15՝ 18)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 12,2×7,7։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9×5,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 33ա)։
ՏՈՂ՝ 19-22։ ԿԱԶՄ՝ սեւ կաշի՝ ճնշագծերով. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝
դեղնաւուն չգրուած թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ-Դ. Ա, Դ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ, մասն
կազմաստառի, ԲԳ՝ մագաղաթ, չգրուած։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 13ա, 130ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ թռչնագիր,
կենդանագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, շագանակագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1970ականներին, կազմը, պհպ-ները՝ նորոգման ժամանակի. թերթերի
թափուած հատուածները լրացուած դեղնաւուն եւ կիսաթափանցիկ սպիտակ թղթերով. կազմի
կաշին տեղ-տեղ մաշուած, քերծուած. Բ. փեղկի կարերը թուլացած՝ մէջքից անջատ.
թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան հետքեր, զանազան բծեր. թ. 166-7ի
միջեւ 1 թերթ կտրած, սխալ տեղադրուած թ. 146-7ը կարդալ՝ թ. 83-84ի միջեւ. թ. 266
տեղադրուած 263-4ի միջեւ. 124ա-6ա հետագայում լրացուած եւ թանաքի թափուածութեան
հետեւանքով անընթեռնելի. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած. խոնաւութեան
հետեւանքով թ. 1-167 դժուարընթեռնելի, երբեմն անընթեռնելի. 124ա-6ա բնագիրը լրիւ
գունաթափուած, անընթեռնելի։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1աբ
[Մեկնութիւն աղօթից՞] – /// (սկ.) միջոյ զկու///զն, այլ /// զանձն ա/// անէ եւ
կարէ ընդ դ [ի՞] ///իցէ ոմն... որք ոչ կարեն նանել կատարեալ պատկեր /// որպէս
կարծի ///ցն կենա/// ///անին ///։
Բ.
2ա-11ա [Ի Մատենէ ողբերգութեան Գրիգորի Նարեկացւոյ]
ա. 2ա-6բ
Գր/// վարդապետ /// – Նայեա՛ց, [ամենահայե]աց տեսու[թիւն՝ կենաց] բարութեան
յու[սոյ], / Ի մեծաբարբառ աղաղակ ցաւագնեալ անձինս հեծեծանաց... փառաց քաղցրութեան
ամենապարգեւ քո աստուածութեանդ. աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն (Բան ԺԹ.)։
բ. 6բ-8բ
Մաղթանք զաւրաւորք աւրհնեալ ///աց գիշերայւնոյ – Ընգա՛լ քաղցրութեամբ, հզաւր Տէր
Աստուած, հզաւր, զդառնացողիս զաղաչանս, / Մատի՛ր գթութեամբ առ պատկառեալս
դիմաւք... Քեզ [ամենաւր]հնեալ թագաւոր [փառ]աց անճառից յերկինս առաքել. ամէն (Բան
ԺԲ., Գ., Դ., Գ-ի սկզբից 5 տող՝ չիք)։
գ.
8բ-11ա Նորին Գրիգորի վարդապետի ի խորոց սրտից խաւսք ընդ Աստուծոյ – Աստուած
բարեար, հզաւր, ահաւոր, / Հայրդ բարի ողորմութեանդ շնորհի... Քաղցրութիւն,
փրկութիւն, քաւութիւն / Եւ փառք յամենեցունց յաւիտեանց ա[զգաց] (Բան ԺԳ.)։
Տե՛ս
Գրիգոր Նարեկացի, Մատեան ողբերգութեան, աշխ.՝ Պ. Խաչատրեանի, Ա. Ղազինեանի,
Երեւան, 1985։
Գ.
13ա-78ա [Մեկնութիւն աղաւթից՞] Վերհայեց/// [աղ]աւթից յե/// սրբազանն /// ճարոյ եւ
///խընդոյ ստ/// այ բ/// – Ե/// զի /// ութեան ձերու[մ] /// յաստեա///
յարձակ///...
– 14աբ
[Ցանկ]. Գլուխս կարգելով վեցերորդ – Առաջին՝ թէ զինչ է աղաւթք... վեցերորդ՝ ի բանս
տաւնից։
ա.
14բ-22բ Գլուխ առաջին, թէ զինչ է աղաւթք – Սկիզբն արկեալ Ատուծով վերայդիտեսցուք
հանդիպողապէս տեսութեամբ հոգոյն ի հանդէս աղաւթից... դիտաւորութիւն բոլոր հանդիսից
նմին առ ի հանդերձեալ լրումն։
բ.
22բ-41ա Գլուխ երկրորդ, թէ զինչ գիտումն խորհրդոյ աղաւթից – Եւ ահա ըստ որում, զի
նա ինքն է ուխտադրութիւն... յաւիտեանս հեղեալ գոյ անսահման փայլմամբ ի սփիւռս
անբաւութեան։
գ.
41ա-53ա Գլուխ երրորդ, թէ զինչ է արժանաւորութիւն աղաւթից – Այլ թէ զիա՞րդ եւ
զի՞նչ արժանաւորութեամբ իցէ առ այսոքիկ բերիլ... եւ այն լուսոյ փայլ/// սէր է
բռնագի/// ամենայն են սիրո///։
դ.
53ա-62ա Գլուխ չորրորդ. Յաղագս արժանաւորութեան ժամուց աղաւթից – Ի շարժմանէ
գոյանան ժամա[նա]կք, ըստ որում եւ ժամք ասին... յառաջ ի ժամ գիշերոյն խաղաղական
երգով սկիզբն աներեկ աւուրն խորհրդոյ /// (3 տող)։
ե.
62բ-70ա Գլուխ հինգերորդ. Յաղագս կարգի – Եւ զի յարմարութիւն կարգաց է պատճառ
յարամնաութեան... Քրիստոսիւ Յիսուսիւ առ Հայր, որում աւրհնութիւն, զաւրութիւն եւ փառք։
զ.
70բ-8ա Գլուխ վեցերորդ. Վասն տաւնի – Յաղագս տաւնի դարձեալ նոյն դիտողութեամբ...
տաւն Տեառն, որով պաշտի յամենայնի Ամենակալն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Դ.
78ա-107ա Մովսէսի Քերթողահաւրն Յաղագս քերականութեան
Տե՛ս
ձեռ. 436, 280ա-300բ։ 1. ա/78ա։ բ/78աբ։ գ/78բ-9բ։ դ/79բ-81ա։ 2. ա/81աբ։
բ/81բ-2ա։ 3/82ա-3բ։ 4/146ա-7ա։ 5. ա/147աբ։ բ/84աբ (սկ. «/// Ձայն սեռականագոյն.
Ասի սեռ, զի հասարակաց...»)։ գ/84բ-6ա։ դ/86ա-7բ։ ե/87բ-9ա։ զ/89ա-91բ։ է/91բ-3բ։
ը/93բ-4ա։ թ/94ա-6ա։ ժ/96ա-7բ։ ժա/97բ-9ա։ ժբ/99բ-100բ։ ժգ/100բ-3ա։ 6/103բ-5ա։
7/105ա-7ա։ 8-23/չիք։
Ե.
108ա-24ա Վարդան վարդապետի Բարձրբերդցո <բան> Ոգեալ բան յաղագս զանազան եւ
հրաշալի (հետագայի յաւելում՝ «Վասն Մկրտութեան Տեառն») – Գերահզաւր խորհուրդ
փրկագործութենէ, մեծահանճար արհեստ վերամբարձութեան... կարաւք ի խաչ կալով լնուլ
զկարիս հոգոց։
Զ.
126բ-8ա Վարդան վարդապետի [Բարձրբերդցոյ Կիլիկեցոյ. ձեռ. 725, 82բ] բան – Խոցուած
շատ ունիմ սրտիս, զոր ասեմ կամ զոր գանգատիմ, / ի մանկութէնէ եղբարք հետ ուսման
բանից տառապիմ... բայց կատարած նորա ի յատակ դըժոխոց հայի։
Է.
130ա-42բ (1 բառ ջնջած) /// խոհեմական աշակերտելոյ բանի Վարդանայ է
խորհրդարկութիւնս համառաւտ – Յաղագս կուսութեան խնդիր ի վեր, քան զկարգո...
Ծնթ.
130ա՝ Վր. լս-ում հետագայ ձեռքով՝ «Վասն կուսութեան», ստ. լս.՝ «Խորհրդարկութիւնս»
բառի վրայ նշանով ծանուցւում է՝ «Ծածուկ գիտութիւն յայտնէ»։
ա.
130բ-2բ Ա. Յորս առաջին բան Աստուծով – Ժառանգ առն ասի որդի, այսինքն՝ շարժման
իւրում նահանգ հետեւեալ... ըստ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի /// որ է աւրհնեալ
յաւիտեան։
բ.
132բ-3բ [Յ]որս երկրորդ բան Աստուծով – Եւ սա ինքնահամասն է արքայութեան
հանդիսիւ... եւ մերս առաջարկութիւն /// (1-2 բառ ջնջուած) եւ զիա՞րդ։
գ.
134ա-6ա Գ. Յորս երրորդ բան Աստուծով – Եւ արդ, յաւիտենական բնաւորութիւն եւ
իսկական սեռ է կուսութիւն... եւ ճարտարապետ բարեպաշտութեան։
դ.
136բ-9բ Յորս հինգերորդ բան Աստուծով – Իմաստուն հինգ ասեմ կիսաբոլորումն
աջակողմեանն... կարգաց երանաւորի ազգք յաւիտենական աւրինուք։
ե.
139բ-41ա Է. Յորս եւթներորդ բան Աստուծով – Բնաւ արարած առ պաշտաւն մատուցեալ
կրի... եւ վերըստին լինելոց է մարդ։
զ.
141ա-2բ Յորս ութերորդ բան Աստուծով – Արդ, որովհետեւ ուսաք զկուս անհասարակ...
պայման սիրոյն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Ը.
143ա-5բ [Հանդէս բանաստեղծաց] – (սկ.) /// ի ջրոյ։ Շունչ է անձին մարմին կամ անձն
ի նմին. երկին մարմին է մշտնջենաւոր... սրբազնեա դասու մարդութեան սեռի, որ է
անձինքն առարկեալն բան առաջարկեալն։
Տե՛ս Հ.
Ամալեան, Հայ միջնադարեան բառարանագրութիւնը, Երեւան, 2007, էջ 356-357։
Թ.
148ա-66ա [Մասն Մեկնութեան քերականութեան] – (2 տող անընթեռնելի) /// անա ///
ստորոգութիւն /// անէ /// ըզբնութէնէն է խաւսի /// բառ... իսկ եղանակ մտիցն է ///
իբր զի իններո///։
Ունի
ենթամիաւորներ՝ 148բ – Երկրորդեալ ի նոյն բարասութիւն, 150ա – Հանդէս հաւաստութեան
առարկեալ ի նոյն. բան երրորդ, 152ա – Սահմանական բացայայտութիւն ի նոյն. բան
չորրորդ, 152բ – Ստորասութիւն բարոյական դիտողութեամբ առյապա, 153բ – Բնաւորապէս
դատողութիւն ապացուցական, 154բ – Բարոյական վերլուծութիւն, 155բ – Բաղխ խոհական
սահման հաւատոյ, 156բ – Յաւելումն ըղձից բացարձակ հայեցութեամբ, 160բ –
Ստորասութիւն քերթողական, ստուգեալ, այսինքն՝ բնութեամբ, 163բ – Բաժանական
բացայայտեալ սահման տառից։
Ժ.
167ա-266բ Թէովնեայ Աղէքսանդրացւոյ Յաղագս ճարտասանական կրթութեանց
1.
167ա-71բ [Թէովնեայ Աղեքսանդրացւոյ Յաղագս ճարտասանական կրթութեանց] – ///քանչիւր
ուրուք բանից մատնեցաք եւ առցուցաք... թերաբանութեամբն, յորժամ ունակութեան ինչ
պար արասցուք։
2.
171բ-80ա Յաղագս մանգանց վարժման, յորում յաղագ[ս] առ հինսն ի կիր առնլոյ
կրթութեանն – Առաջին քան զամենայն պարտ է վարդապետին... զարժանաւորն արտադրութիւն
յիւրաքանչիւրում բանիցն տեսակի փորձելի է արտուսանել։
3.
180ա-91բ Յաղագս պիտոյիցն – Պէտք են համառաւտ եւ արագ բացերեւութիւն կամ գործ...
առնլի է աստանաւր [եւ զճառեց]մունս եւ զտարատողու[թիւնս եւ զբարս], զորս կար է։
4.
191բ-8բ Յաղագս առասպե[լի] – [Առ]ասպել է բան սուտ, որ կերպարանէ
զճշմարտութիւնն... տեղիք պիտանացուք առ պատմութեանցն եղծումն եւ ստեղծումն։
5.
198բ-219ա Յաղագս պատմութեան – Պատմութիւն է բան արտադրական իրաց եղելոց...
կոտորելով մանկունս առնել եւ զնմանսն այսոցիկ։
6.
219ա-23ա Յաղագս տեղո – Տեղի է բան աճական խոստովանեցելու իրի... ապաքէն եղիցի,
իսկ գովանացն՝ ի ներհակացն։
7.
223ա-5բ Յաղագս արտասանութեան – Արտասանութիւն է բան պարունական [յայ]տնապէս ի
դուրս... տեսակս անկանել կարծեմք ընդ պատմութեան եղծիւք եւ ստեղծիւք։
8.
225բ-31բ Յաղագս դիմառնութեան – Դիմառնութիւն՝ դիմաց ի ներքսորցութիւն
տրամադրեցելոց... յայսցնէ գովեսցուք եւ պարսաւեսցուք ի ներհակացն։
9.
231բ-5ա Յաղագս բաղդատութեան – Բաղդատութիւն է բան՝ զլաւն կամ զյոռին յանդիման
կացուցանել... տռփանս ընդ մարմնոյն հակառակ բաղդատելով մեծարգո առնել։
10.
235ա-44ա Յաղագս դրութեան – Դրութիւն է իր, որ բանական երկբայութիւն ընդունի...
նաեւ եղծումն, ըստ որում ասացաք յառաջագ[գոյն] ։
11.
244ա-50ա Յաղագս աւրինաց – Աւրէնք են հաճոյ կամ բազմութեան... եւ ի ժամանակ
որոշեալ, իսկ աւրէնքն մշտնջենաւոր, [որ]քան յինքենէ։
12.
250ա-3բ Յաղագս վերծանութեան եւ վերծանման – Վերծանութիւն է արտաբերութիւն
գրեցելոց... յիշել հանդերձ յարմարական ենթադրութեամբն, ենթադատութեամբ։
13.
253բ-5բ Յաղագս լսելութեան – Եւ ներլսելութեանցն նախ առաջին է մտերիմ եւ
բարեկամ... այսպիսի արտախոհութիւնս ապաքէն տեսակ է եւ կոչեցելո արտասանութեան։
14.
255բ-7բ Յաղագս տարասութեան – Տարասութիւն է մեկնութեանն այլայլութիւն զնոյն միտս
պահելով... որ ահա կատարելագունի է ունակութեան։
15.
257բ-9բ Յաղագս արտագործութեան – Արտագործութիւն է բան զըստ մտաց... եւ աւարտեսցես
զպէտսն, դուզնաքեա ի վերաբանի։
16.
259բ-60ա Յաղագս խրատու – Խրատ է բան բացասութեամբ գլխաւորեալ... բայց պէտքն
երբեմն գործականք։
17.
260աբ Յաղագս եղծման – Եղծումն է ի բաց բարձումն առաջիկա իրի... եղծմամբք եւ
ստեղծմամբք դատեալ լինին։
18.
260բ-1բ Սահման հասարակաց տեղոյ – Հասարակ է տեղի բան աճեցական էից բարեաց կամ
չարեաց... իրաւացեաւն եւ աւգտակարաւն եւ կարաւղաւն։
19.
261բ-2ա Սահման ներբողենի – Ներբողեան է բան արտադրական եղելոց բարեաց... ապա զի
վերա բանին ի կատարման ըստ պատշաճի։
20. 262բ
Յաղագս պարսաւի – Պարսաւ է բան արտաբերական էից չարեաց... զի վերա բանին պատճառին
ձայնակցեալ։
21.
262բ-3բ Սահման բաղդատութեան – Բաղդատութիւն է յարադրական բան... այսպիսոյս
ձեռնարկութեան արուեստ։
22.
263բ-5ա Սահման բարառնութեան – Բարառնութիւն է նմանութիւն բարուց... երիւք
ժամանակաւք ներկայիւ եւ անցելովն եւ ապառնովն։
23.
265աբ Սահման արտասանութեան – Արտասանութիւն է բան պատմական պարունական... եւ
ծաղկեալ եւ շարամանեալ ամենայն ձեւովք։
24.
265բ-6բ Սահման դրութեան – Դրութիւն է այցելութիւն տեսութեան երեք իրի... եւ
լուծումն ըստ կարողութեան։
Ծնթ.
1-15 միաւորները տե՛ս Թէովնեայ Յաղագս ճարտասանական կրթութեանց, հանդերձ յոյն
բնագրաւ, աշխ.՝ Յ. Մանանդեանի, Երեւան, 1938, էջ 1-185։
ԺԱ.
267բ-70բ [Ի Մեկնութենէ] Եբրայեցւոց թ[ղթոյն Պօղոսի] – [Բան՝ Զ. 1]. Մի միւսանգամ
հիմն արկանիցեմք ապաշխարութեան... [Մեկն.] Եւ զի՞նչ այլ կրաւնք կայցեն մեզ...
միջնորդ խաղաղութեան /// քանզի աստուածութիւն երկնա[յին], որ յարախառն /// գլ ///
(անընթեռնելի)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԶ դ. (՞)
124ա-6ա
Անորոշ (լուացուած-անընթեռնելի)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
11ա
Գրեցաւ սայ յիշ /// հոգեւորական աւգտից /// միակեցի հոգեւոր եղբաւր մերում։ Գրեցաւ
սայ յիշատակ բարի հոգեւորական աւգտից. գրեցաւ [սայ] յիշատա[կ] բա///աց եւ կ(՞)ար
///։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 142բ
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) Ո՛վ սիրելի Աստուծոյ, լե՛ր ինձ պատճառ թողութիւն մեղ[աւորիս],
յիշեա՛ զմեղուցել մոմերս յԱրճեշու, զի մեղս բազումս ունիմ, եւ դու մի՛ յիշեսցի
դատաստանն մեղաց, այլ ի յաւրհնել Հաւրն։
2. 160ա
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) Սկիզբն եւ կատարած գոյից է բանն. լերուք յիշող մեղաց իմոց
թողութեանն, զի սկիզբն ձեր կատար առուցու Բանն Աստուծոյ. ամէն։
3. 12բ
(ԺԹ. դ., շղագիր) Յիշատակ է Հմր 97. Մեկնութիւն աղօթից եւ կէտադրութեանց թվին ՉԼԵ.
(1286), ի Սարգիս գրչէ, ի Սուրբ Ամենափրկչի վանս Ջուղա։
4. 107բ
(ԺԹ. դ., շղագիր) Յիշատակ է այս գիրքս։ Ես՝ Սարգիսս, գրիչ այսր մատենի, գրեցի ի
թվին հայոց ՉԼԵ. (1286), ի գիւղաքաղաքն Ջուղայ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Ամենափրկչին։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքի ներսի հատուածում՝ «Կազմեցի 47 թ. 10/VII Երեւան. հացի կիլոն 45 ռ., սեւը.
ստորագրութ. (=կազմարար Ղազարոս Չոբանեան)», Ա. կազմաստառ՝ «Տ. 383, յիշատակարան
142բ, մոմեր», պհպ. Աա՝ «3466»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
12ա՝ «գան սայ ///իր Աստուածն այ դ/// րումբ են ծառ դոր ւ ան, փ, փառաւ, բան, ջա
օզիսոր», 12բ՝ «յիշատակ է», պհպ. Բբ՝ «BONE», Պհպ. Գա՝ «LALTIA, GORTE»,
անընթեռնելի հայերէն գրութիւն, պհպ. Գբ՝ «անա»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Գա՝ խաչեր, մարդու դէմք։
3467
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Անանունք Ա-Ե. Ա.՝ թ. 1-19, Բ.՝ թ. 26-118, Գ.՝ թ. 120-37բ, 142ա-3բ, 189-94, Դ.՝
137բ-42ա, 144-55, 187, Ե.՝ թ. 156-86։
ԹԵՐԹ՝
200. չգրուած՝ 1ա, 10բ-1ա, 20ա, 21ա-2ա, 188աբ, 195բ-9բ, 200բ։ ՊՐԱԿ՝
14+9+2+Ա-ԺԹ×12 (Ը, ԺԸ 10, Ժ 11, ԺԲ 1, ԺԳ-ԺԴ, ԺԶ 8, ԺԵ 7, ԺԷ, ԺԹ 2)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,8×10,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11,5×7)։ ԳԻՐ՝
բոլորգիր՝ թ. 26-118 (նմուշ՝ 53ա), այլ ձեռք՝ 137բ-42ա, թ. 144-55, 187 (նմուշ՝
139ա), այլ ձեռք՝ թ. 156ա-86 (նմուշ՝ 159ա), նոտրգիր՝ թ. 1-19 (նմուշ՝ 15ա), այլ
ձեռք՝ 120ա-37բ, 142ա-3աբ, թ. 189ա-94 (նմուշ՝ 130ա), խորագիրք՝ կարմիր։ ՏՈՂ՝
19-22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ ծաղկազարդ
կտաւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, մէջքի կաշին թափուած, փեղկերին ցեցի անցքեր, կաշին
տեղ-տեղ թափուած, երկուական կապիչներն ու գամերն ընկած (կապիչների հիմքերը կան).
աստառը մաշուած, աղտոտուած. լուսանցակողերը սեւացած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան
եւ տարատեսակ աղտոտուածութեան հետքեր. խոնաւութեան հետեւանքով որոշ թերթեր
քարացած-փշրուած. թ. 1-2, 196-200՝ ցեցի անցքեր. ընդմէջ թ. 19-20ի, 21-2ի, 142-3ի,
155-6ի, 178-9ի 1ական, 23-4ի 3, 24-5ի 2ական թերթ ընկած. թ. 110-9՝ կարերը
թուլացած. թ. 172՝ հիմքից ամբողջովին, թ. 110, 179-80, 186 եւ այլն՝ մասամբ անջատ.
թ. 180ի վր. արտք. անկիւնում 2×4 սմ.ի չափով պատռուած-ընկած, ընկած հատուածը թ.
179-80ի միջեւ. թ. 119 վր. արտք. անկիւնը, 192-4՝ ստ. հատուածից պատռուած, ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1բ-19ա [Աւետարանք Իւղաբերից եւ Հանգստեան. կարգաւ]
1. 1բ-6բ
Աւետարանք Իւղաբերից կարգաւ
ա. 1բ-2բ
Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Մատթէոսի [ԻԸ. 1-20] – Եւ յերեկոյի շաբաթուն, յորում
լուսանայր միաշաբաթին...
բ. 3ա-4ա
Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Մարկոսի [ԺԵ. 42 – ԺԶ. 8] – Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ, քանզի
ուրբաթ էր...
գ. 4ա-5ա
Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Ղուկասու [ԻԳ. 50 – ԻԴ. 12] – Եւ ահա այր մի, անուն Յօսէփ,
որ էր նախարար...
դ. 5բ-6բ
Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Յօհաննու [Ի. 1-18] – Եւ ի միաշաբաթոջն Մարիամ Մագդաղենացի
գայ առաւօտուն...
2.
6բ-8բ, 13ա-9ա Աւետարանք Հանգստեան կարգաւ
ա. 6բ-8ա
Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Մատթէոսի [ԺԳ. 36-52] – Յայնժամ թողեալ Յիսուսի
զժողովուրդսն, եկն ի տուն...
բ. 8աբ
Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Մարկոսի [Դ. 26-34] – Եւ ասէր այսպէս է արքայութիւն
Աստուծոյ...
գ.
13ա-4ա Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Ղուկասու [ԺԲ. 32-48] – Մի՛ երկնչիր, հօտ փոքրիկ...
դ.
14ա-7ա Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Յօհաննու [Ե. 19-24, Ը. 8-17, Թ. 1-34] – Պատասխանի
ետ Յիսուս եւ ասէ ցնոսա. «Ամէն, ամէն ասեմ ձեզ...
ե.
17ա-9ա Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Մարկոսի [Բ. 1-12, Ա. 21-34, Գ. 1-5] – Եւ մտեալ
դարձեալ ի Կափառնաում յետ աւուրց...
զ. 19ա
Սրբոյ Աւետարանիս ըստ Ղուկասու (չշարունակած)։
Բ.
26ա-105ա Յաղագս քերականութեան [Սիմէոնի վարդապետի Ջուղացւոյ արարեալ]
Տե՛ս
ձեռ. 1984, 115ա-62բ։ 1/26ա-71ա։ ա/26ա-7ա։ բ/27ա։ գ/27ա-8ա (խորագիրը տարբեր՝
«Յաղագս երկրորդ վանգի»)։ դ/28ա։ ե/28աբ (խորագիր՝ չիք)։ զ/28բ-9ա (խորագիր՝ չիք)։
է/29ա։ ը/29ա-43բ։ թ/43բ-58ա։ ժ/58ա-9բ։ ժա/59բ-61բ։ ժբ/61բ-3բ։ ժգ/63բ-4բ։
ժդ/64բ-8բ։ ժե/68բ-71ա։ 2/71ա-105ա։ ա/71ա-3բ։ բ/73բ-5ա։ գ/75ա։ դ/75ա-98ա։
ե/98ա-105ա։
Գ.
105բ-9բ Մեկնութիւն բառից քերականութենէ (=Քերականին) – Վերծանութիւն՝
ընթերցողութիւն, Ներկուռ՝ ըստ կուռ կամ կոխ կամ կիրթ կամ վարժ... Հակակայ՝
ընդդիմակայ, արորոշ բաժանեալ։
Տե՛ս Ն.
Ադոնց, Արուեստ Դիոնիսեայ Քերականի, Երկեր (հայերէնագիտական
ուսումնասիրութիւններ), հտ. Գ., Երեւան, 2008, էջ 1-66։
Դ. 110ա
[Մասն մեկնութեա՞ն ինչ] – (սկ.) /// առաջի յետոյ դրախտին յանիծից երկրի դարձեալ,
իսկ շաղկապ՝ որպէս մարմին... յայտ է եւ ոչ վայրաբար կամ ըստ ախորժակաց մարդկայնոց,
ըստ ամենայնի փա՛ռք Տեառն Աստուծոյ. յաւիտեանս ամէն։
Ե.
110ա-18բ Վասն ստուգութեանց տառից. Յաղագս լծորդագրոց ուղղեալ յոգնակի
աշխատութեամբ ի վերայ այբուբենից – Աբրահամ, Աբէլի, աստուածապաշտութեամբ,
աստուածասիրութեամբ... Քար՝ քարեայ այր, քարեայ այրք... քոյր՝ քորք, քերբ։
Ծնթ.
Բացատրական բառարան եւ բառացանկ է ըստ Ա-Ք գրոց. տե՛ս Հ. Ամալեան, Հայ միջնադարեան
բառարանագրութիւնը, Երեւան, 2007։
Զ.
120ա-42ա [Կանոնականք]
1.
120ա-8ա Խնդրեալ զայս Թումայէ սուրբ րաբունայպետի Մեծոփեցո եւ կատարեալ Յակոբայ
քաջ հեռետորի Ղրիմեցոյ՝ զԿանոն զազգայկանութեան։ Աւգնեա՛, Տէր Աստուած, տկարիս եւ
լե՛ր սատար եւ առաջնորդ ծառայիս քո – Գիտելի [է], զի ազգականութիւն տարորոշեալ
անձանց է... Այսքան է կանոն վասն ազգականութեան եւ կնքաւորութեան, զոր շինեաց քաջ
հռետորն Յակոբ Ղրիմցին վարդապետն, որ է հանգուցեալ ի դուռն Աստուածածնայ տաճարին
Արծկոյ քաղաքին, որոյ յիշատակն աւրհնութեամբ, եւ աղօթիւք նորա Տէր մեզ ողորմեսցի.
ամէն։
Ծնթ.
Աղիւսակք՝ 121բ, 122ա, 123աբ, 125բ, 126ա։
2. 128ա-30բ
Խրատ ազգականութեան եւ վասն ամուսնայցելոց՝ յառաջին վարդապետացն սրբոց – Կանոն է
այնոցիկ, որք սուրբ սնանի եւ լինի կտրիճ տղայն ԺԵ. տարոյ... մատաղօք քաւեսցեն եւ
այլ մի՛իշխեսցեն առն զայն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
3.
130բ-7բ Աւրէնք եւ կանոնք սուրբ հայրապետացն, արարեալ եւ սահմանեալ ամենայն
հաւատացելոց քրիստոնէից – [Ա.] Որք զչորեքշաբաթ կամ ուրբաթ կամ զառաջաւոր... որ
անդգնի՝ նզովեալ եղէցի, վասն ապաշխարութեան եւ խոստովանութեան։
Ծնթ.
Ա-ՁԵ. համարներով քաղուածք ի կանոնաց Աթանասի, Կըղեմայ, Գրիգորի Լուսաւորչի, Նէոկեսարիոյ,
Բարսղի, Ներսիսի Կլայեցոյ, Լեւոնի եւ Կոստանդիանու եւ Յուստիանոսի։
4.
138ա-40ա Հարցումն Աշոտո թագաւորին եւ պատասխանի Եզնակայ [Կողբացւոյ] – Թագաւորն
ասէ. Զի՞նչ է Առաջաւորացն խորհուրդ անընթերցուած եւ անպատարագ։ Եզնիկ ասէ. Հինգ
օրն յաղագս Ե... մտանելով փառացն սպասեմք... Թագաւորն. Ո՞ր մեղք մեծ է, քան
զամենայն։ Եզնիկ. Է զոր ոչ խոստովանին, թէպէտ բան է եւ խորհուրդ անբժշկելի է։
5.
140ա-1ա Հաւասար կանոնացս ցանկ առաջինն – Ա. Վասն ամենայն պահոց սահմանացն... ՁԲ.
Վասն ամենայն կարգից։
6.
141բ-2ա [Վասն կանանց, որ շնան, Վասն ակամայ սպանանելո զմանուկ] – /// որ ի
խորհուրդ <որ ի խորհուրդ> ի վերայ գրաստի... եւ թէ յառնէ, ապաշխարհեսցէ ընդ
մեղացն, զոր արար։
Է. 142աբ
[Վասն մկրտութեան Յիսուսի Քրիստոսի] – Յորժամ էառ Յիսուս զՈվանէս եւ էջ ի
Որդանան... նոյնպէս եւ եղէցի բժշկութիւն ծառաիսս. ամէն։
Ը.
143ա-87բ [Խրատականք]
1.
143ա-50բ Խօսք իմաստասիրական եւ խրատ [հասարակաց] – Որդեա՛կ, նախ ի լեզուէ քումմէ
երկիցես, որպէս յօտար թշնամոյ... եւ յայս բաւական խրատ է ի մատաց իմոց, որ ուսանիլ
կամիցին, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Պատմութիւն եւ խրատք Խիկարայ իմաստնոյ, հտ. Ա., Երեւան, 1969. ձեռագիրս՝ L13. էջ
50։
2.
151ա-5բ [Խրատ հոգեւոր՝ Յոհաննէս Պլուզ վարդապետի ասացեալ ձեռ. 421, 125ա] – Արար
Աստուած զմարդն հոգի եւ մարմին... եւ զայլ ինչ, որ լինի, թէպէտ /// (շար.)։
3.
156ա-87բ Գլուխ ԻԶ. Խրատ Եփրեմի ասացեալ (ստ. լս.) – /// իցեմ, եւ սոքայ ընդ իս
իցեն, որ լանջակից եւ գրկախառն հաւր կացուցանէ... եւ մարդն ի հանգիստ. ի փառս
Քրիստոսի Աստուծոյ մերո։
Թ.
189ա-94բ [Մասն Ժամագրոց] – Եւ անկեալ ըզքեզ աղաչեմ, շնորհեա՛ինձ ապաշխարութիւն,
Տէ՛ր եւ ողորմեա... զօրութեամբ Սուրբ Հոգոյն վանեցէ՛ք ըզպատերազմ չարին եւ ի
կամարըս լուսեղէնըս թագաւորեալ /// (1 բառ) ըզԵրրորդութեան։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
ա. 9ա
[Տա՞ղ Վասն ղարիպութեան] – Նայեցայ ի վերա որոյ բազմեալ ///, սիրելոյ իւրոյ
չկարեմ, / մխել ձե/// ի ջրոյ... վասն այնորի բա/// բերան լացի կարոտով։
բ.
9բ-10ա, 11բ-2ա [Տոմարական աղիւսակք]
գ. 12բ
[Տաղ վասն պանդխտութեան] – Սրտիկս խոցեալ է սիրով, / տարտէր ունիմ շատ եւ յօլօվ, /
եկեալ օտար երկիր ճօրօվ... ողբալի բաներ քարշեցի, / կիեա[ն]քս իմ ընունայն մաշեցի,
/ ղարիպութեանն մա/// (1-2 բառ)։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), Բնագրեր, երկու հատորով, հտ. Բ.,
աշխատ. Յասմիկ Սահակեանի, Երեւան,1987, էջ 265-266։
դ. 118բ
[Տաղ Յովհաննէս Պլուզ վարդապետի ասացեալ] – Անդ, ի մէ[ջ] դրախտին, երեք անձինք
կաին, / Ադամ եւ Էւա եւ պատուիրանըն Տեառն։
Տե՛ս Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի, ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
237։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
132ա ստ.
լս. Ո՛վ (՞) ///(4-5 տառ)ուն, յիշեա՛ զգծող սորին։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին՝ «Քերականութիւն զխագրութիւն, ԺԷ. դար», Ա. կազմաստառ՝ «ԺԷ. Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս», «88/3467»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
19բ՝ «Խոնարհեցո՛, Տէր, զունկն քո եւ լո՛ւր ինձ, զի ախքատ», «Սրբո Ավետարանիս
մերո», «Խորին հարց անջատի առճուջական ըզեպիսկոպոսաց, ուր ախտ ԻԹ. կործակ հայոց
երթամ կործական եւ հայցեսցուք», «Սրբոյ Աւետարանըս Յիսուսի Քրիստոսի, որ ըստ
Ղուկասու Տէր Յիսուսի, Յիսուս Քրիստոս մի՛երկընչիլ հօդ փոկրիկ, զի հաճեցաւ հայր,
վաճառեցէ՛ք զինչըս ճանաչէ՛ք», 20բ՝ «Հասանի այս գրիւս մինչ ի կալընճի այսպէս
ինձանից էլ այայ հարցանէք ամէն զօրին ա///ղ հոգսն ետ սիրտ յիշեց զիս տըրց ջանըս»,
«Սուրբս Աւետարան Յիսուսի իսկ մէդասան առաքեալքըն /// (1 բառ ջնջուած) ի կալի ///
եա, յիշեա», «ես», 22բ՝ խզբզոց, 23բ-5բ՝ այբուբեն, 30բ՝ «Այս թուխդս կործիական
ուղղորդ այս կարօդիս որ», 49բ՝ «բահի», 73բ՝ «Ե», 91բ՝ «Յ», 96ա՝ «Ս Ա Գ», 96բ՝
«հմայ», 97բ՝ «յաղակս յիշատակի փրլ Երիսով, Եօզկ, Եօ», 109բ՝ քառակուսու մէջ՝ «Ք,
ք, գ, ր, ո, ւ, վ, պ», «ո, պ, յ, ն, ս, ո, խ, ը, ս, ք», 118բ՝ «Անդ ի մէջ դրախտին
երեք անձինք կային Ադամ եւ Էա եւ պատուիրանըն», 119ա՝ «գրչափորձ այս», 119բ՝ «Ր»,
131բ՝ «Գրչափորձ այս ///իս ///եսզէ, աբգդ», 142բ՝ «Գլխացօի, ա-ֆ (բազմիցս),
վարդպետէ (երիցս), ա-ն», 188ա՝ «ա-ե», 188բ՝ «ա-զ, եագ, ա», 195ա՝ «հողի, ԽԴ.,
երազն, խարիթ, իե, երզ»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
22բ, 119ա՝ մարդանման պատկերներ, 119բ՝ յուշկապարիկ, սազ։
3468
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
2 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
467։ Կազմ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
ծաղկազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, Ա. փեղկի կաշին աստառով պատռուած, մէջքից կիսով չափ
անջատուած, մէջքը ճաքճքած, վր. հատուածը պատռուած, փեղկերի արտք. անկիւնների կաշին
մաշուած-թափուած, երեւում է միջուկ-տախտակը. երեքական կապիչներն ու գամերն ընկած.
դռնակը դէպի դուրս ծալուած, ստ. հատուածը պատռուած, լուսանցակողերը մասամբ
գունաթափուած, աղտոտուած, մաշուած։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Բառարան գրչեայ», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝
«ՌՃԺԴ.-1665, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «Տաթեւ, /3468», «Գանձասարի ձեռագրերից.
Թոփչեանի ցուցակ. Հմր 24, Օ. Եգանեան, 27.Xl.58»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Յ. Թօփճեան, Ցուցակ ձեռագրաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն
Բ., 1878-1898, Վաղարշապատ, 1900, էջ 45, Հմր 24։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԱՍՏԱՊԱՏ
ՌՃԺԸ. – 1669
ԳՐԻՉ՝
Ներսէս քհյ։ ՄԵԿԵՆԱՍ՝ Մարիամ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ տէր Միքայէլ (որդի մեկենասի)։
ԹԵՐԹ՝
277 (թ. 1-277). չգրուած՝ թ. 276ա-7բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԳ×12 (Ա 13)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագով պսակուած բոլորակ, կենտրոնում՝ խաչ, բուսական
զարդանախշ, վերեւում՝ արեւ, զանգ, որից վեր՝ «A», կողքը՝ սրտաձեւ պատկեր (թ. 74-85
այլ թուղթ՝ 14,4×10,5)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ կարմրով
սահմանագծուած (10×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 125ա). խորագիրք՝ կարմիր։ ՏՈՂ՝ 18։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. որոշ թերթեր նորոգուած սպիտակ եւ դեղնաւուն կիսաթափանցիկ թղթերով.
թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ. 1-37
կարերը թուլացած. թ. 1ից առաջ մէկ թերթ ընկած. թ. 13՝ հիմքից մասամբ անջատ. թ. 60՝
գործարանային թերութեամբ. թ. 109, 260, 275՝ եզրմաշ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-275ա Համառաւտ հաւաքումն, գումարումն, լուծումն բառից յԱստուածաշունչ գրոց,
յումեմնէ յԵրեմիայէ բանասիրէ Մեղրեցոյ
ա.
1ա-14ա [Բառք ի գրոց Ծննդոց] /// (մի քանի բառ անընթ.) Աներեւոյթ՝ անտես։
Անպատրաստ՝ անկազմ։ Անդունդք՝ թարքմանի անբաւութիւնք ջրոց... Սփոփել՝ սիրտ դնել,
մէլ տալ կամ կազդուրել։
բ.
14ա-24բ Բառք ի գրոց Ելիցն – Յոռանալ՝ զօրանալ, բազմանալ կամ բարձրանալ...
Ընդելուզել՝ յեռել կամ պնդել կամ յօրինել կամ կարգել, կարգ՝ շար։
–
14ա-30ա Անունք ԲԺ.ան (12) ականց – Սարդիոնն շիկագոյն արիւնատեսիլ է եւ գտանի ի
Բաբելոն... Չուս՝ գնացս։
գ.
30ա-40բ Բառք ի գրոց Ղեւտացւոց – Պատարագ՝ ընծայ կամ նուէր... Նուէր՝ ընծայ կամ
տուրք, Խտիր՝ որոշումն։
դ.
40բ-58բ Բառք ի գրոց Թուոց – Նահապետ՝ սկիզբն ազգի... Խոշորել՝ թարմաշել կամ
թառամել։
ե.
58բ-62ա Բառք ի գրոց Յեսուայ՝ որդոյն Նաւեայ – Յեսու՝ տէր, փրկիչ... Ներել՝
թողուլ։
զ.
62ա-8բ Բառք ի գրոց Դատաւորաց – Զբօսնել՝ զբաղել կամ հոգալ... Դայեակ՝ սնուցիչ։
է.
68բ-75բ Բառք ի գրոց Առաջին թագաւորութեանց – Ադոնեայ՝ Տէր, Ելովէ՝ Աստուած...
Աստարտոնն՝ մեհեան դիցն։
ը.
75բ-82ա Բառք ի գրոց Երկրորդ թագաւորութեանց – Զերծեալք՝ փրծեալ կամ պրծեալ...
Անիւ՝ սայլի ակներ կամ արապայ։
թ.
82ա-8բ Բառք ի գրոց Երրորդ թագաւորութեանց – Ջեռնուլ՝ ջերմանալ կամ տաքանալ...
Կորովի՝ քաջ կամ առաքինի, Քարոզ՝ խրատ։
Ժ.
88բ-94բ Բառք ի գրոց Չորրորդ թագաւորութեանց – Նշկահել՝ արհամարհել կամ անգոսնել
կամ ապստամբել... Ռոճիկ՝ դարմանք կերակրոց։
ժա.
94բ-6բ Բառք ի գրոց Մնացորդաց առաջինն – Հսկայ՝ ռաբայ կամ պարթեւ... Ծեր՝
բազմաժամանակեայ կամ հինաւուրց կամ իմաստուն։
ժբ.
96բ-9ա Բառք ի գրոց Մնացորդաց երկրորդ գլխոյն – Քանդակել, դրուագրել կամ նկարել
կամ կերպագործել կամ նաղշել... Ճառ՝ ասացումն կամ պատմութիւն։
ժգ.
99ա-101ա Բառք ի գրոց Եզրի առաջին – Եզր՝ զօրութիւն կամ օգնականութիւն... Իր՝ խրատ
կամ էութիւն կամ բան կամ անբռնելի ինչ կամ գործառնութիւն կամ այսինչ։
ժդ.
101աբ Բառք ի գրոց Եզրի երկրորդ գլխոյն – Կահ՝ կարասի, անօթ կամ սպաս... Ցանգ՝
պատուար կամ պարիսպ։
ժե.
101բ-2բ Նէեմի մխիթարութիւնն – Զերծեալ՝ պրծեալ կամ փրկեալ... Լիբանոս, որ է
ծխանելիք։
ժզ.
102բ-4բ Բառք ի գրոց Եսթերայ – Եսթեր՝ ծածկեալ, Վիշապ՝ անյագ... Մթերել՝ տալ կամ
մատուցանել կամ ամբարել։
ժէ.
104բ-6բ Բառք ի գրոց Յուդիթայ – Յուդիթ՝ աւրհնէ, Ստահակ՝ անառակ... Չնչին՝ նուաստ
կամ յետին։
ժը.
106բ-7բ Բառք ի գրոց Տուբիթայ – Տուբիայ՝ բարձրութիւն կամ բարի Տէր... Ալէլուիա՝
աւրհնեցէք զՏէր կամ գովեցէք զԱստուած։
ժթ. 107բ-15բ
Բառք ի գրոց Մակաբայեցւոց առաջին – Սարսել՝ դողալ կամ զարհուրել կամ սարսռել...
Շաբաթ՝ հանգիստ կամ դադարումն։
ի.
115բ-25ա Բառք Մակաբայեցւոց երկրորդ գլխոյն – Նաշիհ՝ շարմաղ, ալիւր... Զուարթանալ՝
զուարճանալ կամ պայծառանալ կամ արթնանալ։
իա.
125ա-8բ Բառք ի գրոց Մակաբայեցոց երկրորդ գլխոյն – Ժամ՝ պահ կամ ժամանակ...
Խուժադուժ՝ այլալեզու կամ օտարազգի, Զգածեալ՝ զգեցեալ։
իբ.
128բ-39բ Բառք ի Սաղմոսաց մարգարէին Դաւթի – Դաւիթ՝ բաւականաձեռն կամ սիրելի...
Սուր՝ երկսայրի, որ է երկբերանի։
իգ.
139բ-42բ Բառք ի գրոց յԱռակացն Սողոմոնի – Առակ՝ օրինակ կամ նշանակ կամ նշան...
Արդիւնք՝ պտուղք, Լաւ՝ բարի։
իդ.
142բ-6բ Բառք յԱռակացն երկրորդ գլխոյն – Ժիր՝ հարուստ կամ գէր... Անդրանիկ՝ էրէց
կամ աւագ կամ մեծ։
իե.
146բ-8ա Բառք երկրորդ գլխոյն – Մատչել՝ մօտել կամ մերձենալ... Կարկառել՝ պարզել
կամ ձգել կամ տալ։
իզ.
148ա-9բ Բառք ի գրոց ունայնութեանց Սողոմոնի – Եկլեսիաստէս՝ ժողովող կամ
քարոզօղ... Կապար՝ քապար։
իէ.
149բ-53ա Բառք Երգ երգոյն Սողոմոնի – Օրիորդք՝ հարսնածոյք եւ փեսաւէրք...
Տըւչութիւն՝ վարդապետութիւն։
իը.
153ա-9ա Բառք ի գրոց Իմաստութեան Սողոմոնի – Անջատել՝ որոշել կամ բաժանել...
Պաշտպանութիւն՝ պահպանութիւն։
իթ.
159ա-66ա Բառք ի գրոց նահապետին Յոբայ – Յոբ՝ վշտագին կամ ողբօղ կամ հայր...
Մորենի՝ միրիկ կամ մոշենի։
լ.
166ա-7ա Բառք Ելիուսայ – Ծեր՝ էրէց կամ հինաւուրց... Ամբ՝ ոսկէ ճաճանչ, ծիածանն է,
որ ի գէջ կողմն հիւսիսոյ երեւի։
լա.
167ա-9ա Տեառն խօսելոյն ընդ Յոբայ – Յէր՝ յոյր կամ յորոյ... Ազնուագոյն կամ
գեղեցկագոյն կամ պատուանագոյն։
լբ.
169ա-86բ Բառք ի գրոց մարգարէին Եսայեայ – Եսայի՝ հովանումն կամ զերծումն...
Դրօշակս կամ երիվարաց զարդք ոսկոյ եւ արծաթոյ։
լգ.
186բ-90ա Բառք ի գրոց ԲԺ.ան (12) մարգարէիցն սոյն գլուխս Ովսիա է – ՅՈվսիա՝ ընծայ
Տեառն կամ հուր Տեառն... Վիշապ՝ անյագ։
լդ.
190ա-1բ [Բառք ի գրոց մարգարէին Միքիայ] – Միքիայ՝ խոնարհ կամ ինքնազգ կամով իբրեւ
զՏէր... Աղիւս՝ կղմինտր կամ քարփիչ։
Ծնթ. լդ-խբ,
խդ միաւորների խորագրերի վերականգնումները ըստ ձեռ. 3397ի:
լե.
191բ-2բ [Բառք ի գրոց մարգարէին Յովելիայ] – Յովէլ՝ սիրելի Աստուծոյ կամ կամեցօղ
կամ սկսանօղ... Եղտիւր՝ գիջին տեղի։
լզ. 192բ
[Բառք ի գրոց մարգարէին Աբդիու] – Աբդիու՝ ծառայ Տեառն կամ ծառայ խոստովանելի...
Արքայութիւն՝ թագաւորութիւն կամ պետութիւն։
լէ.
192բ-3բ [Բառք ի գրոց մարգարէին Յովնանու] – Յովնան՝ շնորհք կամ աղաւնի կամ արդար
կամ ողորմած... Տառապանք՝ չարչարանք։
լը.
193բ-4բ [Բառք ի գրոց մարգարէին Նաւումայ] – Նաւում՝ մխիթարութիւն կամ ողորմեալ ամենեցուն...
Չոգալ՝ երթալ կամ գնալ։
լթ.
194բ-5բ [Բառք Ամբակումայ մարգարէին] – Ամբակում՝ ողբասէր կամ հայր յարուցանղ կամ
արդարացեալ կամ յոյս... Փառանն՝ անտառախիտ թանձր մայրի է։
խ.
195բ-6ա [Բառք ի գրոց մարգարէին Միքիայ] – Սոփոնիա՝ խոտորել, թիւրել կամ ծռել կամ
թեքել... Հեծեալ՝ ձիաւոր։
խա.
196բ-8ա [Բառք ի գրոց մարգարէին Զաքարիայ] – Զաքարիա՝ յիշատակ Տեառն, Անսալ՝ ունկն
դնել կամ լսել կամ հնազանդել կամ ակն ունել... Նուիրեալ՝ ընծայեալ կամ տուեալ։
խբ.
198ա-9ա [Բառք ի գրոց մարգարէին Մաղաքիայ] – Մաղաքիա՝հրեշտակ Տեառն, Աղէ՝ գոնէ կամ
միթէ կամ բարէ... Խայտալ՝ խնդալ կամ խաղաղ։
խգ.
199ա-209բ Բառք ի գրոց մարգարէին Երեմիայ – Երեմիայ՝ համարձակ կամ զբաղումն
Տեառն... Ռոճիկ՝ դարմանք կերակրոց։
խդ.
209բ-10ա [Բառք ի գրոց մարգարէին Բարուքայ] – Բարուք՝ աւրհնութիւն, գովելի կամ
օրհնեալ, Մաննայ՝ ընձայ կամ պատարագ կամ աղերս... Հարթ՝ հաւասար։
խե.
210ա-1բ Երեմիայի ողբոյն – Զատաւ՝ տարեալ եղեւ կամ հատաւ... Կական՝ ձայն լալոյ եւ
ողբոյ։
խզ.
211բ-6ա Բառք ի գրոց մարգարէին Դանիէլի – Դանիէլ՝ դատաստան Աստուծոյ... Նոյն
ժամայն՝ իսկոյն կամ առժամայն։
խէ. 216ա-27բ
Բառք ի գրոց մարգարէին Եզեկիէլի – Եզեկիէլ՝ զօրութիւն Աստուծոյ... Արդիւնք՝ պտուղք
կամ արգասիք։
խը.
227բ-32բ Բառք ի գրոց Յեսուայ, որդւոյ Սիրաքայ – Յեսու՝ Տէր, Փրկիչ... Համակ՝
ամենեւին։
խթ.
232բ-40բ Բառք գլխոյն աւետարանչին Մաթէոսի – Մատթէոս՝ երգ կենաց կամ պարգեւեալ...
Մկրտել՝ լուանալ։
ծ.
240բ-3բ Բառք աւետարանչին Մարկոսեան գլխոյն – Մարկոս՝ բարձր պատուար կամ ի վեր
տանեացն ասի... Պիղատոս՝ ոստիկան կամ վերակացու կամ գաւառապետ։
ծա.
243բ-8բ Բառք Ղուկասու գլխոյն – Ղուկասն Յարութիւն թարքմանի... Խորիսխ՝ մեղուն
իւղով եւ մեղ, երբ գործեալ հացն է։
ծբ.
248բ-51ա Բառք Յոհաննու գլխոյն – Յոհաննէս թարքմանի հնազանդութիւն... Ետղ՝ տեղ կամ
տեղի։
ծբ.
251ա-5բ Բառք ի գրոց Գործոց առաքելոց – Ծագք՝ կողմ կամ եզր կամ ծայր... Հերձուած՝
բաժանումն կամ ուսումն կամ աղանդ։
ծգ.
255բ-7ա Բառք կաթողիկէի թղթոյն Յակոբայ – Կաթուղիկէն ընդհանրական լսի... Տեղալ՝
անձրեւել կամ ցօղել։
ծդ.
257աբ-8բ Պետրոսի թղ[թ]ոյն – Պետրոս՝ Կեփաս կամ վէմ... Տիղմ՝ նեխեալ ցեխ կամ տիլ։
ծե. 258բ
Յոհաննու թղտոյն – Արդէն՝ ահա կամ այժմ կամ արդ... Քարտէզ՝ թուղտ։
ծզ.
258բ-9բ Յուդայի թղթոյն – Յուդայ՝ խոստովանութիւն կամ գովութիւն... Եւեթ՝ միայն։
ծէ.
259բ-61բ Բառք ի գրոց առաքելոյն Պողոսի – Պողոս եբրայեցերէն թարքմանի բերան...
Շահապ՝ գանձապետ կամ խազնադար։
ծը.
261բ-4ա Բառք Կորընթացւոց առաջին գլխոյն – Թուղտ՝ քարտէզ կամ տոմ... Մարանաթա՝ Տէր
եկն, ասորերէն է։
ծթ.
264ա-5բ Կորընթացւոց երկրորդ գլխոյն – Վճիռ՝ վճար կամ վաղխճան կամ կատարումն...
Ողջոյն՝ համբոյր կամ բարով։
կ.
265բ-6բ Գաղատացւոց գլխոյն – Աւար՝ առ կամ գերի կամ ապրանք կամ քսիպ... Չարակնել՝
նախանձել։
կա.
266բ-7ա Եփեսացւոց գլխոյն – Տնտեսութիւն՝ շինութիւն կամ տնօրէնութիւն... Անեղծ՝
սուրբ կամ անջնջելի։
կբ.
267ա-8բ Փիլիպեցւոց գլխոյն – Եպիսկոպոս՝ տեսուչ կամ այցելու... Կցորդ՝ հաղորդ։
կգ. 268բ
Կողոսացւոց գլխոյն – Տեղեակ՝ հմուտ կամ ուսեալ... Սկիւթացի՝ թուրք։
կդ.
268բ-9ա Թեսաղոնիկեցոց առաջին գլխոյն – Ողոքել՝ աղաչել կամ աղերսել... Բաւանդակ՝
բոլոր կամ ընդհանուր կամ ամենայն։
կե. 269ա
Երկրորդ գլխոյն – Ապստամբութիւն՝ անհաւանութիւն կամ ի բաց ցացումն... Պատկառել՝
ամաչել կամ զգուշանալ։
կզ.
269ա-70բ Եբրայեցոց գլխոյն – Նկարագիր՝ պատկեր կամ կերպարան... Վաղագոյն՝
յառաջագոյն։
կէ.
270բ-1բ Տիմոթէոսի առաջին գլխոյն – Տիմոթէոս՝ պատիւ Աստուծոյ կամ պարգեւ
Աստուծոյ... Աւանդն՝ պատուիրանն կամ պահեստ կամ պահ կամ յանձն։
կը. 271բ
Երկրորդ գլխոյն – Հանն հանիկն է կամ մամն... Մատեան՝ գիրք կամ կոնդակ կամ թուղտ։
կթ.
271բ-2ա Բառք Տիտոսի գլխոյն – Տիտոս՝ պատուելի կամ պատուական... Հատուս՝ մատնիչ
կամ խային։
հ. 272ա
Փիլիմոն՝ շնորհեալ կամ զարմանալի – Արգոյ՝ մեծարոյ, գործոյ... Թելադրութիւն՝
յորդորումն բանի կամ յօդումն։
հա.
272ա-4ա Բառք տեսլեանն Յոհաննու – Նշանակել՝ բացայայտել կամ նշանել... Կիվօս՝
եղեգնեայ գաւազան։
հբ.
274ա-5ա Բառք էր ընդ եղբաւրն – Կիրակէն ի մերս բարբառ տէրունի... Անբասիր՝
անպատճառ։
Ծնթ. Ստ.
լս-ներում հետագայ ձեռքով խորագրերի կրճատ անուանումները։ Տե՛ս Հ. Ամալեան, Հայ
միջնադարեան բառարանագրութիւնը, Երեւան, 2007 (ձեռագրիս մասին՝ էջ 346)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
275ա
Յիշատակարան գրոյս բառի – Փա՛ռք համագոյ եւ միասնական, անբաժանելի եւ անքակ
տէրութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից։
Որ ետ կարողութիւն նուաստ, յոքնամեղ անձինս՝ Ներսէս մեղապարտ քահանայի հասանել ի
յաւարտ եւ ի կատարումն սուրբ տառիս, որ կոչի Բառգիրք, որով պարունակեալ ունի
յինքեան զամենայն բառս յԱստուածաշունչ գրոց, այսինքն՝ Հին եւ Նոր կտակարանաց։ Ի
թուականիս հայոց ՌՃ. եւ Ժ. եւ Ը.երորդի (1669), ի հայրապետութեան տեառն Յակոբայ,
|275բ| ի գեօղաքաղաքս յԱստապատ, ի դուռն Սուրբ Վարդան զօրավարին, եւ մերում
առաջնորդութեան երջանկափառ աթոռոյ Սրբոյն Ստեփաննոսի Նախավկայի, տէր Յակոբ եւ տէր
Միքայէլ րաբունապետ աստուածաբան վարդապետաց։ Արդ, ցանկացօղ եղեւ սոյն տառի մաքուր
եւ կուսակրօն քահանայն՝ տէր Միքայէլն եւ հարկ եդ ծնօղի իւրոյ՝ Մարիամու, զի հալալ
ընչից իւրոյ տացէ ծրել զգիրս, զոր բարեմիտ մայրն իւր Մարիամ յաւժար կամաւք եւ
մեծաւ բաղձանօք յանձն էառ եւ գրել ետ զգիրս եւ յանձնեաց ի կուսակրօն որդին իւր՝
տէր Միքայէլն, որպեսզի լիցի անջինջ յիշատակ հոգւոյ իւրոյ։ Եւ որք հանդիպիք սոյն
տառի, յիշեսջի՛ք յաղօթս ձեր տէր Միքայէլն եւ զիւր ծնօղն <իւր> զԱբրահամ եւ
զՄարիամն եւ որ յիշէքդ յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ՌՃԺԴ.-ՌՃԺԵ.
– 1665-1666
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր դպիր։ ՍՏԱՑՈՂ՝ տէր Միքայէլ։
ԹԵՐԹ՝
190 (թ. 278-467). չգրուած՝ 278ա-9ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԶ×12 (Ը 11, ԺԶ 9, ԺԷ 14)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բոլորակի մէջ խաչ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10,3։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×6)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 287ա)։ ՏՈՂ՝ 23։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 284ա։ Լուսանցազարդ՝ յուշկապարիկ՝ 284ա։ Զարդագիր՝ թռչնագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն, դեղին։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր.
թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով թերթերը մասամբ գունափոխուած. գրադաշտը տեղ-տեղ
խամրած եւ անընթեռնելի. ընդմէջ թ. 372-3ի 1 թերթ ընկած, ընդմէջ թ. 466-7ի 1 թերթ
կտրած. թ. 420, 458՝ հիմքից մասամբ անջատ. թ. 296, 354՝ գործարանային թերութեամբ.
թ. 439, 440՝ ստ. լս. պատռուած. թ. 313-4՝ այրուածքի հետքեր, գրադաշտը վնասուած.
279բ հանդիպակաց երեսի գիրը մասամբ արտատպուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
280ա-2ա [Առաքել վարդապետէ. ձեռ. 1495, 135բ] Անուանք Աստուածաշունչ գրոց Հ. եւ
Բ.աց (72) – Տէր Առաքել դիտող Սիւնեաց, / զուրկ եւ թափուր ամէն շնորհաց... զմեզ ի
մեղաց ազատելով. նմայ փա՛ռք անզրաւ։
Բ. 282ա
[Յաղագս կշռոց] – Տաղանդ կշռոյ անուն է, որ է ՃԻԵ. (125) լիտր... Յուդայ ի
քահանայիցն. դինարն եւս զդահեկանի անուն է։
Գ.
282բ-3ա [Բառ Եբրայեցւոց. ձեռ. 540, 2ա] – Արդ, թուեն եբրայեցիքն [զգիրս] այսպէս.
առաջինն անուանեն Բերեսիթ... սրբագրագրացն, որ լինի ԻԲ. (22)։
Դ. 283աբ
Այս բառք յեռեհիւսական բաղաձայն հոմանուանց բակձայնեալ – Զամենայն որ ինչ մի անգամ
են անուանք յԵփրայեցի... Թաւ՝ նշան կամ կանչումն, փըն, մեմ։
Ե.
283բ-447ա Այս բառք են քերթողական վասն հոմերական տառիցն, վասն զի քերթողական
արհեստքն չափաբերականք են եւ չափով վարին։ Եւ են, որ գեղչուկք են, որով ճարտասանքն
վարին, զի յաճախապես փոխաբերին սակս զարդու ճարտասանիցն, եւ հարկ է հոգնահամար
ելանիլ։ Իսկ զյունաց փոքր բառն նայ եւ զբառ Աստուածաշնչին, որ յետո հաւաքեցաւ,
խառնեցաք ի մի ընդ իւրաքանչիւր տեղոջ – Աբաւովթ (=աբաթովթ)՝ անշէն, Աբանա՝ հօր
օրհնութիւն... Օցտել եւ օձտել՝ պատառել։
Տե՛ս
Բառգիրք հայոց, աշխ. Հ. Ամալեանի, Երեւան, 1975 (ձեռագրիս մասին՝ էջ ԺԱ, ԻԸ-ԻԹ)։
Հմմտ. Հ. Ամալեան, Հայ միջնադարեան բառարանագրութիւնը, Երեւան, 2007։
Զ.
447ա-53բ Բառ Գալիանոսի բժշկի – [Ա]թխար՝ վաղամեռուկ... Քորտոր՝ սպերման, Քամիղոն՝
կանկար։
Է.
454ա-7ա Թարգմանութիւն դեղոց, զոր ընտ[ր]եալ են իմաստունքն եւ կարգեալ յայլ
լեզուաց ի մերս – [Ա]բլուկ՝ ցըթնի պտուղ... Ֆրասիոն՝ մեղրածծուկ։
Ը.
457բ-65բ Հանդէս բանաստեղ[ծ]աց, փաղանունաբար ստորոգիլ սակս նորավարժիցն. բառ է
գեղչուկ – Աստուածազան՝ աստուածասքանչ, աստուածազգեաց, աստուածավայելուչ եւ
քրիստոսափառ... Փոփոխել՝ յեղուլ, յեղեղել... վհանդել, երերել, խարխալել։
Թ.
465բ-6ա Թարգմանութիւն պարսից բառից, որ ի Վարդանանց պատմութեանց գրոց միջին է –
Զրադաշտական՝ բուն բան կամ զկարեւոր ուխտ... Զառաջին ճառն երիս բառ պարթեւն ոչ
գիտաց, ասելով, թէ չէ պարսից, եւ այլն այս է։
Հ.
Ամալեան, Հայ միջնադարեան բառարանագրութիւնը, Երեւան, 2007 (ձեռագիրն այստեղ
օգտագործուած է)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Գրչի
279բ Օգնեա՛, Հոգիտ Սուրբ, Գրիգոր դպրի, զի կարողութեամբ քո աւարտի։
466ա Եւ
Քրիստոսի յուսոյն փա՛ռք յաւիտեանս. ամէն, որ ետ կարողութեան փցուն եւ տատանեալ
Գրիգոր դպրիս հասանել ի յաւարտ փոքր տառիս։ Զծրօղ համայն տառիս՝ / զԳրիգոր
բազմամեղիկս, / ի թուին հայոց հայկըզունի / հազար հարիւր ԺԵ. (1666) թուի։ / Արդ,
հանդիպողք այսմ տառիս / եւ շահաւէտ բուրաստանիս, / ինձ յիշեցէ՛ք զեղկելիս, /
զթարմատարս եւ զգերիս։
2.
Ստացողի 466բ (բոլորգիր) Միասնական Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգւոյն
Սրբոյ, յամենայն արարածոց, յիմանալեաց եւ ի զգալեաց, ի հրեշտակաց եւ ի մարդկանէ եւ
յամենայն տարրեղինաց. ամէն։ Եւ այժմ ստացօղ եղեւ հոգիազարդ կտակարանիս հեզահոգի եւ
սրբամիտ տէր Միքայելն. ստացօղ եղեւ սորին ի թուին հայոց ՌՃԺԴ. (1665), ի
հայրապետութեան տեառն Յակոբայ սրբայզան կաթողիկոսի, ի թագաւորութեանն Պարսից շահ
Ապասին։ Եւ դարձեալ ես՝ տէր Միքայելս, ստացա զԲառգիրքս, գրել տուի յիշատակ ինձ եւ
ամենայն մերձաւորաց. ամէն։ Իսկ առաջնորդ եւ միաբանք Սուրբ Նախավկաիս՝ Միքայել
վարդապետ, առաջնորդ Ոհան վարդապետն, Մարտիրոս վարդապետն, Դանիէլ վարդապետն, տէր
Եսային, տէր Սամուէլն, տէր Թորոսն, տէր Պետրոսն, տէր Մովսէսն, տէր Միքայէլ՝ ստացօղ
սորին, Գ. սարկաւագ՝ Մարտիրոս, Աւետիս, Գրիգոր։ Մանաւանդ ես՝ տէր Միքայէլս, գրել
տուի՝ յիշատակ ինձ եւ ամենայն արեան /// (շար.)։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
316բ՝ «Զգոնութիւն ընթելութիւն զգոնեցուցանեմք ընթելեցուցանեմք»։
3469
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
2 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
113։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ սպիտակ
չգրուած թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ դեղնաւուն թուղթ (Ի. դ.)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, կեղտոտուած, մէջքը ճաքճքած. փեղկերի եզրերի կաշին
մաշուած՝ երեւում է միջուկ-տախտակը. փեղկերի վրայի երբեմնի խաչերն ընկած՝ կան
անցքերը. աստառը մաշուած, աղտոտուած։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
1ա՝ անընթեռնելի «/// 1189» (1740), 22բ սեւ թանաքով ութանկիւն` «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ
ՏԻՐԱՑՈՒ ԹԱԹՈՍ», 99բ, 107ա սեւ թանաքով բոլորակ` առիւծի եւ թագի պատկերով։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին, տպագիր՝ «Ի գրեանց գրատան անապատին Սեւան[այ] Հմր 1»,
ձեռագրով գրուած՝ «Ադամգիրք ոտանաւորք», 1ա՝«Սեւան, 1/3469»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 395, Հմր 1/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ`
1բ՝ «ա-է», 3ա՝ «բաբաաթի ջրուն, բաբաթն, բ շբաաթ», 3բ՝ «աբ», Բ. կազմաստառ՝ «Այս է
գոուղղղի, մուլքկ, այս է գոուղղղի մուլքն, Առաքել, Պօղոս, Յ»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԷՋՄԻԱԾԻՆ
ՌՃԿԴ. – 1715
ԳՐԻՉ՝
Կիրակոս Թալնցի։
ԹԵՐԹ՝ 99
(թ 1-99). չգրուած՝ 1ա-3բ, 63բ, 99աբ։ ՊՐԱԿ՝ 3+ԺԱ-ԻԴ×12 (ԺԴ-ԺԸ՝ չիք, ԺԳ 1, ԻԱ
11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական զարդանախշ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
15,2×10,1։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով եւ սեւով սահմանագծուած (13×7,5)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 30ա)։ ՏՈՂ՝ 20-21։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թ. 1-3՝ նորոգուած սպիտակ կիսաթափանցիկ թղթով (Ի. դ.), թերթերին տեղ-տեղ
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. ընդմէջ թ. 28-9ի շուրջ 71,
62-3ի 1 թերթ կտրած. թ. 29՝ հիմքից մասամբ անջատ. թ. 38՝ ստ. անկիւնը պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
4ա-28բ [Ադամգիրք Առաքելի Սիւնեցւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 83, 2ա-138ա։ 1/չիք։ 2/4ա-17բ։ ա-բ/չիք։ գ/4ա (սկ. թափ. «/// Ձեզ թշնամի կա
օձն ու չարըն...»)։ դ/4ա-5բ (5ա գրչից՝ «Քան զԱդամայ յանցանքն ես յոյժ մեղայ,
Տէ՛ր, մեղա՜յ ասեմ բիւր Ռ. (1000), թո՛ղ ինձ, Տէր, Տէր. ես գրեցի»)։ ե/5բ-13բ։
զ/13բ-4բ։ է/14բ-6ա։ ը/16ա-7բ։ 3/18բ-28բ։ Ցանկ/18բ-9ա։ ա/19ա-21ա։ բ/21աբ։
գ/21բ-3բ։ դ/23բ-5ա։ ե/25ա-6ա։ զ/26ա-8ա։ է/28աբ («...Կամքս իմ ի չարըն ներկեցաւ,
եւ չարն ի յիս///» շար.)։ ը-ժ, յիշ./չիք։
Բ.
29ա-46բ [Առաքելի Սիւնեցւոյ. ձեռ. 83, 184ա-229ա] Վասն յատկացուցանելոյ զդասս առ
հասարակ ամենայն սրբոց, որ են յԲԺ.ն (12) գլուխս բաժանեալ, յորոց զանազան շնորհք
յայտնեցան մարդկան։ Այսպէս եւ դիմակք սոցին՝ մասու[ն]ք չարին, զոր սերմանեաց
սատանայ զորոմն յագարակին բնութեանս մասունս չարեաց՝ ՅՀ. (370), որ է՝ Լ.ԲԺ.-ն
(30×12=360), եւ ՅՀԷ. (377) մասն, եւ է սայ՝ Է.Ծ. (7×50=350) ի խորհուրդ
զանազանեալ. Տունս ՄԽ. (240) – Երկոտասան դասք են սըրբոց / առաքինեաց եւ
ընտրելոց... որ ազատէ զազգս մարդկան / յայսքան չարեացըս զանազան։
Գ.
46բ-89բ [Բանք խրատական եւ յոյժ հարկաւորք, որք քակտեն զխորհուրդ մարմնական եւ տան
ուրանալ զսնոտի խաբէութիւն աշխարհիս, եւ այլ իմն շինեն զխորհուրդ մարդկան]
Տե՛ս
ձեռ. 83, 229բ-71բ։ Նախերգան/չիք։ Ցանկ/չիք։ ա/46բ-9ա։ բ/49ա-50ա։ գ/50աբ։
դ/50բ-3ա։ ե/53ա-4ա։ զ/54ա-6ա։ է/56ա-8բ։ ը/58բ-60ա։ թ/60ա-5բ (62բ գրչից՝ «Թուղթ
էր պակաս, վասն որոյ թողի եւ ոչ գրեցի»)։ ժ/65բ-7ա։ ժա/67ա-8բ։ ժբ/68բ-9ա։
ժգ/69ա72ա։ ժդ/72ա-4բ։ ժե/74բ-7բ։ ժզ/77բ-81բ։ ժէ/82ա-3բ։ ժը/83բ-5բ։ ժթ/85բ-6բ։
ի/86բ-9բ։
– 46բ
Արդ, աղաչեմ զձեզ միաբան, / որք ընթեռնուք զայս ի մատեան, / զտէր Առաքեալ հեգք ու
անարժան / յիշեցէ՛ք յաղօթըս ձեր զանազան։
Տե՛ս
Առաքել Սիւնեցի, Դրախտագիրք, Վենետիկ, 1956։
Դ.
91ա-8բ [Տոմարականք]
ա.
91ա-5ա Եւ դարձեալ զայս եւս յուշ առնեմ սիրելեացդ, քանզի ոմանք յեղբարց խնդրեցին ի
մէնջ. եթէ գոյ հնար եւ կարող ես զՊարզատօմարն կարճ ի կարճոյ ոտք հանել, որ աշխարհի
քահանայք եւ անգէտ մատաղ մանկունք ուսանին եւ բերան առեալ երգելով ե՛ւ դիւրինս
ուսանել, ե՛ւ դեռաբոյսից ուսուցանել. Աստուծով յանձն առի եւ արարի եւ աւարտեցի Լ.
տնով, որպէս եւ տեսանէք. բաւ է – Յունվարի մէկն Կաղանդ է, / վեցն՝ Յայտնութիւն եւ
Ջրաւրհնէ... Այս է աւարտն Պարզատօմարիս, զոր |95ա| ըսկիզբն եղեւ ՌՃԾԱ. (1702)
թուին։
բ. 95աբ
Ի խնդրոյ եղբարց ոմանց, նոյնպէս եւ զՇ.եակն (532) Ի. (20) տընով ոտք արարաք վասն
դեռաբոյս մանկանց, որ եւ բերան առեալ միշտ բարբառին եւ դիւրաւ ուսանին եւ զայլս ուսուցանէն
– Դարձեալ ծանէք, սիրելի՛ք, սուրբ հարքն մեր պարզել զտօմարն այբուբենի ի վերայ ԼԶ.
(36) գրով... Այսքանս Պարզատօմարի մեկնութիւնն բաւ է իմաստից։
գ.
95բ-6ա Իսկ վասն ԵՃ.եկին (532), որ քսան տնով զայն եւ տաղաչափեալ, որ թէ մանկունք
բերան առեալ երգեն, այլ ոչ կարօտին օրինակի – Մեծ տօմարն ըսկիզբն Յունվարոյ է...
որ ի վեր է, քան զամենայն գիտութիւն արտաքնոց։
դ. 96ա
Իսկ զայսքան մեկնութիւնս իմաստից բաւե[ս]ցի, եւ զկատարեալ մեկնութիւնն սորայ
արարեալ եմ յայլում տեղոջ՝ յերկար, թէ ով է պատջառ այս Շ.եկիս (532) եւ կամ որպէս
գտին, ըսկիզբն եղեւ Էաս եւ ժողովեալ աշխարհիս զիմաստունս Լ. (30) թվով –Նախ,
զընթացս լուսնին գտին... այսքանս բաւ է իմաստից։
ե.
96բ-8բ Այսուհետեւ կամիմ ասել զԵՃ.եկին (532) նախ զսահմանողն գովել եւ ապայ Ի.
(20) տնով տաղաչափել եւ դիւրինս գտանել («Կիրակոս վարդապետէ է ասացեալքս») – Կամիմ
ասել բան գովեստի, / Էասայ մեծ հեռետորի... տանց եւ տառից անուն ծրողի, / զի
ընթերցօղք վերահասու լինիցի։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
63ա
[Մասն քարոզի ինչ] – (սկ.) ///աղաղակեսցուք առ Տէր յամենայն նեղութիւնս, ո՛վ
սիրելիք... գուցէ ձանձրութիւն ունկնդրացդ եղիցի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
17բ Բանք
Բ. հատորացս աւարտեցաւ, եւ կամիմ յիշատակարան գրել.
Փա՛ռք եւ
պատիւ յամենայնի,
Հօր եւ
Որդւոյ իւր ճշմարտի
եւ Սուրբ
Հոգոյն շնորհաբաշի,
առատաձիր
պարգեւողի։
Երրեակ
գոլով անբաժ եւ մի,
միշտ
գոհութիւն նմա լիցի,
այժմ,
յաւիտեանս եւ յապառնի։
Շրջապատումն
Կռօնոսի,
Ի.երորդ
(20) յոբելինի,
Լ.երորդ
(30) ղիպիաթի,
երկեակ
հնկեակ ամ նահանջի (1711)*
Յունիս
ամիս աւարտեցի,
Երկեակ
տասնեակ մու հընկեկի (25),
ի գահ
Իջման Սուրբ Միածնի։
Յաւարտումն
այս մեծ սոփերի,
ձեռամբ
անմիտ եւ տըկարի,
եւ
զառածեալ մեղօք ի լի։
Անուամբ
կոչիմ ես Թալնցի,
յԱրարտեանըն
գաւառի,
սնեալ,
վարժեալ Էջմիածնի։
Նա, որ
գթածն յամենայնի,
եւ
շնորհէ ում եւ կամի,
նա ետ
ինձ կար, որ ծրեցի,
հասանելով
ի ծայր բանի։
Զի
զօրութիւն ես չունէի
Նշանախէց
մի դրոշմէի,
|18ա|
Փա՛ռք յարակայ նմա լիցի,
այժմ եւ
յաւէտ եւ ապառնի։
Դարձեալ
եղէ որպէս մոլի,
սէր
սոփերիս այսմ գրքի,
որ հին
եւ նոր Ադամ կոչի,
Եւայ
նման կուսին լինի։
Ի
յումեմնէ բանասիրէ,
է
արարեալ Սիւնեաց վիհէ
Տէր
Առաքեալ, Գրիգորի
քեռորդի
է Տաթեւացի։
Ծերութիւնս,
որ զիս ունի,
Ձ. (80)
ամն հասեալ էի,
Բ.
գոզլուկ զաչս եդի,
դողդոջալով
զայս գրէի։
Լինի թէ
մէկ ողորմեսցի,
ինձ
ասողաց ձեռն ընկնի,
ըզծերութիւնս
ի բաց եդի,
յուսով
յԱստուած ես դիմեցի։
Լալով,
ողբով զայս գրէի,
վա՛յ եւ
եղուկ ինձ կարդայի,
ոչ թէ
զԱդամ անգոսնէի։
Բայց
մեղքն որքան ես չափէի,
զիմն եւ
նորայն կշռէի,
բիւր Ռ.
զիմն աւելի,
քան
զնորայն տեսանէի,
վասն
որոյ եղուկ ինձ ասէի։
Զբան
Պօղոսին ի միտ ածի,
պետ եւ
գլուխ մեղաւորի,
զիս
կոչելով դառն լայի,
եւ ես
ինքնին վկայեցի։
Կամել
կարելն Քըրիստոսի,
յուսահատիլն
ի բաց եդի։
Առաջին
հատորն այս ամէն մէկ տուն Ռ. ու Յ. ու Ձ. (1380) տուն Աստուծով գրեցաք, իսկ
երկրորդ հատորն ԳՃՁ. (380) այլ իմն ոճով, նորն Ադամայ եւ Յովասափի, գունովն
երգեցէ՛ք եւ զմեզ յիշեցէ՛ք, որ եւ Աստուած զձեզ յիշէ իւր արքայութեան. ամէն։
* Ծնթ.
Թուականն այսպէս ենք հասկանում. քսան յոբելեան՝ 20×50=1000. երեսուն ոլիմպիադ՝
30×4=120, երկեակ հնգեակ՝ 2×5=10. այսինքն՝ 1000+120+2×5×4=40=1160+551=1711։
89բ
Աստանօր եղեւ աւարտ։ Փա՛ռք տվողին կարողութիւն տկարիս եւ փըծուն գրչի՝ Թալնցի
պիտականուն Կիրակոս վարդապետի, որ վերջն գրիս հասի։
90ա
Փա՛ռք եւ գոհութիւն եռանձնեա տէրութեանն եւ միասնական Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ
Որդոյ եւ Սուրբ Հո[գո]յն. ամէն։ Դարձեալ գոհանամ զքէն, Քրիստո՛ս Աստուած, որ ետուր
ինձ կարողութիւն տըկարիս եւ անզօր, փըծուն գրչիս՝ Թալնցի Կիրակոս վարդապետիս, որ
հասուցեր աւարտ գրքիս, որ կոչի Ադամգիրք, հազարերորրդի երրեակ յոբելի, եռ նահանջի,
երկեակ ամի (1000+150+12+2+551=1715), ի գահ Իջման Սուրբ Միածնի, ի վեցն Հոկտեմի
(այսպէս), որ նահատակեալ օր էր սուրբ Գայիանեա՝ դայեկին սրբոյն Հռիփսիմեա եւ
դաստիարակին։ Եւ դարձեալ վերստին փա՛ռք եւ գոհութիւն Քրիստոսի, որ ոչինչ ունէի
կարողութիւն եւ զօրութիւն մէկ տօղ գիր գրելոյ, քանզի հասեալ էի ամն ուտսուն, որ
մէկ գօզուկով չկարացի գրել, Բ. գօզլուկ եդի աչացս, իբրեւ զստուեր երեւիւր աչացս։
Այսպէս վայ տալով անձինս եւ գրէի լալով եւ չափ եդեալ կըշռէի զմեղս զիմն ու
զԱդամայն, |90բ| եւ տեսի որ զիմ մեղքն քան զՄասիս, իսկ նորայն՝ որպէս զհատ
մանանխոյ։ Ոմն ի սրբոց այսպէս ասէր վասն դառն պտղին. Ր. (5000) ամ ի դըժոխս կացին,
Ջ. (900) ամ յաշխարհս լացին։ Իսկ թէ ինձ զինչ լինիցին, ոչ գիտեմ զինչ արարից, զեղջ
իսկի չկայ սրտիս կամ արտասուս այս կուր աչիցս, միշտ զմարմին սիրեմ գերիս եւ գիրկ
ածեմ ես աշխարհիս, սատանայի եղէ գերիս, նորա կամքն միշտ կատարեմ, աշխարհս ամէն
ժողովէին, զիմ գլուխս լալու էին, չէր բաւական որ լինէին։ Գիտեմ, զի ասելոց էք՝
Աստուած ողորմած է, մի՛ խռովիր եւ մի՛ յուսահատիր, յուսա՛ յԱստուած, խոստովանեա՛
նմա, նա հոգա՛յ վասն քո։ Գիտեմ եւ ես, թէ իմ աշխատանքն այս ծերութեանս բարի մարդոյ
ձեռք անկանի, Աստուծով ինձ ողորմի կասէ, Աստուած իւրն ողորմի, իսկ թէ գրիս տընազ
առնէ եւ ծերութեանս քամահէ, թէ վասն էր գրեցեր, սխալ եւ գէշ գիր է, վասն որոյն քամահէ
եւ հայհոյէ։ Աղաչեմ, աղաչեմ, թո՛ղ սրբագրէ, Աստուած զինքն մեղաց սրբէ եւ ի միասին
զմեզ Տէրն Քրիստոս վարձատրեսցէ, որ սակաւ խնդրէ |91ա| ի մէնջ եւ ինքն բազումս
շնորհէ, քանզի առատ է։ Միայն զմեր կամելն խնդրէ, եւ ինքն ըստ իւր չափոյն շնորհէ։
Դարձեալ կրկին եւ երեքկին խնդրեմ թողութիւն, զի չունէի ակն, թէ կենդանի տեսնում
զաւարտումն գրոյս, կարծէի, թէ շուտով կու մեռանիմ, վասն որոյն փութայի
շաղբաղբելով, որպէս թէ մուսաւատէ կանեմ, յետոյ լինի, թէ այլոց գրել տամ։ Վասն
որոյն աղճատելով գրեցի, թողութիւն շնորհէ՛ք, ընթերցօղք, ինձ՝ զառածեալ ծերունի
Թալնցի Կիրակոս վարդապետի։
98բ
Այսքան էր մեր կարն. գրին եւ խոշորութեան անմեղադիր լերո՛ւք, քանզի կար մեր այսքան
էր։ Եւ զի Ձ. (80) ամաց էի, մէկ գօզլուկով չկարէի գրել, վասն որոյն Բ. գօզլուկ
աչիցս եդեալ գրէի. վասն որոյն աղաչեմ, աղերսեմ ներել սղալանացն։ Եւ ով ոք որ
ընթե[ր]ցի, չմեղադրէ, այլեւ սրբագրէ, որ Տէրն Քրիստոս զձեզ եւ զմեզ ի մեղաց սրբէ.
ամէն։ Հայր մեր, որ յերկինս ես, սուրբ եղիցի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
62բ (ԺԸ.
դ., նոտրգիր) Մի ուլութեամբ ասիլ ի քեզ, / թէ վաղն ապաշխարեմ ես, / զի ոչ գիտես
զինչ ծնանի, / վաղիւն ի քեզ։ / Այսօր արա՛ քեզ ճար բարի, / ճար անելոց տեղն ես, /
թէ չէ որ յերբ վաղն մեռար, / Անդ անճարակ ես։ / Նայեա՛, շուշան տեղն է պատրաստ, /
Անբեկ զնա տե՛ս, / Դու մարդ գոլով եւ բանական, / Քան զնա տկար ես։ / Թէ շանր թւեալ
մեղք ունիս, / Զնա խոսովանես, / Թէ չէ ահեղ հրապարակին, / կու խայտառակիս։ /
Թեթեւն եւս յետն ասա՛ / Եւ ապաշխարես, / Պատժոյն զերծանես, / Գծողս յիշեսցես։
Ծնթ.
Թւում է՝ շարադրանքը մօտաւոր վերարտադրութիւնն է բնագրի որոշ հատուածների (հմմտ.
տպ. Առաքել Սիւնեցի, Դրախտագիրք, Վենետիկ, 1956, էջ 16-120)։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ՌՃԿ. –
1711
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր։
ԹԵՐԹ՝ 14
(թ. 100-13)։ ՊՐԱԿ՝ 1×14։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,1×10։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (12×98,5). ստ. լս.՝ յիշագրեր։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 103ա)։
ՏՈՂ՝ 22։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր (ուրուագծային)՝ 106ա։ Գոյն՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերի մաշուած հատուածները նորոգուած սպիտակ եւ դեղին կիսաթափանցիկ
թղթերով (Ի. դ.). հին նորոգման ժամանակ թերթերը եզրահատուած (բնագիրը կտրած).
տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր, թ. 107՝ հիմքից մասամբ
անջատ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
100ա-4բ [Ողբք Երեմիայ մարգարէի] – (սկ.) /// Եմուտ զհետ իմ հալացեաց եւ էհաս եւ
լքոյց զիս ապականութիւն... 102բ Գլուխ Դ. Ալէփ – Զիա՞րդ շլացաւ ոսկին,
այլագունեցաւ արծաթն սպիտակ... զամենայն ամպարշտութեանս քո։
2. 104բ-5բ
Աղօթք սրբոյն Երեմիայի մարգարէին –Յիշեա՛յ, Տէր, որ ինչ անցք անցին ընդ մեզ...
մինչեւ իսպառ յայժմ եւ միշտ եւ աւիտեանս աւիտենից. ամէն։
3.
106ա-9բ Յայս է պատմութիւնն եւ պատճառ մարդեղութիւնն Քրիստոսի Աստուծոյ – Յորժամ
ստեղծ զերկինս եւ զերկիր եւ արար նախ զզօրս հրեշտակաց... այսպէս ուրախ կացին
մինչեւ յերեկունն։
4.
109բ-10բ Այս է պատմութիւն բանիս, որ յայտնէ մեզ զեղեալն ընդէր – Թօթափեցեր ու
յերկնից զդասս հրեշտակաց Սադայէլի... ի հրոյն տանջանաց. ամէն եղիցի, եղիցի։
5.
110բ-3ա Դարձեալ մեկնեմք զմեկնութիւն պտղոյն Ադամայ – Զի ոչ թէ պտուղն չար էր, որ
կերաւ Ադամ... ձեր եւ մեր ննջեցելոցն ողորմի. ամէն։
6. 113աբ
Պատմութիւն ելանելոյն Ադամայ ի դ[րա]խտէն –Իսկ երբ անկաւ Ադամ ի դրախտէ[ն]... քեզ
ծառայ լինիմք մեք ամենայն ծնունդ /// (վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
105բ
Թվին ՌՃԿ. (1711) Յուլիսի ամսոյ ԻԷ. ես՝ Գրիգորըս, գրեցի, որ է որդի Ըռըստակէսի։
3470
ԱՂՕԹԱԳԻՐՔ
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Վարդան դպիր։
ԹԵՐԹ՝
196. չգրուած՝ 161բ։ ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-Ժ×12 (Ժ 16)+Ա-Է×12 (Դ՝ չիք, Է 10)+1։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,8×10,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, սեւով սահմանագծուած
(10,5×6,5). վր. տողերի վր. ելուստները գրչախաղերով՝ 8ա, 18ա եւ այլուր։ ԳԻՐ՝
մէջընդմէջ բոլորգիր եւ նոտրգիր (նմուշ՝ 35ա, 51ա)։ ՏՈՂ՝ 17։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ սպիտակ չգրուած թուղթ. լուսանցակողերը՝
կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ (Ի. դ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. երկիցս նորոգուած (ԺԹ. դ., Ի. դ. 70ականներ), թ. 174 եւ այլուր՝ մաշուած
հատուածները լրացուած սպիտակ թղթով (ԺԹ. դ.). պհպ-ները՝ Ի. դ. նորոգման ժամանակի.
թ. 125ի մաշուած եզրը նորոգուած դեղնաւուն կիսաթափանցիկ թղթով. կազմը տեղ-տեղ
մաշուած, գոյնը մգացած, Բ. փեղկին թանաքի հետք. լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ,
աղտոտուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ.
14-5 եւ այլուր՝ գործարանային թերութիւն։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
2ա-195ա
[Աղօթագիրք]
1.
1բ-125բ (Խորագիրս՝ 125բ) Կշտամբանք յանդիմանութեան սակաւ անձին ողորմելոյս Վարդան
վարդապետի՝ աղերս վասն իմ եւ վասն ամենայն մեղաւորաց, ի խորոց սրտէ աղերս մաղթանաց
առ Յիսուս Քրիստոս Միածին Որդին, երթեալ յԵրուսաղէմ յամենայն տեղիս, ուր կատարեաց
զմարդեղութիւն իւր տնաւրինաբար, զոր գրեցին տեսանողքն վասն նորա եւ ընթեռնուլ
անդրէն որիշ որիշ եւ հայցել թողութիւն ի նմանէ
Տե՛ս
ձեռ. 84, 2ա-67ա։ Ցանկ/124ա-5ա։ ա/ 2ա-7բ (բաժանուած 2 մաղթանքների)։ բ/7բ-12բ։
գ/12բ-6բ։ դ/16բ-22ա։ ե/22ա-7բ։ զ/27բ-33բ։ է/33բ-9բ։ ը/39բ-48բ։ թ/48բ-53ա։
ժ/53բ-7բ։ ժա/57բ-61բ։ ժբ/61բ-7ա։ ժգ/67ա-72բ (սկ. տարբեր՝ «Տէր իմ Յիսո՛ւս
Քրիստոս, որ եղեր...»)։ ժդ/73ա-9բ (սկ. տարբեր՝ «Ի բարձրելոյն ծնունդ...»)։
ժե/79բ-88ա (սկ. տարբեր՝ «Տէր Աստուա՛ծ հայրական...»)։ ժզ/88ա-100բ։ ժէ/100բ-7բ։
ժը/107բ-12բ։ ժթ/112բ-6ա։ ի/116ա-23բ։
2.
126ա-7ա Մեսրովբ վարդապետի ասացեալ Աղօթք եւ աղաչանք առ ամենասուրբ կոյսն Մարիամ –
Մարիամ Աստուածածին մայր լուսոյ... եւ արժանի լինիլ փառաւորեալ զամենասուրբ
զԵրրորդութիւն... ամէն։
3.
127ա-9բ Վարդան վարդապետի ասացեալ առ սուրբ Աստուածածինն – Մարիա՛մ Աստուածածին,
Կո՛յս հրաշալի եւ մա՛յր Փրկչին... եւ որ զամէնըն կցորդի. ամէն եղիցի, եղիցի։
4.
130ա-2ա Աղօթք պատարագի դիմաց. աղօթք ոգեշահք, զի որք զղջացեալք, սրտիւ
խոստովանութեամբ եւ արտասուօք ասասցեն ի մի անգամն Ճ.աւոր (100) առցէ մեղաց
թողութիւն, սակայն ասի աղօթս առաւել ի ժամ սրբոյ պատարագին, ի տեսութիւն մարմնոյ
եւ արեանն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, եւ գիտեա՛ ստուգիւ, զի ընդդէմ ամենայն
հակառակաց խաղաղութիւն եւ յաղթութիւն կալցես ի Տեառնէ – Սուրբ, սուրբ Հա՛յր
ամենակարող եւ յաւիտենական Աստուած... որ է միութեամբ Հոգւոյն Սրբոյ, Աստուած իմ
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
5. 132աբ
Մաղթանք առ սուրբ մարմին Քրիստոսի, յորժամ քահանայն բարձրացուցանէ ակներեւ
ժողովրդեան, պարտ է զայս ասել առ սուրբ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի – Զերեւելդ ինձ ի
փրկութիւն խոստովանիմ... եւ Հոգւոյդ քո փառակցի յայժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս
յաւիտենից. ամէն։
6.
132բ-4ա Նորին աղօթք առ Տէր Յիսուսի Քրիստոսի – Ի քեզ յուսամ Քրիստոս Յիսուս,
յո՛յս իմ... զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգիդ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն։
7.
134ա-5բ Նորին աղօթք առ Տէր Աստուած – Աստուա՛ծ, Աստուա՛ծ իմ, Աստուա՛ծ, որ քննես
զսիրտս... փառաւորեցից զամենազօր տէրութիւնդ յաւիտեանս. ամէն։
8.
135բ-8բ Նորին աղօթք Մխիթարայ ի դէմ պատարագի – Ամենակալ, ամենախնամ Աստուա՛ծ
յամենայնի օրհնեալ, որ յամենայնի ես... եւ միում աստուածութեանդ յաւիտեանս
յաւիտենից. ամէն։
137բ ստ.
լս. գրչից՝ «Թողութիւն արարէ՛ք, եղբա՛րք, խալտայ՝ Զայի տեղ Այբ գրեցի. վա՛յ ինձ»։
9.
138բ-9բ Նորին աղօթք առ սուրբ պատարագի – Երեքանձնեան տէրութիւն, միով բնութեամբ
եւ էութեամբ անքննին եւ անճառ Աստուա՛ծ... ի փառս քո եւ քեզ փա՛ռք յաւիտեանս.
ամէն։
10.
139բ-41բ Մեսրոբա վարդապետի ասացեա Յաղագս զղջման եւ արտասուաց – Ո՛վ, որ անեղդ ես
եւ անստեղծ եւ արարիչ ամենայն արարածոց... սիրողաց անուան քո եւ քեզ փառք
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
11.
141բ-3ա Աղօթք եւ օրհնութիւնք ամենայն աշխարհի – Աւրհնեալ Հա՛յր, Սուրբ Աստուա՛ծ
ճշմարիտ, սրբեա՛ զմեզ յամենայն սղալանաց... եւ օրհնեսցէ զամենեսեան. ամէն։
12.
143ա-5ա Աղօթք գեղեցիկ եւ խնդրուած, ուղիղ սրտիւ յամենայն ժամ խնդրէ յԱստուծոյ եւ
կատարէ – Տէ՛ր Աստուած, մարդասիրի Հօր Որդի՛, դու ես պահապան... եւ
կատարեա՛զխնդրուածս իմ. ամէն։
13.
145ա-50բ Նորին աղօթք Եփրեմի՝ ասացեալ ընդդէմ սուրբ պատարագին – Տէր Աստուա՛ծ մեր
Յիսուս Քրիստոս երկնի եւ երկրի... զամենասուրբ զԵրրորդութիւնդ այժմ եւ միշտ եւ
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
14.
150բ-1բ Աղօթք առ պահապան հրեշտակն – Ի խորոց սրտի իմո հեզութեամբ մտաց աղաչեմ...
հրճուիլ յանզրաւականում խնդութեան. ամէն։
15.
151բ-5ա Աղօթք սրբոյն Փոկասու հայրապետին – Յիսուս Քրիստո՛ս, Որդի՛Աստուծոյ, որ
սուրբ է անունդ... եւ գոհանալով փառաւորեսցուք։
16.
155ա-6ա Աղօթք առ սուրբ մարմինն Տեառն – Երկիր պագանեմ քեզ, Քրիստո՛ս՝ փրկութիւն
աշխարհի... եւ ի թողութիւն մեղաց իմոց։
17.
156ա-7բ [Յովհաննու Գառնեցւոյ]
ա. 156աբ
Նորին Յոհաննէս Գառնեցոյ աղօթք առ Տէր – Ռահ լուսոյ եւ ճշմարիտ ճանապարհ կենացն
յաւիտենից... եւ ընդ Հոգւոյդ Սրբոյ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Տե՛ս
Յովհաննէս Գառնեցի, Աղօթամատոյց, աշխ. Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Էջմիածին, 2007, էջ
48-51։
բ.
156բ-7բ Նորին աղօթք առ Տէր Աստուած – Նայեա՛ քաղցրութեամբ առ դառնացուցիչս, Տէ՛ր
իմ... փառաւորեցից զամենազօր տէրութիւնդ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
18.
157բ-61ա Աղօթք առ սուրբ պատարագն – Հոգի՛իմաստութեան եւ հանճարոյ... փառաւորեմք
զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգիդ յայժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
158բ-9ա
ստ. լս., գրչից՝ «Վա՛յ ինձ, պարտակ[ան]իս բիւր քանքարոյ, փող մի չունիմ
հատուցանելոյ»։
19.
162աբ Աղօթք կամ մտածութիւնք զանազանք յաղագս չարչարանաց Տեառն։ Աղօթք յաղագս
իւրաքանչիւրոց մասանց չարչարանացն – Աստուած, որ վասն փրկութեան աշխարհի կամեցար
ծնանիլ... եւ թագաւորես յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
20.
162բ-3ա Աղօթք – Տէր Յիսուս Քրիստո՛ս, ներ որոյ հրամանում բովանդակք են... ի ձեռն
ամենեցուն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
21.
163աբ Առ վերստին Քրիստոսի աղօթք – Աղաչեմ զքեզ, Տէր Յիսո՛ւս, ի ձեռն այնոցիկ...
որ կեաս եւ թագաւորես յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
22.
163բ-4բ Մտածութիւնք գորովականք յաղագս չարչարանացն Քրիստոսի – Ո՛վ Տէր Յիսուս
Քրիստո՛ս, երկիրպագանեմ քեզ ի խաչին... Հայր մեր, որ՛՛ Ողջոյն, Մարիա՛մ։
23.
164բ-5բ Յաղագս եօթանց բանիցն, զորս Քրիստոս ի խաչին կախեալ ասաց. աղօթք – Տէր
Յիսուս Քրիստո՛ս, Որդի Աստուծոյ կենդանոյ... ի ձեռն անվախճանից յաւիտեանս
յաւիտենից. ամէն։
24.
165բ-7ա Ողջունատուութիւնք առ ամենեսեան անդամս Քրիստոսի, եւ զինքն իսկ առ նմին
յանձնարարութիւն – Ողջ [լ]ե՛՛ր սարսափելի հանուրց զօրութեանց գլուխ Տեառն Յիսուսի
Քրիստոսի... եւ աներեւութից այժմ եւ առ յապայն. ամէն։
25.
167ա-8ա Աղօթք առ երանուհի կոյսն Մարիամ – Աղաչեմ զքեզ, տիրուհի, սրբուհի՛
Մարիամ... մայր Աստուծոյ եւ ողորմութեան. ամէն։
26.
168աբ Այլ յանձնարարութիւն առ կոյսն Մարիամ – Ո՛վ տիրուհի իմ, սրբուհի Մարիա՛մ...
քոյոյ եւս Որդւոյ կամօք. ամէն։
27.
168բ-9ա Աղօթք առ կոյսն Մարիամ – Ո՛վ Մարիամ Աստուածածին եւ կոյս շնորհազարդ...
բարեբախտութեամբ հասանիլ. ամէն։
28.
169ա-70բ Պաղատանք, որ եւ մաղթանք երանուհւոյ կուսին Մարիամու – Տէր ողորմեաց,
Քրիստոս ողորմեաց, Տէր ողորմեաց... եւ աղաղակիմ առ քեզ եկեսցէ։
29.
170բ-1ա Աղօթք – Զքոյական շնորհ աղաչեմք, Տէ՛ր, հեղ ի սիրտս մեր... Աստուծոյ
գոհութիւն։
30.
171աբ Աղօթք աստուածայնոյն Գրիգորի հայրապետի, որ առնանի բացատրութեանց եօթնից
սաղմոսացն ապաշխարականաց – Բարի Յիսո՛ւս, Բա՛ն Հաւր եւ ճառագայթ հայրենեաց...
անվախճանից յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
31.
171բ-2բ Աղօթք առ Յիսուս – Ո՛վ բարի Յիսուս, ո՛վ գթածագոյն Յիսուս... վերակոչեն
զանուն քո, որ է Յիսուս. ամէն։
32.
172բ-4բ Մաղատանք առ անունն Յիսուսի – Տէր ողորմեաց, Քրիստոս ողորմեաց, Տէր
ողորմեաց... աղաղակիմ առ քեզ, եկեսցէ։
33.
174բ-6ա Աղօթք երանելւոյն Թովմասու Աքուինացւոյ – Շնորհեա՛ինձ, ողորմա՛ծ
Աստուած... ի ձեռն ամենեցուն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
34.
176ա-7ա Այլ աղօթք երանելոյն Թօմասու Ակուինացւոյ. նախ քան զընթերցումն – Արարի՛չ
անճառելի, որ ի գանձարանաց իմաստութեան քոյ... եւ զելս շարալրացուսցես ի ձեռն
Քրիստոսի, Տեառն մերոյ. ամէն։
35.
177ա-80ա Աղօթք ներփորձութեան – Ո՛վ քաղցրագոյն Տէր Յիսուս Քրիստոս, ճշմարիտ
Աստուած... որ կեաս ի թագաւորես յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
36.
180աբ Սաղմոս ներփորձութեան «Ո՞ բնակեալ է յօգնութիւն». աղօթք – Աստուա՛ծ, որ
տրտմելոց ոչ անտես առնես... հեզաբար լո՛ւր ի ձեռն Տեառն մերոյ։
37.
180բ-2բ Աղօթք նախապատրաստութեան. ի խոստովանութիւն խորհրդական – Հաստի՛չ երկնի եւ
երկրի, թագաւո՛ր թագաւորաց... եւ արժանաւոր երաշխաւորութիւնն, ամենեցուն մեղանաց
իմոց. ամէն։
38.
183ա-4ա Աղօթք նախ քան զխոստովանութիւնն խորհրդական – Ընկա՛լ զխոստովանութիւնս,
գթածագոյն եւ հեզագոյն Տէ՛ր... սրտիւ բացայայտել, որ կեաս եւ թագաւորես։
39. 184ա
Աղօթք զկն[ի] խոստովանութեան – Եղիցի քեզ, Տէ՛ր, աղաչեմ... երկնում, որ կեաս եւ
թագաւորես։
40.
184ա-5բ Աղօթք յառաջ, քան զսուրբ հաղորդութիւնն – Առ սեղան քաղցրագունի խրախութեան
քոյ... հաստատագոյն պաշտպանութիւն. ամէն։
41.
185բ-6բ Այլ իմն աղօթք երանելւոյն Թօմասու Ակուինացւոյ նախ քան զհաղորդութիւնն –
Ամենակարող եւ մշտնջենաւոր Աստուած... մշտնջենաւորաբար շարալնանիլ, որ ընդ քեզ։
42.
186բ-7բ Աղօթք երանելոյն Թաւմասու Ակինուացւոյ զկնի հաղորդութեան – Շնորհս քեզ
մատուցանեմ, Տէ՛ր, սուրբ Հա՛յր ամենակարող... ի ձեռն այնորիկ Քրիստոսի Տեառն
մերոյ։
43.
187բ-8բ Այլ աղօթք սրբոյն Բօնավէնտուրի զկնի հաղորդութեան – Ներամխեա՛համեղագոյն
Տէ՛ր Յիսուս... արմատացեալ միշտք իմ եւ սիրտ իմ. ամէն։
44.
188բ-9ա [Ա]յլ աղօթք զկնի հաղորդութեան – Զանճառելի ողորմածութիւն քո, Տէ՛ր
Յիսուս... ի ձեռն ամենեցուն յաւիտենից յաւիտեանս. ամէն։
45.
189ա-91բ Լիդանիա, որ է պաղատանք առ վերապատուելի խորհուրդն. կցորդ – Ահա երախան
սրբազան նորում... աղաղակիմ առ քեզ եկեսցէ։
46. 191բ
Աղօթք – Աստուած, որ մեզ ենթ խորհրդոյ... ամենեցուն յաւիտենից յաւիտեանս. ամէն։
47.
191բ-2ա Այլ աղօթք – Հոգի՛ Քրիստոսի, սրբեա՛ զիս, մարմին Քրիստոսի, կեցո՛ զիս...
գովիցեմ զքեզ ի յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
48.
192ա-3ա Վերադարձութիւն հանապազորդեան. յորժամ առաւօտու յառնես, կնքեա՛ զքեզ
նշանաւ սրբոյ խաչին եւ ասա՛. Յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյ Սրբոյ, զկնի այնորիկ
ձեռնամածեալ առաջի պատկերին ասա՛ – Ամենօրհնեալ, համագոյ եւ միասնական, անբաժանելի
Սուրբ Երրորդութիւն... եւ աղաղակ իմ առ քեզ եկեսցէ։
49. 193ա
Աղօթք – Տէ՛ր Աստուած ամենակար, որ առ սկիզբն աւուրս այսորիկ... ի ձեռն Քիստոսի
Տեառն մերոյ։
50.
193աբ Աղօթք – Ուղղել եւ սրբագործել եւ հովուել եւ կառավարել... հովուեա՛ եւ
կառավարեա՛. ամէն։
51. 193բ
Օրհնութիւն – Տէ՛ր, զմեզ օրհնեսցէ՛... հանգիցին ի խաղաղութեան. ամէն։
52.
193բ-4ա Ընդ առաւօտս եւ երեկոյս եւ հասարակ աւուրն ողջունատուութեան հրեշտակականի
նշան տուեալ լինի – Հրեշտակ Տեառն աւետարանեաց Մարիամու... գրեալ է նախ։
53. 194ա
Նախ քան զսկսումն աղօթից – Զարարմունս մերայինս աղաչեմք, Տէ՛ր... ի ձեռն Քրիստոսի
Տեառն մերոյ. ամէն։
54. 194ա
Զկնի աղօթից աղօթք – Ընկա՛լ հեզագոյն Աստուա՛ծ խնդրուածօք... ի ձեռն ամենից
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
55. 194բ
Յելանելն ի տանէն ասա՛ – Զճանապարհս քո, Տէ՛ր, ցո՛ւց ինձ... գայթագղեսցին գնացք
իմ։
56. 194բ
Մտանելով յեկեղեցին – Տէ՛ր, բազմաւ ողորմութեամբ քով մտից ի տուն... խոստովան եղէց
անուան քոյ։
57. 194բ
Ի սրսկելն ջրոյն օրհնութեան – Ցօղեա՛ յիս, Տէ՛ր, մշտկաւ... զի ձիւն սպիտակեցայց։
58.
194բ-5ա Առ սուրբ ընծայն հաղորդութեան նուիրեալ աղօթք – Ողջոյն քեզ, ճշմարիտ
մարմի՛ն... ողորմեաց ինձ. ամէն։
59. 195ա
Աղօթք յառաջ քան զպատարագն – Հեզագոյն Հա՛յր ողորմութեանց... ի ձեռն նունոյ Տեառն
մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. ամէն։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1. 1ա
Աղօթք զկնի խոստովանութեան – Գոհանամ զքէն, բազմագո՛ւթ Արարիչ... մեծաւ
յօժարութեամբ եւ սիրով։
2. 1բ
Մաղթանք առ Քրիստոս յամենայն ժամ ասելիք – Պահապան ամենայնի, Քրիստո՛ս Աստուած
իմ... զօրհնութիւնս եւ զգոհութիւնս այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
3. 195բ
[Աղօթք] – Ցոյց զքեզ, մա՛յր ողորմութեան... արքայութեան Որդւոյ Միածնիդ եւ Տեառն
մերոյ. աւրհնէ։
4. 196աբ
Յանձնարարութիւն հոգւոյ ի ձեռս Արարչագործին – Արդէն իսկ առողջ եւ կարօղ գոլով...
որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Ծնթ. Ստ.
լս-ներում գրչի ձեռքով բնագրային լրացումներ։ Նաեւ՝ ստ. լս-ներում հետագայ ձեռքով
բնագրային մեկնութիւններ՝ 184ա՝ «Հաղորդութիւնն կերակրէ զմեզ եւ զօրացուցանէ, նաեւ
է սպեղանի վիրաց մերոց, եւ հնարք ընդդէմ վիրացն մեղաց ներգործականաց», 185բ՝
«Հաղորդութիւնն տայ մեզ զյաւիտենական կեանսն եւ վասն այնր հաղորդութիւն կոչի, զի
կցորդի նա մեզ, եւ մեք՝ նմա, զի է մարմին եւ արիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ
կերակուր հոգեւոր, որ եւ վերջապես տայ մեզ ժառանգել զկեանս յաւիտենական. ամէն»,
187բ՝ «Ճաշակումն տէրունական մարմնոյ եւ արեան նշանակէ զՅիսուսի հաղորդութիւնն եւ
ասի գոհութիւն, զի Տէրն մեր ի յաւիտենական զխորհուրդն զայն գոհացաւ, եւ մեզ պարտ է
միշտ գոհանայ», 188ա՝ «Հոտ եւ անուի, այսինքն հոտաւորութիւն կամ հոտաւէտութիւն»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
161ա
Յորժամ առնես առանձնակի, / զանպիտան գրիչս յիշի, / սուտանուն Վարդան դպրի, / որ
զայս բաներըս գրեցի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
125բ
(1793 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է Աղօթից գիրքս տէր Գրիգորին, ուր որդի տէր Սուքասին
եւ Պետ[ր]ոսին եւ Պողոսին թվին ՌՄԽԲ.ին (1793) ի Դիատին գրեցաւ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «ԱՆԱ/// Հմր 1», Ա. կազմաստառ՝ «Սեւան 3/3470», «ԺԷ.
Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 395, Հմր 3/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
123բ՝ արաբանիշ թուեր։
3471
ԱՂՕԹԱԳԻՐՔ
ԿՏՈՒՑ
ՌՄՀԶ. – 1827
ԳՐԻՉ՝
Յարութիւն Տիֆլիզցի։
ԹԵՐԹ՝
177 (գրչի էջակալում՝ 3-350, որ է՝ 2ա-175բ). չգրուած՝ 1ա, 176ա, 177աբ։ ՊՐԱԿ՝
Ա-ԻԲ×8+1։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ լայնեզր գլխարկ, «M», «C»։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,2×10։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11,5×7). ստ. լս.՝ յիշագրեր։ ԳԻՐ՝
բոլորգիր (նմուշ՝ 92ա)։ ՏՈՂ՝ 17։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի՝ ճնշագծերով. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ սպիտակ չգրուած թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա (սկ.)՝ սպիտակ չգրուած թուղթ,
մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, ճաքճքած, գունափոխուած, ցեցի անցքերով,
կազմաստառները փեղկերից մասամբ անջատ՝ երեւում է միջուկ-տախտակը. լուսանցակողերը
աղտոտուած, տեղ-տեղ մաշուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան
տարատեսակ հետքեր. թ. 172-7՝ ցեցի անցքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
2ա-28ա Աղօթք առ Սուրբ Երրորդութիւնն՝ երանելւոյն Յոհաննու վարդապետի ասացեալ, որ
մականուամբ Սարկաւագ կոչի – Առ քեզ, Տէ՛ր, միեւնոյն ապաւինեալ աղաչեմ...
ա.
6բ-12ա Նորին աղօթք առ Հայր – Հա՛յր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ զամենայն
գոյացուցեր... ի փառաբանութիւն ամենասուրբ Երրորդութեանդ այժմ եւ միշտ եւ՛՛։
բ.
12ա-5ա Նորին աղօթք առ Որդի – Որդի եւ Բան Հօր, Աստուած ճշմարիտ... ուղղակի
փառատրութեամբ եւ խոստովանութեամբ... այժմ եւ միշտ եւ՛՛։
գ.
15ա-9ա Նորին աղօթք առ Հոգին Սուրբ – Անբաւելի եւ բազմազան շնորհաց առատապես...
խոստովանութեամբն ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյ այժմ եւ՛՛։
դ.
19ա-26բ Նորին աղօթք – Հա՛յր մեր, որ յերկինս եւ Հա՛յր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի...
ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր. ամէն։
ե.
27ա-8ա Նորին աղօթք – Զօրութիւն եւ իմաստութիւն Հօր, Յիսուս Քրիստո՛ս, որ
առաքեցար... շրթմամբք ցնծութեան յայժմ եւ միշտ եւ յաւի՛՛։
Տե՛ս
Աղօթամատոյց Յովհաննէս Սարկաւագ վարդապետի, աշխ.՝ Ա. Մադոյեանի, Ս. Էջմիածին,
2007։
2.
28ա-31բ Մաղթանք առ սուրբ Աստուածածին՝ Ոսկիբերանին ասացեալ – Աստուածածի՛ն մա՛յր
լուսոյ եւ ծնօ՛ղ Միածնի Հօր... յամօթ արասցէ, եւ նմա փառք յաւիտեանն. ամէն։
3.
31բ-3բ Նորին Յոհաննու աղօթք – Ռա՛հ լուսոյ եւ ճշմարիտ ճանապարհ կենաց
յաւիտենից... ընդ Սրբոյ Հոգւոյդ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
4.
34ա-5բ Աղօթք սրբոց վարդապետաց – Տէ՛ր իմ եւ Աստուա՛ծ, կենաց կենդանարար...
գովութիւն ընդ Հօր եւ ընդ Սրբոյ Հոգւոյդ յայժմ եւ՛՛։
5.
35բ-44բ Մաղթանք Յոհաննու Գառնեցւոյ ասացեալ – Յաւիտենից Աստուած եւ արարիչ
բոլորից, որ ի սկզբանէ... ի պատիւ ամենասուրբ անուանդ քում... յաւիտենից՛՛։
Տե՛ս
Յովհաննէս Գառնեցի, Աղօթամատոյց, աշխ. Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Էջմիածին 2007, էջ
18։
6.
44բ-52բ Աղօթք Բենեկ վարդապետի – Տէ՛ր Աստուած, ահաւոր եւ սքանչելի, սահմա՛ն սիրոյ
եւ ողորմութեան... փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւ՛՛։
7.
52բ-3բ Յորժամ խաչ տեսանես, անկիր առաջի եւ աղօթեա՛ – Տէր Յիսո՛ւս Քրիստոս, նշանի
խաչի քո երկիր պագանեմ... եւ քեզ փառք յաւիտեանս. ամէն։
8.
53բ-4ա Աղօթք վասն ճանապարհի, [սրբոյն Նարեկայ ասացեալ. ձեռ. 1915, 279ա] –
Առաջնորդ կենաց եւ ճանապարհ ճշմարտութեան... ճշմարտութիւն եւ կեանք մեր... այժմ եւ
միշտ՛՛։
9.
54ա-5ա Աղօթք գիշերի – Աղաչեմ զքեզ, Տէր Աստուա՛ծ ամենակալ, եւ գոհանամ...
փառաւորեցից զամենազօր տէրութիւնդ այժմ՛՛։
10.
55ա-6բ Նորին աղօթք Գառնեցւոյն՝ միջնորդութեամբ երկնային զօրացն – Սուրբք եւ
սիրեցեալք յամենասուրբ Երրորդութենէն, հոգիք հարկաւորք Գաբրիէլ, Միքայէլ...
յամենայն յանցանաց փառաւորեցից ընդ ձեզ զամենասուրբ Երրորդութիւնն յաւիտեանս
յաւ՛՛։
Տե՛ս
Յովհաննէս Գառնեցի, Աղօթամատոյց, աշխ.՝ Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Էջմիածին 2007, էջ 70-72։
11.
56բ-9ա Աղօթք գիշերի – Ո՛վ ամենաբարի, տուօ՛ղ շնորհաց, Յիսո՛ւս Քրիստոս... զի
հաւատամ եւ ես, Տէ՛ր, արքայութեան քում, յիշեա՛ եւ զիս, Տէր։
12.
59ա-69բ Աղօթք Անաստաս քահանայի – Տէ՛ր, մի՛ սրտմութեամբ քո յանդիմաներ զիս...
ամենայն ինչ կարելի է, որ օրհնեալդ ես յաւիտեանս. ամէն։
13.
70ա-9ա Եւ արդ, ես՝ երկրածինս, մարդ կենցաղականաւ, անկայուն գոյիւ զբաղեալ...
բարութիւն առանց քո, եւ քեզ վայել է փառք յաւիտեանս. ամէն։
14.
79ա-89ա Եւ արդ, յամենայնի առ ամենայն ակնկալութիւն քո է ողորմութիւն...
բարեխնամօղ երկայնամտութեան, օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
15.
89ա-95բ Եւ քանզի ես ինձէն անձամբ իմով ինքնագրաւ... ի գովեստ Հոգւոյդ Սրբոյ
յաւիտեանս յաւիտեան. ամէն։
16.
95բ-9ա Եւ արդ, դու միայն սկիզբն բարեաց, գթութիւն անճառ... բարեբանեալդ յամենայնի
յաւիտեանս. ամէն։
17.
99ա-107բ Արդ, վրիպեալս ես՝ յաւէտ ամենապատիժ... ճաշակաց աղբիւր միայն օրհնեալդ
յամենայն յաւիտենից. ամէն։
18.
108ա-12բ [Կշտամբանք եւ յանդիմանութիւն առականի սակաւ անձին ողորմելոյս Վարդանայ,
որ ի Մարաթայոյ... մեղաւորս Վարդան յարարեալ գրեցի յԵրուսաղէմ, ի Սուրբ Յակոբ, ի
խնդրոյ Թորոսի աստուածասէր քահանայի եւ այլ միանձանցն, որ բազում անգամ թախանձեցին
զիս, ձեռ. 84, 2ա]
ա.
108ա-11ա Ի Նազարէթ, ուր ընկալաւ սուրբ Կոյսն զաւետիս ի հրեշտակէն եւ յղացաւ զԲանն
Աստուած. օգնեա՛ ինձ, Յիսուս – Ծագումն իմանալի եւ անհետազօտելի, յանհասանելի եւ
անճառելի... եւ Եղիսաբեթին եւ ամենայն սրբոց, եւ քեզ ընդ Հօր... այժմ եւ միշտ՛՛։
բ.
111բ-2բ Ի Բեթղահէմ՝ ի յայրն եւ ի մսուրն առաջի Յիսուսի Քրիստոսի, ի խորոց սրտէ
աղերս մաղթանաց Վարդանայ եւ ամենայն մեղաւորաց – Ճառագա՛յթ փառաց եւ կերպարա՛ն
էութեան Աստուծոյ... հոգիս իմ, եւ քեզ փառք յաւիտեանս՛՛։
19.
113ա-5բ [Աղօթք] – Օրհնեա՛լ ես, Հա՛յր Սուրբ, Աստուա՛ծ ճշմարիտ... փառաւորեցից
զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգիդ այժմ եւ միշտ՛՛։
20.
115բ-6բ Աղօթք առաւօտեան ժամու – Գոհանամ զքէն, Տէ՛ր իմ եւ Աստուա՛ծ իմ... յայնմ
ժամու փառաւորեցից զՍուրբ Երրորդութիւնդ, որում միշտ վայել է փառք յա՛՛։
21.
116բ-7բ Աղօթք երեկոյին՝ ի ժամ ննջման – Գոհանամ զքէն, Տե՛ր իմ եւ Աստուա՛ծ իմ եւ
օրհնեմ... վայել է փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս յաւ՛՛։
22.
118աբ Աղօթք վասն հասարակ ննջեցելոց եւ մանաւանդ վասն ընտանեաց եւ երախտաւորաց –
Այլեւ աղաչեմ եւ խնդրեմ ի քէն, ո՛վ բազմագութ Աստուած... ի նոցին պարտուցն, եւ քեզ
փառք յաւիտեանս. ամէն։
23.
118բ-20ա Աղօթք վասն թշնամեաց եւ չարակամաց – Արդ, ո՛վ ողորմած եւ բազմագութ
Աստուած իմ... առաքեսցուք քեզ ընդ Հօր եւ ընդ Սրբոյ Հոգւոյդ այժմ եւ միշտ՛՛։
24.
120ա-3բ Աղօթք առ ամենասուրբ Աստուածածինն Մարիամ – Յետ այսքան վշտագնեալ անձամբ
բաշխելոյ զդուռն ողորմութեան... գոհութեամբ բարեբանեցից յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն։
25.
123բ-6ա Աղօթք առ ամենասուրբսն Աստուծոյ – Ո՛վ ամենասուրբք Աստուծոյ, հաճոյական
ծառայք եւ հարազատ կամարարք... ես փառաւորեցից զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգին
յաւիտեանս յաւի՛՛։
26.
126ա-7ա Աղօթք առ երկնային զինուորութիւնսն – Արդ, առ ձեզ է աղաչանքս, ո՛վ
երկնայինք եւ անմարմինք... զի ընդ ձեզ փառաւորեցից... յաւիտեանս յաւ՛՛։
27.
127բ-34բ Աղօթք առ սուրբ խաչն փրկչական – Մեծաւ երկիւղիւ, սոսկացեալ անձամբ եւ
ճշմարիտ հաւատով... բարեբանեցից յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
28.
134բ-5բ Աղօթք սրբոյն Եփրեմի Խուրին Ասորւոց – Տէր Աստուա՛ծ զօրութեանց, աղաչեմ
զքո բարերարութիւնդ... պիտանիսն փառաւորեցից ի բարձունս... յաւիտեանս յաւիտե՛՛։
29.
135բ-42ա Նորին աղօթք սրբոյն Եփրեմի պէսպէս հայցուածովք – Տէր մեր Յիսուս Քրիստո՛ս
երկնի եւ երկրի, իշխա՛ն կենաց... համաձայնեալ փառաւորեցից... միշտ եւ յաւիտ՛՛։
30.
142ա-4ա Աղօթք յորժամ յորոգայն(=թ) անկանի ոք, ասացեալ սրբոյն Գրիգորի մերոյ
Լուսաւորչին – Օրհնեալ է մարդասիրութիւնդ քո, Տէ՛ր իմ եւ Փրկիչ Յիսուս Քրիստոս...
ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյդ փառք յաւիտեանս յաւ՛՛։
31.
144ա-8ա Աղօթք [Յոհաննու Ոսկեբերանի ասացեալ. ձեռ. 40, 54ա] դարձելոցն ի զղջումն
ապաշխարութեան – Անսկիզբն Աստուա՛ծ եւ անհասանելի, բա՛ց զաչս սրտի իմոյ... արժանի
եղէց գոհանալով... զՍուրբ Հոգիդ. ամէն։
32.
149ա-52բ Աղօթք առ պահապան հրեշտակն – Ի խորոց սրտից հեզութեամբ մտացս աղաչեմ
զքեզ... փառաւորեցից զամենազօր տէրութիւնդ յաւիտեան. ամէն։
33.
153ա-9ա Վարդան վարդապետի ասացեալ առ սուրբ Աստուածածին Մարիամ – Մարիա՛մ
Աստուածածին, կո՛յս հրաշալի եւ մա՛յր փրկչին... Միածնի եւ Հոգւոյդ քո փառակցի...
ամէն։
34.
159բ-61ա Նորին աղօթք [ասացեալ սուրբ հօրն Յոհաննու. ձեռ. 1915, 245ա] առ Տէր
Յիսուս Քրիստոս – Ի քեզ յուսամ, Յիսուս Քրիստոս, յո՛յս իմ, եւ աղաչեմ... ընդ նոսին
փառաւորեմք... ամէն։
35.
161ա-4ա Նորին աղօթք Մխիթարայ ի դէմ պատարագի – Ամենակալ, ամենախնամ Աստուա՛ծ,
յամենայնի օրհնեալ... եւ ի միաստուածութեանդ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
36.
164ա-5բ Նորին աղօթք առ սուրբ պատարագի – Երեքանձնեա տէրութիւն միով բնութեամբ եւ
էութեամբ անքննին... ի փառս քո, եւ քեզ փառք յաւիտեանս. ամէն։
37.
165բ-8ա Մեսրոպայ վարդապետի ասացեալ յաղագս զղջման եւ արտասուաց – Ո՛վ, որ անեղդ
ես եւ անստեղծ եւ արարիչ ամենայն արարածոց... սիրողաց անուան քո, եւ քեզ փառք
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
38.
168ա-70ա Աղօթք եւ օրհնութիւնք ամենայն աշխարհի – Օրհնեալ Հա՛յր Սուրբ, Աստուած
ճշմարիտ, սրբեա՛ զմեզ... եւ օրհնեսցէ զամենեսեան. ամէն։
39.
170բ-2ա Մեսրոպ վարդապետի ասացեալ աղօթք եւ աղաչանք առ ամենասուրբ կոյսըն Մարիամ –
Մարիա՛մ Աստուածածին, մա՛յր լուսոյ եւ ծնօ՛ղ Քրիտստոսի... արժանի լինիլ
փառաւորել... յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
40.
172ա-5բ Աղօթք առ սուրբ պատարագ – Տէր Աստուա՛ծ, արարի՛չ, փրկի՛չ եւ նորոգիչ
ամենայնի... փառաւորեմ զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգիդ այժմ եւ միշտ եւ
յաւիտեանս՛՛։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
107բ Եւ
որք շահիք յայսմ աղօթիցս, յիշեցէ՛ք զեղկելի, մեղաւոր գծօղս, հանդերձ ազգականօք
իմովք, վասն Քրիստոսի, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոս Յիսուս. ամէն։
148ա
Արդ, գրեցաւ եւ աւարտե|148բ|ցաւ սուրբ մատեանս ի կղզիս, որ կոչի Կտուց, ընդ
հովանեաւ Սուրբ Կարապետին եւ Սուրբ Աստուածածնին, թուին հայոց ՌՄՀԶ.ին (1827),
ձեռամբ բազմամեղ, սուտանուն Յարութիւն սարկաւագիս։ Աղաչեմ ըզձեզ ի Տէր, ո՛վ
հոգեւոր հարք եւ եղբարք իմ, յորժամ ընթեռնուք զայս եւ աղօթէք, յիշէսջի՛ք զմեղապարտ
գրիչս եւ զազգականս իմ վասն Աստուծոյ, զի յոյժ կարօտիմ այլոց աղօթից. եւ ձեզ՝
յիշողացդ, Աստուած ողորմի այժմ եւ ի հանդերձեալն։ Եւ յետ ելման իմոյ աստի, եթէ
կարգաւոր ոք ստասցի զայս մատեան, յամենայն ժամարար ժամանակ յիշեսցէ |149ա| զիս,
եթէ հնար է ի սուրբ պատարագին, զգրիչս՝ հանդերձ ազգականօքս, վասն զի կարի յոյժ
կարօտ եմ, զի յոյժ սաստիկ մահացու մեղօք մեղուցեալ եմ եւ զարհուրիմ
յուսահատութեամբ եւ ձեզ՝ կատարօղացդ զխնդիրս լսօղ եղիցի Աստուած. ամէն։
175բ Ով
ոք վայելէք զայս փոքր բուրաստանս աղօթից, յիշեցէ՛ք անպիտան գրօղս սորա՝ Տիֆլիզցի
իբրեւ սարկաւագ Յարութիւնս, եւ եթէ իցէ վայելօղ սորա կարգաւոր ի ժամ աղօթից եւ ի
պատարագին, յիշեսցէ՛ զեղկելիս վասն Քրիստոսի, որ այսու յուսով, մեծաւ աշխատութեամբ
գրեցի ի մէջ տկարութեան, եւ ձեզ՝ լսողացդ ըզխնդիրս եւ յիշողացդ լսօղ եւ յիշօղ
եղիցի Աստուած. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1բ (ԺԹ.
դ. շղագիր) Յիշեսջի՛ք զգրօղս սորա՝ միով Աստուած ողորմի ասելով, եւ դուք
զողորմութիւն գտջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ. ամէն։
69բ
Յիշեցէ՛ք զիս՝ զգրօղս մատենիս, միով Աստուած ողորմի ասելով, եւ ձեզ՝ կատարողացդ
զխնդիրս, Աստուած ողորմեսցի ի միւսանգամ գալստեան իւրում. ամէն։
152բ
Յիշեցէ՛ք զեղկելի գրօղս սորա վասն Տեառն՝ միով Աստուած ողորմի ասելով։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
69բ սեւ թանաքով երկգիծ ձուածիր բոլորակ, կենտրոնում՝ խաչ, եզերքին՝ «ԿՆԻՔ ՍՐԲՈՅ
ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆԱՅ»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «Գիրք աղօթից ժողովեալ Ի ԳՐԵԱՆՑ ԳՐԱՏԱՆ ԱՆԱՊԱՏԻՆ
ՍԵՒԱՆՈՒ Հմր 1», 1ա՝ «Սեւան 4/3471», «ԺԹ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 395, Հմր 4/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աբ՝ «Ը Ղ Ք ա բ», 176բ՝ «Տեսակ առանց նիւթոյ առանց գոյացութիւն անշարժ արժելի
տեղեա/// անբովանդակելի եւ անպարագրելի, հրեշտակք եւս են անպարագրելի ը///
(հատուած) մարմին»։ Լս-ներում. վրացերէն, ԺԹ. դար՝ 3471 65բ აქამდინ ՝ Մինչեւ այստեղ. 123բ-127ա აქედამ – აქამდინ ` Այստեղից – մինչեւ այստեղ։
3472
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼԻՍ
ՌԿԹ. – 1620
ԳՐԻՉ՝
Միքայէլ Թոխատցի։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Յակոբ աբղյ։
ԹԵՐԹ՝
345. չգրուած՝ 1ա-4ա, 12բ-6ա, 108բ, 264ա, 344ա-5բ։ ՊՐԱԿ՝ 2+12+Ա-ԻԸ×12 (Ա, Ը, ԺԳ
11, ԻԸ 8)+2։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,6×10,2։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (11×7)։ ԳԻՐ՝
բոլորգիր (նմուշ՝ 59ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, Ա. փեղկին
վարդեակներով 39 զարդագամ, կենտրոնում՝ մետաղէ խաչ՝ մէկ նարնջի եւ երկու երկնագոյն
ակներով, զոյգ վարդեակահիմք մետաղէ գամերով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շերտազարդ
մետաքս։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Մաթէոս՝ 16բ, Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 265բ։ Խորան՝ 4բ-9ա։ Լս-ային՝ թզենի
տերեւալից՝ 145ա, ծառ («Մուտք յԵրուսաղէմ»)՝ 241բ։ Կիսախորան՝ 17ա, 109ա, 168ա,
266ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, տաճար։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, վարդագոյն, մոխրագոյն, նարնջի։
Տե՛ս
Ա.Գէորգեան, Անանուն հայ մանրանկարիչներ, մատենագիտութիւն Թ-ԺԷ. դդ., Գահիրէ,
2005, էջ 394, Հմր 547։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի Ա. փեղկի խաչի աջ թեւի ակը, ներքեւի թեւի ակն ու ակնակապիճն ընկած.
Ա. փեղկի մետաղէ խաչի երկու ակն ընկած. լուսանցակողերը աղտոտուած, կարմիրը
թափուած, հազիւ նշմարելի, վր. եւ ստ. լուսանցակողերին՝ հիմքին մօտ, սեւ թանաքով
արուած աղեղնաձեւ գիծ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան
տարատեսակ, բորբոսի, ժանգի, այրուածի հետքեր, զանազան բծեր. թ. 1, 74՝ հիմքից
մասամբ, թ. 15՝ ամբողջովին անջատ. թ. 1-14՝ կարերը թուլացած. ընդմէջ թ. 25-6ի 1
թերթ ընկած. թ. 108-9ի, 167-8ի միջեւ 1ական թերթ կտրած. թ. 67, 259, 260, 302՝
եզրերին պատռուածքներ. թ. 332-42, 344-5՝ այրուածի անցքեր. 3բ-4ա՝ լուացած
յիշատակարանի հետքեր. թ. 85, 104, 143 եւ այլուր՝ արտաքին լուսանցներին կապոյտ
թելերով էջանշան-թերթիկներ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1.
4բ-5ա Թուղթ Եւսեբեայ։
2. 5բ-9ա
Համաբարբառ (նաեւ ստ. լս.՝ Ցրուացանկ)։
3. 9բ
Նախադրութիւն։ 10ա-1բ Գլուխք։ 11բ-12ա Համաձայնութիւն։ 17ա-106բ Աւետարան Մատթէոսի
(Ե. 7-19՝ թափուած)։
4.
107ա-8ա Գլուխք։ 109ա-65բ Աւետարան Մարկոսի (165աբ Յարուցեալ Յիսուս)։
5.
166ա-7բ Գլուխք։ 168ա-263բ Աւետարան Ղուկասու։
6.
264բ-5ա Գլուխք։ 266ա-336բ Աւետարան Յովհաննու։
Բ.
337ա-42բ Հանգիստ երանելոյն Յովհաննու աւետարանչին – Էր ընդ եղբարս երանելին
Յովհաննէս մեծաւ ուրախութեամբ ի Տէր... սուրբ առաքեալն եւ աւետարանիչն Յոհաննէս ի
փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
342բ
Փա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեան՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ յաւիտեանս. ամէն։
Գրեցաւ ի մայրաքաղաքն Կոսդան[դ]ինուպաւլիս, ձեռամբ Թոխատցի Միքայէլին։ Արդ, աղաչեմ
զամենեսեանդ, որք հանդիպիք սմա՝ կարդալով կամ յաւրինակելով, մէկ Հայր մեղայիւ մի
յիշեցէ՛ք զանպիտան գրիչս եւ զծնաւղսն իմ, եւ զկենդանիսն իմ եւ զննջեցեալսն իմ, եւ
|343ա| Աստուած զյիշողդ յիշէ իւր միւսանգամ գալստեանն. ամէն։ Արդ, ըստացաւղ սորա
եղեւ Եկեղեաց գաւառէն Յակոբ աբեղան, որ անունս ունիմ եւ գործս՝ ոչ, յիշատակիմ եւ
ծնաւղաց իմոց՝ Թուրվանտին եւ զփոխեցեալ հայրն իմ՝ զԵղթիարն, եւ զտէր Սարգիսն, եւ
զմիւս հայր[ա]գիրն՝ զԽաչերեսն եւ զամենայն արեան մերձաւորսն, որ առ Աստուած փոխեր
են։ Ով յիշէ, յիշեալ լիցի առաջի Քրիստոսի։ Այլեւ յիշեցէ՛ք զաւրինակի շնորհաւղն՝
զԱլէքսանոսն եւ զիւր հայրն՝ զտէր Գրիգորն, որ առ Աստուած փոխեցաւ, եւ զիւր որդին՝
զԿարապետն, եւ կենակիցն զՍուլթանն։ Ի յառաջնորդութեան Յովաննէս վարդապետին, թվին
ՌԿԹ. (1620)։ Եւ դուք եւ մեք ի մի բերան, լի սրտիւ ասասցուք՝ Հայր մեր, որ
յերկինս։
Տե՛ս ԺԷ.
դ., յիշ-ք, Ա., էջ 721, Հմր 985։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 343բ
(1624 թ., բոլորգիր) Փա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդո եւ՛՛։ Գրեցաւ
սուրբ Աւետարանս ի թվականիս հայոց ՌՀԳ. (1624), [ձեռ]ամբ անիմաստ Ղազար [գրչի]։
Արդ՝ ստա[ցօղ եղեւ] սուրբ Աւետարա[նիս Թոխա]թցի մահ[տեսի Պ]օղոսն, իւր հալալ
[ընչից], յիշատակ իւր հոգոյն եւ իւր կողակից Նաղաշին հոգոյն, իւր ծնօղացն՝
Եաղուպին եւ Ճանփաշաին հոգոյն, եւ իւր աղբօրն՝ Մինասին, եւ իւր կողակցին՝ Սէյրանին
հոգոյն, եւ եղբար որդոյն՝ Եաղուպին, եւ դստերն՝ Պահարին հոգոյն եւ ամենայն արեան
մերձաւորացն։ Եւ եդ յիշատակ ի դուռն Սուրբ Յակոբա, ի ձեռն Սարգիս քահանային, ոչ ոք
կարող է միւս անգամ գնել կամ ծախելու կամ արգիլելու։ Ով հակառակի, Յուդայի պատիժն
կրէ։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 140, Հմր 198։
2. 3բ
(ԺԹ.դ., բոլորգիր) Թվին ՋԺԶ. (1467) (՞)... ձեռամբ... Մարգարին (՞)... // |4ա|
Յիշատակ է Աւետարանս ///։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
16ա կարմիր թանաքով ձուածիր, մէջտեղում՝ կղզին, գագաթին պայծառացած խաչ,
շուրջբոլորը՝ «ԿՆԻՔ ՍՈՒՐԲ ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆԱՅ»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած կապոյտ թղթին՝ (տպագիր) «Գրեանց գրատան [անապ]ատին Սեւանու», «28»,
1ա՝ «ՌԿԹ.-1620 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 2ա՝ «Սեւան», «34/3472», 343ա՝ «Գրեալ է ի
թուին ՌԿԹ. (1620) ի Պօլիս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 400, Հմր 34/28: Ձեռագրի մասին
մանրամասն տե՛ս Խ․
Յարութիւնեան, Միքայէլ անուամբ ԺԷ․
դարի երկու գրիչ, Երեւան, «Նաիրի» հրատ․,
էջ 62-64։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «աբաբ»։ 2բ Այս Սուրբ Աւետարանս յիշատակ (այսչափ)։ 343բ՝ «զհանդերձն իւր
տարածեաց։ Եւ ասացեալ ցմեզ. «Խաղաղութիւն ընդ ձեզ, եղբա՛րք»։ Եւ մինչդեռ մեք ուրախ
էաք եւ լաեաք, աւանդեաց զհոգին իւր ի ձեռն Տեառն, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն»։
3473
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ԺԴ., ԺԷ. դդ.
ԳՐԻՉ՝
Անանուն Ա.՝ ԺԴ. դ. (թ. 85-149, 151-5, 253-335), Անանուն Բ.՝ ԺԷ. դ. (թ. 1-84,
150ա-դ, 156ա-252)։
ԹԵՐԹ՝
335+2 (կրկն.՝ թ. 4, 150)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԹ×12 (Ա 4, Ը 9)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ (թ. 85-149,
151-5, 253-335), այլ թուղթ՝ լուսագծերով (թ. 1-84, 150ա-դ, 156ա-252)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
12×8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ թ. 85-166, 253-335 (10-3×6), երկսիւն, սեւով
սահմանագծուած՝ թ. 1-84, 167-252 (10,2×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր՝ թ. 85-149, 151-5,
253-335 (նմուշ՝ 99ա), թ. 1-84, 150ա-դ, 156ա-252 (նմուշ՝ 15ա)։ ՏՈՂ՝ 18-19։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, դռնակով, զոյգ կապիչներով եւ գամերով. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ սեւ եւ սպիտակ սիւներով ծաղկազարդ կտաւ, դռնակինը՝ շագանակագոյն
գործուածք։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ սպիտակ չգրուած թուղթ (Ի. դ.). լուսանցակողերը՝
կարմիր, վր. եւ ստ. լուսանցակողերին՝ հիմքին մօտ, սեւ թանաքով աղեղնաձեւ զարդագիծ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած Ի. դարի վերջին. դռնակը, կապիչները եւ պհպ-ները նորոգման
ժամանակի. կազմի անկիւնները մաշուած, մէջքը ճաքճքած. լուսանցակողերը մասամբ
գունաթափ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ.
1ից առաջ, թ. 3-4ի միջեւ 3ական թերթ ընկած. թ. 155-6ի միջեւ մէկ, 335ից յետոյ՝ 5-6
թերթ ընկած. 196բ՝ լղոզուած թանաքի հետք։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1բա,
2ա-84ա Աւետարան Մատթէոսի (Ա.-Բ. 14, Դ. 24 -Զ. 2՝ թափուած)։
2.
85ա-156բ Աւետարան Մարկոսի (156բ՝ Յարուցեալ Յիսուս, ԺԵ. 47-ԺԶ. 10՝ թափուած)։
3.
157ա-252բ Աւետարան Ղուկասու։
4.
253ա-335բ Աւետարան Յովհաննու (ԺԹ. 42 – ԻԱ. 25՝ թափուած)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
84բ (1797 թ., շղագրանման նոտրգիր) Թուին ՌՄԽԶ.
(1797), ի կաթողիկոսութեանն տէր Ղուկասու եւ ի առաջնորդութեանն Սեւանու առաջնորդութեանն
Գրիքոր վար[դա]պետով եղեվ սով սաստիկ։
252բ
Թվին ՌՄԽԶ. (1797) ի դագավորութեանն Ռուսաց, ի առաջնորդութեանն Սեւանու Գրիքոր։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած կապոյտ թղթին՝ տպագիր «ԳՐԵ/// [ԱՆԱՊ]ԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆՈՒ Հմր 29», Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին՝«Սեւան 35/3473», «ԺԶ. եւ ԺԷ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 400, Հմր 35/29:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
252բ՝ զանազան տառեր։
3474
ՄԱՆՐՈՒՍՄՈՒՆՔ
ԺԵ. դար
ԹԵՐԹ՝
130։ ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-ԺԱ×12 (Ա 10, Ը 11)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 10,6×7,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (7,5×5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 60)։ ՏՈՂ՝ 15։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ Ա. փեղկ՝ մագաղաթ, Բ.
փեղկ՝ կապոյտ թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ թ. 1+Ա (վջ.). թ. 1. մագաղաթ՝ հաշուած թերթաքանակի
մէջ, մասն կազմաստառի, Ա՝ կապոյտ թուղթ՝ լուսագծերով, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Կոյր՝ 57ա։ Կիսախորան՝ 2ա։ Ճակատազարդ՝ 38ա, 68բ, 91բ, 97բ։
Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, խաչ, տաճար։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. մասնակի նորոգուած ԺԸ. դ., կազմը, պհպ. Ա՝ նորոգման ժամանակի. կազմը
տեղ-տեղ մաշուած, մէջքը ճաքճքած, զոյգ կապիչներն ու գամերն ընկած. Ա. փեղկը
ձեռագրին միացած միայն մէկ թելով, մէջքը հիմքից հեռացած. լուսանցակողերի կարմիրը
թափուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. Բ.
կազմաստառ, պհպ. Ա., թ. 130՝ ցեցի անցքեր. թ. 1ից առաջ երկու թերթ ընկած. ընդմէջ
թ. 91-2ի 1 թերթ կտրած. որոշ թերթեր բնական անցքերով, եզրերը մաշուած, պատռուած.
թ. 108՝ նորոգուած սպիտակ թղթով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Մանրուսմունք
Տե՛ս
ձեռ. 755, 4ա-317ա։ 1. ա/2ա-8ա (խորագիր՝ չիք)։ բ/8ա-16ա։ գ/16ա-28ա։ դ/28ա-37բ։
2. ա/38ա-55բ։ բ/55բ-7ա։ գ/չիք։ դ/57ա-60բ։ ե/60բ-8բ։ 3/չիք։ 4. ա/68բ-88ա։
բ/88ա-9ա։ գ/89ա-90բ։ դ/90բ-1բ։ 5. ա/91բ-7ա։ բ/97բ-101բ։ գ/101բ-6բ։ դ/106բ-7բ։
ե/107բ-10բ։ զ/110բ-3ա։ 6. ա/113բ-4բ։ բ/114բ-20ա։ գ-դ/չիք։ 7/120ա-8ա։ 8/չիք։ 9.
ա/128ա-30բ («Յիշեա՛, Տէր, եւ ողորմեա՛///» շար.)։ բ-ե/չիք։ 10/չիք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
68ա
Զփարթամս ի չարեաց եւ զթափուրս ի բարեաց՝ զանիմաստ գծող աղաչեմ յիշել ի Տէր
Յիսուս։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1ա (1719
թ., նոտրգիր, հակառակ դիրքով) Յիշատակ է Ժամայգիրքըս Մարտիրոսին, ի դուռն Հայնու
Սուրբ Աստուածածնայ, ի թվին ՌՃԿԸ. (1719)։ Ջնջօղըն յիշատակ ի սմա՝ ջնջեցի անուն
նորա ի դպրութէնէ քոմէ կենաց ամենայն. ամէն։
46բ
Յիշատակ<ա> է Մարտի[ր]ոսին ի դուռն Սուրբ Աստուածածնայ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ տպագիր «Ի ԳՐԵԱՆՑ ԳՐԱՏԱՆ ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵ[ՒԱՆՈՒ] Հմր 3»,
«Ժամագիրք ձեռաց», 1ա՝ «Սեւան 47/3474», «ԺԵ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 40-402, Հմր 47/3:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1բ՝ «Սիրտ ետ լւաննն», պհպ. Աա՝ «Կեցոյ կեցեալ կեցեալ ա կեց կեց կեեգ կեցոգ գ գ։
Բանըն Աստուծոյ առաքեցաւ եւ բնակեցաւ յարգանդ Կուսին հրեշտակապետն։ Ի կուսական
յորովայնէ ծնար, մարմնու կ ն կեց նոց կե ան, աբգ աբ բարեբանեալ է», պհպ. Աբ՝ «քէն
բուրեաց Տիրամայր ի մայր մըտանէ ա Տիրամայ», անկապակից բառեր, տառեր։ 118բ՝
խզբզոց։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
Բ. կազմաստառ՝ թռչնագիր «Բ»։
3475
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌՀԴ. –
1625
ԳՐԻՉ՝
Խաչատուր։
ԹԵՐԹ՝
325. չգրուած՝ 4աբ, 281ա-3բ, 285բ-7բ, 302աբ, 322ա-4ա, 325բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԷ×12 (ԻԶ
11, ԻԷ 14)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ՝ լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագ, աստղ-լուսին։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,2×6,5). 241ա, 274 եւ այլուր
գրչախաղեր։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 76ա)։ ՏՈՂ՝ 23։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի՝ դռնակով եւ զոյգ կապիչներով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ նարնջի մետաքս.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 5ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր,
մարդ։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Մարկոսի։ ԺԱ. դ.։ Ա (սկ.)՝ ստացուած մէկ թերթի ընդլայնակի եւ
ընդերկայնակի եզրահատումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 14,4×9,2. երկսիւն
(14,4×5,8). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Աբ). տող՝ 14։ Կարդալ՝ Աբ-Աա. «առեալ զնա
մե[կու]սի Պետրոսի՝ սկ[սա]ւ սաստել նմա... զժողովուրդն աշակերտաւքն հան/// զնա եւ
որ կորուսցէ զանձն իւր» (Ը. 32-8):
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, փեղկերի անկիւնների կաշին թափուած՝ միջուկը
տեսանելի, Ա. փեղկին ցեցի անցք. մէջքը վերից վար կրկնակի ճաքած, փեղկերից հեռացած.
դռնակը մաշուած, վր. եւ ստ. հատուածներում պատռուած հատուածները կապոյտ թելով
կարկատած (ԺԹ. դ.), դռնակի աստառը գունաթափ. լուսանցակողերը աղտոտուած, մասամբ
գունաթափ. պտռկ-պհպ-ը պատռուած, անցք բացուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. պտռկ-պհպ Աի ելուստը թ. 12-3ի միջեւ. թ. 24,
71, 95 եւ այլուր՝ գործարանային թերութիւններով. թ. 48 արտք. լս-ը, թ. 295-6՝ ստ.
անկիւնը պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
2ա-133բ [Գրիգորի Տաթեւացւոյ Լուծմունք Պարապմանց Գրոցն Կիւրղի Աղէքսանդրացւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 476, 368ա-450ա։ Ցանկ/2ա-3բ։ 1/5ա-121բ։ 2. ա/122ա-7ա։ բ/127աբ։ գ/127բ-32բ։
[Յիշատակարան Գրիգորի Տաթեւացւոյ]/132բ-3բ։
Բ.
134ա-71բ Եռամեծի եւ երիցս երանեալ, բազմերջանիկ եւ տիեզերալոյս մեծ հռետորի եւ
անյաղթ փիլիսոփայի հայոց մեծաց՝ Յոհաննու Որոտնեցոյ արարեալ Մեկնութիւն բանին, որ
ասէ՝ Ո՞ ստեղծ առանձ՛՛ – Ներգործական իմն անխափան բնաւորեալ են միտք սակս մշտաշարժ
գոլոյն... 135ա Ո՞ ստեղծ առանձին զսիրտս նոցա... – Իսկ ո՞ բառդ հիացական է... եւ
զանազանութիւն հոգոյ եւ հրեշտակի եւ այս յաղագս հոգւոյ, այսքան բաւական լիցի։
Գ.
171բ-8բ [Նախերգանք քարոզից]
1.
171բ-3բ Նախերգան – Յամենայն զգալեացս, որք միանգամ ի գերագոյ գոյէն... նոյնպէս եւ
մարդկային բնութիւնս։
2. 174ա
[Հարցումն եւ պատասխանի] – Հարցումն. Աստուածային լուսափայլութիւնն առ հրեշտակս
էապէ՞ս է, թէ ունակութեամբ... Այս է պատասխանին. Էապէս է եւ ունակութեամբ...
նոյնպէս եւ մարդկային բնութիւնս։
3.
174ա-6բ Նախերգան – Սէր է Աստուած եւ սիրոյ աղբեր՝ ըստ Յոհաննու ձայնին... արծաթ
եղինաց պայ[ծ]առացուցանէ։
4.
176բ-8բ Նախերգան – Ասաց ոմն իմաստուն յաղագս բանական արհեստիս... տալովն
Աստուծոյ, զոր ասէ։
Դ.
179ա-86բ Նորին Գրիգորի Լուծումն համառաւտ դժուարիմաց բանից ի գիրս գրչութեան,
որոյ Առիստագիսէ հեռետորէ
Տե՛ս
ձեռ. 267, 444ա-55ա։ ա/179ա-81ա։ բ/181աբ։ գ/181բ-2բ։ դ/182բ։ ե/182բ-3ա։ զ/183աբ։
է/183բ։ ը/183բ-4ա։ թ/184ա։ ժ/184աբ։ ժա/184բ-6բ։
Ե.
186բ-96բ Նորին Գրիգորի Լուծումն համառաւտ ի խրատ գրչութեան Գէորգէայ վարդապետի,
զոր նախ խնդրեալ էր ի նմանէ Կոստանդեա գրչի եւ ապա Գոյնէիրցանց Ստեփաննոսի
Տե՛ս
ձեռ. 267, 429ա-44ա։ ա/186բ-7ա։ բ/187ա-94բ։ գ/194բ-5բ։ դ/195բ-6ա։ ե/196աբ։
զ/196բ։
Զ. 196բ-7ա
[Վարք Դաւթի փիլիսոփայի] – Դաւիթ փիլիսոֆայն է ի Հարք գաւառէ, ի Հերեթն գեղջէ...
յաշակերտաց սրբոց քահայնիցն։
Է. 197ա
Վասն գօտոյ (արտք. լս.) – Նախ ասի կուսութեան, որպէս Յովաննուն... զօրութիւն իւր ի
մարդկանէ։
Ը.
197բ-200բ Կանովն, յորժամ կամիցին քրիստոնեա առնել, պարտ է զայս կարգաւորութիւնս
կատարել – Յորժամ ութօրեայ լինի տղայն, տայ բերել ի դուրս գաւթի եկեղեցոյն... տան
յարուեստ զինչ եւ կամեսցին։
Թ.
201բ-12ա Նորին Գրիգորի, աշակերտի Յոհաննու Համառօտ լուծումն Առաքինութեանց
Արիստոտէլի – Եւ յետ Աշխարհաց գրոց։ (Լծ.) Աստ կարգէ վասն չորից... ի բազումս
բաժանի, որպէս ազգն։
– 201աբ
[Ցանկ]. Այս ինչ է ի Լուծմունս Առաքինութեանց – Նախ՝ կարգն, յետ՝ Աշխարհաց գրոց։
Կրկին գովել եւ պարսաւել... Եթէ որպէս ետ մեզ։ Այսքան առ այս։
Ժ.
212բ-4ա [Բանք զանազանք]
1. 212բ
Արիստոտէլի Տասն ստորոգութիւնք – Ունիմ ես անձն, որ է գոյացութիւն... Կապիմ,
արձակիմ, դատիմ, այս է կրել։
2. 212բ
Վեց են սահմանք իմաստութեան – Գիտութիւն էակացն, ըստ որում էակքն են...
սիրելութիւն իմաստասիրութեան։
3.
212բ-3ա Հոլովք անուանց – Ուղղական, սեռական, տրական, հայցական... ի տէրանց կամ
տէրամբք։
4. 213ա
Կարգ առաքինութեան մասեանց Գ. – Խոհականութիւն, արիութիւն, ողջախոհութիւն
(այսչափ)։
5. 213ա
Կարգ հոգոյն մասանց – Բան, յասումն, ցանկութիւն։ Կարգ մարմնոյ մասանց – Գլուխն,
լանջքն, համք ներքին... ըստ կարգի յարմարումն լինի։
6. 213ա
[Վասն Աստուածածնին] – Աստուածածինն յորժամ յղացաւ զՔրիստոս, էր ամաց ԺԴ. (14)...
էր ամաց Կ. (60)։
7. 213բ
[Վասն Արիստոտելի] – Արիստոտելէս Ստորագիրացի էր՝ ի Քամշիթ գաւառէ... հինգերորդ
Արփի։
8. 214ա
[Ցանկ բանից Արիստոտէլի] – Ա. Կատալօրիա... Թ. Նախադասութիւն։
ԺԱ. 214ա-23բ
[Քարոզք, Խրատք]
1.
214ա-6բ Քարոզ խոստովանութեան – Պատրաստ արարէ՛ք զճանապարհս Տեառն... մտանէ անդ
Սուրբ Հոգին։
2.
216բ-7ա [Խրատ վասն զգուշութեան խոստովանահարց. ձեռ. 647, 47ա]. Պարտ է քահանային
Է. կերպիւ պահել զխոստովանութիւնն – Նախ զամենայն մեղս, զոր ի խոստովանութիւնն
լսէ... իցէ առեալ յեպիսկոպոսէն։
3.
217ա-8բ Յաղագս ծննդեան Աստուածածնին – Երեւի թէ երանուհի Կոյսն ոչ եղեւ սրբեալ
յառաջ քան զծնունդն... ի կողմանէ իւրմանն անձին։
4.
218բ-9բ Յաղագս Ծննդեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ – Ծնաւ ձեզ այսաւր Փրկիչ, որ է
աւծեալ... եւ Հոգին Սուրբ են մի Աստուած։
5.
219բ-21բ Նախերգան քարոզի – Փա՛ռք, գովութիւն եւ պատիւ եռանձնեա եւ մի
աստուածութեանն... զամենագութ Սուրբ Հոգին ընդ ամենայն յաւիտեանս. ամէն։
6.
221բ-3բ Կրկին նախերգան – Փա՛ռք Հաւր անմահի, Որդոյ հաւասարի, Հոգոյն Սրբոյ
անսահմանի... փառաւորեսցո՛ւք զամենակարաւղն Հայր, զա՛՛։
ԺԲ.
223բ-54ա [Բանք զանազանք]
1.
223բ-8բ Բանք պիտանիք [Վասն քառասնօրեայ գալստեանն Տեառն մերոյ. ձեռ. 1670, 113բ]
– Իբրեւ լցան աւուրք սրբութեան նորա՝ ըստ աւրինացն Մովսէսի... ի տաճարն տատրակ եւ
աղաւնի։
2.
228բ-9ա Վասն չարչարանացն Քրիստոսի – Յորժամ Քրիստոս եկն յԵրուսաղէմ, ութ ազգ
պատուեցին զնա... ասացի, թէ անաւգուտ ես եւ խաբես։
3.
229ա-36ա Վասն Մեծի ուրբաթին – Ո՛վ դուք ամենեքեան անցաւորք ճանապարհի,
հայեցարո՛ւք... որ ոչ գրեցին աւետարանիչքն։
4.
236ա-7ա Վասն հացին եւ գինոյն, որ փոխի ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի – Ասեն սուրբ
վարդապետք, թէ վեց սքանչելիք... ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի։
5.
237ա-8բ Վասն փորձութեանն Քրիստոսի – Գիտելի է, զի Քրիստոս Խ. (40) տիւ եւ Խ. (40)
գիշեր պահեաց... արածի անյագաբար ի Մայիս։
6. 238բ-42ա
Յաղագս տասանորդաց – Ասէ Օգոստինոս. Աստուած, յորմէ յառաջ գան ամենայն բարիք...
խոնարհեալքս բարձրանամք յերկինս։
7.
242ա-3ա [Հարցմունք եւ Պատասխանիք վասն Քրիստոսի] – Հարցումն. Թէ Քրիստոսի հոգին
եւ մարմինն ստեղծուած է, ապա ոչ է պարտ զպաշտօն ստեղծօղին ստեղծուածոյն տալ։
Պատասխանի. Քրիստոսի հոգին եւ մարմինն ի վերայ աստուածային... որպէս զԱստուած
պաշտի... Հարցումն. Շնորհքն ստեղծա՞ւղ է, թէ ստեղծուած։ Պատասխանի. Շնորհքն է
ստեղծուած, զի է ներգործութիւն... այլ ոչ անչափ։
8.
243ա-5բ [Վասն] Գալստեան Սուրբ Հոգւոյն – Երեւեցաւ նոցա բաժանեալ լեզուք, իբրեւ ի
հրոյ... ոչ պահէ զշնորհս Հոգոյն Սրբոյ։
9.
245բ-6բ Վասն յատկութեան սիրոյն – Սէրն ունի Դ. յատկութիւն... ոչ ունիցիմ, ոչինչ
եմ։
10.
247աբ Յաղագս սիրոյ – Այլ ես առաւել եւս ճանապարհ ցուցանեմ ձեզ, ասէ Պաւղոս...
հաճեսցիս առաւել շնորհել։
11.
247բ-9բ Դարձեալ վասն սիրոյ – Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս...
կատարեալ, որպէս եւ առաքեալքն։
12.
249բ-50բ Վասն զղջման եւ արտասուաց – Հոգեւոր պսակն, որ ի մէջ Աստուծոյ եւ
Հոգոյն... ուրախարար եւ հոգեւոր։
13.
250բ-4ա Բանք պիտանիք եւ ոգեշահք վասն զղջման – Ետես Աստուած՝ զամենայն արար, եւ
ահա բարի են... եւ ճշմարիտ զղջմամբ եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
ԺԳ.
254ա-75բ Խօսք սրբոյն Թօմայի, վսեմական վարդապետի յԱգինոյ, ասացեալ յաղագս
զօդուածոյ եւ խորհրդածութեան եկեղեցւոյ
Տե՛ս
ձեռ. 2335, 166ա-78բ։ [Նխբ.]/254բ-5ա։ 1. ա/255ա-6ա։ բ/256աբ։ գ/256բ-7բ։
դ/257բ-60բ։ ե/260բ-1բ։ զ/261բ-2բ։ է/262բ-3ա։ ը/263ա-5ա։ թ/265ա։ ժ/265բ։
ժա/265բ։ ժբ/266ա։ ժգ/266աբ։ ժդ/266բ։ 2/266բ-7ա։ Յաղագս
խորհրդածութեանց.../267ա-9բ։ ա/269բ-70բ։ բ/270բ-1ա։ գ/271ա-3ա։ դ/273աբ։
ե/273բ-4ա։ զ/274աբ։ է/274բ-5բ։ Յիշ. թրգմ./չիք։
ԺԴ.
275բ-7բ Քրիստոս ելից զաւրէնս – Նախ անձամբ, այսինքն՝ զի զթըլփատութիւնն եւ զայլ
տնօրինականսն կատարեաց... այսինքն՝ ամենայն աւուրս կենաց իմոց։
ԺԵ.
277բ-8բ Աւրհնեցէ՛ք զԱստուած ի սրբութեան նորայ – Սրբութիւն Տեառն զխաչն ասէ...
աւրհնեն զՏէրն եւ զԱստուածն՝ զՀայր եւ զՈրդի եւ զՀոգին Սուրբ։
ԺԶ.
278բ-80ա [Խորհուրդք սուրբ սեղանոյ]. Սեղան քո, Տէ՛ր, զաւրութեանց թագ[աւոր իմ եւ
Աստուած իմ] (Սղմ. ՁԳ. 4) – Վարդապետք ասեն, թէ սեղան կոչի Հայր Աստուած Միածնի
Բանին... Հաւր սեղանոյն եւ իւր անճառ փառացն. ամէն։
ԺԷ. 280բ
[Ա]նուանք հեր[ձ]ուածողաց բոլորեցունց եւ բանք նոցա – Արդ, առաջին հերձուածողք
հեթանոսք, որ զԱրարիչն... անտի սոքա ոչ զհոգին (չշարունակած)։
ԺԸ. 284ա
[Վեցական բոլորակներից բաղկացած եռասիւն տրամաբանական աղիւսակ]
ԺԹ. 285ա
[Մասն Բառգրքի. լատիներէն-հայերէն] – Դիֆրէնցիաս՝ սահման, ըսբէնցիա՝ սեռ...
Ատօմնիում մեթօտօռում փրինցիբիա վիամ ապէնս՝ առ ամենայն մէթօտայից սկզբանց
ճանապարհ ունել։
Ի.
288ա-301ա Վասն տասն համարոյ, որ է թիւ կատարեալ եւ խորհրդական եւ լցեալ
աստուածային գերակատար իմաստութեամբ – Եւ քանզի առեալ յաստուածական պատուիրանաց...
ժամանակն, որ գալոց է յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
ԻԱ.
303ա-21բ [Պետրոսի Արագոնացւոյ] Քարոզ Է. մահու չափ մեղաց
Տե՛ս
ձեռ. 117, 152ա-79բ։ Եւ նշան մեծ.../303աբ։ ա/304ա-5բ։ բ/305բ-6բ։ գ/306բ-7բ։
դ/308ա-9բ։ ե/309բ-15ա։ զ/315ա-8բ։ է/318բ։ Յիշ. թրգմ./չիք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
133բ
Զգծողս յիշեցէ՛ք ի Տէր։
280ա
զՄեղապարտ գրիչս զԽաչատուր յիշեցէ՛ք ի Տէր, եւ դուք յիշեալ լիջիք։ Թվին ՌՀԴ.
(1625)։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 180, Հմր 260։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 301բ
(1768 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է գիրքս, որ է երկրորդ հատոր. մինն՝ Լուծմունք
Պարապմանց, սրբոյն Կիւրղի արարեալ, եւ միւսն՝ Քարոզ եւ հաւաքաբանութիւն
իմաստասիրաց բանք, արարեալ սրբոյն Հօհաննու Որոտնեցւոյ եւ Գրիգորի Տաթեւացւոյ
տիեզերալոյս վարդապետաց։ Անապատցի մահտեսի Նահապետին եւ որդոյն՝ Ասկանդարին, եւ
ծնողացն՝ Վառվառին, եւ աներն՝ Պողոսին, եւ տիրացու՝ Մատթէոսին, մօրն՝ Եազդիխասին
եւ դստերն՝ Մարիամին եւ Սալվարին, եւ համայն ննջեցելոյն, որք ետուն յիշատակ ի
դուռն Սուրբ Թօմայի առաքելոյն Գողթնեաց, ի ՌՄԺԷ. (1768), Յունիսի ամսոյ մուտն.
ամէն։
2. 321բ
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Ըստամպօլցի հալաթճի իրիցւէն առի զայս ինձ /// (1 բառ ջնջած),
ես՝ Զաքարիայ վարդապես (այսպէս)։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ`
49բ սեւ թանաքով բոլորակ, կապգիր-փակագիր՝ «ԶԱՔԱՐԻԱՅ ԲԱԿ ՔԱՀԱՆԱՅ»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆՈՒ Հմր 1», 1ա՝ «ՌՀԴ.-1625 Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս», «Սեւան 49/3475»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 402, Հմր 49/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Կորնթացե գլուխ», «Սուրբ թողութիւն շնորհեայ մեղաւորիս, քանզի յոյժ
մեղուցնէ թողին ձ, Մ Տէր»։ 1ա՝ «Պարապմանց լուծմունք է», «Նահայպետի որթի
Ըսկանդուր. Անապատցի Պողոսի որդի Մաթէոսի», 1բ՝ «Որքան կենդանի եմ, ծոմապահք եւ
զորապահք պահեցից զտօն Արտեմայ վկային Աստուծով», 2ա՝ «Գրիգոր վարդապետ», 186բ՝
«Ա», 280բ՝ «ուղակն գործ գործ ի գ», 285ա՝ «Որքան կենդանի եմ ծոմապահք եւ չորպահք
կացից աւուր տօնի Արտեմայ վկային Աստուծով, որքան կենդանի», «Կամաւ ստացար
զանբերելի փորձութիւնս Աստուծով, համբերեա վասն Աստուծոյ, զի Աստուած տացէ զելսն»։
286բ՝ «Ողջախոհութիւն, խոհեմութիւն ի ԺԷ. (17) տետրն է, ԻԱ. (21) տետրն», «Վասն
տասն համ վասն տ աբգ»։ 287ա՝ «Աղօթք ի ժամ ննջման։ Գոհանամ զքէն, Տէ՛ր իմ եւ
Աստուա՛ծ իմ, եւ օրհնեմ եւ փառաւորեմ զսուրբ անու՞ն///, որ պահեցե՛ք զանարժան»,
287բ՝ «Քրիստոս թագաւոր երկնա», 325ա՝ «Փիլիպպոս, որ է աշակերտ Զաքարիայ
վարդապետի», անընկալելի բառեր, Բ. կազմաստառ՝ «ԺԶ. (16) Գլուխ. Ճշմարտութիւն Գ.
(՞) սիրոյն բնութեամբ ունի»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
1բ՝ ԱԾ (թռչնագիր), 284բ՝ մարդու դէմք, 324բ, 325բ՝ թռչնագիր, ծաղկաման՝
ծաղիկներով։
3476
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԹ. դար
ԹԵՐԹ՝
139. չգրուած՝ 92բ, 137բ-9ա։ ՊՐԱԿ՝ 1×8+1×6+Ա-ԺԱ×8 (Ժ 6, ԺԱ 7)+Ա-Ե×8։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական զարդանախշ, որից ցած ուղղանկիւն
շրջանակ՝ անընկալելի գրութեամբ, բուսական զարդանախշ, որից ցած՝ «NICOLO», թագով
պսակուած բուսական զարդանախշ, որից ձախ եւ աջ՝ «A», «G»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10,3։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (12,5-13×8,5). ստ. լս.՝ յիշագրեր։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 97ա)։
ՏՈՂ՝ 13-26։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի. մէջքը՝ գունաթափուած կապոյտ կտաւ.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, Բ. փեղկը կծկուած, մէջքը քրքրուած, ստ. հատուածը
մաշուած-թափուած, կազմաստառը թափուած, Ա. փեղկի վր. հատուածում մի կտոր
պահպանուած. լուսանցակողերը տեղ-տեղ մաշուած, գրեթէ ամբողջովին գունաթափ. թերթերին
տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ զանազան աղտոտուածուաթեան հետքեր. թ. 1, 8, 93, 107, 132,
136-7, 139՝ հիմքից մասամբ, թ. 135՝ ամբողջովին անջատ. ընդմէջ թ. 99-100ի 1 թերթ
ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-13բ [Աւրհնութիւնք]
ա. 1ա-5ա
Ամենաազօր Փրկիչն մեր՝ Քրիստոս, որ էջ յերկնից... զբարեկարգութիւն տացէ ձեզ. ամէն։
բ.
5ա-13բ Օրհնութիւն զկնի քարոզի – Աստուածային գերալիր եւ գերակատար եւ անճառ
օրհնութիւնն... ընդ սուրբս դասեսցէ անզրաւ յաւիտենիւ. ամէն։
Բ.
13բ-4բ [Քարոզ] (հայատառ թուրքերէն) – Պէնիմ ահրէթ պապալարըմ, վէ քարտաշլարըմ վէ
սէվկիւլի օղուլլարըմն արթըք շիմտէն սօրայ էլիմիզի եօքարը քալտըրըպ... վէ կեօկտէքի
մէլայիքլէր քաթինտէ վէ սալեհ վէ միւմինլէր սըտասինէ մի էսէր էյլէյէ ամին։
Ծնթ.
Հայատառ թուրքերէնի ընթերցումը եւ բառանջատումը՝ Անի Աւետիսեանի։ Տե՛ս Ցուցակ
հայերէն ձեռագրերի հայատառ թուրքերէն նիւթերի եւ հայատառ թուրքերէն ձեռագրերի,
կազմեց Յ. Ստեփանեան, Երեւան, 2008, էջ 62։
Գ.
15ա-31բ Ողբ եւ սուգ Մեծի Աւագ ուրբաթի, արարեալ յումեմնէ բանասիրէ, ի փառս Տեառն
մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի
– 15աբ
Նախերգան – Ո՛վ անճառելի փեսային հարսնդ սխրալի... անմխիթար լայ եւ դառնակսկիծ
ողբայ։
15բ-31բ
Կտակ չարչարանաց Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի աւուր Աւագ ուրբաթու – Այսօր սգալի
է մեզ տօն եւ կարի յոյժ ողբալի... լուսափայլ յարութիւն քո. եւ քեզ փառք... ամէն։
Դ.
31բ-65ա Ողբ եւ սուգ վասն Մեծի աւուր Խաչելութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի,
արարեալ ի Յակոբ պատրիարգէ Կոստանդնուպօլսոյ
– 31բ-4բ
Նախերգանք ի դէմս սրբոյ եկեղեցւոյ – Ո՛վ ամենաչքնաղ եւ գեղեցիկ հարսնդ երկնաւոր
փեսային... ի խաչ ելանել։
34բ-65ա
Կտակ Խաչելութեան Քրիստոսի, Աստուծոյ մերոյ – Ո՛վ օր դառնութեան եւ սըգոյ...
շնորհիւ իւրոյ կենարար մահուանն. ամէն։
Ե.
65ա-87ա Քարոզ եւ կտակ Մեծի ուրբաթի՝ ի Խաչելութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ,
յարմարեալ ի Սիմէօն սրբազան կաթողիկոսէ, ի փառս խաչեցելոյն Յիսուսի – Սարսափիմ եւ
զարհուրիմ, ո՛վ սիրելիք, վասն նորագունից նշանաց... աշակերտս խիստ սիրելի։
Զ.
87ա-92ա Ի հանգիստ ննջեցելոց՝ Յօհաննու Ոսկեբերանին Կոստանդնուպօլսի, յաղագս
չսգալոյ զվախճանեալսն, մանաւանդ որք տղայ թողին զայս կենցաղս – Բե՛ր այսուհետեւ
մանաւանդ, քան յառաջագունիցն գութաբեր... Աստուծոյ մարդասիրութեանն վայել է փառք,
իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Է.
93ա-9բ Պատմութիւն վասն անքուն որդանց եւ վասն խստութեան նոցա, ասացեալ Վարդան
վարդապետի – Արդ, եկայք, ժողովո՛ւրդք Աստուծոյ, եւ մաքրափայլ աղօթիւք ձերովք
օգնական լերո՛ւք... Տեառն մերոյ եւ Փրկչի, որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն։
Ը.
100ա-37ա [Տաղք, խրատ, գանձք]
1.
100ա-10բ [Տաղ խրատական] – Զերկիւղն Էին ի միտ քո ա՛ռ, նկարեա՛, / մաքուր մտօք
գիտողապէս դու վարեա՛... յայնժամ զբոլորըն բոլոր սէրն այն լընու։
2.
110բ-21ա ՅԱնդրիանդեայ չորս գլուխ բարոյականք՝ սրբոյն Յօհաննու Ոսկեբերանի, որոյ
խորագիրն է Խրատք, որք ի բաց մերժեն յապականացուաց եւ մերձեցուցանեն ի յաւիտենական
կեանսն զմարդն – Դիւրին շաւիղ ըզբարին գործ ըստացման, / ի կենցաղոյս փախուստն է
տար վարեցման... զի հանդերձեալ խառնիս յանմահն երամի։
3.
121ա-32ա [Տաղ Յակոբայ Նալեանի]
–
121ա-2ա [Նախաբան] Առ ընթերցօղսն պատճառ խրատական տետրակիս, ոտանաւորեալ ի Յակոբ
աստուածաբան կոչեցեալ պատրիարքէ Կոստանդնուպօլսոյ – Հայելով իմ ի պղերգութիւնս
մարմնաւոր հարցդ՝ ի խրատել զորդեակն մեր...
122ա-32ա
Մանո՛ւկ, յիշեա՛ զօր ծննդեան, / որպէս վայիւ կականական... տալ քեզ խրատ որդիական։
Վերջ։
4.
133ա-5ա c – Տէր եւ Աստուած ամենայնի, / քո սուրբ ծննդեամբ անճառելի... Տէր,
ողորմեա՛, Տէր, ողորմեա՛։
5. 135ա
Գանձ ապաշխարութեանն – Եւ եմ խաւարեալ, / ես՝ մեղօք մեռեալ... աղաչեմք զքեզ։
6.
135բ-7ա Գանձ ապաշխարութեան – Մեղա՛յ, Տէ՛ր, մեղայ, / անօրինեցայ, զպատուիրանն յանցեայ...
ցո՛յց մեզ գընալ ըստ քոյդ կամաց։
7. 137ա
Երգ, ասացեալ Ուշականցի Գրիգոր վարդապետի – Ծագումն անճառ՝ Հօր Միածին, / Որդիդ
Աստուած՝ Բանդ անքննին, / արարչական աջով քոյին, / ցօղեա՛ ի մեզ զցօղդ երկնային, /
Տէ՛ր, ողորմեա՛, Տէ՛ր, ողորմեա՛, Տէր (այսչափ)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
139բ
(ԺԹ. դ., նոտրգիր) Զայս սուրբ մատենիս ես՝ Մխիթար վարդապետս, յիշատակ տիւ (=տուի)
տէր Մակարին, ով որ կարդայ եւ ի գիշերին, անուանադրութիւն զայս մատենիս։
Ես՝ տէր
<Մխիթ><Մխիթ>Մխիթար վարդապետս, յէշ///։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «Ի ԳՐԵԱՆՑ ԳՐԱՏԱՆ ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆՈՒ», Ա. փեղկին
սոսնձած թղթին՝ «Սեւան 51/3476 ԺԹ.»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 402, Հմր 51/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1բ՝ «հաճոյս», 64ա, 64բ, 139բ՝ զանազան տառեր, բառեր, 132բ՝ «Յիսուս Քրիստոս Փրկիչ
օձ օծեալ քառասունօրեայ տաճարն եկեալ Երուսաղէմ յոյժ դ», 137բ՝ «Թագաւոր անմահ»,
139բ՝ «Ես՝ տէր Մխիթարս, յիշատակ տուի տ տէր Մակարին տնունու ես տէր Մխիթար Մխիթ
տէր Մխիթար վարդապետս յէլ», «զայս սուրբ մեզ մենակ կողբացի գրչափոր»,
«շրթնաշղթայաշար շրթնաշղթայաշար շըղթաեայկապ իւղաղացու Էջմիածին շրթնաշղթայաշար»:
3477
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԶ. դար
ԹԵՐԹ՝
216։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԸ×12 (Ա 10, ԺԷ 14)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×10,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,5×7). ստ. տողերի ստ. ելուստները գրչախաղերով՝ 4ա, 16ա եւ
այլուր։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր՝ թ. 1-192 (նմուշ՝ 23ա), նոտրգիր՝ թ. 193-216 (նմուշ՝
205ա)։ ՏՈՂ՝ 17-22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
Ա. փեղկ՝ կապոյտ կտաւ, Բ. փեղկ՝ վանդակազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 1ա։ Ճակատազարդ՝ 17ա, 92ա, 132ա։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն, բուսական։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, դեղին, վարդագոյն,
նարնջի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, գունափոխուած, Բ. փեղկի ստ.՝ մէջքին մօտ հատուածը
թափուած, Բ. փեղկին ցեցի անցք, մէջքը ճաքճքած, դռնակը, զոյգ կապիչներից մէկը
մասամբ, միւսն՝ ամբողջովին ընկած, գամերից մէկն ընկած. լուսանցակողերը տեղ-տեղ
մաշուած, մասամբ գունաթափ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան
տարատեսակ հետքեր. թանաքի թթուայնութիւնը բարձր, որի հետեւանքով որոշ թերթեր
գունափոխուած. թ. 1-10՝ կարերը թուլացած. թ. 26, 91՝ եզրերը պատռուած. թ. 86՝
արտք. լս-ը պատռուած. թ. 204-16՝ եզրամաշ, թ. 216՝ մասամբ թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-16բ Տեսիլ սուրբ Աստուածածնին, զոր ետես սուրբ Կոյսն Մարիամ վասն դժոխոցն –
Խորհեցաւ ամէնասրբուհի Աստուածածին Մարիամ երթալ ի լեառն... փառք թագաւորութեան
քո, Հայր եւ Որդի եւ Սուրբ Հոգի այժմ... ամէն։
Բ.
16բ-34ա Հարցմունք եւ պատմութիւն սրբւոյն Գրիգորի Լուսաւորչին վասն ոգեշահ ոգոց
մարդկան, ասացեալ – Սուրբ Գրիգորիոս Լուսաւորիչն հայոց զքառասուն տիւ եւ զԽ. (40)
գիշեր հաց ոչ եկիր եւ ջուր ոչ էարբ... եւ ամենայն սրբոցն իւրոց, որում փառք
յօիտեանս. ամէն։
Գ.
34ա-44ա Թուխթ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ առաքեցաւ սա ի յերկնից ի յերկիր՝
ի տաճարն Սուրբ առաքելոցն Պետրոսի եւ Պաւղոսի, մեծն ի Հռոմ քաղաք, որ կոչի պապ –
Ես՝ պապս Հռոմայեցոց երկրիս, ի տաճարս սուրբս մատուցանէի զպատարագն... եւ կատարողք
աւրհնին յայսոց փառացն. ամէն։
Դ.
44բ-52ա Երանելոյն Եփրեմ վարդապետի ասացեալ վասն պահելոյ զաւր կիրակէին –
Պատուեցէ՛ք զաւր կիրակէին, ո՛վ ազգ... յուրախութիւն ի Քրիստոս Յիսուս, ի Տէր մեր,
որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
Ե.
52բ-202բ [Վարք եւ վկայաբանութիւնք]
1.
52բ-65ա Վկայաբանութիւն կամաւոր աղքատացն Ալէքսիանոսի ճըգնաւորին – Այր մի էր ի
Կոստանդիանուպաւլսի, անուն նորա Եփեմիանոս... ի փառս Քրիստոսի, Աստուծոյ Հաւր.
ամէն։
2.
65ա-83ա Պատմութիւն սրբւոյն Մարիանէ կուսին, որ նահատակեցաւ ի յԱնտիոք քաղաքի,
բազում չարաչար տանջանաւք, ի սրբւոյն Քրիստոսի եւ յուսու արքայութեանն երկնից վասն
Քրիստոսի – Յետ յարութեանն Տեառն մերոյ եւ Փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, որ եղեւ... ի
յամսեանն Յունիսի ԻԷ. (27), ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ, որում փառք յաւիտեանս.
ամէն։
3.
83ա-91բ Պատմութիւնն վասն աղաւթից եւ խոստովանութեան – Արդ, շնորհ արտասուաց
նշանակէր սիրելոյ եւ ցանկալ արքայութեան... տանջանացն մատնեսցին, տանջեսցին
յօիտեանս յօիտենից։
4.
91բ-105ա Պատմութիւն սրբւոյն Բագարատա՝ աշակերտ Պետրոսի առաքելոյն – Սուրբն
Բագարատ աշակերտ էր առաքելոյն Պետրոսի... առաջի Պետրոսի, առաքելոյն Քրիստոսի։
5.
105ա-10բ Պատմութիւն եւ նահատակութիւն սրբոյն Աբդլմսահի մարտիրոսին – Սա էր որդի
առն միոյ հրէի եւ անաւրինի... նոյնպէս եւ մայրն սրբւոյն ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ
մերոյ։
6.
110բ-3ա Պատմութիւն զուտ եւ մաքուր նահատակի Յուղիտայի եւ Կիրակոսի – Այս երանելին
որդի էր քրիստոնէի... եւ մօր նորա՝ Յուղիտիայի, որոց ա(՞)։
7.
113բ-8բ Պատմութիւն ամէնիմաստ կուսին՝ Կատարինեա մարտիրոսին – Այս իմաստուն եւ
հանճարեղ եւ ճարտար կինս Կատարինէ... ականջալուր եւ ըստոյգ գրեցի զպատմութիւնս։
8.
119ա-31բ Պատմութիւն եւ սքանչելիք Գէորքա՝ քաջամարտիկ զինօորին Քրիստոսի –
Քաջամարտիկ մարտիրոս Քրիստոսի եւ արի նահատակ... քաջ զաւրական Գէորգէոս, որում
փառք յաւիտեանս. ամէն։
9.
131բ-45ա Պատմութիւն վարուց առաքինութիւն Յոհաննու Գըբնեցոյ ճըգնաւորին եւ քաջ
մարտիրոսին Աստուծոյ – Յերկրէն Փիւնակեցոց էր Յոհաննէս, նա ի քաղաքէն Կեսարոյ...
ողորմի հաւատացելոցս. ամէն։
10.
145ա-53բ Վարք երանելոյն Եւագրիոսի – Ի բազում իրս, ո՛վ սիրելիք, կարի յոյժ
հռչակօոր, ապա կարի... ի բազմազան որոգայթից թշնամւոյն։
11.
153բ-5ա Վասն բարձրամիտ անապատականացն – Ոմն յանապատական եւ միայնակեաց, նա ունէր
եղբար աշխարհական... յերկնից արքայութիւնն ի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, որում փառք
յաւիտեանս։
12.
155ա-63ա Վարք երանու[հ]ի կուսին Մարիամու, որ Մարիանոս կոչեցաւ – Եւ այր մի ի
Բիւթանացւոց, որում անուն էր Եվագնոս... հասցուք ի Քրիստոս Յիսուս, ի Տէրն մեր,
որում փառք յօիտեանս. ամէն։
13.
163ա-71բ Վարք Երանելոյն Պետրոսի, որ յառաջն մաքսաւոր էր եւ զղջացաւ։ Յայսմ աւուր
պատմութիւն անողորմ Պետրոսի – Ծեր ոմն մեծատուն՝ յոյժ եւ ըստանպակ (=ստամբակ)...
առաջնոցն եւ յետնոցն եւ զնորայն, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
14.
171բ-4բ Պատմութիւն Գլուխ ԻԶ. Վասն Պաւղոսի Լուստրիոյ – Պաւղոս ոմն ի Լուստրիոյ,
որ էր պատուով... նեղութեանց գոհացարուք զԱստուծոյ յամենայն ժամ։
15.
174բ-8բ Վարք երջանիկ հաւրն անապատօորի – Տեսաք մէք այր մի,՝ յերկրէն Թէբայեցոց...
զաշխարհակերպ զձորսն մէկուսի։
16.
179ա-84բ Վարք եւ պատմութիւնն սուրբ ճգնօորացն – Քանզի էր եղբայր ոմն այսպէս
տեսական, խոնարհ... երկնից շնորաւքն Քրիստոսի, Աստուծոյ մերոյ։
17.
184բ-92բ Վարք անապատական մաքուր կուսանաց – Ել երբեմն մեծն Դանիէլ ի Սկիտոյ
<առ> ընդ աշկերտս իւր... ամէնեւին ի բաց գնաց։
18.
193ա-8բ [Վարք Յովանիսի եպիսկոպոսի] – Խաչակրաւն, քաչ հով[ու]ապետն եւ ցանկալին
ամենեցուն՝ եպիսկոպոսն Յովանէս... ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. ամէն, Հայր՛՛։
19.
198բ-202բ Վարք եւ պատմութիւն սուրբ ճգնօորացն – Պատմեցին մեզ ծերքն, եթէ էր ի
<յի> Սկիտէ կրաւնաւոր ոմն... ելանել ջանայ կալնեալ զամենեսեան։
Տե՛ս
Վարք հարանց, հտ. Ա., Բ., Վենետիկ, 1855։
Զ.
202բ-16բ Նախերգանք եւ աւրհնութիւնք ի վերայ ու[ն]կնընդիր եւ միամիտ միահամուռ
ժողվրդեանն
ա.
202բ-4բ Այլ եւ ամենազաւր Փրկիչ մեր, որ էջն ի յերկնից... որ ոչ անցանէ այս եւ ի
հանդերձելումն. ամէն։
բ.
205ա-8ա Եւ նոյն հոգին Աստուած հանգուսցէ զհոգիսն ընդ ննջեցելոց ձերոց... ամենայն
սղալանաց ձերոց. ամէն, ամէն եւ եղիցի։
գ.
208ա-11բ Այլ եւ ժողովրդապետն ամենեցուն Քրիստոս Աստուած աւրհնեսցէ առ հասարակ
զժողովուրդս ձեր... հաղորդ արասցէ զձեզ Քրիստոս Աստուածն իմ. ամէն։ Հայր մեր՛՛։
դ.
212ա-6բ Աւրհնեալ է ամենասուրբ Երրորդութիւն ի բարձունս... արքայութիւն պարգեւեսցէ
Քրիստոս Աստուածն մեր ամենայնի. ամէն։ Հայր մեր։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «Գիրք, յորում են տեսիլ սուրբ Աստուածածնին Ի ԳՐԵԱՆՑ
ԳՐԱՏԱՆ ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆՈՒ», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Սեւան 58/3477», «ԺԶ.
Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 403, Հմր 58/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
203բ՝ «Ընդէր այդպէս սխալեալ»։
3478
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՍՈՒՐԲ
ԿԱՐԱՊԵՏ (ԵՐՆՋԱԿ) ՌՃԽԷ-ՌՃԽԸ. – 1698-1699
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ, ԿԱԶՄՈՂ՝ Եսայի։
ԹԵՐԹ՝
170. չգրուած՝ 1ա, 3աբ, 58ա-60բ, 128ա-9բ։ ՊՐԱԿ՝ 2+1-18×8 (2՝ 1, 6, 3, 5, 7՝ 12,
4, 10, 11՝ 10, 6՝ 14, 13՝ 1, 18՝ 7)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
բուսական զարդանախշ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,1×9,8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով
սահմանագծուած (11×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 101ա)։ ՏՈՂ՝ 18-20։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ ծաղկազարդ կտաւ.
լուսանցակողերը՝ կարմիր, լուսանցակողերի հիմնային հատուածներում սեւ թանաքով
զարդագծեր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 4ա, 35ա, 87ա (գծանկարային)։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝
կարմիր, կանաչ, բալագոյն, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, Բ. փեղկի վր. անկիւնների կաշին թափուած, մէջքը
ճաքճքած, դռնակը, զոյգ կապիչներն ու գամերն ընկած. Բ. փեղկի վերեւի հատուածի կաշին
միջուկից անջատուած՝ միջուկ-տախտակը տեսանելի. կազմաստառն աղտոտուած, խամրած.
լուսանցակողերը տեղ-տեղ մաշուած, գունաթափ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան տարատեսակ, այրուածի հետքեր՝ թ. 36-41. թանաքի թթուայնութիւնը
բարձր, որի հետեւանքով որոշ թերթեր գունափոխուած. թ. 1-26՝ կարերը թուլացած, թ. 3,
10, 26, 164՝ հիմքից մասամբ անջատ. ընդմէջ թ. 130-1ի, 170ից յետոյ 1ական թերթ
ընկած. թ. 58, 82 եւ այլուր՝ գործարանային թերութիւն. 58ա, 60բ եւ այլուր՝
հանդիպակաց երեսի գիրը մասամբ արտատպուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1բ-2բ
[Հանելուկք]
1. 1բ
[Ներսիսի Շնորհալւոյ] – 1բ Եղբա՛յր, ինձ միտ դրէ՛ք դուք հոգւով... 1բ Ութ մախաղ ես
ունէի...։
Տե՛ս Ա.
Մնացականեան, Հայ միջնադարեան հանելուկներ, Երեւան, 1980, էջ 330, 331. ձեռագիր k։
2. 1բ-2բ
Ոմանք ասեն զբանն սաղմոսին... Ոմանք զըրուց տան ընդ միմեանս... Ոմանք եկեալ
յեկեղեցին... Ոմանք ասեն սաղմոս ծայրոտ... Ոմանք չունին յոյս առ Աստուած... Ոմն
կանչէ ձայնիւ ուժգին... Ոմանք կանկնին նման փայտի... Ոմանք ի ժամ կան եւ նստին...
Որք յԱստուծոյ շնորհաց զրկին... Որք զմահու օրն չյիշեն... Երկու վնաս կայ ահագին...
Մէկն որ դպրապետ լիցի...
Բ.
4ա-86բ [ՅԱստուածաշունչ գրոց]
ա.
4ա-10բ Թուղթ Կաթուղիկեայց երանելոյն Յակոբու առաքելոյն [Ա. 1 – Ե. 20]։
բ.
11ա-8ա [Թուղթ Պետրոսի առաջին. Ա. 1 – Ե. 14]։
գ.
18ա-23ա Պետրոսի առաքելոյն գիրգ երկրորդ. [Ա. 1 – Գ. 18]։
դ.
23ա-9բ Թուղթ երանելոյն Յօհանու առաքելոյն [առաջին. Ա. 1 – Ե. 21]։
ե.
29բ-30բ Թուղթ Յօհաննու երկրորդ. [1-13]։
զ.
30բ-1բ Թուղթ Յօհաննու առաքելոյն երրորդ. [1-15]։
է.
31բ-3բ Թուղթ երանելոյն Յուդայի առաքելոյն. [1-25]։
ը. 34աբ
Աղերս Եւթաղի – Ամենայն իրիք յամենայն ուրեք ժամանակ է...
թ.
35ա-48բ Թուղթ երանելիոյն Պօղոսի առաքելոյ առ Հռօմայեցիսն. [Ա. 1-ԺԴ. 21]։
Ժ.
49ա-57բ Թուղթ երանելոյն Պօղոսի առաքելոյ առ Կորնթացիսն [Առաջին. Ա. 1-ԺԵ. 56]։
ժա.
61ա-70բ Երգ երգոց Սողոմօնի, որ է օրհնութիւնն օրհնութեանց. [Ա. 1-Ը. 6]։
ժբ.
71ա-80ա Գիրք առակացն Սողոմօնի (քաղուածոյ)։
ժգ.
80բ-2ա Բանք ժողովողի որդւոյ Դաւթի՝ Սողոմօնի (քաղուածոյ)։
ժդ.
82բ-6բ [Իմաստութիւն Յեսուայ, որդւոյ Սիրաքայ] (քաղուածոյ)։
Գ.
87ա-114բ [Վկայութիւնք վարդապետաց]
1.
87ա-99ա Հասարակ վարդապետաց ասացեալ, որոց անուն ոչ գտայք – Մեծ են գործսն
աստուածային եւ հրաշալի... աներկիւղութիւնն մայր է ամենայն մեղաց։
2.
99ա-100ա Յոհանու Ոսկեբերանի ասացեալ – Առանց բարկութեան ոչ վարդապետութիւն
առաջանայ... զի հաշտեսցուսցէ զմեզ ընդ Աստոյծոյ։
3. 100ա
Բարսղի ասացեալ – Բարկութիւն յարուցանէ զթշնամանս... ի վիրացն բազում անգամ զմահ։
4. 100ա
Գրիգորի Աստուածաբանի ասացեալ – Որպէս առօղն, նոյնպէս եւ առեալն... ուղղութիւնն եւ
փրկութիւն։
5. 100ա
Վարդապետաց ասացեալ – Որ ոչն է խոնարհ Հոգոյն Սրբոյ, հալածիչ է եւ ոչ հանգուցիչ։
6. 100բ
Գրիգորի Լուսայորչի ասացեալ – Աստուած ամենայն իրօք տես[ց]է... եւ ոչ ունկն
տեսանել։
7. 100բ
Գրիգորի Սքանչելայգործի ասացեալ – Որ ոք ասէ այլ ոք... նզօվեալ եղիցի։
8.
100բ-1ա Կիւրղի ասացեալ – Ոչ է պարտ իմանալ Բ. բնութիւնս... ի բազմամբ անուած
մտածութեանց։
9. 101ա
Երիցս երանեալ հօրն Անդունի ասացեալ – Ուր եւ երթիցես, զԱստուած ունիցիս...
զեղբայրն զԱստուած շահեսցուք։
10.
101բ-2ա Գրիգորի ասացեալ – Գործ արիութենէ յաղթել զմարմինն... աղօթից եւ
գոհութեանց պարապել։
11.
102ա-3բ Այլ ի նորին ասացեալ – Ով ոք իցէ ի հաւատացելոցն ի ժամ... աղտեղանայ առ
նրբահայեցութիւն։
Ծնթ.
103բ՝ Արիստոտելի ասացեալ – Ա (չշարունակած)։
12.
104աբ Արիստոտելի ասացեալ – Գովելի են գեղեցիկ եւ պարսաւելի են գարշելիքն... քան
զամենայն ահարկութիւնս։
13.
104բ-5ա Փիլիսոփայից ասացեալ – Հաւատարիմ բարեկամս տեղ է կենաց մարդկան...
ժուժկալ՝ խնդրէ հանդարդութիւնն։
14.
105ա-6ա Ջերոնի[մ]ոսի ասացեալ – Միշտ գործեալ ինչ բարի... պահապան ամենայն
առաքինութեանց։
15. 106ա
Ամպրիոսէ ասացեալ – Կամեցաւ Տէրն մատնել... սկսանելն, այլ կատարելն։
16. 106բ
Օգոստինոսի ասացեալ – Ոչ ումէմքէ արժանաւորիլ... մարդոյս էր խոնարհութիւն Քրիստոսի։
17.
107աբ Բեռնարտոսի ասացեալ – Մեծ գարշութենէ, զի անարգ... ամենայն ի ճանաչումն
Աստուծոյ։
18. 107բ
Սենեքայ ասացեալ – Միտք իմաստնոյն հոգայ... յառաջամիտ լինի։
19. 107բ
Փիլոստոնի ասացեալ – Ուսման հոգ տարջիր... ստանայ զինչսն։
20. 107բ
Սոկրատեսի ասացեալ – Լաւագոյն համարեայ բարոք... եւ պտուղն քաղցր։
21.
107բ-8ա Իզիդորոսի ասացեալ – Աղօթիւքն սրբիմք ընթեռնլովն... սիրտն վերասցի առ
Աստուած։
22. 108ա
Թուլիոսի ասացեալ – Հեշտութեան շիջուցանէ... ծառայեաց առաքինութեամբ։
23.
108բ-9ա Սենեքայ ասացեալ – Սկիզբն փրկութեան է ճանաչումն... յաղթեցին, ստացան։
24.
109բ-10ա Բեռնարտոսի ասացեալ – Առաքինութիւնն աշխատութեամբ խնդրի... միայն պարապել
յԱստուած։
25.
110ա-1ա Դիոնէ[սի]ոսի ասացեալ – Սէրն հիմնանայ ի բարին... եւ իմանալով զանգիտելի։
26. 111ա
Ամպրոսիոսի ասացեալ – Անարժանայորութեամբ առնու զՔրիստոս... պատուասիրութիւնն նոցա
ի սատանայէ։
27.
111ա-4բ Օգոստինոսի ասացեալ – Աշխարհս այս է պանտխտութիւնն... ջերմեռանդութեան
բճիւն եղանց։
Դ.
115ա-6ա Յայտնութիւնն եւ տեսիլ Յովհաննու – Ահաւասիկ որ գալոց է ընդ ամպս
երկնից... հատուսցէ նմա զտանջանս եւ զսուգ։
Ե.
116բ-24ա Սրբոյն Եւագրեայ ճգնաւորաց ճգնաւորի ասացեալ – Արքայութիւն Աստուծոյ է
գիտութեանն... վասն խրատոյ եւ զայն չափով։
Զ.
124բ-31բ [Հարցմունք եւ պատասխանիք]
ա.
124բ-7բ Իսկ թէ հարցանէ ոք՝ զի՞նչ է իմաստասիրութեան անուն եւ զի՞նչ իմաստակն...
[Պատասխանի]. Ասեմք, թէ իմաստասէր այն է, որք ըստ արտաքին փիլիսոփայիցն կրթութեան
վարժեալք, որ Պղատոն, Արիստոտէլ եւ այլքն... Հարցումն. Եթէ քահանայ կամ եպիսկոպոս
կամ կաթողիկոս եւ այլն պոռնկեցեալ է, կատարէ՞ դարձեալ զկարգ քահանայութեան...
[Պատասխանի]. Ասեմք, թէ որ պոռնիկն է, անկար է լինիլ... ոչ միապէս տեսանէ։
բ. 130աբ
Հարցումն աստիճանաց – [Հարցումն]. Քանի՞ դաս ծառայութիւնն կայ ի սուրբ եկեղեցի
յԱստուծոյ, որ փառաբանին զԱստուած։ Պատասխանի. Ինն դաս հրեշտակք յերկինս... եւ
յերկինս աթոռքն են։
գ. 131բ
Յաղագս հրեշտակաց թվոյն եւ դասուցն բաժանմանցն – Բայց մեք վերջացեալքս ի թվոց նոցա
եւ ի բարձրութենէ եւ ի պայծառութենէն, զի ինն դասք են նոքա... հրեշտակապետք,
հրեշտակք։
Է.
131ա-58ա [Պատմութիւն Ադամայ եւ մեկնութիւնք]
1.
131ա-2բ (սկ.) /// եւ կին ուսեալ ի Ադամայ պատճառն ի Աստուած... փրկեսջիք ի դառն
դժոխոցն. ամէն։
2.
132բ-5ա Պատմութիւն ելանելոյն Ադամայ ի դրախտէն –Իսկ որ անկաւ ի դըրախտէն ի
աշխարհս... վասն քաղցր աւետեաց հրեշտակին, նոյն ողորմութեամբն ողորմի Քրիստոս
Աստուած ստացող։
–
135ա-8բ Վասն մեկնութեան բանի – Զի որպէս հայրն զիւր որդին ծախէ եւ գերի տայ,
այնպէս Ադամ զմեզ գերի ետի... այնոցիկ, որ դառնան առ նա սրտիւք։
3.
138բ-44ա Իսկ յորժամ Ադամ ետ խաբումն սատանայի, երբ Ե. օր պահեաց... ի դառն դժոխոց
եւ ի մեղաց մերոց. ամէն։
–
144ա-8բ Վասն մեկնութեանն բանիս – Իսկ տասանորդն Աստուծոյ բաժին է, որ բանիւ
հրեշտակին խոստացաւ... ընդ նոսին արժանաւոր լերուք եւ ողորմի ասէք. ամէն։
4.
148բ-54ա Վասն աւետեաց Սեթայ – Եւ քաղցրացաւ Տէր ի վերայ Ադամայ... գերեզման Նոյի,
որոց աղօթ[ք], փառքն, ողորմի Քրիստոսի աշխարհէ։
–
154ա-8ա Վասն մեկնութեանն բանիս – Վասն այն Աստուած պատ[ու]հասեաց զնոսա, զի մեզ
օրինակ լիցի... ի ձեռացն սատանայի, որ լինիք որդիք արքայութեան, որ է օրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն։
Ը.
158բ-63բ Յոհանու վարդայպետի ասացեալ վասն աւերման աշխարհիս եւ վասն գալըստեանն եւ
դատաստանին Քրիստոսի՝ Փրկչին մերոյ – Մեք, որ ակն ունիմք գալըստեանն Քրիստոսի...
դարձումն մեղաւորաց, որ օվ /// (3-4 տառ) լինիք ամենայն սրբոցն. ամէն։
Թ.
164ա-70բ [Նախերգանք քարոզից, աւրհնութիւնք]
1.
164ա-6ա Նախերգանք քարոզից – Ո՛վ Երրորդութիւն Սուրբ, գերագոյն բարութեան
երկրպագելի... քան զամենայնսն հրամայէ ի բանս իւր։
2.
166ա-9ա Օրհնութիւնք, որ զկնի քարոզի ասի –Օրհնութիւն Հօր, պահպանութիւնն Որդոյ եւ
նախախնամութիւնն ամենայսուրբ Հոգոյն... ի գիշերի ի նստել ի տան ի գնալի։
3.
169բ-70բ Աղ<աղ>օթս եւ նախերգան քարոզի –Ո՛վ Աստուած յԱստուծոյ եւ նորոգիչ
ամենայնի... ի տեսութիւնն կենսաբուխ բանից քոց, որ ասէ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
2բ
Գրեցաւ սեռի հայգազանի, / ի դրան Սրբոյ Կարապետի, / որ Երինջակ վերագոչի, ՌՃ.
քառասնեկի / եւ եօթիցս (1698) թիւ վերաբարտի / ի յամսեանն նուեր բերի / մէկիւ
զմէկն երկրորդի։
124ա
Վա՛յ ինձ՝ ծրօղիս, որ ոչ եմ կատարօղ, այլ քամայհօղ։
170բ
Յիշատակ է զսուրբ գիրքս Եսայի՝ բանի պաշտօնէի եւ յոյլ մատըրուակի, որ եւ բազում
սիրով գրեալ կազմեցի ի տես տխմարութեան եւ անվարժ կրթութեանն իմոյ, անջրելի
յիշատակ հոգնամեղ անձին իմոյ եւ ծնողաց իմոց, ՌՃԽԸ. (1699) թուին։
ՆՇՈՒՄ՝ 1ա՝
«Սեւան 59/3478», «ՌՃԽԸ. – 1699, Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 404, Հմր 59/2:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
զանազան տառեր, բառեր՝ 1ա, 3ա, 3բ, 4ա։
3479
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԸ. դար
ԳՐԻՉ,
ԿԱԶՄՈՂ՝ Աստուածատուր երէց*։
ԹԵՐԹ՝
145։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԵ×10 (Բ, Ե, Ժ 12, ԺԱ 5, ԺԵ 4)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ եռամահիկ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15,7×10,7։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով
սահմանագծուած (11,5×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 54ա)։ ՏՈՂ՝ 20-25։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. Ա փեղկին ճնշադրոշմ. «Ա[ՍՏՈՒԱ]ԾԱՏՈՒՐ ԵՐԷՑ».
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ վարդագոյն զարդահիւս մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ։
Աւետարան Ղուկասու։ ԺԵ.-ԺԶ. դդ.։ ԱԲ (սկ.)՝ ստացուած մէկ թերթի ընդերկայնակի
եզրահատումով եւ ընդլայնակի ծալումով։ Թուղթ 21,2×15,5. երկսիւն (18,5×12,6).
բոլորգիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 21։ Կարդալ՝ Բա, Աբ, Բբ, Աա «[ի]բրեւ զկրտսերն եւ
առաջնորդն իբրեւ զսպասաւորն։ Ո՞վ է մեծ՝ բազմեա՞լն...» (ԻԲ. 26-47)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, մէջքի ստ. հատուածի եւ փեղկերի որոշ տեղերում
կաշին թափուած, Բ. փեղկին ցեցի անցք. դռնակը, զոյգ կապիչներն ու գամերն ընկած,
դռնակի հիմքը պահպանուած. մէջքը ճաքճքած. աստառը տեղ-տեղ մաշուած, թափուած.
լուսանցակողերը տեղ-տեղ մաշուած, գունաթափ. պտռկ-պհպ-ին խոնաւութեան հետքեր, ցեցի
անցքեր. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ.
1-10 հիմքի կարերը թուլացած. ընդմէջ թ. 10-11ի 1 թերթ ընկած, ընդմէջ թ. 106-7ի 1
թերթ կտրած։
* Ծնթ. Գրիչ
Աստուածատուր երէցը գուցէ նոյն Աստուածատուր երէց կազմողն է, տե՛ս ձեռագրիս կազմի
ճնշադրոշմը՝ «ԱՍՏՈՒԱԾԱՏՈՒՐ ԵՐԷՑ», ինչպէս նաեւ Հմր 3525 ձեռագրի կազմի ճնշադրոշմը՝
տե՛ս աստ էջ 591:
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-111ա Մեկնութիւն Երգ երգոց, ի հոգ[էխառ]ն, իմաստապատում առն Սողոմոնի՝ արքայի
Իսրայելի, զոր ասացեալ է տեառն Գրիգորի՝ ներանձնաւոր քահանայի եւ հոգէշնորհ
վարդապետի, որդւոյ տեառն Խոսրովայ, սակս իւրոյ աստուածային երկիւղածութեանն եւ
ընթերցասէր գոլով ցանկացեալ այսմ տառի, մեծաւ աղաչանօք եւ խնդրուածօք ետ մեկնել
զառակս փեսայի եւ հարսին, որ բացայայտի մեկնութեամբ ի Քրիստոս եւ յեկեղեցի
Տե՛ս
ձեռ. 1104, 48ա-116բ։ Նխ./1ա-9ա։ ա/9ա-11բ (խորագիրը եւ սկ. չգրուած «/// որ
բաժանեալ էր ի սնոտի պաշտօնս...», 10բ՝ «...կամքն յաղօթս որպէս արժան իցէ ոչ ///
11ա՝ նոյն փառսն։ Պատրաստեաց զքեզ յարգանդէ...»)։ բ/11բ-110բ։ Յիշ. հեղ./110բ-1ա։
– 72ա
Գրչից՝ «Ո՛վ ընթերցօղ, յորժամ ընթեռնլով գաս հասանես ի 130 թղտահամարըն, թո՛ղ 131
երեսն եւ յառաջ ընթացեալ գիդ 151 թղտահամարն եւ կցորդեա՛ ընդ 130-ին, վասն զի յեդ
եւ առաջ եդեալ գոն։ Եւ յորժամ ի 151էն ընթեռնլով գաս հասանես ի 170 թիւն, թո՛ղ,
զ141 թիւն դարձ[իր] եւ գիդ զ131 թիւն, կցորդեա՛ ընդ 170նին, զի այն է, որ գրեալն
է։ Վարդապետն տիեզերաց Յօհաննէս Երրորդութեան ծանուցիչն աստուածաբան։
Ծնթ.
Հակառակ գրչի ցուցումների՝ բնագրի ընթացքը կանոնաւոր, անխաթար է։
Տե՛ս
Մատենագիրք հայոց, ԺԲ. հտ., Ժ. դ., Գրիգոր Նարեկացի, Անթիլիաս-Լիբանան, 2008, էջ
760-883։
Բ.
111բ-2ա [Տոմարական աղիւսակ. 19 տող, 9 սիւնակ] – Վերայդիր է հայոց եւ հռօմայեցուց
|112ա| եօթներրակօվն հանդերձ։
Գ.
112ա-27բ [Ի Հարանց վարուց]
1.
112ա-9բ Յաղագս առաքինութեան – Պատմէր մեզ հայրն յԷսայիաս վասն Հօրն Մակարայ... եւ
ի պատիւ Տեառն եւ ի Փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որում վայել է փառ եւ՛՛։
2.
119բ-21բ Յաղագս հանդարտութեան – [Ն]ստէր հայրն Արսենիոս երբեմն ի Հոնոպէ
Ալէքսանդրոյ, եւ եկն առ նա կոյս ոմն... տեսանէ զիւրն վատթարութիւն եւ
զպակասութիւն։
3.
121բ-5ա Յաղագս արտասուաց – [Ա]սաց հայրն Այիոս, թէ էր ուրեմն ոմն հովիւ... եւ
հրեշտակացն իւրոց յաւուրն դատաստանի։
4.
125ա-7ա Զեղջ եւ ապաշխարութիւն Տայասա պոռնկին – Եղբար՛ք իմ մտերիմ, պատմեմ ձեզ
սքանչելիս եւ պայծառ ապաշխարութիւն... խնամօքն Փրկչին Աստուծոյ, որում փառք վայել
է յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
5. 127աբ
Զղջութիւնք վեր մոլորելոյ – Պատմեաց ոմն ի հարանց, եթէ ի Թէսաղոնիկէն վանք մի
կուսանաց... բայց թէ յինչ անկելոցեմք, ոչ գիտեմք, ուր գնամք։
Դ.
128ա-44ա [Ճառք]
1. 128աբ
[Վասն Յովսեփու]. Դանիէլի (արտք. լս.) . Իսկ ընդէ՞ր ասէ սաղմոսօղն, թէ վկայութիւն
եդ Աստուած Յովսէփու... որպէս եւ Քրիստոս հացիւն կենաց զամենայն աշխարհ
հաւատացելոց դարմանէ եւ կեցուցանէ։
2.
128բ-32բ Վասն աղօթից եւ խնդրելի իրին – Խնդրեցէ՛ք նախ զարքայութիւնն Աստուծոյ եւ
զարդարութիւն նորա... ահաւասիկ յաւելում ի ժամանակս քո ամս Ե. եւ Ժ. (15)։
3.
132բ-3բ Յովհաննու Ոսկեբերանի ասացեալ ճառ յԱւետարանին մեկնութենէն՝ ի գալուստն
Քրիստոսի յԵրուսաղէմ՝ քաղաք արքայի – Առաքեաց Բ.ուց աշակերտաց իւրոց եւ ասէ,
երթա՛յք... եւ հաւատացելոց ննջեցելոց ի Քրիստոս Յիսուս, ի Տէր մեր, որում փառք եւ
պատիւ յաւիտեանս. ամէն։
4.
133բ-8բ Նորին գալստեան Փրկչին յԵրուսաղէմ – Եւ արդ, թէ է՞ր զտօնողս գալուստ միայն
կոչեն... Գ.անձեան տէրութեանն՝ Հօր եւ Որդո եւ Սուրբ Հոգոյն այժմ եւ միշտ եւ՛՛։
5.
138բ-44ա Երանելոյն Եպիփանու, եպիսկոպոսին Կիպրացոյ ասացեալ է ճառս Մեծի աւուր
շաբաթու Զատկիս եւ Յարութեանն Քրիստոսի եւ ի Զ. ժամսն զդժոխսն աւիրել եւ զհոգիքն
ազատել յաւուր մեծիս – Եւ յերեկոյիս Մեծի աւուր շաբաթս Զատկիս եւ էր Զ. ժամ...
յարուցեալն ի մեռելոց, եւ նմա փառք եւ պատիւ յաւիտեանս. ամէն։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1. 144բ
[Տաղ. հայատառ թուրքերէն] – Սաթ սաթդում, սաթուն ալդում, / եազիտայ պուղտայ
աքտում... դաղտայ դուման եօխ կօզտայ նարար սան չեխ։
Ծնթ.
Հայատառ թուրքերէնի ընթերցումը եւ բառանջատումը՝ Անի Աւետիսեանի։
2. 145աբ
[Վասն զգեստից քահանայի] – Դարձեալ, թէ քահանայութիւնն է գործ հրեշտակական եւ
Աստուծոյ նմանութիւն ծածուկ էր... քահանայապետութիւնն աթոռն եւ գաւազանն էր սուրբ
խաչն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
111ա Նա
եւս եւ նոյն ուղղիչ հասոյց զապերախտս ի յանգ երկնաւոր առագաստիս եւ ելից զիղձս
սրտիս, թէեւ թափուր եմ, նաեւ զԱստուածատուր յիշեսջի՛ք։
Ծնթ.
Հաւանաբար հետագայում կաղապարի վերածուած նախագաղափար յիշատակարան է, որ
օգտագործուել է գրիչների կողմից (հմմտ. ձեռ. 2547, 348ա)։
144ա ///
(1 բառ ջնջուած) եւ զԱստուածատուր երէց գծագրողս յիշեցէ՛ք, եւ դուք յի[շե]ալ
լիջիք։ Հա՛յր մեր, որ յերկին՛՛։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 144բ
(1751 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՄ. (1751) Յուլիսի Ի.ուն գիրեցաւ, Բայազէդ։
2. 144բ
(1751 թ., նոտրգիր) Ես՝ տէր Օվանէս, գրեցիմ ՌՄ. (1751), Պիազիդն, Օգուսդոսի ԺԵ.
օրն։
3.
պտռ.-պհպ. Բբ (ԺԸ. դ., նոտրգիր) Տիրացու Պաղդիգի տէր Աթամ օր, որ պարտի Ա. ողորմի
ասէ. 11.9։
4. 144ա
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Գրեցաւ Երգոց երգութեանց մեկնութիւնս ձեռամբ յոգնամեղ Սարգիս
աբեղայէ, որ ըստացայ հա[լալ ար]դեաց իմոց՝ յիշատակ /// ծնողացս. եւ որք
հանդի[պիք], կարդալով կամ օրինակել[ով, յի]շեշջիք միով ողորմեայիւ, եւ դուք յիշեալ
լինիջիք ի միւսանգամ գալստեան. ամէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ`
1ա, 2ա, 106բ, 144բ սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ ՄԱՀՏԵՍԻ ԱՌԱՔԵԼ ///»
(թուականը անընթեռնելի), 1բ սեւ թանաքով բոլորակ՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ ///» (անընթեռնելի),
143բ կարմիր թանաքով ուղղանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ /// ՍԱ (՞) ///» (անընթեռնելի)։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «Մեկնութիւն Երգոց երգ/// Ի ԳՐԵԱՆՑ ԳՐԱՏԱՆ ԱՆԱՊԱՏԻՆ
Հմր 89», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Սեւան 67/3479», 1ա՝ «ՌՄ.-1751 Մ[եսրոպ]
եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 405, Հմր 67/4:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
64բ՝ «Տե՛ս Զ. (6)՝ 151 թիւսն յառաջ ընթանայ», 84բ՝ «171 թխտայ համարն ընթանայ»,
145ա՝ «գրիջայփորձ է»։
3480
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՍՈՒՐԲ
ԱՍՏՈՒԱԾԱԾԻՆ ՌՁԳ. – 1634, ՌՁԶ. – 1637
ԳՐԻՉ՝
Եղիազար։ ԾԱՂԿՈՂ՝ Տէր Սիմէօն, Մարտիրոս դպիր։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Կարապետ։
ԹԵՐԹ՝
270. չգրուած՝ 1ա-5ա, 118ա, 264ա, 265ա, 266ա-70ա։ ՊՐԱԿ՝ 3+Ա-ԻԲ×12 (ԻԲ 13)+2։
ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 11,1×8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանածուած
(8×5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 54ա)։ ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի,
դռնակով եւ զոյգ գամերով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ զարդահիւս մետաքս.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Քրիստոս՝ չորեքկերպեան գահին՝ 5բ, 264բ, Սուրբ Երրորդութիւն՝ 118բ։ Թագադրումն
Աստուածածնի՝ 265բ։ Կիսախորան՝ 6ա, 119ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, խաչ։ Զարդագիր՝
թռչնագիր հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, վարդագոյն,
մանուշակագոյն, շագանակագոյն, մոխրագոյն, սպիտակ, ոսկի։
Ծնթ.
Մանրանկարները ոճական նմանութիւն ունեն Պոլսի դպրոցի մանրանկարչութեանը։
Տե՛ս Ա.
Գէորգեան, Հայ մանրանկարիչներ, Մատենագիտութիւն, Թ-ԺԹ. դդ., Գահիրէ, 1998, էջ 387,
Հմր 226 Բ.։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, զոյգ կապիչներն ընկած, Ա. փեղկը ձեւափոխուած,
դռնակը մաշուած եւ դէպի դուրս ծալուած, Բ. փեղկից մասամբ անջատուած, ստ. հատուածի
կաշին թափուած. դռնակի ստ. մասը վնասուած, կապիչներն ընկած, Բ. փեղկի աստառը
պատռուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր.
գրադաշտը խոնաւութիւնից փոքր-ինչ գունափոխուած, եղծուած. թ. 3-4ի, 266-7ի միջեւ
մէկական թերթ ընկած, թ. 259-60ի միջեւ 2 թերթ կտրած. թ. 4՝ եզրերը պատռուած. 5բ,
118բ, 156բ եւ այլուր՝ հանդիպակաց երեսի մանրանկարները մասամբ արտատպուած. թ. 113,
172 եւ այլուր՝ բնական անցքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
6ա-222ա [Ներսիսի Շնորհալւոյ Բանք չափաւ]
Տե՛ս
ձեռ. 1540, 3ա-376ա։ 1. ա/6ա-113ա։ բ/113ա-7բ։ 2. ա/119ա-57ա։ բ/157ա-61ա։ գ/չիք։
3-5/չիք։ 6/191ա-214ա։ 7/188ա-91ա։ 8/179ա-88ա։ 9/170ա-9ա։ 10/165բ-70ա։
11/161ա-5բ։ 12/չիք։ 13/214ա-6ա։ 14/216ա-8ա։ 15/218ա-20ա։ 16/221աբ։ 17/220ա։
18/221բ-2ա։ 19/220աբ։ 20-23/չիք։
Ծնթ.
Յղուող ձեռագրի համեմատ՝ միաւորների դասաւորութիւնը խառն։
Բ.
222ա-37բ Բան բարառնական ոգեալ դիմառնական ի դիմաց Վաղարշապատու Սուրբ
Կաթուղիկէին. Ողբ աւաղականք եւ ձայնք աշխարհական, լցեալ անհուն հեծեծանօք վասն
աւերման աշխարհիս Հայոց եւ բնաւին սպառելոյ հայրապետութեան եւ թագաւորութեան
համայգունդ իշխանութեամբ, շարեալ չափայբան բերմամբ հոմերական արհեստիւ՝ ի
Ստեփաննոսէ Սիւնեաց այցելուէ, ի խնդրոյ շնորհազարդ վարդապետին Խաչայտուրոյ
Կեչառեցոյ, ի թվին ՉԽԸ. (1299) – Ձայն բարձրագուժ եւ ահագին, / նըման աւդոյդ
որոտացին... յաւէտ ամաւք, որ չվըճարին / այժմ եւ անկէտ յաւիտէնին։
–
235բ-7բ Յիշատակարան բանիս ըստ անուան ոգաւղին («Ստեփանոս») – Սիւնըդ լուսոյ ի
սկըզբանէ, / խորան փառաց կանգնեալ յերկրէ... եւ նմա փառք միշտ յաւիտեան / այժմ եւ
յաւէտ եւ անվախճան. ամէն (յիշ-նն ամբողջութեամբ տե՛ս ԺԳ. դ. յիշ-ք, էջ 825-7)։
Տե՛ս
Ստեփաննոս Սիւնեցի, Ողբք եւ հառաչանք ի դիմաց մօր մեր սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի,
Կալկաթա, 1846։
Գ.
237բ-48ա [Բանք Առաքելի Սիւնեցոյ]
ա.
237բ-43ա Բանք բաղձականք ի հոգեկան մտաց խանդակաթմունք սիրոյ, առ ճշմարիտ բաղձալին
Քրիստոս՝ առեալ յԵրգ երգոցէն հոգեպէս իմացմամբ, ի տէր Առաքելոյ Սիւնեաց եպիսկոպոսի
ասացեալ՝ աշակերտի մեծ վարժապետին Գրիգորի Տաթեւացւոյն. Տունս ԼԶ. (36) («Ա-Ք»,
«ՏԷՐ ԱՌԱՔԵԱԼ») – Ահա, բաղձամ քեզ, ցանկալի՛, / պայծառատիպ եւ հրաշալի... զի հանդարտեալ
փառըս քեզ տամ։
բ.
243ա-7բ Առ նոյն բաղձանք սիրոյ. տունս ԼԶ. (36) («Ա-Ք») – Ահա մեծ լեառն եւ
ահագին, / լուսաբորբոք ըստ Սինային... ի գալստեան քոին փառաց։
Տե՛ս
Առաքել Սիւնեցի եւ իւր քերթուածները, Վենետիկ, 1914, էջ 1-7, 335-342։
գ.
247բ-8ա [Յիշատակարան Առաքելի Սիւնեցւոյ] – Զմեծ վարդապետն իմ դաս ասաց, /
Գրիգորիոս՝ պատճառ բարեաց... եւ ի շիրիմ ընտրեալ մեծիս, / ի նահանգի մեծ աթոռիս
(յիշ-նն ամբողջութեամբ տե՛ս ձեռ. 83, 98ա)։
դ.
248ա-9ա Մաւրէ ծընանք աղտեղական,/ անկաք զաշխարհ պատրողական... տանջել անզեծ ‘ւ
անհատական, յաւիտենս յաւիտենական... ամէն։
Դ.
249ա-52բ Արէգի Զ. եւ Մարտ ԺԴ. վարք եւ յիշատակ մեծ վարդապետին մերոյ՝ Գրիգորի
Տաթեւացոյն – Սուրբ եւ երջանիկ վարդապէտս Գրիգորիոս էր բարեպաշտ... Այսպէս թուի
մեզ, թէ Քրիստոս այսպիսի ձեւովս եկեալ լինի յաշխարհս, որոյ յիշատակն աւրհնութեամբ
եղիցի, աղօթիւք սորա եւ բարեխօսութեամբ Տէր, մեզ ողորմեսցի եւ անարժան գրչի՝
Եղիազարի։
Ե.
252բ-61ա Յայսմ աւուր վկայաբանութիւն արհեպիսկոպոսին Տաթեւոյ՝ տէր Ստեփանոսին, որ
էր եղբաւրորդի մեծ վարդապետին Շմաւոնի՝ յազատ տանէ եւ ի մեծ ազգէ, որ եւ յետ
հօրեղբօրն իւրոյ կալաւ զաթոռ մեծափառ ուխտին Տաթեւոյ – Ի սորայ աւուրսն աբեղայ մի
շարժեալ ի սատանայէ... ի կարգս նահատակացն եւ ի համարս հայրապետացն։ Գործեցաւ այս
ի ՋԼԲ. (1483) թուականիս մերում՝ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Գրչի
Տե՛ս Բվնդ.՝ 252բ. վերջնատող։
261ա
Շնորհօք եւ ողորմութեամբ Աստուծոյ Հօր եւ կարողութեամբ ամենազօր Միածնի Որդւոյն եւ
ձեռնտուութեամբ ճշմարիտ Սուրբ Հոգւոյն աւարտեցաւ աստուածամուխ ասացուածս
ոտանաւորագիծ ի սրբոյն Ներսիսէ կաթուղիկոսէ Հայոց, առ նահանգաւ Կիւղիկիոյ, ձեռամբ
յոքնամեղ գրչի՝ Եղեազար անարհեստի, ի թուոյս հայոց ՌՁԳ. (1634), ի դրունս Սուրբ
Աստուածածնի եկեղեցոյս։ Աղաչեմ զվայելօղսդ յիշել զիս։
2.
Ծաղկողի 263բ Այղ եւ յիշել մաղթեմք խուն զաշխատօղսս առ սա՝ զտէր Սիմէօն եւ
զՄարտիրոս դպիր, զոր ոսկեաւ եւ երփնաերփ որակօք ծաղկեցաք եւ պերճացուցաք զսա եւ
զյիշատակարանս գրեցաք, ի հայցելոյ տեառն սորա՝ Կարապետի յոքներախտի, առ եղբայրական
դասս, որ ի Էջմիածնի աթոռոյ կայաւորեալք գոն, որում Տէր ողորմեսցի առ հասարակ
ամենեցուն մեզ յատեանն սոսկալի եւ հանրագումարի՝ ըստ մեծի ողորմութեամբ եւ
գթութեամբ իւրով, յաջակողմանն դասակցելով մշտնջենաւոր յաւիտենիւ. ամէն։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 550, Հմր 818: Այս եւ 252բ էջին՝ «Տէր, մեզ ողորմեսցի եւ անարժան
գրչի՝ Եղիազարի»։
3.
Ստացողի 261բ Արդ, ես՝ ամենաթշուառս եւ ունայնընթացս յամենայն բարեաց շաւղաց,
պիտականուն Կարապետս, ոչինչ ունելով յիշատակ եւ արձանագրութիւն ըստ իմանալոյն
յուսառութեան եւ ըստ զգալւոյն, որ է սփոփատպութիւն յերկաքանչիւրոց առ
տեսաւորութեան իրիք։ Յաղագս այսորիկ՝ ցանկացօղ եղէ յոքնիղձ տարփանօք այսմ
գեղեցկամատեան, տաղաչափ, հոմերավանգ շարագրութեան գծիս տեառն Ներսիսի ոգեցելոյ, որ
է առիթ փրկութեան բնաւից անձանց եւ զուարճապատում խրախութեան, պատճառ հոգւոց
բազմաց, դեղ հզօրագոյն խըխայթելոց (այսպէս) վիրաց եւ ըս|262ա|պեղանի ամենադիւրիչ,
վշտակիր տրտմականաց անձանց։ Եւ ստացայ զսա գանձ ամենավայելուչ՝ յարդար վաստակոյ
ծնողաց իմոց, զարդարեալ ոսկէզօծ երանգօք, առ ի յիշատակ հոգւոյ մօր իմոյ՝
Գուլնապաթին՝ հանգուցելոյ առ Տէր, եւ ի վայելս տկարս անձին՝ առ կեցութեամբ
աշխարհիս այս։ Իսկ ի սմանէ վճարմամբ ելանելոյ եւս հոգւոյ իմոյ յիշատակագրութիւն առ
վայելօղսդ եղիցի։
Եղեւ այս
ի թուոյս մերոյ ամի հազարերորդի ութսուներորդի եւ վեցերորդի (1637), յԱրեգի քսան։
Առ դիտապետութեամբ ամանակիս, որ յԻջման Միածնի տեղւոջ |262բ|, յաթոռ Վաղարշապատու,
գահի տեառն Փիղիպոսի՝ սրբազան կաթուղիկոսի արամեանս տոհմի, որում եւ փայլէ
յայսոսիկ աւուրս իբրեւ արեգակն՝ ըստ ստուգաբանութեան անուան իւրոյ առ հեբրայեցւոցն
ի մերս յայտնաբանելոյն։ Զոր եւ առ հովանեաւ իւր ունի հարիւր սպասաւորս գրոց՝
վարժասէրս եւ հանճարատենչս, ի կիրթս հրահանգից դաստիարակեալք եւ տեառնավիճակեալք,
զորոյ ես, սպասաւոր գոլով սոցա ըստ մարմնոյ պիտոյիւք, ի շինութիւն սոցա զամենայն
աւուրս կենաց իմոց, ի գործ մատակարարութեան ամենայն պիտոյից։ |263ա| Եւ արդ,
աղաչեմ զամենեսեան զձեզ՝ զընթերցօղսդ սովաւ եւ զգաղափարօղսդ զսա եւ զվայեղօղսդ,
յիշատակել ըզմեզ՝ ծնօղօք հանդերձ, բարեբարոյ մտօք առ յոյսն բնաւից, զի եւ ձեզ լիցի
զսոյն յապայն՝ գայցողաց ըստ ձերոյն յիշման։ Այղ ըստ դիւրափոփոխ ամանակիս, ում եւ
յաջողեսցէ Տէր ի ժառանգել զսա եւ ի վայելել, մաղթեմ զսակաւ յիշատակագրութիւնս այս
մի՛ հանել ի սմանէ, նաեւ յիշել զմեզ առ ողորմութիւն Քրիստոսի, որոյ եւ լիցի ձեզ զնոյնն
գտանել յառատաձիր պարգեւացն Աստուծոյ ի յաւիտեանսն անզրաւ. ամէն։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 690-1, Հմր 1006. ծաղկման եւ ստացողի յիշ-ները ՝ 1637 թ.
շարքում։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1բ (1806
թ., նոտրգիր) Սարգիս վարդապետս առի ՌՄԾԵ. (1806) թվին։
270բ Ի
թվաբերութեան ՌՄԾԵ. (1806) ըստացա Ե. ապսու Գրիգորէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
117բ երկիցս, 263բ, 264բ՝ ջնջուած, անընթեռնելի։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «/// ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆՈՒ Հմր 1», 2ա՝ «ՌՁԳ.-1634
Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»,4ա՝ «Սեւան 85/3480»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 408, Հմր 85/9:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
270բ՝ առանձին տառեր, բառեր։
3481
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ԱՐԳԵԼԱՆ
ՄԵՆԱՍՏԱՆ (յԵՐԿԻՐՍ ՏԱՐԲԵՐՈՒՆՈՅ) ՋԺԳ. – 1464
ԳՐԻՉ՝
Ղազար կր.։ ԾԱՂԿՈՂ՝ վարպետ Մինաս կր.։ ԽԱԶԱԳՐՈՂ՝ Ազարիայ երէց։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Վարդան
կր.։
ԹԵՐԹ՝
370+1 (կրկն.՝ թ. 307). չգրուած՝ 357աբ, 362բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԴ×12 (Ա, Զ, Ժ-ԺԲ, ԺԶ, ԻԱ,
ԻԴ 10, Բ-Դ 11, Ե, ԻԵ 9, ԼԱ 14, ԼԲ 13, ԼԳ 6, ԼԴ 7)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ (թ. 257-70 այլ
թուղթ, ԺԶ. դ.)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13×8,8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9,5×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 42ա)։ ՏՈՂ՝ 23։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ.
աստառը՝ կանաչ մետաքս. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ, Ե+Զ-Ը՝ դեղնաւուն
չգրուած թուղթ (1975 թ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Աստուածածին՝ 27ա, Անտոն Անապատական՝ 34բ, Սուրբ Թէոդոս՝ 36ա, Դաւիթ
թագաւոր՝ 38ա, Ստեփանոս Նախավկայ՝ 39բ, Պետրոս եւ Պօղոս՝ 42ա, Առաքեալ՝ 46ա,
Յիսուս Քրիստոս՝ 66բ, Սեբաստիայի քառասուն նահատակք՝ 83ա, Սուրբ Գրիգոր
Լուսաւորիչ՝ 92բ, 190բ, Ծառ (Մուտք յԵրուսաղէմ)՝ 103բ, Սափոր (Ոտնլուայ)՝ 111ա,
Հանդերձն Քրիստոսի (Թաղումն)՝ 122բ, Ազդարարումն երկրորդ գալստեան՝ 124ա, Գլուխն
Յովհաննու Մկրտչի՝ 131ա, Սուրբ Հոգի՝ 178բ, Յովհան Մկրտիչ՝ 183բ, Սուրբ Ներսէս
Շնորհալի՝ 195ա, Սուրբ Հռիփսիմէ՝ 197բ, Կանովն Վարագայ խաչին՝ 236ա, Կանովն Գիւտ
խաչին՝ 238ա, Մարգարէ՝ 241ա, 243բ, Մեսրովբ Վարդապետ (Մաշտոց)՝ 245ա, Սուրբ Յակոբ՝
247ա, Սուրբ հայրապետ՝ 252բ։ Կիսախորան՝ 2ա, 124ա։ Ճակատազարդ՝ 10ա, 27ա, 32բ,
55ա, 102ա, 241ա, 283ա, 306ա, 336բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, տաճար, ծառ,
խաչ, յուշկապարիկ, Մայր ծիծեռնակն կերակրէ զձագս իւր (120բ), արեգակ (177ա)։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր, մարդ (160ա), կենդանագիր։ Գոյներ՝ կարմիր,
կապոյտ, կանաչ, մանուշակագոյն, սպիտակ, ոսկի։
Տե՛ս Ա.
Գէորգեան, Հայ մանրանկարիչներ, Մատենագիտութիւն, Թ-ԺԹ. դդ., Գահիրէ, 1998, էջ 412,
Հմր 240Ժ.։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Ղուկասու: ԺԱ. դ.։ ԳԴ (սկ.)՝ ստացուած մէկ թերթի ընդերկայնակի ծալումով
եւ ընդլայնակի եզրահատումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 11,5×13,8. միասիւն
(11,5×13,8). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Դա). տող՝ 5։ Կարդալ՝ Դբ, Գա, Գբ, Դա.
«/// [Ապ]ա թէ ոչ, մինչդեռ հեռագոյն [իցէ]...» (ԺԴ. 31-ԺԵ. 5)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. 1975 թ. նորոգուած եւ վերակազմուած հին եւ նոր կաշիներով. լուսանցակողերը
մասամբ գունաթափ, մաշուած, աղտոտուած. պտռկ-պհպ-ի, որոշ թերթերի թափուած
հատուածներ նորոգման ժամանակ լրացուած դեղնաւուն չգրուած թղթով, որոշ թերթերի
հիմքերը նորոգուած սպիտակ կիսաթափանցիկ թղթով. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. մանրանկարների գոյները տեղ-տեղ խամրած,
թափուած. ընդմէջ թ. 6-7ի, 11-2ի, 24-5ի, 32-3ի, 52-3ի, 54-5ի, 102-3ի, 110-1ի, 115-6ի,
122-3ի, 159-60ի, 171-2ի, 205-6ի, 213-4ի, 220-1ի, 229-30ի, 249-50ի, 255-6ի,
259-60ի, 262-3ի, 259-60ի, 268-9ի 1ական թերթ ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1/2ա-5ա։ 2/5ա-6բ (6բ՝ «Տ. Թագաւոր փառաց Աստուած...».
«...աղաւթիւք սոցա լըցո զպէտըս կարեաց Հայաս/// (շար.), «Ճշ. Որ ի բարձրութիւնս
երկնից»/չիք)։ 3/7ա-10ա (սկ. ///տին այսաւր առ կոյսըն Մարիամ...)։ 4/10ա-1բ (11բ՝
«ԴՁ. Մկ. Ծագումըն հրաշալի». «...եւ եղեր վերընկալ աստուածային Բանին ///» (շար.),
«Ճշ. Զանճառելի լուսոյ մայր...»/չիք)։ 5/12ա-3բ։ 6/13բ-5բ։ 7/15բ-7բ։ 8/17բ-9բ։
9/19բ-21բ։ 10/21-3բ։ 11/23բ-4բ (24բ՝ «Մ. Ըզկուսութիւնըդ... ծագեցաւ անմատոյց
լուսոյն ///» (շար.), «Ո. Խոնարհեցար ի բարձանց...», «Տ. Հրաշալի բարբառք...»,
«ԲԿ. Ճշ. Սիւն լուսոյ...»/չիք)։ 12/25ա-7ա (սկ. «/// Դու, Աստուա՛ծ, ի յերկրի երեւեցար...»)։
13/27ա-32ա։ 14/32բ-4բ (32բ՝ «ԱՁ. Մարմնացեալդ ի կուսէն...». «...ի կապանաց մահու
ի կեանսըդ յաւիտենից ///» (շար.), «ԴՁ. Այսաւր անըսկզբնական... + Այսաւր ի
տաճարն...»/չիք, 33ա՝ «ԴԿ. Այսաւր ի տաճարն եկիր...». սկ. «/// Այսաւր աշխարհի
ցուցար լոյս...»)։ 15/34բ-6ա։ 16/36ա-7բ։ բ/37բ-8ա։ 17/38ա-9բ։ 18/39բ-42ա։
19/42ա-4բ։ 20/44բ-6ա։ 21/46ա-8բ։ 22/ 49բ-50բ (50բ՝ «Ո. Հայր առաքաւղ... ի
սկըզբանէ աղաչանաւք սոցա ողորմեա՛ մեզ ///» (շար.), ունի՝ 51ա «Շարական Սրբոյն
Թադէոսի... /// (սկ.) խըմբից վարդապետաց սուրբ զառաքեալըն Թադէոս...»)։ 23/53ա-4բ
(սկ. «///հելով կենդանի Աստուած Հարցըն մե՛՛։ Որ ըզփըրկական քո...», 54բ՝ «...
բանն առ թագաւորն պատուէր ///». վջ.)։ 24/չիք։ 25/55ա-6բ։ 26/56բ-9բ (59բ՝ «Տ. Ի
բարձանց։ Փառքըք քեզ Աստըւած... փառաբանեն՝ ասելով, որ նըստիս ի քերովբէս, փառըք
///» (շար.), «Մ. Զառաւաւտու զաւրհներգութիւնըս...», «Հբ. Ինձ աւգնութիւն...»,
«Հբ. Համբարձի զաչս իմ...»/չիք)։ 27/60բ-6բ։ 28/66բ-75բ։ 29/75բ-86ա։ 30/86ա-94բ։
31/94բ-102ա։ 32/102ա-3բ («Հ. Աստուածային գոչմամբ... ԴՁ. Ո. Որ ի
չորեքկերպեան...»/չիք)։ 33/103բ-5ա («ԴԿ. Հ. Որ ի քերովբէական... ԱՁ. Հ. Որ զերիս
մանկունսն...»/չիք)։ 34/105ա-6ա («Հ. Բարեբանեալ ես... Մ. Ուրախ լե՛ր, մա՛յր
լուսոյ...»/չիք)։ 35/106ա-7բ։ 36/108ա-9բ։ 37/109բ-10բ (110բ՝ «Տ. Այսաւր եկեալ...
մատնի Բանն ի բանաւոր հաւ///» շար., «Մկ. Նոր ըսքանչելիք...»/չիք)։ 38/111ա-3բ։
39/113բ-22բ (115բ՝ «ԲՁ. Մկ. Որ թագաւորդ ես... վասն մեր երկայնամիտ է, քեզ փառք
///» (շար.), «Ստեղ. Մկ. Եկայք հաւատացեալք...»/չիք)։ 40/122բ-4բ («Աւրհ. ԲՁ.
Պարգեւատուն ամենեցուն... երգով պահպանի զինուորացն ///» (շար.), «Կենդանին յաւիտենից...
+ Կուսածին մարմնով...»/չիք, 123ա՝ «ԳՁ. Հ. Զքեզ աւրհնեմըք... /// (սկ.) իւր
մահուամբ սահմանեալ դընի...»)։ 41/125ա-32ա։ 42/132ա-9ա։ 43/139ա-59բ (159բ՝ «Հ.
Միածին Որդի... պատմէին աշակերտացն եթէ ///» (շար.), «Ո. Եկիր ի փըրկութիւն... Տ.
Զյարութիւն Աստուածորդւոյն...»/չիք)։ 44/160ա-4ա։ 45/164ա-71բ (171բ՝ «Տ.
Իւղաբերից կանանցն... ըզձայնըն լըւեալ որ զխաչել ///». (շար.), «Ճշ. Որ
անբաւելի...»/չիք)։ 46/172ա-3բ («ԴՁ. Առաքելոյ աղաւնւոյ... + Կենդանարար
Աստըւած...»/չիք)։ 47/173բ-5բ։ 48/175բ-7ա։ 49/177ա-8բ։ 50/178բ-80ա։ 51/180բ-1բ։
52/181բ-3բ։ 53/183բ-9ա (ունի՝ 187բ՝ «Մ. Որ ի յամսեան վեցերորդի...»)։
54/189ա-90բ։ 55/190բ-3ա։ 56/193ա-4բ։ 57/195ա-7բ։ 58/197բ-204բ։ 59/204բ-5բ
(205բ՝ «Տ. Այսաւր աստուածութիւնըն... փառաբանեն զըւարթնոցն, եւ մեք ձայնիւ
աւրհն///». (շար.), «ԱԿ. Մկ. Որ ի սկըզբանէ իմաստութեամբ...»/չիք)։ 60/206ա-8բ։
61/208բ-10ա։ 62/210ա-2բ։ 63/212բ-3բ (213բ՝ «Տ. Լուսաւորեա՛, Երուսաղէ՛մ...
փայլեցո՛յ զմանկունըս քո որպէս ///» (շար.), «ԴԿ. Մկ. Էջ միածինն ի Հաւրէ»/չիք)։
64/214ա-6բ (սկ. «///նքն ջահազգեստուք պայծառացեալ...»)։ 65/216բ-8բ։ 66/218բ-20բ
(220բ՝ «...մեք երգեսցուք քեզ աւրհնութիւն, մայր Տեառն ///». վջ.)։ 67/221աբ («ԲԿ.
Ստեղ. Ի վերայ վիմի հաւատոյ... + Եկայք ժողովուրդք...»/չիք, 221ա՝ «ԱՁ. Հ. Ի
նորահրաշ նաւակատիսն... /// (սկ.) ըզհեթանոսս ժառանգելովբ...»)։ 68/221բ-3բ։ 69/223բ-5բ
(ունի՝ 225ա՝ «Մկ. Քառակերպեան աթոռակըն...», «ԴԿ. Ճշ. Աւրհնեմք ըզքեզ, փա՛յտ
խաչի...»)։ 70/225բ-6բ։ 71/227ա-9ա (ունի՝ 227ա՝ «Մ. Աստուածածին սուրբ կոյս...»,
228բ՝ «ԴՁ. Մկ. Տընկեցար ի յերկրի կայ...», 229ա՝ «ԳԿ. Ճշ. Փայտ կենաց
զաւրութեան...»)։ 72/229ա-30բ (230բ՝ «ԴՁ. Մկ. Իսրայելեան բանակին եղեր...»)։
73/230բ-33ա (ունի՝ 232բ՝ «Մկ. Յահեղ ձայնէն... Ճշ. Ի վեցաւուրերորդի...»)։
74/233ա-6ա (ունի՝ 235բ՝ «Քեզ երկըրպագեմք...», «Խորհուրդ սուրբ նըշանին...»)։
75/236ա-8ա (ունի՝ 238ա՝ «Այսաւր ծանեաք ըզծառըն կենաց...»)։ 76/238ա-40բ։
77/241ա-5ա (ունի՝ 242ա՝ «Մ. Հրաշափառ տեսութեան մարգարէից...»)։ 78/245ա-7ա։
79/247ա-9ա։ 80/249աբ (249բ՝ «ԳՁ. Ո. Այսաւր տըղայք... հեղմամբ արեան սուրբ
տըղայոցն բերկրեցաւ եւ հռաք///» (շար.), «Տ. Այսաւր ընդ դասս...», «Ստեղ. Մկ.
Երանելի սուրբ մանկունքն...»/չիք)։ 81/ 250ա-2բ (սկ. «/// կիզելոյ հուրդ
անեղական...», ունի՝ 250բ՝ «Մ. Աթոռ անճառ բանին...»)։ 82/252բ-63բ, 60աբ, 277աբ,
280աբ (ունի՝ 253բ՝ «Մ. Աստուածածին Մարիամ հարսըն...», 255բ՝ «ԳՁ. Մկ. Ո՛վ
հրաշալի նախահարք... բնութեամբ ի յերկուց ախտակրեալ ի վեր///» (շար.), 256ա՝
«Շարական Յոհաննու Ոսկեբերանի. /// (սկ.) Որ անապական Բանին քարոզ...», 259բ՝
«Մեղեդի միռոնի ի վերայ նորածնելոցն – Հա՛յր ամենակալ, որ առաքեց///», 260ա՝
«Շարական Վահանայ Գողթնացւոյ (սկ.) /// (սկ.) գւոյ սըմասունս յաւրինել քեզ երգս
ոչ...», 262բ՝ «Շարական սրբոց Վարդանանցն... նահատակք յարգոյք, պսակեալք ի
Քրիստոսէ /// 263ա՝ Էական բարոյն դիտմամբ ընդդէմ...», բ, ժե/չիք, ժ/60աբ, զ/280աբ,
ժդ/277աբ)։ 83/263բ-8բ։ 84/268բ-73ա (268բ՝ «Նորաստեղծեալ Բանն անէից... յաւրն
առաջին միաշաբաթ կիրակէին, որով ///» (շար.), 269ա՝ «բ. Բշ. արարչական Բանին
հրաման... /// (սկ.) վասըն մարդկան երկրաւորացըն...»)։ 85/273ա-82բ (ունի՝
279բ-80ա՝ «Ստղ. Հբ. Շարական Կիրակմըտի – Անըսկիզբն Աստուած համապայծառ...», 282բ՝
«Փառատներ ամենայն սրբոց տաւնից – Կո՛յս Տիրամայր Աստուածածին...»)։
86/283ա-305բ (ունի՝ 384բ՝ «Տ. Քեզ Հաւր անեղին եւ հանապազ...»)։ 87/306ա-31ա
(ունի՝ 307բ՝ «Տ. Կեանք եւ յոյս ազգի...», 307գ՝ «Տ. Ի սկըզբանէ Բանդ Աստուած...»,
309ա՝ «Արարչագործ Բանիւ քո...», 314բ՝ «Սարսափելի որոտմամբ...», 320բ՝ «Ահեղ
փողըն յարութեան...», 321բ՝ «Անեղին տաճար...», 330ա՝ «Նայեաց ի բարձունս առ
քեզ...»)։ 88/336բ-54բ։ 89/331ա-6բ («ՅԵրուսաղէմ քաղաք վերին...»/չիք)։
90/364ա-70ա։ 91/280բ-2բ։ 92/280բ։ 93/չիք։ 94/48բ-9բ։ 95/358ա-62ա։ 96/276ա-7ա։
Ծնթ. թ.
357-70 այլ ձեռագրից, որ հաւանաբար ձեռագրին են կցուել հետագայ վերակազմման
ժամանակ՝ բովանդակային պակասը լրացնելով։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1.Գրչի
32ա Զյետինս ի գրչաց եւ զառաջինս ի մեղաւորաց, զանարժանս ի կարգաւորաց զՂազար
սուտանուն կրաւնաւորս եւ զքարտիսիս կոկողս՝ զքըւերորդիս իմ՝ զՄիքայէլ սարկաւագս, աղաչեմ
յիշել ի Տէր միով Տէր ողորմայիւ, եւ Աստուած զձեզ յիշէ. ամէն։
240բ
Զանպիտան գրիչս Ղազար աղաչեմ յիշել ի Տէր։
2.
Խազագրողի 355ա Փա՛ռք Էից անբաւից Սուրբ Երրորդութեանն եւ մի տէրութեանն եւ
զաւրութեանն՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Սուրբ Հոգոյն այժմ եւ յաւիտեանս. ամէն։ Արդ, գրեցաւ
սա ի յերկիրս Տարբերունոյ, ի սուրբ մենաստանիս, որ կոչի Արգելան, ընդ հովանեաւ
Սուրբ Աստուածածնիս եւ Սուրբ Կարապետիս եւ Սուրբ Յարութեան եւ սուրբ վարդապետի
գերեզմանիս եւ Սուրբ Նշանիս եւ Սուրբ սեղանիս, զոր է աւծեալ սուրբ վարդապետն՝ տէր
Յուսկանորդին, եւ այլ սրբութեանցս, որ աստ կան հաւաքեալ, ի կաթողիկոսութեանն տէր
Զաքարիայի, որ նստեալ է ի Վաղարշապատ քաղաքի, եւ ի թագաւորութեանն Ջհանշային, որ
բազում զաւրաւք պաշարեաց զքաղաքն Բաբելոն։ Արդ, գրեցաւ սա ի յառաջնորդութիւն սուրբ
ուխտիս Յովանէսի եւ Մկըրտիչ մեծ րաբունապետի, գրեցաւ ի թուականիս մերոյ ՋԺԳ.
(1464), ձեռամբ բարեմիտ եւ հեզահոգի Ղազար կրաւնաւորի, որ ոչ ժամանեաց ի յաւարտ
Շարակնոցիս, այլ տարաժամ մահուամբ փոխեցաւ ի Քրիստոս։ Արդ, խնդրող եղեւ սմա
սրբասէր եւ հեզահոգի կրաւնաւոր Վարդան՝ հայր վանացն Մեծոփա հրաշափառ ուխտին, ի
յառաջնորդութեանն քաջ րաբունապետին Ստեփաննոսի, որ հայրախնամ սիրով խնամս տանին ի
վերայ միաբան եղբարցն, |355բ| յիշատակ հոգոյ իւրոյ եւ ծնաւղաց իւրոց. հաւրն՝
Ղազարին եւ մաւրն՝ Մարեմին եւ եղբարցն՝ Մուսեխին եւ Առաքելին, որ փոխեցեալ է ի
Քրիստոս, եւ Յակոբին։ Ի վայելումն Յովանէս կրաւնաւորի՝ եղբաւրորդոյն իւրոյ, որ ոչ
ետես եւ ոչ վայելեաց զԵրգարանս, այլ ի յազդմանէ չարին նահատակեցաւ ի սուրբ ուխտն
Մեծոփայ, ի տեղին, որ կոչի Ովիտ, ի ձեռաց անաւրինաց, տղայ եւ վայելուչ հասակաւ, եւ
զքեռորդին իւր՝ զՍտեփանոս կրաւնաւորն։
Արդ,
աղաչեմ զձեզ, հա՛յրք եւ եղբա՛րք, յիշեցէ՛ք ի սուրբ եւ ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր
զքաջայաղթ փիլիսոփայն զՎարդան կրաւնաւորն՝ զստացող սորա, եւ զբարի նահատակն
զՅովաննէս՝ հոգեւոր որդին իւր, եւ լի բերանով Աստուած, ողորմի՛ասացէք, եւ Աստուած
ձեզ ողորմեսցի. ամէն։ Արդ՝ յերես անկեալ աղաչեմ զձեզ, որք հանդիպիք սմա՝ կարդալով
կամ աւրինակելով, լի բերանով Աստուած ողորմի՛ասացէք Վարդան կրաւնաւորին եւ ծնաւղաց
նորին՝ Ղազարին եւ Մարեմին, եւ եղբարցն եւ այլ ամենայն արեան մերձաւորաց նոցին,
կենդանեաց եւ հանգուցելոցն, եւ Աստուած զձեզ յիշէ յիւր միւս անգամ գալուստն. ամէն։
Դարձեալ
աղաչեմ զձեզ, սուրբ հա՛յրք եւ եղբա՛րք, զսուտանուն էրէց զԱզարիայ, որ զՇարակնոցս
|356ա| խազեցի եւ զսակաւ յիշատակարանս գրեցի, եւ զՄկրտիչ կրաւնաւորն եւ զծաղկող
վարպետն՝ զՄինաս կրաւնաւորն եւ զՅակոբ կրաւնաւորն, որք աշխատեցան ի տուն տալ
խազին, [յիշեցէ՛ք] եւ լի բերանով Աստուած ողորմի՛ասացէք, եւ Աստուած յիշողաց եւ
լսողացդ ողորմեսցի. ամէն։
Տե՛ս ԺԵ.
դ., յիշ-ք, Բ., էջ 218-9, Հմր 264։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 370ա
(1582 թ., բոլորգիր) Զմեղաւք մեռեալ կրաւնաւորն՝ սուտանուն եպիսկոպս, յիշել միով
Տէր ողորմայիւ, զյիշաւղդ յիշէ. ամէն։ Թուին ՌԼԱ. (1582)։
2. 363ա
(ԺԶ. դ., բոլորգիր) Զվերջին կազմող տ[ու]օղ սուրբ Շարակնոցիս աստուածասէր, բարեմիտ
եւ հաւատարիմ այրդ Աստուծոյ Կարապետ, որ ե[տ] զՇարակնոցս կազմել՝ յիշատակ հոգւոյ
իւրոյ եւ իւր ծնաւղացն, հօրն՝ Մարգարին եւ մօրն՝ Աղաբէկուն եւ կողակցուն՝ Շահումին
եւ որդոցն՝ Մարգարին, Ամիրխ[անին], Մարտիրոսն եւ Թումէն։ Եւ խաւրեղբարն՝ զՆուրին
յիշեցէ՛ք։ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք Կարապետին եւ հօրն՝ Մարգարին եւ մաւրն Աղաբէկուն
եւ կողակցին՝ Շահումին եւ որդւոցն եւ դստերացն, մեծի եւ փոքու, առ հասարակ
ամենեցուն լի բերանով եւ ուղիղ մտօք Աստուած ողորմի ասացէ՛ք, եւ Աստուած ձեզ
ողորմեսցի իւր միւսանգամ գալուստին. ամէն։ Հայր մեր։
3. 370բ
(ԺԶ. դ., բոլորգիր) Զվերջին ստացօղ Շարակնոցիս՝ զտէր Սահակն, որ ետ վերըստին
նորոգել եւ կազմել՝ յիշատակ իւրն եւ ծնօղաց /// (1 բառ անընթեռնելի), հօրն՝
///ա///ին եւ մօրն՝ Խուբլարին եւ եղբօրն՝ Յակոբին եւ [կողա]կցուն՝ Էմին Սուլթանին
եւ որդոյն՝ Կարապետին, եւ դստերացն՝ Եղիսին, Նսէֆին, եւ քուերն Գուլ[բ]ահարին,
Խանումին, եւ ամենայն արեան մերձաւորացն՝ կենդանացն եւ հանգուցելոցն ի Քրիստոս,
յիշեցէ՛ք, եւ Աստուած [ողորմի] ասացէ՛ք, եւ Աստուած ձեզ եւ մեզ [ողորմեսցի]. ամէն։
4. 356ա
(1603 թ., բոլորգիր) Զվերջին ստացող սուրբ Շարակնոցիս՝ զՋանաղենց խոջայ Թումէն, եւ
զորդին իւր՝ զփոխեցեալն ի Քրիստոս զԿարայպետն, եւ զմիուս որդիքն՝ զՄարգարէն եւ
զիւր կողակիցն՝ զԳուլբեկին, որ ստացաւ զՇարակնոցս ի հալալ վաստակոց իւրեանց, եւ
եդին անջինջ յիշատակ ի դուռն Սուրբ Կաթուղիկէ ամէնաւրհնեալ Սուրբ Աստուածածնին։ Ով
ոք իշխեսցէ հեռացուցանել զսայ /// (1 բառ) |356բ| ի դրանէն սորայ եւ կամ ծախելով
[կամ գրաւ դնելով, /// պատիժն Յուդայի առնու]* եւ զխաչայհանողացն։
Ի
թվականիս ՌԾԲ. (1603), ի ձեռն քահանայիցն՝ տէր Անանիային եւ տէր Մուքայիլին եւ այլ
հոգեւոր եղբարցս, որ կան ի սպասու Սուրբ Աստուածածնին, բարով վայելել տացէ. ամէն
եղիցի, եղիցի։
*Ծնթ.
Վերականգնումն ըստ տպագրի։
Տե՛ս ԺԷ.
դ., յիշ-ք, Ա., էջ 91-2, Հմր 104։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
370բ սեւ թանաքով բոլորակ` ջնջուած, անընթեռնելի։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «3481», պհպ. Էբ-ին փակցուած տպագիր թերթիկին՝ «Վերակազմուած է հին ու
նոր կաշուով, հին կազմաստառով. գլխ. վերականգնիչ՝ Ա. Խաչատրեան, Երեւան, 1975 թ.»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
356բ՝ «Որպէս գթայ հաւր ի վերայ որդոց իւրոց ա[ն]պէս գթասցի Տէր երկողածս եւ որ
մամբաբ եմսէս խիլիխու եւայ բայայ Գաբրիկէլ ալբաշբալաբօբ սաբօբ ղալբաշ սաբո»։ 363բ՝
«Շատ բարեւ տիրացու Մօվսէսին, շատ բարեւ իմ ախբար տիրացու Մօվսէսին», Աբ, Բա, Բբ,
1աբ, 262աբ (մասնիկներ, առանձին տառեր եւ բառեր)։
3482
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
ԺԵ. դար
ԳՐԻՉ՝
Յով[սե՞փ] եպս Անոյ։ ԾԱՂԿՈՂ՝ Ստեփաննոս վրդ.։
ԹԵՐԹ՝
375. չգրուած՝ 349բ, 358բ, 362բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Լ×12 (Ա, Բ 11)+1×17։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,3×9,2։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 93ա)։ ՏՈՂ՝ 21-22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով, զոյգ
կապիչներով եւ գամերով (կազմը՝ ԺԷ. դարի). միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դեղին մետաքս.
լուսանցակողերը՝ կարմիր, վր. եւ ստ. լուսանցակողերին սեւ թանաքով բոլորակներ։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ՝ մագաղաթ (Աա, Բ, Գբ՝ չգրուած)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Յարութիւն, ինքնանկար ծաղկողի՝ 130բ։ Լս-ային՝ Իւղաբեր կին՝ 27ա, Աւետումն՝ 6բ,
7ա, Աւետումն հովուաց՝ 12ա, Մկրտութիւն՝ 25ա, Ընծայումն տաճարի՝ 32ա, Անտովն
Անապատական՝ 34ա, Դաւիթ թագաւոր՝ 38ա, Ստեփաննոս Նախավկայ՝ 39բ, Պետրոս եւ Պօղոս՝
42ա, Որդիք որոտման՝ 44բ, Յովնան մարգարէ յերախ կիտի՝ 50բ, Բարի հովիւ՝ 65բ,
Գրիգոր Լուսաւորիչ՝ 93ա, 199ա, Յարութիւն Ղազարու՝ 102բ, Մուտք յԵրուսաղէմ՝ 104բ,
Ադամ եւ Եւա՝ 108բ, Սափոր (Ոտնլուայ)՝ 114ա, Քրիստոս՝ 119բ, Խաչելութիւն՝ 125ա,
Գլուխն Յովհաննու Մկրտչի ի վերայ սկուտեղի՝ 137ա, Համբարձումն՝ 167բ, Հոգեգալուստ՝
180ա, Սուրբ Հոգի՝ 187բ, 190բ, Յովհաննէս Մկրտիչ՝ 192բ, Ս. Հռիփսիմէ՝ 204ա,
Այլակերպութիւն՝ 213ա, Վերափոխումն Աստուածածնի՝ 221ա, Մարգարէ՝ 246ա, Մեսրովպ
վարդապետ (Մաշտոց)՝ 249բ, Յակոբ Մծբնայ հայրապետ՝ 252ա, Կոտորումն մանկանց ՝
254ա, Հրեշտակապետ՝ 255բ, Սուրբ հայրապետ՝ 258ա, մարտիրոս՝ 298ա։ Կիսախորան՝ 1ա,
131ա։ Ճակատազարդ՝ 10բ, 53բ, 102բ, 180ա, 225բ, 287բ, 309բ, 236ա։ Լուսանցազարդ՝
բուսական, թռչուն, ծառ, խաչ, ծաղկած խաչ (116բ, 233ա, 237բ), տաճար (138ա), սափոր։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր, մարդադէմ, կենդանագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ,
կանաչ, նարնջի, վարդագոյն, շագանակագոյն, սեւ, սպիտակ, ոսկի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած Ի. դ., կազմի կապիչները նորոգման ժամանակի, թերթերի թափուած,
մաշուած հատուածները նորոգուած սպիտակ կիսաթափանցիկ թղթով. կազմը տեղ-տեղ մաշուած,
մէջքի վր. եւ ստ. հատուածների կաշին մաշուած-թափուած, դռնակը մասամբ դէպի դուրս
ծալուած, վր. անկիւնը մասամբ այրուած, ստ. հատուածը ճաքճքած, մաշուած. լուսանցակողերը
մասամբ գունաթափ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ
հետքեր. մանրանկարները տեղ-տեղ խամրած. թ. 4-5ի, 22-3ի, 131-2ի, 141-2ի միջեւ
մէկական թերթ ընկած. թ. 108-9, 114-5ի միջեւ 2ական, թ. 375ից յետոյ՝ մէկ թերթ
կտրած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1/1ա-4ա (խորագիր՝ չիք)։ 2/4ա-6բ։ 3/6բ-10ա։ 4/10բ-2ա ([Մ.
Ուրախացիր Աստուածածին...]/չիք)։ 5/12ա-4ա։ 6/14ա-5բ։ 7/16ա-8ա։ 8/18ա-20ա։
9/20ա-2ա։ 10/22ա-3ա (22բ՝ «ԴԿ. Հ. Որ խոնարհեցար... բընակիչ յարգանդի կուսին
աս///». շար., «Մ. Որ զանճառելին ծընար... ԳԿ. Ո. Հրաշափառ ծընունդ... Տ. Այսաւր
յայտնեցաւ մեզ...»/չիք, 23ա՝ «ԲՁ. Ճշ. Զքեզ Հայր. /// (սկ.) Աստուած Աստուծոց եւ
Տէր տերանց...»)։ 11/23ա-5ա։ 12/25ա-7ա։ 13/27ա-31բ։ 14/32ա-4ա։ 15/34ա-6ա։
16/36ա-8ա։ 17/38ա-9բ։ 18/39բ-42ա։ 19/42ա-4բ։ 20/44բ-6ա։ 21/46ա-8բ։ 22/49ա-50բ։
23/50բ-2բ։ 24/52բ-3ա։ 25/53բ-5ա։ 26/55բ-9բ։ 27/59բ-65բ, 374աբ։ 28/65բ-75ա։
29/75ա-86ա։ 30/86ա-94բ։ 31/94բ-102ա։ 32/102բ-4բ։ 33/104բ-7ա։ 34/107ա-8բ։
35/108բ-10բ։ 36/110բ-2բ։ 37/112բ-4ա։ 38/114ա-6բ։ 39/116բ-27բ («Մ. Յահեղ աւուրն...»/չիք)։
40/127բ-30բ։ 41/131ա-8ա։ 42/138ա-45ա։ 43/145ա-67ա։ 44/167բ-71բ։ 45/171բ-80ա։
46/180ա-2բ։ 47/182բ-4ա։ 48/184ա-6ա։ 49/186ա-7բ։ 50/187բ-9ա։ 51/189ա-90բ։
52/190բ-2բ։ 53/192բ-7բ։ 54/197բ-9ա։ 55/199ա-202ա։ 56/202ա-3բ։ 57/359ա-61ա,
203բ-4ա։ 58/204ա-11ա։ 59/211ա-3ա։ 60/213ա-5բ։ 61/216ա-7բ։ 62/217բ-9բ։
63/119բ-21ա։ 64/221ա-4ա։ 65/224ա-6ա։ 66/226ա-8ա։ 67/228բ-9բ։ 68/230ա-1բ։
69/231բ-3ա։ 70/233ա-4բ։ 71/234բ-6ա։ 72/236բ-7բ։ 73/237բ-9բ։ 74/232բ-42ա։
75/242ա-4ա։ 76/244ա-6ա։ 77/246ա-9բ։ 78/249բ-52ա։ 79/252ա-4ա։ 80/254ա-5բ։
81/255բ-8ա։ 82/258ա-72ա, 361ա-2ա (ունի՝ 265աբ՝ «Շարական սրբոց Տարագոսեանցն –
ԴՁ. Տենչալ ի տաւնիւ սըրբոցն զուարճանան այսաւր...»)։ 83/272ա-7ա։ 84/277ա-82բ։
85/282բ-7ա։ 86/287բ-309բ։ 87/309բ-32ա։ 88/336ա-58ա։ 89/332ա-6ա, 373ա-4ա։
90/363ա-7բ։ 91/372ա-3ա։ 92/չիք։ 93/371ա-2ա։ 94/370բ-71ա։ 95/367բ-70բ։
96/374բ-5ա։
Ծնթ. Թ.
358-75՝ այլ ձեռագրերից, որ հաւանաբար հետագայ վերակազմման ժամանակ կցուել են
ձեռագրին եւ լրացրել բովանդակութեան պակասները։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Գրչի
53ա Ընդ Համամայ եւ ինձ՝ անպետ գրչիս, ողորմեա։
287ա
ԶՄեղուցեալ ծրողս զՅով[սէ՞փ] եպիսկոպոս Անոյ յիշեա՛։
2.
Ծաղկողի 130բ զՍտեփանոս վարդապետ յիշեա՛ ի Քրիստոս։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 375բ
(ԺԶ դ., բոլորգիր) Փա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն, անսկիզբն, անեղ եւ անվաղճան,
սկիզբն եւ պատճառ բնաւին եղանակացս եւ վաղճանաւորացս, միոյ էութեանն, բնութեանն,
տէրութեանն եւ աստուածութեանն, յատկացելոց անձանցն ծնօղութեամբ, ծնելութեամբ եւ
մշտահոս գետօրէն բղխմամբ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ։
Արդ, ես՝
Յովհանէս վարդապէտս, ստացայ զսուրբ, եղանակաւոր եւ ոսկէզարդ Շարակնոցս՝ յիշատակ
ինձ եւ ծնօղաց իմոց՝ հօր իմոյ՝ Յոհանիսի եւ բազմերախ[տ] մօր իմոյ՝ Յուղիտայի։ Եւ
ընծայեալ ետու ի վայելումն քեռն իմոյ՝ Մարինոսին, եւ քեռդստերն՝ Մարիամին, յորոց
Տէր երկարակեաց ամօք ամրացուսցէ զսոսա ըստ հաճոյից կամաց իւրոց կենցաղավարելով վայելեսցեն
զսա մինչեւ ի վաղճանն իւրեանց. ամէն։ Հա՛յր մեր, որ յերկինս։
2. 357ա
(ԺԶ դ., բոլորգիր) Փա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն եւ մի աստուածութեանն՝ Հաւր եւ
Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն. ամէն։ Գրեցաւ եղանակաւոր տառս ի թուաբերութեան հայկազեան
(չշարունակած)։
Ծնթ. Ըստ
Համառօտ ցուցակի (Ա., էջ 1022)՝ սա գրչի յիշատակարան է, որ սխալ է։
3. 350ա
(1610 թ., բոլորգիր) Զվերջին ստացաւղ սուրբ տառիցս՝ Ներսէս կուսայկրոյն աբեղես, որ
ըստացայ զսա հալեալ արդեամբք իմովք՝ յիշատակ ինձ եւ ծընաւղաց իմոց. հայրն իմ՝
Պայինդուրին, եւ մաւրն իմոյ՝ Նուշպաշին եւ քուերն իմ՝ Սառին եւ հաւրեղբայրն իմ՝
Բահայտուրին եւ Թուխոյին եւ իմ հոգէոր վարպետին՝ Յովհաննէս եպիսկոպոսին, եւ
ամենայն արայն (=արեան) մերձօորեաց, որ ի Քրիստոս հագուցեալ կայն։ Յիշեցէ՛ք, եւ
Աստուած ողորմի՛ասացէք, եւ Աստուած զձեզ յիշի ի միւսանգամ գալըստան. ամէն։ Ի
թուականիս հայոց Ռ. եւ ԾԹ. (1610) էր, որ առա Շարակնոցս՝ ԸՌ. (8000) դահեկանի, ի
գաւղն (=գիւղն), որ կոչի Աղիտոյ, առա Մեհրաբ Մելիքէն, այլ ունչում բան չկա, Սարգիս
եպիսկոպոսի ձեռօքն, Թումա եպիսկոպոսն վկա, Յովանէս յիրիցոյ ձեռաւքն. ամէն։
4. պհպ.
Գա (1688 թ., նոտրգիր) Ես՝ Շօռօթեցի Անդրէաս վարդապետի եղբայր Թամրազս եւ իմ եղբօր
որդի Օղուլբէկս, այս Շարակնոցս տուինք յիշատակ Սեւանայ անապատին, ի վայելումն
Աբրահամ վարդապետին, քանի որ կենդանի է, վայելէ, յետ մահուանն՝ Սեւանայ անապատին
լինի։ Գրեցաւ թվին ՌՃԼԷ. (1688), Դեկտեմբերի Ը.։
5. պհպ.
Աբ (1713 թ., նոտրգիր) Արդ, ես՝ Քրիստոսի ծառայ, թիւով ՌՃԿԲ. (1713) էր։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «Ի ԳՐԵԱՆՑ ԳՐԱՏԱՆ ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆՈՒ Հմր 82», պհպ.
Բբ՝ «Սեւան 88/3482», «ԺԵ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 408-409, Հմր 88/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Պհպ. Աբ՝ այբուբեն, «Քեզ ասեմ, Ղարի՛պ Կտրիչ, խելքդ ժողովէ՛»։
3483
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԴ. դար
ՍՏԱՑՈՂ՝
Պարսամ։
ԹԵՐԹ՝
199. չգրուած՝ 1աբ, 2բ, 4բ, 198ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷ×12 (Ա 11, ԺԷ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ՝
լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13×9։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (8,7×5,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 97ա)։ ՏՈՂ՝ 13։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ մէկական կապիչով եւ
գամով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կապոյտ կտաւ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 10ա։ Ճակատազարդ՝ 5ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, խաչ։
Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, քերծուած, մէջքը ճաքճքած, փեղկերի արտաքին
անկիւնների կաշին թափուած, դռնակը, զոյգ կապիչներից եւ գամերից մէկական ընկած,
դռնակի եւ ընկած կապիչի հիմքերը պահպանուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ. 1-8, 195-9՝ ցեցի անցքեր. ընդմէջ թ. 1-2ի 1,
198-9ի 2 թերթ կտրած. 4բ՝ հանդիպակաց երեսի գիրը մասամբ արտատպուած. թ. 191՝ ստ.
լս-ը պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 3ա-4ա
[Ցանկ մատենիս] – Ա. Յաղագս վիմին... ԺԸ. Վասն որք զմարմինն Քրիստոսի ապականացու
ասեն։
Ա.
5ա-84ա Մխիթար քահանայի Սկեւռացւո Պատասխանի յաղագս հոմապատութեան երկոտասան
առաքելոցն՝ ընդդեմ այնոցիկ, որ նուազ ասեն ըզմետասասնսն իշխանութեամբ, քան զՊետրոս
Տե՛ս
ձեռ. 570, 3ա-64բ։ 1/5ա-9բ։ 2/10ա-26ա (խորագիր՝ չիք)։ ա/26ա-31բ։ բ/32ա-40ա։
գ/40ա-7բ։ դ/47բ-50բ։ ե/50բ-7բ։ զ/58ա-61ա։ է/61ա-71ա։ ը/71ա-8ա։ թ/78ա-84ա։
Տե՛ս
Պատասխանիք Մխիթարայ քահանայի Սկեւռացւոյ յաղագս համապատութեան երկոտասան
առաքելոց, Երուսաղէմ, 1865։
Բ.
84ա-140ա Սրբոյն Ստեփանոսի Սիւնեաց եպիսկոպոս տիեզերալոյս եւ իմաստուն վարդապետի
ասացեալ ի դիմաց հերիտիկոսաց
Տե՛ս
ձեռ. 573, 55ա-95բ։ Յայտարարութիւն գրոցս/չիք։ ա/126բ-30ա։ բ/130ա-40ա։ գ/84ա-6բ։
դ/108բ-26բ։ ե-ժբ/չիք (միաւորները՝ խառն դասաւորութեամբ)։ Ունի՝
ա.
86բ-96բ ԺԱ. Գլուխ երկրորդ. Յաղագս բնութեան, դուն ինչ բնախաւսութիւնն –
Զբնութեանս զանազանութիւն սքանչելին ի բնաւս Գրիգոր Նիւսեայն ուսուցանէ մեզ... եւ
ի միում կենդանում, որպէս բնաւորի։
բ.
96բ-102ա ԺԲ. Եթէ բնութիւնն անմարմին, առանց ենթակայի գոյութիւն ունի, թէ՝ ոչ –
Գիտել պարտ է նախ, եթէ ի քանի՞ս բաժանի բնութիւն... առնուլ գոյութիւն այս
բաւականասցի։
գ.
102ա-8բ Յորում խնդիր ի մէջ, եթէ երկու բնութեամբս, զոր ասեն անձնաւորք են եւ
դիմաւորք, եթե անանձ – Գայ այսուհետեւ ախոյեանն չարութեան... դաւանութեամբ Նեստորի
եւ այլոց հերձուածողացն։
Գ.
140բ-81ա [Ստեփաննոսի Սիւնեցւոյ Ընդդէմ երկաբնակաց]
1.
140բ-66բ ԺԷ. Ընդդէմ այնոցիկ, որ երկու ասեն բնութիւն – Արդ, տեսցուք, որ երկու
բնութիւնս այլասերս ի միում դիմի շարադրեն... եթէ ոչ, հաւատով ընդունիցիմք։
2.
166բ-81ա ԺԸ. Ընդդէմ այնոցիկ, որք զմարմինն Քրիստոսի ապականացու ասեն – Արդ, եթէ
զՔրիստոսի մարմինն ապականացու կարծէք... այլ երկիւղածութեամբ եւ սրբութեամբ։ Եւ
Քրիստոսի փա՛ռք յաւիտեանս. ամէն։
Հմմտ.
ձեռ. 570, 108բ-37ա։
Դ.
181բ-97բ Կոստանդեայ, զոր գրեաց յաստուածապահ դղեակ[է]ն Հռոմկլայէ առ թագաւորն
Հեթում, ի մայրաքաղաքն Սիս, պատասխանի թղթոյն, որ ի պապէն բերաւ առ թագաւորն
Հեթում, ի ձեռն Ծադ ղիկաթին, որ կոչէր Տիմանջ տիկաթ, ի թվին հայոց ՈՂԷ. (1248)։
Գրեցաւ ի ձեռն արդիւնական վարդապետին Վարդանայ յարմարեալ – Թագաւորի ամենայն հայոց
Հեթմոյ ի Տէր խնդալ... Ող՛ջ լեր, կրկին թագաւորեալ թագաւո՛ր աստուածասէր։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Գրչի
11բ ստ. լս. Աւրհնեալ է Աստուած |12ա| Աւգնեա՛ ինձ, Աստուա՛ծ իմ Յիսուս (նման՝
23բ, 35բ, 59բ, 71բ, 83բ, 95բ, 107բ, 119բ, 131բ, 143բ, 155բ, 167բ, 179բ, 192աբ)։
2.
Ստացողի 197բ (ջնջած) Յիշեա՛ Պարսամին։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 199բ
(1439 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է գիրգս Խաչատուր աբեղիս։ Ի թվին ՊՁԸ. (1439) զվերջին
ըստացողս՝ զԽաչատուր աբեղաս, յիշեցէ՛ք, ո՛վ սուրբ ընթերցողք, եւ Աստուած զձեզ
յիշէ. ամէն։ Տէր Խաչայտուր ճանապարհ եւ ճշմարտութեան եւ կեանք Քրիստոս։
2. 198բ
(1703 թ., նոտրգիր) Ես՝ մեղայոր Էվազս, կրեցի։ Ով որ այս կարդայ, ինձ ողորմի
ասացէ՛ք։ Թվին ՌՃԾԲ. (1703), Ապրելի Թ. էր։
199բ Ես՝
Զաքարիա վարդապետի եղբարորդի Էվազս, կրեցի թվին ՌՃԾԲ. (1703) էր։
3. 3ա
(1811 թ., նոտրգիր) Մխիթար աբեղայս զսա գնեցի, ի սուրբըն Սեւան յիշատակ եդի ի ՌՄԿ.
(1811) թուականի։
4. 2ա
(1819 թ., շղագիր) Ի ՌՄԿԸ. (1819) ես՝ տէր Պետրոս քահանաս, ըստացա այս գիրքս
վերայգրոյ, գրեալ թվին։ Օ՛վ ընթերցօղք, զայս կարդալուն մին բերան Հայր մեղայի
յիշէ՛ք մեղսայմած տէր Պետրոս Գեղամեանս, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ
Աստուծոյ. ամէն։
198բ Իմ՝
տէր Պետրոսին է։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «ԱՆԱՊԱՏԻՆ ՍԵՒԱՆՈՒ Հմր 89 Պատասխանիք Մխիթարայ Սկեւռացւոյ»,
2ա՝ «Սեւան 94/3483», «ԺԴ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 410, Հմր 94:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
199բ՝ տառեր։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
1ա, 199ա՝ թռչուն։
3484
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՏՐԱՊԻԶՈՆ
ՊՁԱ. – 1432
ԳՐԻՉ՝ Յակոբ
աբղյ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Աւետիք միայնակեաց։
ԹԵՐԹ՝
209. չգրուած՝ 2բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԸ×12 (Ա, ԺԷ 10, Դ 14, ԺԵ 11, ԺԸ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 13,8×9։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,8×6)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 77ա)։ ՏՈՂ՝
15։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ Ա. փեղկ՝
ծաղկազարդ կտաւ, Բ. փեղկ՝ շագանակագոյն լաթ (1977 թ.)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ դեղնաւուն
չգրուած թուղթ (1977 թ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 3ա։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն (3ա)։ Զարդագիր՝ թռչնագիր՝ 3ա։ Գոյներ՝
կարմիր, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորագուած եւ վերակազմուած 1977 թ., կազմը նորոգուած հին եւ նոր
կաշիներով, պհպ-ները, Բ. կազմաստառը նորոգման ժամանակի. թերթերի մաշուած եւ
թափուած հատուածները նորոգուած-լրացուած դեղնաւուն չգրուած եւ սպիտակ կիսաթափանցիկ
թղթերով. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, ցեցի անցքերով. լուսանցակողերը տեղ-տեղ մաշուած,
աղտոտուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր.
2բ՝ հանդիպակաց երեսի գիրը մասամբ արտատպուած. մանրանկարների ներկերը մասամբ
թափուած. 57բ, 58ա, 59ա եւ այլուր՝ գրի թանաքը տեղ-տեղ թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
3ա-191բ [Վարք հարանց, քաղուածոյ]
1.
3ա-10բ [Խրատք գեղեցկայարմարք սուրբ եւ երանելի հարցն մերոց կրօնաւորաց Յաղագս
կատարեալ առաքինութեան. Գլուխք երկրորդ. ձեռ. 789, 9ա] – Էհարց ոմն ցհայր Անտոնիոս
եւ ասէ. «Զի՞նչ պահեցից, զի հաճոյ եղէց Աստուծոյ... եւ կեցցես, զի զայս ///
(շար.)։
2.
11ա-22բ [Գլուխ երրորդ. Խրատք հոգեւորք սուրբ հարցն մերոց, եթէ պարտ է մեզ հետեւել
հանդարտութեան միայնակեցութեան, ձեռ. 789, 59ա] – Նստէր երբեմն հայրն Անտոնիոս
յանապատին, եւ անկաւ ի ձանձրութիւն մեծ... եւ կեցցես շնորհաւքն Քրիստոսի, յիշեա՛
եւ միշտ զաւր մահուն։
3.
23ա-48բ [Գլուխ չորրորդ. Բանք սուրբ հարցն Յաղագս զղջութեան եւ քաղցր արտասուաց,
ձեռ. 789, 71ա] – Ասաց հայրն Անտոն. «Առաջի աչաց քոց կալցես միշտ զերկեղն
Աստուծոյ... եւ որպէս կամիս առնուլ զոչ եղեալն քո։
4.
49ա-60բ [Վասն պահոց] – Ծեր ոմն նստէր ի հասարակաց վանս սուրբ հաւրն Թէոդոսի... եւ
իբրւ մերձեցաւ տաւնն, ել արտաքս։
5.
61ա-72բ [Վասն պոռնկութեան] – Եղբայր ոմն եհարց ցհայրն Աղաթոն յաղագս
պոռնկութեան... որ առնէ զինքն կոխան յամենայնի։
6.
73ա-96բ [Անընչութիւն] – Ասէին վասն հաւրն Գէորգէոսի միայնակեցի, եթէ երեսուն ամ
մերկ բնաւ... պատմեցից եւ գոհացայց վասն մեղաց իմոց։
7.
97ա-108բ [Վասն արթուն եւ զուարթ լինելոյ] – Ասաց հայրն Թէոդորէ Սկիտացի.
«Խորհուրդ իմ նեղէ եւ շփոթէ զիս... միտք քո մաքուր յամենայն չարեաց։
8.
109ա-20բ [Գլուխ երեքտասան. Եթէ պարտ է մեզ անդադար եւ արթուն աղօթել յամենայնի եւ
յամենայն ժամ. ձեռ. 789, 239ա] – Եղբայր ոմն եհարց ցհայրն Անտոն եւ ասէ. «Զի՞նչ է
բանն Ղեւտացոցն գրոց... լե՛ր անծանաւթ ի մարդկանէ։
9.
121ա-32բ [Գլուխ չորեքտասաներորդ. Եթէ պարտ է մեզ օտարասէր լինել եւ ողորմութիւն առնել
խնդութեամբ եւ լրջմտութեամբ. ձեռ. 789, 251ա] – Ասաց հայրն Ապոլոն վասն
ընդունելութեան զեղբարսն... եթէ երբեք արարից զկամս իմ։
10.
133ա-44բ [Գլուխ վեշտասաներորդ. Վասն բարւոք խոնարհութեան եւ որք նոքօք
լուսաւորեալքն են. ձեռ. 789, 299ա] – Հայեցաւ երբեմն հայրն Անտոնիոս ի դատաստանս
Աստուծոյ եւ ասէ. «Տէ՛ր, որպես իցէ, զի ոմանք... այնչափ յաւելու եւ ելանէ ի
բարձրութիւն։
144բ ստ.
լս. գրչից՝ «Աւրհնեալ է Աստուած»։
11.
145ա-51ա [Գլուխ եւթնեւտասաներորդ. Վասն անյիշաչարութեան, որ է նմանութիւն
Աստուծոյ. ձեռ. 789, 323ա] – Ասաց հայրն Անտոնիոս. «Յորժամ ոք ծածկեսցէ զյանցանս
ընկերին եւ զմեղս, եւ Աստուած ծածկեսցէ զմեղս նորայ... հանգեան զմնացորդս աւուրց
իւրեանց։
12.
151բ-9ա [Գլուխ ութեւտասներորդ. Վասն սիրելոյ զԱստուած եւ զընկերն. ձեռ. 789,
335ա] – Ասաց հայրն Անտոնիոս. «Ես ոչ երկնչիմ յԱստուծոյ... եւ նա ասէ՝ ոչ,
արձակեաց զնա։
13.
159ա-69բ Գլուխք ԻԲ. Խաւսք, մտածութիւնք եւ խորհուրդք ԺԲ. (12) միայնակեցացն –
Ժողովեալ ի միասին միայնակեացք սուրբ լերինն... յորում է ամենայն փառք եւ պատիւ եւ
երկրպագութիւն, հանդերձ Հարբն եւ Սուրբ Հոգոյն այժմ եւ՛՛։
14.
169բ-79բ Վասն բարձրամիտ անապատականին – Ոմն մի յանապատական միայնակեցեացն ունէր
եղբայր աշխարհական... եւ ես աղաչեցի զնա։
15.
180ա-91բ Վասն սքանչելեացն, որ յԱնտիոք, ի վասն (=վանս) կուսանացն եղեն – Պատմեաց
մեզ ոմն ի հարանցն, որ բնակեալ էր ի Տորոս... յորմէ աւգուտ եւ փառս լինի մեզ,
աւրհնեալ է Աստուած յաւիտեանս. ամէն եւ եղիցի։
Ծնթ. 7բ,
8բ եւ այլուր ստ. լս-ներում գրչի ձեռքով բնագրերի համառօտ խորագրերը։
Տե՛ս
Վարք հարանց, հտ. Ա., Բ., Վենետիկ, 1855։
Բ.
192ա-9բ [Երգ] Տեառն Ներսիսի [ասացեալ առ ի Քրիստոս վասն] ննջ[եցելոց] – Աստուած
անեղ, անժա[մանակ], / Հայր անըսկիզբն եւ [անքան]ակ... փառս վերերգել միշտ ընդ
նոսին / Երրորդութեանդ երրեակ անձին դասաւ։
Տե՛ս
Մատենագիրք հայոց, հտ.Ը., Շարական, Անթիլիաս-Լիբանան, 2007, էջ 435-442։
Գ.
200ա-9բ [Աղօթք, Քարոզք]
1.
200ա-3ա Մեղա՛յ Աստուծոյ պատուիրանացն խ[որ]հրդով, բանիւ եւ գործով, կամայ եւ
ակամայ...
–
202բ-3ա Խաղաղութիւն ամենեցուն Աստուծոյ – Նայեա, Տէ՛ր բարերար, ողորմութեամբ քո
երկրպագոյս եւ ի փառաբանիչս անուանդ քում սրբոյ... ի նմանէ աշխարհի սրբոց քոց եւ
ընդ նոսին գոհ՛՛։
2.
203ա-4բ Քարոզ երանոյ եւ իբրեւ զի բարի – Վասն ի վերուստ խաղաղութեան եւ փրկութեան
անձանց մերոց զՏէր աղաչեսցո՛ւք...
–
203բ-4ա արտք. լս. Աղօթք – Տէ՛ր, տուընջեան եւ գոյացուցիչ գիշերոյ, որ արարէր
զտիւ...
– 204աբ
Խաղաղութիւն ամենեցուն Աստուծոյ – Զքեզ, որ յամենայնի գթած եւ մարդասէր Տէրդ ես,
աղաչեմք... մատուցանել ամենազաւր տէրութեանդ՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Սուրբ Հոգոյն.
ամէն։
3.
204բ-6ա Քարոզ երկինք պագանելոյ եւ Տէր ապաւէն – Վասն ի գիշերի եւ ի տուընջեան եւ
յամենայն ժամու խաւսել մեզ զԲանն Տեառն...
–
205ա-6ա արտք. լս. Աղօթք – Ի գիշերի եւ ի տուընջեան եւ յամենայն ժամու զքեզ
աղաչեմք եւ ի քէն խնդրեմք...
– 206ա
Խաղաղութիւն ամենեցուն Աստուծոյ, երկրպագութիւն – Հովիւ քաջ, հովիւ բարի եւ
յաւիտենական, նայեա՛... եւ Աստուած ողորմութեան /// (1 բառ անընկալելի)։
4.
206բ-8ա Քարոզ մի նախ եւ խոստովանի – Վասն ուղ[ղ]ելոյ զգնացս մեր ի ճանապարհս
խաղաղութեան...
–
206բ-7բ արտք. լս. Աղօթք – Տէ՛ր երկնի եւ երկրի, Արարի՛չ ամենայն արարածոց
երեւելեաց...
–
207բ-8ա Խաղաղութիւն ամենեցուն – Քում ամենազաւր եւ յաղթող տէրութիւնդ կրկնի
ամենայն ծունր յերկրպագութիւն... եւ Փրկիչ Յիսուս Քրիստոս, որ ես աւրհնեալ ընդ
Հաւր եւ Սուրբ Հո՛՛։
5.
208ա-9բ Քարոզ ողորմային եւ նեղութեան – Վասն գտանելոյ մեզ շնորհս եւ ողորմութիւն
ի բարերար Տեառնէ...
–
208բ-9ա արտք. լս. Աղօթք – Գոհանամք զքէն, Տէ՛ր Աստուած, որ զարթուցեր զմեզ ի
հանգըստենէ քնոյ...
– 209աբ
Խաղաղութիւն ամենեցուն – Կենդանարար զաւրութիւն եւ աղբեր անմահութեան... եւ ընդ
նոսին գոհանալով փա՛՛։
6. 209բ
Խրատք եկեսցէին յետ ասացելոյն զսաղմոս այս ի կցորդս այս – Անձն իմ ի ձեռս քոյ
ամենայն ժամ... երկնաւոր զբազմութիւն սրբ/// (շար.)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԶ. դ., բոլորգիր
1ա-2ա
[Ախտարական] – ///նի են /// որ ոչ զի թէ /// լինի /// Թէ դեւն եւ անժամ... Եթէ ի
գիշերի լինի... նոյն խորհրդով ԺԷ. (17) օր կարգէ... Եթէ ի վերայ գրաստի նստի եւ
///մն լինի, ԻԱ. (21) օր կարգէ... մի եկեսցէ ///եսցի։ Եթէ /// (2 բառ)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1բ Գործս
ձեռաց մերոց (՞) ուղիղ արա՛յ մեզ, Տէ՛ր, զգործս ձեռաց մերոց աջողեա՛ մեզ։
48բ
Քրիստո՛ս Աստուած, ողորմեա՛եղկելի գծողիս եւ ծնաւղաց իմոց. ամէն։
60բ
Զեղկելիս գծողս յիշեցէ՛ք (նման ի ստ. լս.՝ 151ա, 207բ)։
77ա ստ.
լս. Զգծողակս յիշեցէ՛ք, ո՛, վա՛յ ինձ։
108բ
Քրիստո՛ս Աստուած, ողորմեա՛ եղկելի գծողիս աղօթիւք սուրբ ճգնաւորաց, եւ ծնաւղաց
իմոց. ամէն։
120բ
Զեղկելի գծողս յիշեա՛, ո՛վ սուրբ ընթերցող, զի եւ դու յիշեալ լիցիս ի Քրիստոսէ.
ամէն։
190բ
Գրեցաւ գիրգս այս ի Պոնտոս քաղաքին, որ անուն կոչի Տրապիզոն, եւ ի դուռն Սուրբ
Փրկչին, եւ մատուռ նորին Սուրբ Կարապետին, որ է արդեամբ շինեալ խոճա Ստեփանոսին։
Գրեցաւ թուաբերութիւն հայոց ՊՁԱ. (1432), Յունվար Ժ., ձեռաւք բազմամեղ, սուտանուն
Յակոբ աբեղի։ Ո՛վ սուրբ ընթերցաւղք, յիշեսջիք ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր զեղկելի
գծողակս եւ զծնողսն |191ա| եւ զեղբարսն եւ զամենայն արեան մերձաւորսն իմ, նաեւ
զստացող գրիս՝ զԱւետիք միայնակեացն, եւ ետ գրել յիշատակ հոգոյ իւրոյ։ Եւ թողութիւն
մեղաց հայցեցէ՛ք, զի եւ ձեզ թողցէ ողորմածն Աստուած, որ առատն է ի տուրս
պարգեւացն. ամէն եւ յամենայն ժամ։ Եւ զարժանագով զհոգեւոր հայրն մեր զտէր Ղազար
Ղրիմեցի /// (1 բառ ջնջուած) գրոց աշակերտ եւ զմանկայոյն եղբայրս մեր կրաւնաւորսն
|191բ| մեր` զՅովհաննէսն եւ զՂազարն յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր, եւ Աստուած
զձեզ յիշէ, որ առատն է ի տուրս բարեաց. ամէն։ Նայեւ խոշորութեան եւ սղխա[լա]նացս
անմեղադրելի լերո՛ւք, զի կար այսչափ էր, ո՛վ սուրբ ընթերցողք։
Ծնթ.
Միայն 190բ-91բ էջերի այս յիշ-ը տե՛ս ԺԵ. դ-ի յիշ-ք, Ա., էջ 427, Հմր 467։
208ա
Զբազմամեղս յիշեցէ՛ք։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «3484», պհպ. Գբ-ին սոսնձած սպիտակ տպագիր թղթին՝ «Վերականգնուած է հին
ու նոր կաշուով, հին ու նոր կազմաստառով Գլխ. վերականգնիչ՝ Լ. Աղաբէկեան. Երեւան
1977 թ. 24/XII 77»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1բ՝ «[Խ]րատք գեղեցկայարմարք սուրբ եւ երանելի հար[ցն] մերոց կրաւնաւորաց։ Յաղագս
կատար[եալ] առաքինութեան Գլուխ երկրորդ», 2ա՝ «դարթուն ար///, [Հա՞ր]ց մ//նց
հար/// ոնի, ընդ [ա՞] նոյ, զոր/// նկատել, այնպիսացն /// ք/// աք զկարգն, զի դիտ
/// փնջ[է՞]ր եւ կամի, այլ որի [նշա՞] /// ւ մէք արսաց (՞)։ Որ ընդ /// նշ ///յի
աղտն եւ յանկարծակի հոսի (՞) մի կարգէ եւ [թէ՞] ինչ խ /// իցէ աղտն ի քուն
շարժեցաւ, որ անդ /// շարժի եւ միտքն պղծի եւ շրթ /// եւ յանժար կամաւք որ /// եւ
թուլն տայ մտացն թէ /// Բ. ոչ, սակայն ի սուրբ /// ցէ, զի ախտն, որ ի քուն ///
ելանէ կամ զհետ ջր/// կամ հետ ///։ Եթէ /// գրաստի նետի եւ /// մն լինի ԻԱ. (21)
օր կարգէ։ Եթէ /// լեալ է /// իք հու... մի եկեսցէ [եւ եթէ] /// եացի։ Եթէ մ/// ե
///», 132բ՝ «ժողովեցան»։
3485
ՊԱՏՃԷՆ
ՏՈՄԱՐԻ
ՌՃԺԴ. –
1665
ԹԵՐԹ՝
45. չգրուած՝ 1բ, 44բ, 45ա։ ՊՐԱԿ՝ Ի-ԻԴ×12 (Ի 4, ԻԴ 5)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
14,5×10,8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11×7,5). ստ. լս.՝ յիշագրեր։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝
10ա)։ ՏՈՂ՝ 21-22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի. մէջքը՝ սպիտակ կտաւ. աստառը՝ սպիտակ
թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա (սկ.)՝ սպիտակ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագ, մասն
կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ՝
Ճակատազարդ՝ 3ա, Լուսանցազարդ՝ բուսական՝ 3ա։ Զարդագիր՝ թռչնագիր՝ 3ա,
հանգուցագիր՝ 8բ։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, նարնջի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. վերակազմուած ԺԸ. դ., կազմը, պհպ-ը՝ նորոգման ժամանակի. կազմը տեղ-տեղ
մաշուած, խոնաւութիւնից գունափոխուած, մէջքը գունափոխուած, ստ. հատուածը
մաշուած-թափուած. թերթերի մաշուած, թափուած հատուածները նորոգուած-լրացուած սպիտակ
թղթով. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր, ցեցի
անցքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
2բ-41ա [Պատճէն տոմարի]
1. 2բ-7բ
[Պատճէն տոմարի Հայոց] – (սկ.՝ աղիւսակ՝ «Ամիսք եւ տօմարք Հայոց...») 3ա Կրկնակ
ամսոց այսպէս արա՛. կա՛լ զՆաւասարդի ամիսն եւ ե՛րթ... 3ա Կիսակ ամսոց Աստուծոյ...
3ա Թուական Աստուծոյ... 3ա Եւ տե՛ս, թէ առաջին ամին իցես... 3բ Կա՛լ զթուականն,
բաժանեա՛... 3բ Եթէ կամիցիս գիտել, թէ յորում... 3բ Ինն եւ տասներեկ Աստուծոյ...
3բ Վերադիր Աստուծոյ... 3բ Վերադրով վերադիր Աստուծոյ... 4ա Եօթներեկ Աստուծոյ...
4ա Ելք աւելեաց պատկեր օրն... 4ա Զամս ի սկզբանէ արարածոց... 4ա Յելանելոյն Ադամայ
ի դրախտէն... 4ա Ի Քրիստոսէ մինչ ի սուրբն Գրիգոր... 4ա Զամս ծնընդեան Քրիստոսի...
4ա Զամս Լուսաւորչին... 4ա Գիւտ գրոյ... 4ա Տանուտէր տարւոյ... 4բ Ծնունդ
Լուսնի... 4բ Լրումն Լուսնի... 4բ Աւուրք Լուսնի... 4բ Րոպէիւ Լուսնի... 4բ
Դարձեալ կա՛լ զրոպէն եւ զթիւ... 4բ Դարձեալ կա՛լ զրոպէն եւ կրկնեա՛... 5ա Իսկ ի
լրմանն... 5ա Եթէ կամիցիս գիտել զծնունդ Լուսնին... 5բ Ամսամուտ այսպէս արա՛... 5բ
Օրագիւտ այսպէս արա՛... 5բ Առաջաւորաց Բարեկենդան այսպես արա՛... 6ա Լրումն Զատկի
այպէս արա՛... 6ա Գիւտ գրոյ այսպէս արա՛... 6ա Եւ զաւետիքն ուղղեա՛ գրերովն... 6բ
Ամսանահանջ Աստուծոյ... 7բ Եւ զՎարդավառի միջոցն ուղղեա՛... 7բ Ձայնագիւտ Աստուծոյ...
2.
8ա-11ա [Պատճէն տոմարի Հոռոմոց] – (սկ.՝ աղիւսակ՝ «Ամիսք եւ տօմարք
Հռօմայեցւոց...») 8ա Ամսովն եւ Է.երե[ա]կովն ի ներս մո՛ւտ... 8ա Զուգաւորութիւն
հայի ընդ հռօմի... 8բ Թուական այսպէս արա՛. կա՛լ զհայոց մեծ թուականն... 8բ
Վերադիր այսպէս արա՛... 9ա Վերադրով վերադիր այսպէս արա՛... 9ա Եօթներե[ա]կ այսպէս
արա՛... 9ա Ելք Դեկտեմբերի պատկեր օրն... 9ա Յորժամ մուտ Ապրիելին ի շաբաթ եւ ի
կիրակի հանդիպի... 9բ Յորժամ ծնունդ Լուսնի առնես... 9բ Առաջաւորաց Բարեկենդան
այսպէս արա՛... 9բ Դարձեալ կա՛լ զյայտնութիւնն... 10ա Լրումն Զատկի այսպէս արա՛...
10ա Դարձեալ կա՛լ զհասակածն... 10ա Գիւտ գրոյ այսպէս արա՛... 10բ՝ Անշարժ եղանակէ.
Յունվար Ա. Կաղանդ է...
3.
11ա-2բ [Գործնական աստղագիտութիւն] – 11ա Եթէ կամիցիս գիտել, թէ Արեգակն յորում
կենդանակերպի է... 11ա Եթէ կամիցես գիտել, թէ Լուսինն յորում կենդանակերպի է...
11բ Եթէ կամիցիս գիտել, թէ Արեգակն յորում գօտւոջ է... 11բ Եթէ կամիցիս գիտել, թէ
Լուսինն յորում գօտւոջ է... 12ա Եթէ կամիցիս գիտել, թէ Արեգակն յորում կիտի է...
12ա Եթէ կամիցիս գիտել, թէ Արեգակն յորում գրի է... 12բ Եթէ կամիցից գիտել, թէ
Արեգակն քանի հոլով առնու...
4. 12բ
Յաղագս Հինգհարիւրեկին – Կալ զՀռոմի փոքր թուականն ԻԸ. (28)...
5.
13ա-27բ [ՇԼԲ. Ազարիայի Ջուղայեցւոյ] (աղիւսակ) – 27ա Զկարճ գիր տարւոյքս այսպէս
արա՛... 27բ Կա՛լ զհնգեակն եւ զվեցեակն, միաւորեա՛...
Ծնթ.
25բ-6ա՝ լս-ներում հետագայ ձեռքով՝ «Նաւասարդի Ա. ի ՉԽԷ. (1298) թուին եղեալ է
Յայտնութիւնն ի չորեքտասաներորդ խորանս, որոյ գիր տարւոյն ՚Ոն է»։
6.
28ա-9ա [Պատճէն տոմարի յունաց] – (սկ.՝ աղիւսակ՝ «Ամիսք եւ տօմարք յունաց...») 28ա
Զուգաւորութիւն հայոց ընդ յունաց այսպէս արա՛... 28բ Թուական Աստուծոյ այսպէս
արա՛... 28բ Առաջաւոր Աստուծոյ այսպէս արա՛... 28բ Լրումն Զատկի այսպէս արա՛...
29ա Անշարժ եղանակ յունաց եւ ասորոց զոյգ...
7.
29բ-31բ [Պատճէն տոմարի եբրայեցւոց] – (սկ.՝ աղիւսակ՝ «Ամիսք եւ տօմարք
եբրայեցւոց...») 29բ Զուգաւորութիւն մեծ հայոց ընդ եբրայեցւոց ամսոյ այսպէս
արա՛... 30ա Զուգաւորութիւն եբրայեցւոց ընդ հռօմայեցւոց. զիւր յարակայն... 30ա
Թուական այսպէս արա՛. կա՛լ հինգ հազար... 30բ Եօթներեակ այսպէս արա՛. կա՛լ
զմտրուկն... 30բ Առաջաւորաց Բարեկենդան այսպէս արա՛. կա՛լ հանապազ Լ. (30)... 30բ
Լրումն Զատկի այսպէս արա՛... 31ա [Անշարժ եղանակք] – Աւելեաց Դ. գարնանամուտ է...
31ա Յաղագս յարակային եբրայեցւոց – Մարտ ամսոյ ԻԲ. (22) մուտ է Նիսան ամսոյ...
8.
31բ-2բ [Պատճէն տոմարի ասորոց] – (սկ.՝ աղիւսակ՝ «Ամիսք եւ տումարք ասորոց...»)
31բ Զուգաւորութիւն հայոց ընդ ասորոց այսպէս արա՛... 32բ Կա՛լ զհայոց մեծ
թվական... 32բ Առաջաւոր այսպէս արա՛յ... 32բ Զատկի լրում այսպէս. կա՛լ ԽԳ...
9. 33ա
Ամիսք եւ տումարք արաբացւոց, մակեդոնացւոց – (սկ.՝ աղիւսակք) 33ա Կա՛լ զհայոց մեծ
թվական, Ա. վերայ բե՛ր, արաբացոց է...
10. 33բ-5բ
[Պատճէն տոմարի Է. ազգաց] – (սկ.՝ աղիւսակք) 33բ Յաղագս յարակին եգիպտացւոց.
Յունվար Զ. եւ Տուբիլ ԺԱ. (11)... 35ա Ամսանահանջ այսպէս արա՛... 35ա
Զուգաւորութիւն Է. ազգիս ընդ հայոց... 35ա Զուգաւորութիւն Է. ազգիս ընդ հռոմայ...
35ա Թվական այսպէս արա՛... 35բ Առաջաւոր այսպէս արա՛... 35բ Լրումն Զատկի այսպէս
արա՛... 35բ Անշարժ եղանակ. Է. ազգացդ Բ. ազգի ամսով է գրած՝ եգիպտացւոցն եւ վրաց
– Պեմէնովթ՝ եգիպտացոց, Նիկրանի՝ վրաց...
11. 36ա
Ամիսք պարսից, որ ասի Ջալալի, ամիսք տաճկաց – (սկ.՝ աղիւսակք) Տարեմուտ սոցա Մարտի
ԺԳ. (13), որ ասի Նաւռուզ եւ գարնանամուտ։
12.
36բ-40ա [Պատճէն տոմարի Սարկաւագին] – (սկ.՝ աղիւսակ) 36բ Ամսանահանջ այսպէս արա.
կա՛լ գարնանամուտ մեծ հային ԺԲ. (12)... 36 Զուգաւորութիւն հայոց ընդ նորոյս...
37ա Զուգաւորութիւն փոքր հայի ընդ հռոմայ... 37ա Զուգաւորութիւն փոքր հայի ընդ
եբրայեցոց ամսոյ... 37բ Թուական այսպէս արա՛... 37բ Վերադիր այսպես արա՛... 38ա
Եւթներեկ այսօէս արա՛... 38ա Առաջաւորի Բարեկենդան այսպէս արա՛... 38ա Լրումն
Զատկի այսպէս արա՛... 38ա Արեգի ԺԲ. (12) գարնանամուտ է... 38բ Զիջումն գերազանց
լուսոյն այսպէս արա՛... 39ա Ի քանիս շրջի շրջան Արեգակն ԻԸ. (28)... 39բ աղիւսակ.
Զմուտ աղիւսակիս այսպէս արա՛... 40ա բոլորաձեւ աղիւսակ. Առաջին կարմիր գիրն Թ. եւ
Ժ.երէկի ամիսն է...
13.
40բ-1ա [Տոմար Ազարիայի Ջուղայեցւոյ] – (բոլորաձեւ աղիւսակ) 40բ Կա՛լ զհայոց մեծ
թուական, ՇԼԲ. (532) ի բաց երթ, որ մնայ... 41ա Կա՛լ զմտրուկն... 41ա Վերադիր
այսպէս արա՛. կա՛լ զմտրուկն, տե՛ս քանի նահանջ կա... 41ա Եւթներեկ այսպէս արա՛...
41ա Կա՛լ զմտրուկն եւ երթ ԺԲ. ԺԲ. (12-12), որ մնայ... 41ա Կա՛լ զմտրուկն ԺԴ. (14)
թիւ ի վերայ Աստուած... 41ա Մտրուկի թուական այսպէս արա՛. կա՛լ ի Սահմի ամսոյ...
41ա Կա՛լ զհոռոմաց փոքր թուական...
Տե՛ս
Պատճէն տումարի (Է.-ԺԵ. դդ.), աշխ.՝ Ջ. Էյնաթեանի, աշխ. եւ խմբ.՝ Գէորգ
Տէր-Վարդանեանի, Երեւան, 2002. ձեռ-իս նկարագրութիւնը՝ էջ 124։
Բ.
41բ-4ա [Տոմարական]
1.
41բ-3ա Յաղագս տումարի, թէ ումէ արարեալ – Զեբրայեցոցն Եզրաս, որդի Սարոնի, յետ Ռ.
(1000) ամի Ելիցն յԵգիպտոսէ... Թագաւորն Կոստանդիանոս հրամայեաց... Ը. անգամ
պատահեալ լինի Ծռազատիկ։
2.
43բ-4ա Բոլորաձեւ աղիւսակ. Եօթներեկ, 44ա Բոլորաձեւ աղիւսակ – Այս է խաչբոլորակն,
յորում ցուցանէ նախ զկենդանակերպն...
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
45բ
(հակառակ դիրքով) Զծնունդ Լուսնի այսպէս արա՛ – Կա՛լ հանապազ Լ. (30) կամ Կ. (60)
եւ զվերադիրն հանդերձ թուով ամսոյն անցելոյ հա՛ն ի բաց... եւ լրումն Լուսնոյն, զի
նոյն է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
44ա
Գրեցաւ ի թուին ՌՃԺԴ. (1665), Մարտի ///։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 30ա
(1813 թ., նոտրգիր) Ի ՌՄԿԲ. (1813) թուին հայոց եբրայեցւոց մեծ թուականն 7238 էր։
37բ Ի
ՌՄԿԲ. (1813) թուոջս Սարկաւագի թուականն է 729։
2. 2ա
(1816 թ., նոտրգիր) Ի ՌՄԿԵ. (1816) թուին Մխիթար աբեղայս ետու զսա տիրացու
Յովհաննիսին։
3. 12ա
(1834 թ., նոտրգիր, ստ., արտք. լս.,) Ի ՌՄՁԳ. (1834) թուոջս մերում է Արեգակն ի
սուղական ձմեռնային կիտոջ, յիսուն ամ անցեալ, մնացեալ է քառասունմէկ տարի, որ
մտանէ գարնանային կէտն։ Ասեն, թէ յայնմ երկնամիջակ գարնակիտոջ լինին
բարեխառնութիւնք օդոց եւ ամենայն բարուեաց յորդութիւն եւ առատութիւն։
4. 44բ
(ԺԹ. դ., նոտրգիր) Տէր Պետրոսինս է։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
43ա սեւ բոլորակ՝ անընկալելի գրութեամբ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած տպագիր թղթին՝ «Տօմարատետր», «Ի ԳՐԵԱՆՑ ԳՐԱՏԱՆ ՍԵՒԱՆՈՒ ԱՆԱՊԱՏԻՆ
Հմր», պհպ. Աա՝ «Սեւան 101/3485», «ԺԷ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 410, Հմր 101/1:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Ա. փեղկին՝ «Յառաջա՞», Բ. փեղկ՝ անընկալելի գրութիւն, կազմաստառ Ա, Բ, 1ա
(այբուբեն), 1ա՝ «ասացի, Հայր մեր սափ, ամէն ասեմ քեզ, Հայր մեր սափա», «Հայր մեր
որ», «Քննեա՛ եւ տե՛ս», 2բ՝ «Թուական այսպէս արա՛. կալ թիւ մի արաց ամսոյն»։
3486
ՏՈՒՄԱՐԱՏԵՏՐ
ԺԵ. դար. (ՊՂԴ. -1445՞)
ԳՐԻՉ՝
Յարութիւն դպիր։
ԹԵՐԹ՝ 47
(չգրուած՝ 1աբ, 11ա, 19ա, 46բ, 47աբ. գրչի էջակալում՝ 1-94, որ է՝ 1ա-45բ)։ ՊՐԱԿ՝
2+8+Գ-Ե×12 (Ե 11)+2։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ՝ լուսագծերով. թ. 1, 46-7՝ այլ, կապոյտ թուղթ
(ԺԹ. դ.). լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական զարդանախշ, «1804»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
15,5×10,7։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (12×8,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր՝ (նմուշ՝ 25ա)։ ՏՈՂ՝ 30։
ԿԱԶՄ՝ մոխրագոյն մոմլաթ՝ ճնշագծերով. մէջքը՝ մուգ կապոյտ գործուածք. միջուկը՝
ստուարաթուղթ. աստառը՝ սպիտակ չգրուած թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+Դ. Ա, Դ՝ սպիտակ
չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի, Բ, Գ՝ կապոյտ թուղթ՝ լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ «1804»։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած ԺԹ. դ. եւ Ի. դ.ի 50ականներին. թերթերի մաշուած, թափուած
հատուածները լրացուած, նորոգուած սպիտակ չգրուած, դեղնաւուն կիսաթափանցիկ եւ
կապոյտ թղթերով. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ
հետքեր. թ. 5՝ ստ. լս-ը պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-3ա
[Վասն կենդանակերպիցն] – (2ա, 2բ բոլորակք) 3ա Ստորնայինս հով է եւ գէջ...
Բ.
3բ-24բ [Պատճէն տոմարի]
1. 3բ-5բ
[Պատճէն հայոց տոմարի] – (սկ.՝ աղիւսակ «Ամիսք հայոց...») 3բ Զկրկնակ ամսոցդ
այսպէս արա՛. կա՛լ զառաջին ամիս տարոյն... 3բ Զկիսակ ամսոցդ այսպէս արասցես... 4ա
Ամսամուտ այսպէս արա՛... 4ա Զամս Ծննդեանն Քրիստոսի այսպէս... 4ա Թուական այսպէս
արա՛... 4ա Թէ կամիցիս գիտել, թէ յորում ամի իցես... 4ա Նահանջ այսպէս արա՛... 4ա
Ինն եւ Ժ.երրեակ (10) այսպէս արա՛... 4ա Վերադիր այսպէս արա՛...4բ Եօթներեակ
այսպէս արա՛... 4բ Րոպէ այսպէս արա՛... 4բ Հնգեակ եւ վեցեակ այսպէս արա՛... 4բ Եթէ
կամիցիս գիտել, թէ յորում նահանջի եմք... 5ա Գարնանային հասարակ հայոյ մեծի այսպէս
արա՛... 5ա Յայտնութիւն այսպէս արա՛... 5ա Աւետիս յունաց այսպէս արա՛... 5ա Ըստ
հայոց աւետիք կուսին այսպէս արա՛... 5ա Աստուածային այսպէս արա՛... 5բ Սուրբ Խաչ
այսպէս արա՛...
2.
5բ-10բ [Պատճէն տոմարի հոռոմոց] – 5բ Վերադիր հռոմայեցոց այսպէս արա՛... 5բ
Հռոմայեցոց հնգեակ եւ վեցեակ այսպէս... 5բ Րոպէ այսպէս... 6ա Եօթներեակ հռոմայեցոց
այսպէս... 6բ աղիւսակ՝ «Ամիսք հռոմայեցոց...» 6բ Զուգաւորութիւն հայոց ընդ
հռոմայեցոց... 7ա Ամսանահանջ այսպէս արա՛... 7ա Զմուտ բոլորիս այսպէս արա՛... 7ա
Գիր փիլիսոփայական այսպէս... 7ա Զգիր վերի խորանին այսպէս արա՛... 7բ Զգիր
միջոցին, որ ԲԺ.ան (12) ազգաց լրումն առնէ... 7բ Առաջաւորաց Բարեկենդան... 7բ Մեծ
յարակայ հռոմայեցոց այսպէս արա՛... 8ա Միջին յարակա այսպէս արա՛... 8ա Փոքր
յարակայ... 8ա աղիւսակ՝ «Ամիսք հռոմայեցոց... Ամիսք հայոց...» 8ա Զուգաւորութիւն
հայոց մեծի ընդ հռոմայեցոցն այսպէս արա՛... 8բ աղիւսակ՝ «Վերադիր...» 8բ Վերադիր
հռօմայեցոց այսպէս արա՛... 9ա Զատիկ այսպէս արա՛... 9ա Օրագիւտ այսպէս արա՛... 9բ
Միջոց Վարդավառի եւ Աստուածածնին այսպէս արա՛... 10ա Միջոցք Աստուածածնին եւ Խաչին
այսպէս արա՛... 10ա Միջոցք յիսնակաց եւ Գէորգեա Է.երեակաւ այսպէս արա՛... 10բ
աղիւսակ. Ի վերայ Է. մատանցդ Է.երեակ այսպէս արա՛... 10բ Ի վերայ ձեռաց Ե. մատանցդ
լրումն Զատկի այսպէս արա՛...
3.
11բ-24բ [Տոմարականք] – 11բ-2բ բոլորակք, 13ա Եթէ կամիցիս գիտել, թէ զիա՞րդ կատարէ
Լուսինն... 13ա Իսկ զմուտ սորա այսպէս արասցես. կա՛լ զթուականն մեծ... 13բ Զգիր
վերի խորանին յայտնութենէն առաջ տո՛ւր... 13բ Այս բոլորակս ամենայն ազգաց... 14աբ
բոլորակք, 14բ Զմուտ վերադրաց բոլորիս այսպէս արա՛... 15աբ բոլորակք, 15ա Զմուտ
մասանց բոլորիս այսպէս արա՛... 15բ Զմուտ ԻԸ.եակ (28) բոլորիս այսպէս արա՛... 16աբ
բոլորակք, 16ա Եթէ կամիցիս կիկլիոնաւ զօր գտանել... 16բ Զմուտ Դ. բոլորիս այսպէս
արա՛... 17ա աղիւսակ, բոլորակ, 17ա Զմուտ աղիւսակիս այսպէս արա՛... 17ա Զմուտ
բոլորիս այսպէս... 17բ աղիւսակ, բոլորակ, 17բ զմուտ աղիւսակիդ այսպէս արա՛... 18ա
աղիւսակ, 18ա Զմուտ բոլորիս այսպէս արա՛... 18ա Զմուտ Զատկաց աղիւսակիս... 18ա
Լուսնագիր այսպէս արա՛... 18բ բոլորակք. Բոլորակս ամենայն անուամբ լրումն առնէ...
19բ Երկոտասան կենդանակերպքս իշխեն եւ տիրեն... 19բ Զթուական ազգաց այսպէս
միաւորեա՛... 20ա Զմուտ չորից աղիւսակացդ այսպէս արա՛... 20բ-2բ աղիւսակ՝
«Առաջաւոր. հայոց...», 23ա Զմուտ բոլորաձեւ աղիւսակիս այսպէս արա՛... 23ա Զմուտ
աղիւսակիս այսպէս արա՛... 23բ-4ա աղիւսակք՝ «Հռոմայեցոց է. պատկեր ամսամտին...»,
24բ Զմուտ աղիւսակիս այսպէս արա՛...
Տե՛ս
Պատճէն տումարի (Է.-ԺԵ. դդ.), աշխ.՝ Ջ. Էյնաթեանի, աշխ. եւ խմբ.՝ Գէորգ
Տէր-Վարդանեանի, Երեւան, 2002. ձեռ-իս նկարագրութիւնը՝ էջ 117։
Գ.
24բ-5բ [Անանիայի Շիրակացւոյ Յաղագս կշռոյ, կշռոց եւ կշռորդաց]. Յաղագս չափուց,
ասարիոնի, ղեփտոնի եւ դանկի – Կշիռ Բ. գարեհատաց, կոչի ասարիոն... մթախալն ԻԴ.
(24) կուտ է։
Տե՛ս
Անանիա Շիրակացի, Մատենագրութիւն, Երեւան, 1944, էջ 78։ Մատենագիրք հայոց, հտ. Դ.,
Է. դ., Անանիա Շիրակացի, Անթիլիաս-Լիբանան, 2005, էջ 627-629։
Դ.
26ա-8բ [Յաղագս թուոց] – Այսոքիկ թուական արհեստս վասն որոյն գրեցան... այսպէս եւ
Զ. անգիւնին եւ այլն ըստ կարգի։
–
Աղիւսակք՝ 26ա-7բ։
Ե.
28բ-9ա [Յաղագս երկոտասան կենդանակերպից] – Այս աղիւսակս երկոտասան կենդանակերպքն
են... ի բոլորակիս, զոր խնդրես։
–
Աղիւսակք՝ 28բ, 29ա(վիճակացոյց)։
Զ.
29բ-40ա [Պետրոսի Արագոնացւոյ Գիրք դատաստանաց. ձեռ. 484, 1ա]
1.
29բ-32բ Յաղագս ազգական արգելմանն – Յետ ասելոյն յուխտական արգելմանէն այժմ ասելի
է ազգական արգելմանէն...
– 29բ
Աղիւսակ (ծառ ազգականութեան)։
– 30բ Թէ
կամիցիս գիտել, թէ որ աստիճանք են, կարդա՛ զայս ճառս – Արդ, վասն ազգականութեանն
հինգ իրս տեսանելի է... ի գիծ եղբօրն եւ քեռն։
2.
32բ-5ա Յաղագս խնամական արգելմանն – Քանզի զնոյն արգելումն ունի խնամութիւնն...
յորժամ վնասէր, պահել, փոխեցաւ։
– 33ա
աղիւսակ։
3.
35ա-6բ Յաղագս այնորիկ, որ շաղաշարի ընդ ազգականին ամուսնոյն իւրոյ – Յառաջագոյնդ
ասացաք վասն արիւնակցութեան... բաժանել զօրինաւոր պսակն։
4.
36բ-40ա Յաղագս հոգեւոր ազգականութեանն – Յետ ճառելոյն բաւականապէս ի մարմնաւոր
ազգականութենէն... կամ ըմբռնեաց ի մկրտութիւնն։
Է.
40բ-2ա [Վիճակացոյց աղիւսակք]. «Կենդանակերպք. Խոյն, Ցուլ...»
Ը.
42բ-3ա [Թուաբանական աղիւսակք] – Ի թուական արհեստէն է աղիւսակս... ցուցանէ, զոր
եւ կամիս։
Թ.
43բ-4ա [Եկեղեցական տօնացոյց, աղիւսակ] – ՊՂԴ. (1445) թուականիս բանալի է
առաջինէն, եւ Տանուտէրն ի վերեւն Խոյն է, եւ այլն կարգաւ երթայ, եւ կարմիր տող
գրերն նահանջ է, իսկ ի մէջ խառնաբնդորից նահանջի ամն, երբ ի Մարտի ամիսն մտանես,
տուփ մի ի վեր ել, եւ այն կարգովն գնա։
Ժ.
44բ-5բ [Քարտէզ ԺԲ. տոհմից Իսրայէլացւոց] – Ընդ ամենայն գունդ բանակին... Պատճէնս
խորանին է... զոր արարին Մովսէս եւ Ահարոն։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ.դ., նոտրգիր
46ա
Մեկնութիւն քահանայական աղօթիցն – Սուրբ, սուրբ, սուրբ ես, ճշմարտապես եւ
ամենասուրբ... զանազան ասէ եղանակօք զվիճակեալ տրտմութեանց եւ մեղաց զբնութիւնս
փոխեցեր եւ թէ (չշարունակած)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
25բ
Զծնօղս յիշեա՛ Յարութիւն դպիրս։
44ա Եւ
անարհեստ գրիչս՝ Յարութիւն անարժան եւ բազմամեղ դպիրս յիշեա՛, զի զաշխատանս ոչ
սակաւ կրեցի ընդ գաղափարելն իմ գեղեցկագոյն եւ պատուական Տումարատետրս զայս, որպէս
զի եւ դու լիցիս յիշեցեալ առաջի անմահ Գառինն անարատի. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառ՝ «Սեւան 102», պհպ. Գա՝ «102/3486», «Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 1ա՝
«3486», 46բ՝ «1870», «95»։
Ձեռագրիս
նկարագրութիւնը տե՛ս Մ. Սմբատեանց, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, որ այժմ
Նոր-Բայազիտ գաւառ, Վաղարշապատ, 1895, էջ 410, Հմր 102/1:
3487
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԿԱՊՈՍԻ
ՎԱՆՔ (ԵԿԵՂԵԱՑ ԳԱՒԱՌ) ՊԼԸ. – 1389
ԳՐԻՉ՝
Յակոբ Ղրիմեցի։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Աբրահամ աբղյ։
ԹԵՐԹ՝
144. չգրուած՝ 47բ, 48բ, 144բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԲ×12։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14×9,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,2×6,2)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 89ա)։ ՏՈՂ՝ 25։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դեղնաւուն կտաւ. լուսանցակողերը՝
կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, շագանակագոյն։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Ղուկասու. ԻԳ. 23-35։ ԺԱ. դ.։ Ա+Բ՝ ստացուած մէկ թերթի ընդլայնակի եւ
ընդերկայնակի հատումով (բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 13,2×18,5. երկսիւն (10,5×15).
բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 9 (սկզբնական վիճակը՝ 22×18,5. տող՝ 15)։
Կարդալ՝ Բա-Աբ, Աա-Բբ՝ «զնա ի խաչ հանել [եւ] զաւրանային բա[ր]բառք նոցա եւ
քահանայապետիցն...»։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը խիստ մաշուած, քրքրուած. Բ. փեղկի եւ մէջքի կաշին ամբողջովին
թափուած, Ա. փեղկի կաշին ճաքած, միջուկ-տախտակը կոտրուած, Բ. փեղկի միջուկ-տախտակի
ստ. մասը կոտրուած, ընկած, մէջքը քրքրուած, զոյգ կապիչներն ու գամերն ընկած.
լուսանցակողերի կարմիրը գրեթէ լրիւ թափուած. պտռկ-պհպ-ը կծկուած. թերթերին տեղ-տեղ
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր, ցեցի անցքեր. թանաքի
թթուայնութիւնը բարձր, որի հետեւանքով որոշ թերթեր գունափոխուած, դժուարընթեռնելի.
պտռկ-պհպ Ա.ի ելուստը թ. 12-3ի, Բ.ի ելուստը՝ 132-3ի միջեւ. թ. 1-12, 133-44՝
կարերը թուլացած. թ. 13, 24, 132՝ հիմքից մասամբ անջատ. 47բ, 48բ՝ հանդիպակաց
երեսների գիրը մասամբ արտատպուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1բ-47ա [Յովհաննու Անգելոսի] Համառաւտ հաւաքումն յաղագս հոգոյ եւ զօրութեանց նորին
(հին թրգմ.)
Տե՛ս
ձեռ. 868, 193ա-244ա։ Նխ./3ա։ ա/3աբ։ բ/3բ-4ա։ գ/4աբ։ դ/4բ-5ա։ ե/5աբ։ զ/5բ-6ա։
է/6աբ։ ը/6բ-7ա։ թ/7ա-8ա։ ժ/8աբ։ ժա/8բ-9ա։ ժբ/9բ։ ժգ/9բ-10ա։ ժդ/10ա-1ա։ ժե/11աբ։
ժզ/11բ-2ա։ ժէ/12աբ։ ժը/12բ-3բ։ ժթ/13բ։ ի/13բ-4բ։ իա//14բ-5բ։ իբ/17ա-8ա։
իգ/18ա-20ա։ իդ/20ա-2բ։ իե/22բ-4բ։ իզ/24բ-6ա։ իէ/26աբ։ իը/26բ-7ա։ իթ/27աբ։
լ/27բ-8ա։ լա/28ա-9բ։ լբ/29բ-30ա։ լգ/30ա-1ա։ լդ/31աբ։ լե/31բ-2ա։ լզ/32ա-3ա։
լէ/33աբ։ լը/33բ-5բ։ լթ/35բ-6ա։ խ/36ա-7բ։ խա/37բ-8ա։ խբ/38ա-9բ։ խգ/39բ-41ա։
խդ/41աբ։ խե/41բ-2ա։ խզ/42աբ։ խէ/42բ-4ա։ խը/44ա-5ա։ խթ/45ա-6բ։ ծ/46բ-7ա (47ա
գրչից՝ «Աւրհնեալ է Աստուած, կատարեցաւ յաղագս հոգոց եւ զաւրութեանց նորին, փա՛ռք
Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն»)։ Ունի՝
ա. 1բ-2բ
[Ցանկ] – Ա. Նախ թէ հոգին ոչ է մարմին... ԾԱ. Թէ տեսանողքն զԱստուած ըստ էութեանն
ոչ տեսանեն ի յԱստուած զամենայն։
բ.
15բ-7ա ԻԲ. Յաղագս Ե. ներքին զգայութեանցն – Եւ արդ, զի իւրաքանչիւր արտաքին
զգայութիւն միայն զգայ զյատուկ յառաջ եդեալն... քան զմիտքն, զոր ունին անբանքն։
Ծնթ. Ի.
միաւորից սկսած՝ գրչի սխալ համարակալման եւ յաւելեալ միաւորի առկայութեան
հետեւանքով յղուող ձեռագրի համեմատ գլխահամարների միջեւ անհամապատասխանութիւններ
կան։ Յղուող ձեռագրում ԻԷ. գլխի համարը յաջորդ գլխի համարով է՝ խորագրով եւ
սկսուածքով հանդերձ, մինչդեռ ձեռագրում այդ գլուխն ամբողջութեամբ առկայ է։
Բ.
48ա-81բ Յաղագս առաքինութեանց հոգոյն (հին թրգմ.)
Տե՛ս
ձեռ. 930, 256բ-76ա։ Նխ./49աբ։ ա/49բ-50ա։ բ/50աբ։ գ/50բ-1բ։ դ/51բ-2բ։ ե/52բ-3ա։
զ/53ա-4բ։ է/54բ-6ա։ ը/56ա-7բ։ թ/57բ-8բ։ ժ/58բ-9բ ժա/59բ-61ա։ ժբ/61ա-3ա։
ժգ/63ա-4բ։ ժդ/64բ-5բ։ ժե/65բ-8ա։ ժզ/68ա-70ա։ ժէ/70ա-1ա։ ժը/71ա-2բ։ ժթ/72բ-4բ։
ի/74բ-6ա։ իա/76ա-9ա։ իբ/79ա-81ա։ իգ/81ա-2ա։ Ունի՝
48ա
[Ցանկ] – Յաղագս չորից կարտինարական առաքինութեանն հանգամայն առեալ Ա. ... Թէ սէրն
մնասցէ յետ ասի կենացս ԻԳ.։
Գ.
82բ-138բ Համառաւտ հաւաքումն [Յաղա]գս հրեշտակաց (հին թրգմ.)
Տե՛ս
ձեռ. 930, 226ա-56բ։ [Նխ. եւ ցանկ]/82բ։ ա/83ա-4ա։ բ/84ա-5ա։ գ/85ա-7ա։ դ/87ա-8ա։
ե/88ա-9բ։ զ/89բ-91բ։ է/91բ-3ա։ ը/93ա-5ա։ թ/95ա-7ա։ ժ/97ա-100ա։ ժա/100ա-2ա։
ժբ/102ա-4ա։ ժգ/104ա-5ա։ ժդ/105ա-9բ։ ժե/109բ-14ա։ ժզ/114ա-6բ։ ժէ/116բ-9ա։
ժը/119ա-20բ։ ժթ/120բ-7ա։ ի/127ա-8ա։ իա/128ա-30ա։ իբ/130ա-2ա։ իգ/132ա-4ա։
իդ/134ա-6բ։ իե/136բ-8բ։
Դ.
139բ-44ա [Զենոնի Իմաստասիրի Յաղագս բնութեան]
Տե՛ս
ձեռ. 627, 270բ-6բ. 1/139բ-40ա։ ա/չիք։ բ/140բ։ գ/140բ-1ա։ դ/141ա-2ա։ ե/142ա-3ա։
զ/143բ-4ա։ Վերջաբանութիւն, 2/չիք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
47ա
Փա՛ռք մարդասիրին Աստուծոյ, որ ետ ժամանել ի յաւարտումն գրոցս Հոգոյ եւ
զաւրութեանց նորին զՅակոբ Ղրիմեցիս, որ եմ ուխտազանց Տեառն իմոյ եւ Աստուծոյն
արարածոց, յիշեսջի՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր, եւ յիշեալ լիջիք դուք ի Քրիստոսէ
Աստուծոյ մերոյ։ Եւ յիշ /// (ջնջուած) գիրքս /// սուրբ առաքելոցն /// յեցոցն ///
է։
81բ
[Կ]ատարեցաւ գիրք Յաղագս հոգոյն եւ զաւրութեանց նորին եւ Առաքինութեանց ձեռամբ
յոքնամեղ, յանցաւոր եւ ուխտազանց ի գտելոյս Աստուծոյ Յակոբ Ղրըմցոյ թարմատար գրչի,
զոր ոչ եմ արժանի մանկանցդ առագաս|82ա|տի վերնոյն Սիոնի եւ բանի սպասաւոր ի
վայելողաց այսու գրոցս միով Տէր ողորմայիւ յիշել առ անբարկանալին Աստուած, զի ըստ
իմում գոյի յանցեա զչափ սխալանաց, միշտ յարաբարդելով զխորհրդոց զբանից եւ զգործոց,
իբր զբեռինս ծանունս ի վերայ ոգոյս, ուստի ոչ ունիմ պատասխանի անաչառ դատաւորին
յահեղ եւ ի սոսկալի ատենին։
139ա
[Փ]ա՛ռք եռակի անձնաւորութեանցն եւ եզակի աստուածութեանն։ Փա՛ռք եռակի
անձնաւորութեանցն, անտրոհելի եւ եզակի աստուածութեանն՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն
Սրբոյ, յիմանալեացն հրաբուն զաւրացն խմբից եւ ի զգալեացս՝ ի տարրեղէն արարածոցս,
այժմ եւ յանզրաւ յաւիտեանս յաւիտենիւ ամէն։ Արդ, ես՝ Յակոբ Ղրըմեցիս՝ ունայնագործս
ի բարեաց եւ ուխտազանց գտեալս ի Տեառնէ, նայեւ վատթարս ի մէջ սրբազանից, ըստ
անարժան գնացից, գրեցի զերեքեան գիրքս զայս իմով ձեռամբ անարհեստ գրչի։ Առաջին՝
զՀոգոյ եւ զզաւրութեանց նորին, երկրորդ՝ զԱռաքինութեանց հոգոյն, երրորդ՝ Վասն
բնութեան հրեշտակացն. ի թվականութեանս հայոց մեծ թուականին ՊԼԸ. (1389) եւ փոքերն
ՅԶ. (1389), ի գաւառիս Եկեղեաց, ի հռչակաւոր վանքս, որ կոչի Կապոսի, ի ստորոտ
լերինս Սեպուհու, ընդ հովանեաւ կենաց բարէխաւսին Սրբոյն Յակոբի։ Եւ ետու զսա
Աբրահամ աբեղաին՝ բանի սպասաւորի եւ գրոց աշակերտի, քաջ հռետորին Եզնկացոյ՝ Գէորգ
վարդապետին |139բ|, զորս յուսամ յապէինազն Աստուած, զի խաղաղութեամբ վայելել տացէ
զսա Աբրահամ գրոց աշակերտին երկարամեօք եւ յամերամ ժամանակօք եւ հասուսցէ յաստիճան
կատարել վարդավետութեան եւ պահեսցէ ի կամս իւր. ամ<մ>էն։ Եւ զԲառագիրքն իմ,
յորում փառք ի բարձունսն մեկնչովն գրեալ է, ի սկիզբն ետու Յովանէս աբեղաին՝ գրոց
աշակերտին եւ բանի սպասաւորին։
Ծնթ.
Միայն այս յիշ-ը, սկսած՝ «Արդ, ես՝ Յակոբ Ղրըմեցիս» բառերից, տե՛ս ԺԴ. դ-ի յիշ-ք,
էջ 580, Հմր 726։
144ա
ԶՅակոբ Ղրիմցի՝ սպասաւոր բանի, աղաչեմ յիշել ի Տէր։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 1ա (1763
թ., նոտրգիր) Շահին վարդապետ՝ ծառայ Աստուծոյ, 1212 (1763) սանաս///։
2. 2բ
(1806 թ., շղագիր) Յիշատակ է մատեանս Դաւիթ կաթողիկոսն եւ իւր ծնողացն՝ ի սուրբ
անապատն Սէվան։ Որք վայելէք, Աստուած ողորմի ասացէ՛ք, Աստուած եւ ձեզ ողորմեսցի։
ՌՄԾԵ. (1806) թուին։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «104/3487», «ՊԼԸ. 1389 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «Հաստատեց հաստատեցա», «անցան անանցան/// ջու/// մի կմ/// իւրկրին կական հոգո
վանից մ/// տի առ դիման աւձն, որ ի փորն մտական, սպանանէ զնայ կորստեան», «առիւծ ի
բարձ»։ 138բ (կրկնած խորագիրը)` Յաղագս ստեղծման հրեշտակացն նախ խնդրի թէ
հրեշտակք։ 139ա (կրկնած յիշ-ի սկիզբը)՝ [Փ]ա՛ռք եռակի անձնաւորութեանցն եւ եզակի
աստուածութեանն։ 139բ (առանձին բառեր, տառեր, մասնիկներ)։
3488
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
208 (գրչի էջակալում՝ 1-416, որ է՝ 1ա-208բ). չգրուած՝ 151աբ, 199ա։ ՊՐԱԿ՝ Դ-ԻԱ×12
(Դ, ԻԱ 11, Ի 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բուսական զարդանախշ,
երեքնուկով պսակուած գծային խաչ, որի ձախ եւ աջ կողմերում՝ «P» «F»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
13,9×9,6։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (9×6)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 155ա)։ ՏՈՂ՝ 16-21։
ԿԱԶՄ՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ սպիտակ թուղթ (ԺԹ. դ.).
լուսանցակողերը՝ կապոյտ ցայտկէն։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ (սկ.)՝ մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր,
վարդագոյն, կապոյտ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած ԺԹ. դ., կազմը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի, որոշ թերթեր
նորոգուած սպիտակ թղթով. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, ձեւափոխուած, մէջքը ճաքճքած. պհպ.
Ա.՝ հիմքից մասամբ անջատ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան
տարատեսակ հետքեր. թ. 55՝ արտք. լս-ը, թ. 71, 131՝ ստ. արտք. անկիւնը պատռուած. թ.
1-9՝ ցեցի անցքեր. 98ա՝ կնքադրոշմները եղծուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-18ա Գէորգեայ վարդապետի (Սկեւռացւոյ) արարեալ, ի խնդրոյ Ստեփաննոսի, մականուն
Գոյներիցանց Կայթառաւնցւոյ մեղսաներկ անձին
Տե՛ս
ձեռ. 267, 399ա-417բ։ Նխ./1աբ։ ա/1բ-9ա։ բ/9ա-16ա։ գ/16ա-8ա։
Բ.
18ա-28ա Խրատք գրչութեան, զոր արարեալ էր զսայ յառաջագոյն Գէորգեա վարդապետի, ի
խնդրոյ ումեմն, զորոյ զպակ[ա]սն ի նմանէ յետոյ իմ ի վարդապետէն խնդրեալ, եւ նա
կատարեաց զխնդուածս իմ, եդեալ յառաջ զԱռիստակիսի արարեալն եւ զթերին ի նմանէ
կատարեաց ինքն ինձ նուաստիս՝ Ստեփաննոս Գոյներիցանց. ողորմեսցի Տէր արարողին եւ
խնդրողին
Տե՛ս
ձեռ. 267, 418ա-28ա։ Յռջբ./18ա-20բ։ ա/20բ-3ա։ բ/23ա-4բ։ գ/24բ-5բ։ դ/25բ-7ա։
ե/27աբ։ զ/27բ-8ա (վջ.՝ «Աւարտ է ի Գէորգեայ արարելոց բանիցն»)։
Գ. 28ա-39բ
Սրբոյն Գրիգորի Լուծումն համառօտ դժուարիմաց բանից ի գիրս գրչութեան, որոյ
Արիստակէս հռետորէ
Տե՛ս
ձեռ. 267, 444ա-55ա։ ա/28ա-31ա։ բ/31աբ։ գ/32ա-3ա։ դ/33աբ։ ե/33բ-4ա։ զ/34աբ։
է/34բ-5ա։ ը/35ա։ թ/35աբ։ ժ/35բ-6բ։ ժա/36բ-9բ։
Դ.
39բ-54բ Նորին Գրիգորի Լուծումն համառօտ ի խրատ գրչութեան Գէորգեայ վարդապետի, զոր
նախ խնդրեալ էր ի նմանէ Կոստանդեա գրչի եւ ապա Գոյներիցանց Ստեփաննոսի
Տե՛ս
ձեռ. 267, 429ա-44ա։ ա/39բ-40ա։ բ/40ա-51ա։ գ/51ա-3ա։ դ/53աբ։ ե/53բ-4ա։ զ/54աբ։
Ե.
54բ-5ա [Վարք Դաւթի փիլիսոփայի] – Դաւիթ փիլիսոֆայն է ի Հարք գաւառէ՝ ի Հերեթն
գեղջէ, աշակերտ Սահակայ եւ Մեսրոպայ, քւերորդի Մովսէսի Քերթողահօր... եւ Գիւտ՝ ի
Յունաց կողմանս, յաշակերտաց սրբոց քահանայիցն։
Զ. 55աբ
արտք. լս. Վասն գօտոյ – Նախ՝ ասի կուսութեան, որպէս Յոհաննուն, երկրորդ՝
զինուորական պատրաստիլ ի պատերազմ... զպատժողական զաւրութիւն իւր ի մարդկանէ։
Է.
55բ-103ա Վերլուծութիւնք բացերեւապէս բազմազան բառից եւ բայից, յոքնախումբ
շարադրութեամբ, արարեալ զսա Առիստակիսի գրչի, ի խնդրոյ բազմաց, յարհեստ գրչութեան
Տե՛ս
ձեռ. 267, 348ա-98ա։ Նխ./55բ-8ա։ ա/58ա-9բ։ բ/60ա-3բ։ գ/63բ-6ա։ դ/66ա-7ա։
ե/67ա-70բ։ զ/70բ-3բ։ է/73բ-4ա։ ը/74աբ։ թ/74բ-5բ։ ժ/75բ-103ա։
Ը.
103ա-7ա Բառք քերթողական քերթականի – Վերծանութիւն՝ ընթերցողութիւն, Ներկուռ՝ ըստ
կուռ կամ խոտ կամ կիրթ... Ենթանկեալ՝ ի ներքոյ անկեալ։
– Կից՝
107ա Հոլովք անուանաց – Աստուած՝ ուղղական... զԱստուած՝ հարցական, է Աստուած՝
հոշական։
Թ.
107ա-19ա Հանդէս բանաստեղծաց, փաղանունաբար ստորոգիլ նորա վարժիցն սակս բառէ
գեղջուկ – Պարտ՝ պատշաճ, ի դէպ, ի ճահ, յանկ, նման, բարիոք... Գիծ՝ տառք, գծաւորք։
Տե՛ս Հ.
Ամալեան, Հայ միջնադարեան բառարանագրութիւնը, Երեւան, 2007, էջերը։
Ժ.
119ա-22բ Աշխարհացոյց [Գրիգորի Կեսարացւոյ. ձեռ. 1495, 161ա] – Աւետեաց երկիրն
Երուսաղէմ է... Քեբոն՝ Խալիլ ռահման է, Երուսաղէմայ քովն։
ԺԱ.
122բ-37բ Դաւթէ փիլիսովփայի Էակաց գիրք – Ի քանի՞ս բաժանի էակն, կամ յո՞րս։
[Պատասխանի]. երկակի՝ ի գոյացութիւն եւ ի պատահումն... հոգի եւ միտք եւ շունչ
բնութեամբ մի եւ զանազանութեամբ այլեւայլ։
Տե՛ս
Մատենագիրք հայոց, Ի. հտ., ԺԲ. դ., Երեւան, 2014, էջ 708-723։
ԺԲ.
137բ-44ա [Դաւթի փիլիսոփայի Մեկնութիւն Արդ, գոլ զէակն] – Արդ, գոլ զէակն յորժա՞մ
է եւ ոչ էակն ոչ գոլ... եւ ոչ էակն գոյ ներընդունական։
ԺԳ.
144աբ Տրամաբանականաց հետե[ւ]անք ստորասութեան, բացասութեան – Մարդ արդար է, ոչ
մարդ՝ ոչ արդար է... ենթադատելով ճշտակշիռ։
ԺԴ.
144բ-50բ Վասն թէ քանի՞ հերձուածք – Առաջին հերձուած հեթանոսք, որ զԱրարիչն երկնի
եւ երկրի, որ է Աստուած ճշմարիտ... եւ ի յուղղափառութիւն հաստատէ, եւ նմա փառք
յաւիտեանս. ամէն։
ԺԵ.
152ա-5բ [Նզովք առ Անաթեմա] – (սկ./չի՞ք) Պատասխանեն աւագերեցունքն եւ ասեն. Այո՛,
հա՛յր սուրբ, ունիմք դաւանութիւն ուղղափառ հաւատոյ... եւ ժողովուրդն ասեն եղիցի՛,
եղիցի՛։
ԺԶ.
155բ-70ա Ոտանաւոր, ասացեալ Արիստակէս վարդապետի [Խարբերդացւոյ]. Վասն Ծառազատկին
հոռոմոց, որ յոյնք կոչին – Արիստակէս՝ խնդրող բանի, / ես, որ տեղեաւ եմ Խարբերթցի
/ եւ ի գեղջէն եմ Եղեգցի, / որդի Կիրակոս քահանայի... եւ Սուրբ Հոգւոյն իւրեակցի /
այժմ եւ յաւէտ միշտ եղիցի։
Տե՛ս Յ.
Անասեան, Հայկական մատենագիտութիւն, հտ. Բ., էջ 766։
ԺԷ.
170բ-80ա Այս է պատմութիւն ֆըռանկաց երկրին, զոր տեսեալ է Եզընկացի Մարտի[ր]ոս
եպիսկոպոսն եւ գրեաց զքաղաքացն, զօր [տե]սի աչօք իմօք եւ զորպիսութիւն, որ է
այսպէս – Ես՝ Մարտիրոս միայն անուամբ եպիսկոպոս Եզընկացի, ի Սուրբ Կիրակոսու
անապատէն՝ ի Նոր Գեղակ գեղէն... որ ի մահուն յաւժարեցայ եւ ոչ զայն վիշտ քաշէի։
ԺԸ.
180ա-98բ Արարեալ է Աշխարհացոյց նորոգ թարգմանչին եւ երկրորդ լուսաւորչին՝
Վարդանայ վարդապետի պարզ եւ համառօտ տեսութեամբ – Նախ քան զամենայն խնդրեսցուք
զեղեալքս զԷն եւ ապա զի... եւ այլ բազում ազգ եւ քաղաք եւ աշխարհք, զոր անօգուտ
համարեցաք զշարագրելն. դոցա վասն կամեցա գրել։
–
197բ-8բ Աշխարհացոյց համառօտաբար ի կարճոյ – Եկեղեաց գաւառն, որ է Եզնկան...
Կորընթոս՝ մօտ ի Ղալաթիա. եւ այժմ չէ շէն։
ԺԹ. 198բ
Պատմ[ութի՞ւն] – Զայս ///գոյ իմոյ /// ծել զու///ումն ///... որպէս փոշի ընդ
հողմոյ... ծերացեալ է եւ հասեալ է յ///։
Ի.
199բ-201բ Ի տէր Նաղաշէ Յաղագս ագահութեան, ասացեալ վասն անձին իւրոյ եւ ամենայն
հասակի – Սողոմոն՝ մայր իմաստութեան առ մեզ խաւսի բան խրատական, / Թէ որ յաւել է ի
մեծութեան, / նա ցաւք անձինն բազմանան... զնօ(=աւ)դ ի բեռանց թեթեւացո՛յ, / որ
հասանես ի յօթեւան։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան 1965, էջ 113-119. ձեռագիր o՝ էջ 217։
ԻԱ.
202ա-7բ [Քարոզք Գրիգորի Տաթեւացւոյ]
ա.
202ա-7ա Քարոզ վասն աղօթից. ի բան՝ Եւթն էին հարճք եւ ինն հարուածնածոյք
յերգնալոյս – Բանս առակաւոր յայտ առնէ զժամս աղօթիցն... չար է այնպիսին եւ
անընդունելի Աստուծոյ եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
բ. 207աբ
Նորին վասն առաւօտին. ի բանն՝ «Ընդ առաւօ[տ]ս ի վերայ կանխեալ խաւսէի» – Վասն
բազում պատճառի ընդ առաւօտուն աղաւթելի մեզ նախ որպէս մարմին հոգի է... շարժումն
ցանկութեան, զի հեշտացեալ է քնով եւ/// (շար.)։
Տե՛ս
Գրիգոր Տաթեւացի, Քարոզգիրք, Ամառան հատոր, Կ. Պոլիս, 1741, էջ 338-342։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԹ. դ., շղագիր
1. 208ա
[Յաղագս աղօթից] – Թափեալ է ի խաւնջմանցն վաստակս վասն յայնմ ժամու յուրնկալ պարտ
է եւ յաղօթել, զի անցէ փորձութիւն ժամանակին... ի ցանկութեան հրոյն եւ փա՛ռք
անեղին. ամէն։
2. 208աբ
Ցանկ ի գրոցս – 1. Յաղագս յարհեստի գրչութեան... 30. Յաղագս վարդապետակնս խրատու։
Վախճան սորայ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 137ա
(ԺԸ. դ., շղագիր) Ի վայելումն վշտալի Սիմեօնիս, / սիրոյ եղբայր յիշել կամիս, /
մեղրածորուն ի լի բանիս։
2. Բ.
կազմաստառ (1857 թ., շղագիր) Փա՛ռք Փրկչին եւ յիշատակ գրչին, օրհնութիւն Արարչին,
որ հասոյց մեզ գիրս վերչին։ Նորոգեցաւ բանալիս գրոց 1857 ամի, 18 Յունուարի, ի
ժամանակս երկրորդ ամի փոխելոյ Նիկօլայ մեծ կայսերին մերոյ եւ թագաւորելոյ որդոյ
նորա Ալէքսանդրի՝ նորապսակ եւ նորընծայ թագաւորին. տացէ Տէր Աստուած երկար կեանս,
եւ թշնամիս սորա նկունս արասցէ. ամէն։
3. պհպ.
Բբ (1870 թ., շղագիր) Յիշատակ եդեալ զայս գիրք ի Սեւանա անապատին՝ հանգուցեալ
Գալուստ վարդապետի Տէր-Դուրեանց, միաբան Սեւանայ անապատիս, հեռացուցանօղք ի նոյն
անապատէ հեռասցին ի խնամոյն Աստուծոյ, 1870 ամի, ի 8 Նոյեմբեր։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
9ա, 49ա սեւ թանաքով ձուածիր, կենտրոնում՝ խաչ, եզերքին՝ «ԿՆԻՔ ՍՐԲՈՅ ԱՆԱՊԱՏԻՆ
ՍԵՒԱՆԱՅ», 98ա՝ չորիցս սեւ թանաքով բոլորա՞կ՝ անընկալելի գրութեամբ։
ՆՇՈՒՄ՝
Պհպ. Բա՝ «Սեւան (Օ. Եգանեան)», «Հմր 108/3488», «ԺԸ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «Նիկօլայ նա///»։
3489
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌՂԳ. – 1644
ԳՐԻՉ՝
Փիլիպոս։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Ստեփաննոս քհյ։
ԹԵՐԹ՝
355. չգրուած՝ 2ա-3բ, 343բ-4ա, 353բ, 355ա։ ՊՐԱԿ՝ 2+Ա-Լ×12 (Ե, ԺԱ, ԺԶ 11, Լ 7)։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 12,5×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած
(9,5×5,8)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 301ա)։ ՏՈՂ՝ 20։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դեղին մետաքս։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Յոհաննու։ Ժ. դ.։ Ա, թ. 1+ԲԳ (թ. 1՝ հաշուած թերթաքանակի մէջ)՝
ստացուած մէկ թերթի ընդլայնակի ծալումով, ընդլայնակի եւ ընդերկայնակի եզրահատումով
(բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 16,5×12,5. միասիւն (10×9). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝
Աբ). տող՝ 9 (սկզբնական վիճակ՝ 30×25. երկսիւն (19×18). տող՝ 18)։ Կարդալ՝ Աբ-1ա,
Դա-Գբ, Դբ-Գա, Աա-1բ. «Պետրոս։ Ի վաղիւ անդր կամեցաւ ելանել ի Գաղիղեա... Լցէ՛ք
զթակոյսդ [ջ]րով։ Եւ լցին մինչեւ ի վեր///» (Ա. 42 – Բ. 7)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, մէջքը ճաքճքած, փեղկերի եզրերի, մէջքի վր. եւ ստ.
հատուածների կաշին պատռուած. դռնակը, զոյգ կապիչներն ու գամերն ընկած. կապիչներից
մէկի հիմքը պահպանուած. Ա. փեղկի ստ. ընկած գամի շուրջը կաշին միջուկով հանդերձ
մաշուած-թափուած, Բ. փեղկի աստառը գրեթէ ամբողջովին թափուած. լուսանցակողերը
մաշուած, աղտոտուած. պտռկ-պհպ-ներին ցեցի անցքեր, թանաքը տեղ-տեղ թափուած,
պտռկ-պհպ Բ.՝ վր. արտք. անկիւնը պատռուած-ընկած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան տարատեսակ եւ այրուածի հետքեր, գրեթէ բոլոր թերթերին ցեցի անցքեր.
ընդմէջ թ. 51-2, 133-4, 181-2ի 1ական թերթ ընկած, թ. 354-5ի 2 թերթ կտրած. թ. 4,
337՝ հիմքից ամբողջութեամբ, թ. 28, 39, 62-3, 76, 351-4՝ մասամբ անջատ. թ. 16, 65,
85-6, 159, 169, 177, 182-3, 208, 225-7, 249, 260, 263-4, 278, 299, 314-7, 330,
332, 352-5՝ եզրերը պատռուած. 3բ՝ հանդիպակաց էջի գիրը մասամբ արտատպուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
4ա-58բ Գիրք Պարապմանց սրբոյն Կիւրղի վասն մարդանալոյ Միածնին
Տե՛ս
ձեռ. 115 Բ, 175ա-206բ։ [Ցանկ]/4ա-5բ (4ա՝ գրչից. «Զգործս ձեռաց մերոց ուղիղ արա՛յ
եւ աջողեա»)։ ա/6ա-7բ (սկ. թերի. «///զօրութիւն ունի եւ ոչ զուրուք էութիւն...»)։
բ/7բ-9ա։ գ/9ա-10ա։ դ/10ա-1ա։ ե/11աբ։ զ/11բ-2բ։ է/12բ-3բ։ ը/13բ-5բ։ թ/15բ-6բ։
ժ/16բ-7ա։ ժա/17ա-8ա։ ժբ/18ա-22բ։ ժգ/22բ-5բ։ ժդ/25բ-6բ։ ժե/26բ-8ա։ ժզ/28ա-9բ։
ժէ/29բ-30բ։ ժը/30բ-1բ։ ժթ/31բ-4բ։ ի/34բ-6բ։ իա/36բ-40բ։ իբ/40բ-3ա։ իգ/43ա-5ա։
իդ/45ա-8բ։ իե/48բ-52բ։ իզ/52բ-8բ։
Բ.
58բ-321ա, 344բ-53ա [Թուղթք եւ ճառք Կիւրղի Աղեքսանդրացւոյ]
Տե՛ս.
ձեռ. 115 Բ, 206բ-400բ։ ա/58բ-63ա։ բ/63ա-76ա։ գ/76ա-82բ։ դ/82բ-101ա։ ե/101ա-7ա։
զ/107ա-25ա։ է/125ա-8բ։ ը/128բ-33բ։ թ/133բ-7բ։ ժ/137բ-51ա։ ժա/151բ-94ա։
ժբ/194բ-206բ։ ժգ/206բ-76ա։ ժդ/276ա-82բ։ ժե/282բ-7բ։ ժզ/287բ-99բ։ ժէ/299բ-304բ։
ժը/304բ-7բ։ ժթ/307բ-21ա։ ի/347բ-53ա։ իա/չիք։ իբ/344բ-7բ (գրչից՝ 343բ-4ա ի ստ.
լս.՝ «Գիտացի՛ր, Տէ՛ր իմ, զի յօրինակն թուղթ մի պա|344ա|րապ էր թողած, թողութիւն
արարէ՛ք, եղբա՛յրք»)։ Յիշ. թրգմ./չիք։
Գ. ա.
321ա-34ա Սրբոյն Թէոդոսի եպիսկոպոսի Անկիւրեայ Խօսք յօր Ծննդեանն Փրկչին մերոյ եւ
Աստուծոյ Յիսուսի Քրիստոսի, յոր ի Կուսէն ծնաւ, եւ եթէ Աստուած է ծնեալն, մարդ
եղեալ սքանչելեօք եւ ոչ փոխադրութեամբն, եւ եթէ միեւնոյն է եւ այն եւ այս ասացեալ
եւ ոչ խորհրդով անջատեալ – [Պ]այծառ եւ հրաշափառ է մերձակայ տօնիս խորհուրդ...
հանդերձ Սրբով եւ կենդանարար Հոգովն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
բ.
334ա-43ա Նորին Թէոդոսի եպիսկոպոսի Խօսք երկրորդ ի Յայտնութիւն Տեառն մերոյ
Յիսուսի Քրիստոսի, ի քննութիւն դիմողաց, յորում թէ մի է Աստուած՝ Տէր Յիսուս –
[Պ]այծառ է մերձակայ տօնիս պատճառ եւ հասարակ... որպէս հրովարտակ թագաւորին
ապականեալ, որպէս զբան թագաւորին։
Ծնթ. Ստ.
լս-ներում գրչի ձեռքով բնագրային լրացումներ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
151ա
Զտառապեալ եւ զանարժան գծողս սորայ զՓիղիպոսս միով ողորմայիւ յիշել աղաչեմ։
354ա
Յիշատայկարան գըրոյս. ամէն. [Փ]ա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդոյ եւ
Հոգոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։ Որ ետ կարողութիւն
նուաստ եւ անպիտան, տըրուփ Փիղիպոսիս հասանել ի յաւարտ գրոյս, որ կոչի Պարապմանց,
ի խնդրոյ բարեմիտ եւ հեզահոգի, սրբակրօն Ստեփաննոս քահանայի՝ յիշատակ հոգոյ իւրոյ
եւ ծնօղացն, հօրն՝ Ըստեփանոսին, եւ մօրն՝ Գայիանէ, եւ եղբօրն՝ Բաղտասարին։
Յիշեցէ՛ք եւ Աստուած, ողորմի՛ասացէ՛ք։
Դարձեալ
յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեզ զտէր Ստեփանոսն եւ կողակիցն իւր՝ Անային, եւ
որդիքն իւր՝ զՅակոբն, Յոհանն, տէր Աւետիս աբեղայն, զՓիլիպոսն, Առաքելն, Պօղոսն եւ
դստերքն իւր՝ զՊարասկեւի, Մասփիւրն, զԵղեսաբեթն, զՍափիրայն եւ Ազատն եւ միւս
Ազատն, եւ զՄարամն |354բ| եւ զեղբօր որդիքն իմ՝ զՍիմոնն, զՍարուխանն, զԽաչիկն։
Յիշեցէ՛ք եւ Աստուած ողորմի՛ասացէ՛ք, եւ ձեզ ողորմեսցի Քրիստոս ի յաւուրն
այցելութեան. ամէն։ Արդ, գրեցաւ գիրքս ի թվինն հայոց հազար ՂԳ. (1644)՝ ի Ղամար
ամսոյն Ի. (20). ամէն։
Արդ,
աղաչեմ զամենեսեան՝ որք հանդիպիք սմա՝ կարդալով կամ օրինակելով, եւ զեւելն բառնայք
եւ զպակասն լնուք, սղալութեան եւ խոշորանաց գրոյս անմեղադիր լերո՛ւք, զի կար մեր
այս էր. ամէն, ամէն, ամէն, ամէն, ամէն։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 132, Հմր 218։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 355բ
(ԺԷ.-դ., բոլորգիր) Արդ եւ ես՝ մեղօք ի լե/// դպիր Աղաջանս, աղաչեմ զսրբազան տեարք
իմ, զի յիշեսցիք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զծնօղս իմ՝ զՄարիամն եւ զյանիկն իմ՝
սրբայզան Մամարն, զոր Տէր Աստուածն անփորձ պահի. ամէն։
2. 1բ
(1831 թ., շղագիր) Ես՝ Վարթան վադապետ (այսպէս) Գրիգորեան, առի այս գիրքն Գումրենց
Յօհանենց 1831 տ[ար]ին։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «113/3489», 2ա՝ «ՌՂԳ. 1644 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
355բ, պհպ. Բա, 2ա՝ տառեր, մասնիկներ (2ա՝ արաբատառ)։
3490
ՄԱՇՏՈՑ
ՀԱՅՐԱՊԵՏԱԿԱՆ
ԺԵ. դար
ԳՐԻՉ՝
Մխիթար եպս։
ԹԵՐԹ՝
111. չգրուած՝ 59աբ, 72աբ, 84աբ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ժ×12 (Ա 11, Ժ 4)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ (թ. 59,
72, 84 այլ թուղթ՝ լուսագծերով՝ աւելացրած հետագայ նորոգման ժամանակ)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
15,5×10,7։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (12×7,8)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 53ա)։ ՏՈՂ՝ 17-19։
ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ սպիտակ եւ
կանաչ վանդակազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ սպիտակ չգրուած
թուղթ, լուսագծերով։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1ա (ջնջուած)։ Գոյն՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. մասամբ նորոգուած ԺԸ. դ., կազմը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի, որոշ
թերթերի հիմքերը եւ եզրերը նորոգուած սպիտակ եւ կանաչ թղթերով. կազմին խոնաւութեան
հետքեր, ցեցի անցքեր, մէջքը ճաքճքած, վր. եւ ստ. հատուածներում մասամբ թափուած, դռնակը
կծկուած, կաշին մաշուած, թափուած, ճաքճքած, աստառից առանձնացած. զոյգ կապիչներն ու
գամերից մէկն ընկած, ստ. կապիչի հիմքը պահպանուած. լուսանցակողերը մասամբ մաշուած,
գունաթափ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր.
որոշ թերթեր մաշուած, գրադաշտը վնասուած. պհպ. Ա-Բ.՝ պատռուած, վր. կէսը թափուած.
թ. 1 մասամբ երկշերտուած. թ. 1ից առաջ մէկ թերթ ընկած. թ. 46, 73՝ ճակատազարդերի
տեղը չլրացրած. թ. 85-110՝ վր. լս-ի կենտրոնական հատուածը, թ. 111, պհպ. Գ-Դ՝ վր.
եւ արտք. լս-ները մկնակեր. վերջից անորոշ քանակի թերթեր թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
1ա-45բ [Կանովն յորժամ եպիսկոպոս ձեռնադրեն. ձեռ. 953, 422բ] – Յորժամ հանդերձեալ
լինին եպիսկոպոս կացուցանել զոք, ամենայն ժառանգաւորք եկեղեցւոյն, բոլոր
բնակչաւք...
2.
46ա-71բ Կանովն յորժամ կաթողիկոս ձեռնադրեն – Յորժամ հանդերձեալ լինին,
բարձրացուցանել զոք ի պատիւ կաթողիկոսութեան տանըս Հայոց... 58բ՝ «...որ ի նա
հաւատասցէ, մի ամաչեսցէ, ձե///» (շար.), 60ա՝ «///քայութեանն երկնից եւ զոր մի
անգամ...», 71բ՝ «...եւ կամէիր եւ յոյժ ///» (վջ.)։
3.
73ա-111բ Կանովն աւրհնութիւն սրբոյ մեռոնին – Այսպէս արասցեն. յաւուր Մեծի
հինգշաբաթոջն՝ ի ժամ սուրբ պատարագին, զսուրբ մեռոնն թափեն ի յաման արծաթի եւ
խառնեն հին մեռոնէն ի ներս... 111բ՝ «...Աստուած մեր, որ ես հոտ անուշ ի սիրտ
այնոցիկ ///» (շար.)։
Ծնթ. Ստ.
լս-ներում կանոնների համառօտ խորագրերը։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
4բ ստ.
լս., 45բ ԶՄխիթար եպիսկոպոս՝ գծող տառիս, յիշեա՛։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
պհպ. Բբ սեւ թանաքով ձուածիր, մէջը գաւազան, կապգիր՝ «ԵՓՐԵՄ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «3490», «ԺԵ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
3491
ՇԱՐԱԿՆՈՑ
(ՁԱՅՆՔԱՂ)
ԺԶ. դար
ԹԵՐԹ՝
187+4 (կրկն.՝ թ. 117 երկիցս, թ. 148, 149)։ ՊՐԱԿ՝ 2×6+Դ-ԺԸ×12 (ԺԱ 11)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 15×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (11,5×7,2)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝
26ա. 107ա՝ ծածկագի՞ր)։ ՏՈՂ՝ 22։ ԿԱԶՄ՝ մուգ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի.
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ մանուշակագոյն եւ սպիտակ գործուածք, հինը՝ կարմիր եւ
կանաչ ծաղկազարդ կտաւ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+Զ-Ը՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ (Ի. դ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր,
կանաչ, վարդագոյն, շագանակագոյն, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– (լատիներէն)։ Վարք Սրբոց։ ԺԴ. դ.։ Դ-Ե՝ ստացուած մէկ թերթի ընդլայնակի ծալումով
եւ ընդերկայնակի եզրահատումով։ Մագաղաթ 17,3×15. երկսիւն (14,6×12). գոթական
բոլորգիր (նմուշ՝ Եա). տող՝ 24։ Կարդալ՝ Դբ Եա, Դա Եբ «De sancta lucia. Lucia
dicitur a luce lux enim pulcher... habeat in /// dicit ambrosius... De vita
Luciae virg.
Տե՛ս Л.
И. Киселева, Латинские рукописии Матенадарана, Ереван, 1980, стр. 84-5.
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1970ականներին. կազմի եզրերի եւ մէջքի թափուած հատուածները
լրացուած մուգ շագանակագոյն կաշւով. երեք կապիչներն ու գամերն ընկած, Ա. փեղկի
կաշին քերծուած, մէջքը ճաքճքած. լուսանցակողերը սեւացած. թերթերին տեղ-տեղ
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թերթերի թափուած եւ մաշուած
հատուածները լրացուած, նորոգուած դեղին եւ կիսաթափոնցիկ սպիտակ թղթերով. թ. 130՝
լս-ային մասում երկշերտուած. թ. 129-62՝ ցեցի անցքեր, թ. 157՝ սխալ տեղադրուած,
կարդալ՝ 156, 158, 157։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-149բ Շարակնոց (Ձայնքաղ)
Տե՛ս
1598, 4ա-291ա: 1ա-1/չիք։ 2. ա/4ա (սկզբից 9 ենթամիաւոր՝ չիք, «Տրլ. Որ անքըննինդ
ես...». սկ. «/// հանգչէիր իսկակից Հօր...»)։ բ/4աբ, 2ա-3բ, 1աբ, 5ա-10բ («Տ.
Երգեսցուք քեզ...» – «Նըշանաւ ամենայաղթ Խաչիւըդ» (17 ենթամիաւոր)՝ չիք, 6բ՝ «Տ.
Հրաշալի զյարութիւն...». «...սուրբ եկեղեցոյ յար///». շար., 7ա՝ «Խաչ քո...». սկ.
«///ուսաղէմ բերկրեցան...»)։ գ/չիք։ 3. ա/10բ-2ա։ բ/12ա-24բ («Մ.
Ըզկուսութիւնըդ...» – «Անեղն ի Հօրէ...» (23 ենթամիաւ.), «Տ. Առաջնորդ հաւատոյ»՝
չիք, ունի՝ 18ա՝ «Ճշ. Որ ի հարաշարժեա...», 21բ՝ «Սուրբ ընդ Սրբոց
Երրորդութեան...», 22ա՝ «Յօուրց վերջին ժամանակի...», «Աւծեալ մերոյ
հայրապետին...», 22բ՝ «Սուրբք երջանիկ երկնահանդէս...», «Եւթն աստեղեան
երկնից...»)։ գ/չիք։ 4. ա/24բ-6բ։ բ/26բ-39բ («Մկ. Պըսակ եւ թառք... Հբձ.
Ըզյիշատակ վըկայիցն», «Ստ. քհն. Պատրաստ արարեր... Ածեր իւղով... Ողջոյն քեզ...
Ողջոյն ձեզ... Ահա հրաժարիմ... Աղօթս արարէք... Աւգնութիւն է մեզ... Երանի ազգի...
Անդ պատրաստեաց... Աւրհնեսցէ զձեզ... Մերձեցաւ անձըն իմ... Ի ճանապարհըս քո...
Աւրէնըսգէտ արայ...», «Սարսափելի որոտմամբ... Գաղտնի գործոցըն ծածուկ...»՝ չիք,
ունի՝ 35բ՝ «Ընդ երեւումն քո...», 39բ՝ «Ըզյիշատակ վըկային...»)։ գ/չիք։ 5.
ա/40ա-1բ։ բ/41բ-65ա («Մ. Յահեղ աւուրն...», «Ի Սուրբ Երրորդութենէն...»՝ չիք,
ունի՝ 47ա՝ «Որ խորհըրդեամբ ընդ Հօր...»)։ գ/չիք։ 6. ա/65ա-6բ։ բ/66բ-82ա (ունի՝
68բ՝ «Նահատակ բարի Քրիստոսի...», 69բ՝ «Լոյս ի լուսոյ ծընունդ...», 81բ՝ «Յայս
յարկ նըւիրանաց ուխտի...»)։ գ/չիք։ 7. ա/82բ-4ա։ բ/84ա-117ա (107բ՝ «Ո. Ի յերկնից
երեւեալ...». «...բազմութեան ժողովոյն տեսանէին ///». շար., 108ա՝ «Տ. Այսօր
ժողովուրդք...». սկ. թափուած «///ղերգըս հոգեւորս ի յիշատակի...», «Մկ. Որ
ընտրեցեր ի սկզբանէ...», «Մ. Որ ի յամսեանն վեցերորդի...», «Տ. Գաւազան
զօրութեան... Մ. Մայր լուսոյ Մարիամ... Ո. Որ աւետաւոր քում գալըստեանդ...», «Մկ.
Տենչալի տօնիւ...»՝ չիք, ունի՝ 87բ՝ «Այսօր ի տաճարն եկեալ...», 104ա՝ «Այսօր
զխորհուրդ քո կրկնակի...», 110ա՝ «Մկ. Որ ընտրեցեր ի սկզբանէ...», 112ա՝ «Ո. Ըզքեզ
սիրողաց որդի...»)։ գ. 117աբ (տե՛ս ձեռ. 1576)։ 8. ա/117բ-ե։ բ/117ե-49բ («Տ. Ի
յիշատակըս վըկայից քոց...»՝ չիք, ունի՝ 148բ՝ «Ես ասացի վերանալ յինէն...»)։
գ/չիք։
Բ.
149բ-87բ [Շարակնոց]*
Տե՛ս
ձեռ. 1576, 4ա-368բ։ 1/149բ։ 2/149բգ։ 3/149գդ։ բ/149դ։ 4/149դ-50ա։ 5/150ա։
6/150աբ։ 7/150բ։ 8/151ա։ 9/151աբ։ 10/151բ։ 11/151բ-2ա։ 12/152աբ։ 13/չիք։
14/152բ։ 15/152բ-3ա։ 16/153աբ։ բ/153բ։ 17/153բ։ 18/153բ-4ա։ 19/154ա («Հբ. Որ
անպարագիրն է»՝ չիք)։ 20/154աբ։ 21/154բ-5ա («Տ. Առաքեալք Աստուծոյ»՝ չիք)։
22/155ա։ 23/155աբ («Տ. Ծագեալ առաւաւտ»՝ չիք)։ 24/չիք։ 25/155բ-6ա։ 26/156աբ,
158ա («Հբ. Համբարձի զաչս իմ...»՝ չիք)։ 27/158աբ։ բ/158բ, 157աբ, 159ա։ գ/չիք։
28/159ա։ բ/159բ-60ա։ գ/160ա-1բ։ դ/161բ («Ո. Տէր ըզլուր միւսանգամ...», «Տ.
Աւրհնեցէք ըզՏէր... ԲՁ. Մկ. Եւ աւրհնեցէք զանուն Տեառն...»՝ չիք)։ 29/161բ-2ա։
բ/162ա-3ա։ գ/163աբ («Հբ. Հովանի աջոյ...»՝ չիք)։ դ/163բ-4ա։ 30/164աբ։ բ/164բ-6ա։
գ/166աբ։ 31/166բ-7ա։ բ/167ա-8ա։ գ/168աբ («Ո. Ամենակալ քաւեա...», «Տ.
Կանխեալքս...»՝ չիք)։ 32/168բ։ 33/168բ-9ա («ԱՁ. Հ. Որ զերիս մանկունսն...»՝ չիք)։
34/169ա («Հ. Բարեբանեալ ես...»՝ չիք)։ 35/169աբ։ 36/169բ։ 37/169բ-70ա։ 38/170ա։
39/170աբ («Մ. Յահեղ աւուրն...»՝ չիք)։ բ-գ/չիք։ 40/170բ-1ա։ բ/չիք։ 41/171ա։
բ/171ա-2բ («Հ. Աւրհնեալ ես... Մ. Յարուցելոյն ի մեռելոց», «Մ. Որ զաւետիս...»,
«Մ. Մեծացուց...», «Տ. Փայլակնաձեւ...»՝ չիք)։ գ/172բ-3ա։ 42/173ա։ բ/173ա-4բ («Տ.
Կանխեցին կանայքն...»՝ չիք)։ գ/174բ-5ա։ 43/175ա-6բ։ բ/176բ-8ա։ գ/178ա-9բ («Տ.
Փառաւորեալ է...», «Տ. Տուք ըզփառս...»՝ չիք)։ դ/179բ-80բ («Տ. Առեալ եւ մեր...»՝
չիք)։ ե/180բ-1բ։ 44/182աբ։ 45/182բ-3ա։ բ/183ա-4բ («Տ. Յարուցեալ է Տէրն...»՝
չիք)։ 46/184բ-5ա («Տ. Ժողովեալ ընտրելոց...»՝ չիք)։ 47/185ա։ 48/185աբ։
49/185բ-6ա։ 50/186ա։ 51/186աբ։ 52/186բ-7ա։ 53/187աբ։ 54/187բ։ 55/187բ («Հ. ԲՁ.
Որ առաքեցեր ըզսիրելի...». «...աշխարհս ըզքեզ միշտ ///». շար. թափուած, վերջից 5 ենթամիաւոր՝
չիք)։ 56-96/չիք։
* Ծնթ.
Սկզբում որպէս խորագիր՝ 149բ «Հարցն երախամոռ կարգադրութենէ զնախագրեալսն
յառաջագոյն»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. (ԺԷ.
դ., նոտրգիր) պտռ.-պհպ. Դբ ///) [Կարապ]ետս (՞) Սպատկերտցի Գ. տարի |Եա| Թարուէզ
կացի, Աստուած զտէր Ղազ///։
2. 107ա
Վր. եւ արտք. լս-ներում հաւանաբար ծածկագիր, որոնք մեզ յայտնի ծածկագրերի որեւէ
տեսակի հետ չկարողացանք նոյնացնել եւ վերծանել։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա, 1ա՝ «3491»։
3492
ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ
ՏՈՄԱՐԻ
ՌՄԻԹ. – 1780
ԳՐԻՉ՝
Յովանէս՝ աշակերտ Կարապետի դպրի։
ԹԵՐԹ՝ 56
(գրչի էջակալում՝ 2-120, որ է՝ 2բ-54ա)։ ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-Է×12 (Ա 11, Գ 7, Դ 8, Զ 3, Է
2)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ, իրար կպած երկու շրջան,
վերեւի շրջանի մէջ՝ «T»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 14,6×10,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով եւ
սեւով սահմանագծուած (10,5×7)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 11ա). խորագիրք՝ կարմիր։ ՏՈՂ՝
17-8։ ԿԱԶՄ՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ թուղթ. Ա. փեղկ՝ այլ ձեռագրից
պատառիկ (տե՛ս պտռկ-պհպ. Ա.), Բ. փեղկ՝ հնատիպ գրքի թերթ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Ա. [Դարագլուխ]: ԺԸ. դ.: Ա. կազմաստառ՝ մէկ թերթ՝ հակառակ դիրքով, ընդլայնակի
եզրահատումով: Թուղթ 14,6×10,5. միասիւն (13×7,5). նոտրգիր (նմուշ՝ կազմաստառ Ա.).
տող՝ 20: Կարդալ. «Մարմին գոլ, որպէս մարդոյ, զի ոչ գոլով Բ. ցունց
աստուածաբանութեամբ... մինչեւ թուականն ՃԽ. (691) ի սրբոյ վարդապետաց»: Բ.
[Աղօ՞թք]: ԺԸ. դ. (՞): Բ. կազմաստառ՝ մէկ թերթ՝ հակառակ դիրքով, ընդլայնակի եւ
ընդերկայնակի հատումով (բնագիրը կտրած): Թուղթ (14,4×10,4). երկսիւն (12,4×9).
տպագիր (նմուշ՝ կազմաստառ Բ.). տող՝ 25: Կարդալ. «/// համբերի /// եւ ///մօթ զե///
ես եղ/// եւ հիւր /// իմոյ ///տան քոյ /// եւ նախա/// շնորհք ընդունին, այլ եւ
գլխակոր չի թողուս... իբր քո տաճարիդ նախանձն»։
Ծնթ.՝
Տուեալների անբաւարար լինելու պատճառով չկարողացանք նոյնացնել որեւէ տպագրութեան
հետ:
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին տեղ-տեղ մաշուած, անկիւնները, մէջքի ստ. հատուածը թափուած,
մէջքը ճաքճքած. երեք կապիչներն ու գամերն ընկած, Ա. փեղկի ստ. գամի եւ Բ. փեղկի
վր. կապիչի հիմքերը պահպանուած. լուսանցակողերը սեւացած. թերթերին տեղ-տեղ
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ. 1ից առաջ, 54-5ի միջեւ մէկ
թերթ ընկած. թ. 31-2ի միջեւ 9 թերթ կտրած. թ. 26-29 հիմքից մասամբ անջատ. թ. 1, 7,
12, 45 եզրերը պատռուած. թ. 46 ստ. անկիւնը պատռուած-ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-54ա [Յակոբ Ղրիմեցի, Տոմարականք. հմմտ. ձեռ. 739, 58բ-178ա]
1.
1ա-39բ Մեկնիչ Տօմարի. Օգնեա՛յ, Հոգի Սուրբ եւ հասոյ աւարտ այսմ տառս. Երրորդ
գիտելի է, զի տօմարական մակացութիւն ընթացիցն Արեգական եւ Լուսնէն է, որպես
ուսուցանելոց եմք, այնպես – Նախ, խնդրելի է, թէ անուանք ամսոց ուստի գոյացան...
31բ ...Աստ երեւեցուցանէ մեզ աստիճանի /// (շար.) 32ա բաղկանայ եւ աւելու Դ.
տարին... զամենայն մակացութիւն տոմարական արհեստի, որպես ուսաք, այնպես գրեցաք
քարտիսի ընթերցի՛ր, գծող յիշեա՛յ։
Ծնթ.
բոլորակ՝ 13ա, 34ա։
2.
40ա-54ա Նորին Յակոբ Ղրիմեցոյ վարդապետէ ասացեալ յաղագս տօմարական մակացութիւնս,
թէ յորոց մարդկանէ արհեստա[ւ]որեցաւ, կամ ո՞յ եդ զտօմարն – Զի նախ մարգարէն
Մօվսէս, զի նայ կարգեաց... իսկ ի փառս մանկացելոյն Յիսուսի. ամէն։
Ծնթ.
բոլորակ՝ 51ա։
Տե՛ս
Յակոբ Ղրիմեցի, Տոմարագիտական աշխատութիւններ, աշխ. Ջ. Էյնաթեանի, Երեւան, 1987,
էջ 302, Ջ.։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ
ա.
55ա-6բ (ԺԷ. դ., նոտրգիր) [Աղիւսակ] – Գիր տարոյ թիւ ՌՄԻԹ. (1780)։
բ. 34բ
(ԺԹ. դ., նոտրգիր) [Տոմարական] – Յորժամ թվականն հայոց ֆարտ լինի բուն ձայնք՝ ԱՁ.,
ԲՁ., ԳՁ., ԴՁ... ջուխտ լինի ձախոյն լինին։
գ. 46բ
(ԺԹ. դ., շինծու բոլորգիր) [Վասն Զատկի] – Եւ զի գրեալ է, թէ ի սկզբանէ մինչ ի
կատարած... Զատիկ նորոգման (չշարունակած)։
դ. 47աբ
(ԺԹ. դ., նոտրգիր) [Տաղ Ծննդեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. ձեռ. 1639, 193ա] –
Երկինք երկնից իմաց արարէ՛ք / եւ երկրայնոցս դուք խոնարհեցէք... այսօր եկ զայն
Մովսէսի Աստուածն օրեօր։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
13ա
Յովանէսս յիշայ (նման՝ 33բ, 51ա)։
34ա Եւ
զիս Յովանէսս յիշայ։
50բ Արդ,
գրեցաւ նարդեանս ձեռամբ անարժան եւ <անարժան եւ> խակայակերտ Յովանէս գրչիս.
ով ոք ընթեռնու, յիշացէ՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր, եւ դուք յիշեալ լիցէք ի
Քրիստոս[է] Աստուծոյ մերոյ. ամէն։
54բ Արդ,
գրեցաւ նարդեանս ձեռամբ աշակերտ լուսահոգի Կարապետ դպրի Յովանէսըս, ով ոք
ընթեռնու, յիշացէ՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր, եւ դուք յիշե<ե>ալ լիջիցիք ի
Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ. ամէն։ Թվին ՌՄԻԹ. (1780), Դեկ[տեմ]բերի ԺԱ.։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
54բ (ԺԸ.
դար, նոտրգիր) Թվին ՌՄԻԷ. (1778) Մարտի ԻԷ.ին եղաւ Յօհաննէս, Աստուած զկեանս
պարգեւէ. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «3492», «ՌՄԻԹ. 1780 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1բ, 28ա՝ այբուբեն, 1բ՝ «ձուն Վասելն աղ քեաֆուր», 54բ՝ «Ե Ես պարգեւի ամէ, ես
պարգեւ ի ա ամէն»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ Յովհաննէս եւ Պրոխորոն (՞)։
3493
ՍԻՄԷՈՆ
ՋՈՒՂԱՅԵՑԻ, ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
74։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Է×12 (Ա 10, Բ 11, Է 5)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
14,8×9,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (10,5×6,8). 48ա՝ ստ. տողերի ստ. ելուստները
գրչախաղերով։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 35ա)։ ՏՈՂ՝ 20։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ սեւ եւ վարդագոյն վանդակազարդ կտաւ (1970ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝
Ա+Բ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ (Ի. դ.)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած եւ վերակազմուած Ի. դարում, աստառը, պհպ-ները՝ նորոգման
ժամանակի, թերթերի մաշուած եւ թափուած հատուածները նորոգուած-լրացուած դեղնաւուն
եւ կիսաթափանցիկ սպիտակ թղթերով. թ. 29՝ ստ. անկիւնը պատռուած, պատռուած հատուածը
թ. 29-30ի միջեւ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ
հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-73բ
[Սիմէոնի վարդապետի Ջուղայեցւոյ արարեալ Քերականութիւն ըստ լեզուի մերում
հայկազանց]
Տե՛ս
1984, 115ա-62բ։ 1/չիք։ ա/1աբ (սկ. ///ա, ի ու, օ, որ գոնեա աի...)։ բ/1բ։
գ/1բ-2ա։ դ/2աբ։ ե/2բ-3ա։ զ/3ա։ է/3աբ։ ը/3բ-17ա։ թ/17ա-30ա։ ժ/30ա-2բ։ ժա/32բ-3բ։
ժբ/33բ-5բ։ ժգ/35բ-6ա։ ժդ/36ա-9բ։ ժե/39բ-41բ։ 2/42ա-73բ։ ա/42ա-4ա։ բ/44ա-5ա։
գ/45աբ։ դ/45բ-66բ։ ե/66բ-73բ (յօդաւոր բացագանչութեանց եւ/// շար)։
Ծնթ.
Լս-ներում գրչի ձեռքով բնագրային լրացումներ։
Տե՛ս
Սիմէոն Ջուղայեցի, Քերականութիւն, Կ. Պոլիս, 1725։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1աբ,
3ա-4ա, 5ա, 17ա, 34բ, 37բ, 38բ, 68բ, 70բ-4բ ստ. լս. Քերականականք – Գործով
կատարելով եւ /// ընդէր բնութեամբ Գ. դրութեամբ, Ե. բնութեամբն... երիս բաժանի
ճանաչել ի յիր/// գործոյն հասկանալի ձայնէ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 7բ
(ԺԷ. դ., նոտրգիր. ստ. լս., անունը՝ կապգրով) Անարժան ձեռամբ Առաքէլ։
2. 74ա (ԺԸ.
դ., նոտրգիր) Եղեզար վարդապետ։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
74ա՝ «Որպէս թէ այլ ինչ իր յաղա[գս] նորա պատմէ»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
74բ՝ թռչնագիր «ՅԻ»։
3494
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ԲԱՂԷՇ
ՋԹ. – 1460
ԳՐԻՉ,
ԾԱՂԿՈՂ, ԿԱԶՄՈՂ՝ Ստեփաննոս քհյ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Ըղթիար (տիկին)։
ԹԵՐԹ՝
251+3-1 (կրկն.՝ թ. 1, 105, 249, թռիչք՝ 197-9). չգրուած՝ 5բ։ ՊՐԱԿ՝ 6+Ա-ԻԱ×12 (Ա
9, Է, ԻԱ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,2×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (13,3×9,5)։
ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 47ա)։ ՏՈՂ՝ 21-22։ ԿԱԶՄ՝ մուգ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի. միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ Ա. փեղկ՝ ծաղկազարդ կտաւ, Բ. փեղկ՝ շագանակագոյն
գործուածք (Ի. դ.). լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԶԷ՝ դեղնաւուն չգրուած
թուղթ (Ի. դ.)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ղուկաս՝ 121բ, Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 194բ։ Լս-ային՝ Դեւ («Բժշկումն
դիւահարի»)՝ 82ա, Թզենի տերեւալից՝ 104բ, Արմաւենի («Մուտք յԵրուսաղէմ»)՝ 177ա։
Կիսախորան՝ 76ա, 122ա, 195ա։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն, բուսական, ծառ, խոյ (96ա,
148ա, 160բ), մտացածին արարած (156ա, 173ա), յուշկապարիկ, տաճար։ Զարդագիր՝
հանգուցագիր, թռչնագիր, կենդանագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին,
նարնջի, վարդագոյն, մանուշակագոյն, շագանակագոյն, սեւ, սպիտակ։
Տե՛ս Ա.
Գէորգեան, Հայ մանրանկարիչներ, Մատենագիտութիւն, Թ-ԺԹ. դդ., Գահիրէ, 1998, էջ 710,
Հմր 440։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Ճաշոց։ ԺԲ. դ.։ Գ+ԴԵ. Գ՝ ստացուած մէկ թերթի ընդերկայնակի եւ ընդլայնակի
հատումով, ԴԵ՝ մէկ թերթի ընդլայնակի ծալումով եւ ընդերկայնակի եզրահատումով
(բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ. Գ՝ 17,1×12,5, Դ-Ե՝ 26×17,5. երկսիւն. Գ (14,5×9), Դ-Ե
(25×14,5). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Դա). տող՝ Գ՝ 9, Դ-Ե՝ 25 (սկզբնական վիճակ՝
27×18,3, երկսիւն (25×15,5), տող՝ 25)։ Կարդալ՝ Գբ-Գա. «Եւ նաւք Թարասսի,
յառաջագոյն ածեալ... նոցա, եթէ խելամուտ» (տե՛ս տպ. Ճաշոց, Վաղարշապատ, 1872,
255-6)։ Դբ, Եա, Դա, Եբ՝ «Անաւրինաց՝ բեւեռեալ ի փայտի սպանէք... խոնարհեցուցին
զերեսս իւրեանց յերկիր» (տե՛ս տպ., էջ 273-274)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1981 թ., կազմի եզրերը, մէջքի վր. եւ ստ. հատուածները
նորոգուած մուգ շագանակագոյն կաշուով. մէջքը ճաքճքած. լուսանցակողերը մասամբ
գունաթափ, բամբակացած, աղտոտուած, ցեցակեր. թերթերի մաշուած եւ թափուած
հատուածները նորոգուած, լրացուած դեղնաւուն չգրուած եւ կիսաթափանցիկ թղթերով.
թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան, աղտոտուածուաթեան հետքեր, զանազան բծեր, ցեցի
անցքեր. թ. 249գդ՝ սխալ տեղադրուած, կարդալ՝ թ. 248, 249գդ, 249աբ. պտռկ-պհպ-ների
եզրերը պատռուած, պտռկ-պհպ. Գ՝ մագաղաթը կծկուած, վր. արտք. անկիւնում երբեմնի
գամի հպումից առաջացած անցք. ընդմէջ թ. 5-6ի 3, 75-6ի 1 թերթ ընկած. թ. 61, 73,
168, 194ի արտք. լս-ներում պատռուածքներ. թանաքի, մանրանկարների գոյները խամրած,
մասամբ թափուած. թ. 177-8՝ ուժեղ ճնշելու հետեւանքով սիւնակի եզրագծով կոտրուած,
թ. 178՝ մասամբ պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1գ-3բ
Համաբարբառ (նաեւ՝ ստ. լս. Ցրուացանկ)։
2. 4ա-5ա
Գլուխք։ 6ա-75ա Աւետարան Մատթէոսի (Ա. 1-9՝ թափուած)։
3. 75ա
Նախադրութիւն։ 75բ Գլուխք։ 76ա-118բ Աւետարան Մարկոսի։
4. 119ա
Նախադրութիւն։ 119բ-121ա Գլուխք։ 122ա-92բ Աւետարան Ղուկասու։
5. 193ա
Նախադրութիւն։ 193բ-4ա Գլուխք։ 195ա-249գ Աւետարան Յովհաննու։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
75ա
Զեղկելի գրիչ զՍտեփանոսս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս եւ լի բերանով Աստուած ողորմի
ասացէ՛ք, եւ Աստուած զյիշողսդ յիշէ<է>։
249դ
Փա՛ռք համագոյ եւ միասնական Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն
Սրբոյ. ամէն։ Շնորհիւ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի սկ[ս]այ եւ ողորմութեամբ նորին
կատարեցի զսուրբ Աւետարանս, որ է Բանն աստուածային եւ ամենայն տնաւրէնութիւնն
Քրիստոսի։ Եւ իմով տկարացեալ անձեամբս՝ բազմամեղ եւ սուտանուն քահանայ Ստեփանոս
ախմար գրիչ, յանկ եւ յաւարտ հանեալ, զարդարեցի զսա գրով եւ ծաղկովն եւ կազմելով, ի
յայս դառն եւ ի չար ժամանակիս, զոր անաւրէն ազգքն Իսմայէլի զաւրացեալ են ի վերայ
մեր, վասն ծովացեալ մեղաց մերոց, եւ բազում չարչարանաւք եւ նախատանաւք նեղեն
զտառապեալ ազգս քրիստոնէից, զոր Տէր Աստուած հատուսցէ նոցա։ Եւ արդ, գրեցաւ սա ի
թվականիս հայոց ՋԹ. (1460), ի հայրապետութեան տեառն Զաքարիայի, եւ
յեպիսկոպոսութիւն տէր Յովանիսի, ի քաղաքս Բաղէշ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Սարգսի եւ
Գէորգեա Զօրավարի եւ Ստեփաննոս Նախավկայի։ Ի խանու|249ա|թիւնն Ջհանշա ամիրզին
աւարտեցաւ սուրբ Աւետարանս։
Եւ արդ,
չորից Աւետարանացս խորհուրդ բազում աւրինակեցաւ ցուցանի. ն[ա]խ՝ զի չորս գետ ելանէ
յԵդեմայ եւ ոռոգանէ զաշխարհս՝ Փիսովն, Գեհովն, Տիգրիս եւ Եփրատէս։ Նոյնպէս եւ բանք
սուրբ Աւետարանի լցցէ զտիեզերս ամենայն քարոզութեամբ եւ ոռոգանէ զցամաքեալ
բնութիւնս մարդկան հաւատով Սուրբ Երրորդութեանն։ Եւ չորեք կերպիւ տեսանի աթոռ
աստուածութեանն. մարդ, առեւծ, եզն, արծիւ. Մաթէոս՝ մարդ, Մարկոս՝ առեւծ, Ղուկաս՝
եզն, Յոհան՝ արծիւ։ Եւ Դ. կողմ աշխարհիս՝ արեւելք, արեւմուտ, հիւսիս եւ հարաւ։ Եւ
չորս թեւք խաչին, չորս անկիւն սեղանւոյն, չորս ճակատ եկեղեցւոյն։ Եւ չորս գիր
անուան Սուրբ Երրորդութեան՝ Հայր, Որդի, Հոգի։ Եւ չորս տարերք աշխարհիս՝ հող եւ
ջուր, հողմ եւ հուր, որ գոյացեալ է ի փառս Արարչին։ Եւ չորս կերպիւ խաւսի
Աւետարանս՝ |249բ| պատգամ եւ աւետիք, պատուիրան եւ սպառնալիք։ Ի պայծառութիւն
սուրբ եկեղեցւոյ եւ լուսաւորութիւն ազգի մարդկան հաւատացելոց։ Զոր տեսեալ զգանձս
աստուածային, որ է Բանն Աստուծոյ եւ խորհուրդ մարդեղութեանն Քրիստոսի բարէպաշտ եւ
հարկեւոր տանտիկինն՝ Ըղթիարն, եւ ետ գրել զսա յիշատակ բարի հոգւոյ իւրոյ եւ
ամենայն ազգականաց իւրոց՝ կենդանեաց եւ հանգուցելոց։
Արդ,
աղաչեմ զամենեսեան, որք հանդիպիք սուրբ Աւետարանիս՝ կարդալով կամ տեսանելով, կամ
աւրինակ դնելով, յիշեսջի՛ք ի սուրբ եւ ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր զԸղթիարն եւ
լիակատար բերանով Աստուած ողորմի ասացէք Ըղթիարին եւ ծնաւղաց նորին՝ Կիրակոսին՝
մականուն Փոլի, եւ մաւրն Սուլտան-Մելէքին, եւ որդւոց նորին՝ Եզդինբաղշին եւ
Խուդաբաղշին (այլ ձեռքով՝ «եւ Աստուածատրուն») եւ կողակցին, Քարիմադին ոսկերչին եւ
ամենայն արեան ազգականացն, որք առ Աստուած գնացին։
Դարձեալ
աղաչեմ զհան|250ա|դիպողքդ, զի ուղիղ սրտիւ ի ժամ աղաւթից լի բերանով Աստուած
ողորմի ասե՛ք Ըղթիարին (այլ ձեռքով՝ «եւ ծնօղ Յովանիսին»), զի ոչ թէ յաւելւածոց
ընչից իւրոց գընեաց զԱւետարանս, այլ զկեանս իւր վաճառեաց, որպէս կինն այրի, որ
գնեաց զՔրիստոս, լինել բարեխաւս ահեղ դատաստանին եւ յաւուր ոգէվարին։ Մի՞թէ
ողորմածն Աստուած քաղցր ակեամբ հայի ի մեղապարտ ծառայս՝ յԸղթիարս։
Դարձեալ
աղաչեմ զամենեսեան, յիշեսջի՛ք ի Քրիստոս զանարժան գրիչ զՍտեփանոս քահանայ եւ զմեր
ծնողքն, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոս Աստուած, եւ անմեղադիր լինել սխալանաց, զի
այս էր կար մեր, բայց ողորդաբանութիւնս ծածկէ զխոշորութիւն գրիս։
Գրեցաւ
սա ի թվիս հայոց ՋԹ. (1460), ի խանութիւն Ջհանշին եւ ի հայրապետութիւն տէր
Զաքարիայի Ախթամարցոյ, ի բարկութեան ժամանակիս, որ ի վեր քան զչափ նեղէին
զքրիստոնեայսն։
Այլեւ
մնասցէ սա ի դուռն Սուրբ Կիրակոսին, եւ մի ոք իշխեսց[է][գր]աւել եւ ծախել կամ
գողանալ, եւ որ յանդգնի եւ ծախէ, զպատիժ զՈւդային առցէ եւ զԿայենի, բայց կացցէ ընդ
իշխանութեամբ /// (2-3 տառ ջնջուած) քահանայից՝ անջինջ յիշատակ։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 141-2, Հմր 181 (փառաբանական մասերի յապաւումով)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 250բ
(ԺԶ. դ., նոտրգրի տարրերով բոլորգիր) Ես՝ Իպրանոսի որդի Յակոբս, իմ կամով,
յաւժարութեամբ Գաղայ Բարսեղի որդի տէր Սիամոնին յիս այոյն անէ առած յայգին ԽԴ.
(44) դիվան առույ մէկ պատն սուղու յայգէ վախն տվի Սուրբ Կարայպետին, այլ մարդոյ
բան չկայ, ինչ մարդ ի բան գայ, հետ ինձ լինի, Աստուած իւր հոգին լուսաւորէ. իւրն
[յի]շատակ է ետուր իւր եղբայր, որ է հանգուցեալ Գիրիքոր էպիսկո[պ]ոսին Սուրբ
Յակոբի աւրն պատարակ անին։
2. 251ա
(ԺԶ. դ., շինծու բոլորգիր) Զվերջին ստացող սուրբ Աւետարանիս զԴաւրիշն, որ է Գողդան
գաւառէն, ի գեղջէն Յափայ վանից, գնեաց զսուրբ Աւետարանս ի հալալ յընչից իւրոց՝
յիշատակ իւր եւ կողակցին՝ Մուրվաթին, եւ ծնողացն՝ հօրն՝ Շահրամիրին եւ մօրն՝
Սաւգուլին, եւ կողակցին ծնողացն՝ հօրն Աբրահամին եւ մօրն՝ Ազամաթին. եւ այլ ամենայն
ընտանեացն. ամէն։
Աստուած
ողորմի Գաղեցի Շահվէլուն եւ իւր որդւոյն՝ Ջահանշին, որ ետուր ԺԲ. (12) շահի՝
Աւետարանի գինն. ցիշեցիք ի Քրիստոս։ Արդ, ես՝ Դաւրիշս, տվի զսուրբ Աւետարանս ի
դուռս Սուրբ Կարապետին, կողակիցն իմ՝ Մուրվաթն, զհոգեւոր որդ[ի]ն իմ՝ Ջահանշէն,
մեր կամաւ, յաւժարութեամբ, |251բ| սրտով, որ Երընջակայ ձորին, յաթոռ Սուրբ
Կարապետին։ Վախմ եւ մի ոք յիշխեսցէ հանել ի դրանէ Սուրբ Կարապետին՝ ո՛չ իմո[ց] եւ
ո՛չ աւտարաց, ով ոք [յան]տգնի եւ անզգ[ա]մի եւ հակառակի, զմասն Յու[դայի] առ[ց]է
եւ խաչա[հանու]ացն, ո[ր է] յաւ[իտեան]ս. ամ[էն]։
3. 251բ
(ԺԶ. դ., նոտրգիր) Յիսուս Քրիստոսի ծառայ [մեղաւոր]։
4. 1բ
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Ես՝ սուտան[ուն] քահանայ տէր Ասվայծայտուրս գրէցի։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա, 1ա՝ «3494», 1ա՝ «ՋԹ. 1460 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», Պհպ. Զբ-ին սոսնձած
թղթին՝ «Վերականգնուած է հին ու նոր կաշուով, նոր եւ հին կազմաստառով։ Գլխ.
վերականգնիչ՝ Լ. Աղաբէկեան 1981 թ.»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «111 մմմ...»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
192ա՝ զոյգ բոլորակներ։
3495
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԿԱՅԻՓՈՍԻ
ՎԱՆՔ (ԵԿԵՂԵԱՑ ԳԱՒԱՌ) ՋԽԴ.-ՋԽԵ. – 1495-1496
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր Տարօնցի (թ. 1-260), Կարապետ Բաղիշեցի (թ. 265-338)։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Գրիգոր
(գրիչը)։
ԹԵՐԹ՝
338+1 (կրկն.՝ թ. 279)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԴ×12 (Ա 9, ԺԴ 13, Ե-Զ՝ չիք)+Ա-ԺԹ×12 Բ-Ե, ԺԱ-ԺԲ
14, Զ-Է 13, ԺԹ 3, Ը-Ժ՝ չիք)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,1×13։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(13,5×9,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 145ա, 325ա)։ ՏՈՂ՝ 25-26։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշի դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կապոյտ կտաւ. լուսանցակողերը՝
կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1ա, 76բ, 144ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝
թռչնագիր, թռչուն-ձուկ՝ 219բ, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ,
մանուշակագոյն։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Յովհաննու։ Ժ. դ.։ Ա+Բ՝ ստացուած մէկական թերթերի ընդլայնակի հատումով
(բնագիրը կտրած)։ Մագաղաթ 17,6×12. միասիւն (9,5×11,5). բոլորգիծ երկաթագիր
(նմուշ՝ Աա). տող. Աաբ՝ 9, Բաբ՝ 8։ Լուսանցազարդ՝ Աա, Բբ։ Կարդալ՝ Բա-Բբ.
«...յայնմ ժամու, յորում ասացն ցնա Յիսուս... յետ այսորիկ տաւն էր հրէից ///
հիւանդաց, կուրաց, կաղաց... զի անկեալ դնէր եւ գի///» (Դ. 53-Ե. 6)։ Աա-Աբ.
«Ժողովեցին եւ լցին երկոտասան... իբրեւ գիտաց, եթէ գալոց /// եւ իբրեւ երեկոյ
եղեւ... շնչելոյ յուզէր ///» (Զ. 13-8)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած (Ի. դ.), թերթերի մաշուած, պատռուած հատուածները նորոգուած
դեղնաւուն չգրուած եւ կիսաթափանցիկ թղթերով. կազմը տեղ-տեղ մաշուած. Ա. փեղկին
ցեցի անցք. մէջքը ճաքճքած. դռնակը ծալուած, վր. եւ ստ. հատուածներում պատռուած,
դռնակի կազմաստառը մաշուած, մասամբ թափուած. երեք կապիչներն ու գամերն ընկած,
կապիչների հիմքերը պահպանուած. լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ. թերթերին տեղ-տեղ
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. թ. 1ից առաջ 1, ընդմէջ թ. 45-6ի
24, 236-7ի 43 թերթ ընկած, ընդմէջ թ. 141-2, 223-4ի 1ական թերթ կտրած. թ. 226՝ վր.
անկիւնը պատռուած, ընկած թերթի կտորը թ. 226-7ի միջեւ. թ. 302՝ պառտուած (անցք).
թ. 321՝ կիսով չափ պատռուած-ընկած, նորոգման ժամանակ թափուած հատուածը լրացուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-141բ [Գրիգորի Աստուածաբանի Նազիանզացւոյ Առ որս ճառք]
Տե՛ս
ձեռ. 61, 3ա-205բ. Ցանկ/չիք։ ա/1ա-6բ։ բ/6բ-12բ։ գ/12բ-25բ։ դ/25բ-38բ։ ե/38բ-45բ
(«...եւ զիարդ ոչ կորուսցէ հանդերձ այլովքն ///» շար.)։ զ/չիք։ է/46ա-66բ (սկ.
«/// տախտակս եւ ի քարեղէնս գրել...»)։ ը/66բ-76ա։ թ/76բ-83ա։ ժ/83ա-6ա։
ժա/86բ-93ա։ ժբ/93ա-110ա։ ժգ/110բ-23ա։ ժդ/123բ-31ա։ ժե/131ա-41բ։
Բ.
142ա-75բ Գիրք պարապմանց է վասն մարդանալոյ Միածնին |144ա| Սրբոյն Կիւրեղի
եպիսկոպոսապետի Ալեքսանդրու Պարապմունք՝ Յաղագս մարդանալոյ Միածնին
Տե՛ս
ձեռ. 115, 175ա-206բ։ Ցանկ/142աբ։ ա/144ա-5ա։ բ/145ա-6ա։ գ/146աբ։ դ/146բ-7ա։
ե/147ա։ զ/147ա-8ա։ է/148աբ։ ը/148բ-9բ։ թ/149բ-50ա։ ժ/150ա։ ժա/150ա-1ա։
ժբ/151ա-3բ։ ժգ/153բ-5ա։ ժդ/155աբ։ ժե/155բ-6բ։ ժզ/156բ-7բ։ ժէ/157բ-8ա։ ժը/158աբ։
ժթ/158բ-60ա։ ի/160ա-1բ։ իա/161բ-4ա։ իբ/164ա-5բ։ իգ/165բ-6ա։ իդ/166ա-8բ։
իե/168բ-71բ։ իզ/171բ-5բ։
Գ.
175բ-327բ [Թուղթ եւ ճառք Կիւրղի Աղէքսանդրացւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 115, 206բ-400բ։ ա/175բ-8բ։ բ/178բ-87ա։ գ/187ա-91ա։ դ/191ա-203բ։ ե/203բ-7բ։
զ/207բ-19բ։ է/119բ-21բ։ ը/221բ-4բ։ թ/224բ-7ա։ ժ/228բ-36բ («եւ ոչ բաժանի, ըստ
որում՝ ինքն ասէ՝ իմաստունն ///» շար.)։ ժա-ժբ/չիք։ ժգ/237ա-84բ (սկ. «///րեանցն
բան ի նոյն յաստուածայնոց գրոց ասելով...»)։ ժդ/284բ-9ա։ ժե/289ա-93ա։
ժզ/293ա-302ա։ ժէ/302բ-6բ։ ժը-ի/չիք։ իա/311բ-9ա/չիք։ իբ/306բ-11բ։ Յիշ.
թրգմ./չիք։ Ունի՝
ա.
227ա-8ա ԽԲ. Զի թէպէտ Որդի մարդոյ ասի Քրիստոս, այլ ոչ ինչ նուաստ, քան թէ Աստուած
ճշմարիտ – Ինքն ուրեմն ասէ Աստուած Տէր մեր Յիսուս... քանզի ամենեցունց մեր յոյս
Քրիստոս է, որով եւ ընդ որում Աստուծոյ եւ Հօր փառք... ամէն։
բ. 307աբ
Աթանասի եպիսկոպոսապետի Աղէքսանդրի, յորմէ ընդդէմ Արիանոսացն գրոց – Բազումք եղեն
սուրբք եւ մաքուրք յամենայն մեղաց... վասն մեր եղելոյն անէծքին։
գ. 307բ
Յուլիոսի եպիսկոպոսի Հռոմայ ի թղթոյն, որ առ Պռոսդոկիոս – Քարոզի լրումն հաւատոցս
եւ մարմնացեալ... միածին ի յերկրիս Աստուած։
դ.
307բ-8ա Սրբոյն Փիլիքեայ եպիսկոպոսի Հռոմայ եւ վկայի ի թղթոյն, որ առ Մաքսիմոս
եպիսկոպոս Աղէքսանդրի եւ նորին ուխտին – Իսկ վասն մարմնաւորութեան Բանին եւ
հաւատոյ... մարմնացեալ ի կուսէ։
ե. 308ա
Թէոփիլեա եպիսկոպոսի Աղէքսանդրի ի հինգերորդ տաւնականէն – Քանզի եւ է այժմ յայնժամ
սքանչելեացն... եւ Տէր գործելով զգործս Աստուծոյ։
զ. 308աբ
Նորին ի տաւնականացն թղթոց – Քանզի որպէս արուէստաւորացն ճարտարք... զթագաւորն
զառաքիչ նոցա։
է.
308բ-9ա Ամբռոսիոսի եպիսկոպոսի Մեդիողոնացւոց – Եթէ ինձ ոչ հաւատան... իսկ այս յետ
աւրինացն։
ը. 309ա
Նորին – Լռեսցեն այսուհետեւ ի բանից... եւ առաքեաց յաշխարհ։
թ. 309բ
Սրբոյն Բարսղի եպիսկոպոսի Կեսարու Կապադովկացւոց – Քանզի ոչ այսքան երկին եւ
երկիր... զանչարչարութիւն պարգեւեսցէ։
ժ.
309բ-10ա Գրիգորի եպիսկոպոսի Նիւսացոյ – Զայս խորհեսցի իւրաքանչիւր ոք... ոչ ի բաց
մղէ զձեռս։
ժա. 310ա
Նորին – Եթէ ոչ էր նորա ծնեալ մարմնապէս... հայհոյութեան մեքենայս։
ժբ. 310ա
Գրիգորի եպիսկոպոսի Ազիազու – Մի՛ խաբեսցեն մարդիկ եւ մի՛ խաբեսցեն մարդ անմիտ՝
ընդունելով զտէրունականն։
ժգ.
310աբ Աստիկոսի Կոստանդինուպօլսի. այսօր Քրիստոս եւ Տէրն զմարդասիրութեան ծնունդն
ընկալ եւ այլն – Եթէ զոք որոշեսցեն ի Միածնին մարդանալն... առաջնորդ եւ աւրինադիր։
ժդ. 310բ
Յոհաննու եպիսկոպոսի – Փոխանակ արեգականն զարեգակն արդարութեան... ի լուծումն
Նեստորի։
ժե. 311ա
Երանելոյն Ներինոսի, հետեւողի առաքելոցն, եթէ պարտ է անապական խոստովանել զմարմինն
Քրիստոսի անդստին յարգանդէ սրբոյ Աստուածածնին՝ ի կուսին Մարիամու, մօր Տեառն եւ
Փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի – Ընդ ունայն եւ սնոտի են ամենեւին... ասելով զնա
անապականութեան։
ժզ. 311ա
Նորին – Եկի Որդին Աստուծոյ... յանապական կուսէն Մարիամայ։
ժէ. 311ա
Երանելոյն Եփրեմի յաղագս անսերմնապէս եւ անապական ծնընդեանն, զոր ծնաւ
անմեղութեամբ զՏէրն փառաց եւ զԱստուածն մեր – Սպասաւորեաց կոյսն ի ձեռն
անապականութեանն... զանապականութիւն պարտել ապականութիւն։
ժը.
311աբ Նորին ի բանէն, որ յաղագս Մարգարտին – Միայն կին ծնաւ... որ էր սրբութեան
աղբեւր։
ժթ. 311բ
Սրբոյն Աթանասի առ որս ի Պանոնիոս եւ հակառակ Արիանոսացն – Ոչ ինչ ապականէ
զհոգին... մեղաց ի բաց բարձիչ է։
ի.
319ա-20բ Նորին Կիւրղի եպիսկոպոսի Աղէքսանդրացոյ առ Նեստոր հայհոյիչ – Ամենայն ինչ
յայտնի եւ ուղիղ է... կարաւտ ի մեծամեծն շահից։
իա.
320բ-1բ Ա. Առաջին ճառ նզովից – Եթէ ոք ոչ խոստովանեսցի եթէ Աստուած է...
Աստուածածին զսուրբ Կոյսն։
իբ.
321բ-2ա Բ. Երկրորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք ոչ խոստովանեսցի բնութեամբ միանալ...
Աստուած եւ Տէր ամենայնի։
իգ.
322աբ Գ. Երրորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք զմի Քրիստոս բաժանեսցէ... եւ են ընդ նզովիւք։
իդ.
322բ-3բ Դ. Չորրորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք յերկուս դէմս եւ յերկուս զօրութիւնս...
նզովիցն, որ կայ առաջի։
իե.
323բ-4բ Ե. Հինգերորդ ճառ նզովիցն – Եթէ ոք իշխեսցէ ասել Աստուած... նզովիւք առաջի
եդելովքն։
իզ. 324բ
Զ. Վեցերորդ ճառն – Եթէ ոք ասիցէ Տէր Քրիստոսի... առաջի եդեալ նզովքն։
իէ.
324բ-5ա Է. Եւթն ճառ – Եթէ ոք ասիցէ մարդ զաւրացեալ... իրաց լինին ընդ նզովիւք։
իը.
325աբ Ութերորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք իշխեսցէ ասել, եթէ վերացեալ մարդն... ի հարկէ
լինիցի ընդ նզովիւք։
իթ.
325բ-6ա Թ. Իններորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք զմի Տէր Յիսուս Քրիստոս փառաւորեալ... ի
հարկէ լինին ընդ նզովիւք։
լ. 326աբ
Ժ. ճառ – Առաքեալ եւ քահանայապետ խոստովանութեան մերոյ... իւրեանց եւ ի հարկէ եղեն
ընդ նզովիւք։
լա.
326բ-7ա ԺԱ. Մետասան ճառ նզովիցն – Եթէ ոք ոչ խոստովանեսցի զմարմինն Տեառն...
յիրաւի եղեն ընդ նզովիւք։
լբ.
327աբ ԺԲ. Երկոտասան ճառ նզովիցն Նեստորի – Եթէ ոք ոչ խոստովանեսցի զԲանն, որ
յԱստուծոյ չարչարեալ... վասն հայհոյութեան նոցա։ Կատարեցաւ Պարապմունքս։
Դ.
327բ-36ա Զայս թուղթս ասեն յիշել Կիւրղի յիւր թուղթսն։ Սրբոյն Աթանասի եպիսկոպոսի
Աղէքսանդրի հայրապէտի Թուղթ առ Եպիկտիմոն եպիսկոպոս Կորընթացոց՝ Յաղագս ուղղափառ
հաւատոյ ընդդիմադրութիւն, սակս յարուցելոց ոմանց հակառակ ճշմարիտ եւ սուրբ հաւատոց
– Ես այսպէս վարկանէի, թէ ամենայն ընդ ունայն... Ողջո՛յն տուր ամենայն սրբոց ի
Տէր, որում փա՛ռք յաւիտեանս. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
123ա
Զաշխատողքս ի սմայ աղաչեմ յիշել ի Տէր. ամէն։
141բ
Փա՛ռք Սուրբ Երրորդութեան՝ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, յամենայն բանականաց եւ ի
զգայական գոյացութեանց, անլռելի արտագոչութեամբ յօիտեանս յօիտենիւ. ամէն։ Արդ,
գրեցօ գիրս մեծին Աստուածաբանին Գրիգորի ի թվականիս հայոց ՋԽԴ. (1495), ձեռամբ
ներգեւ ոգոյ եւ թարմատար գրչի՝ պիտականուն Գրիգորի, աշակերտի մեծին րաբունապետին
Յովանիսի, որ մականուամբ Համշինցի կոչի։ Եւ գրեցաւ գիրքս ի վայելումն մանկանց
Սիովնի ուղղասիրութեանցն դասի։
Արդ, որք
օգտիք ի սմանէ՝ գրելով ի քարտի կամ ուսմամբ իմաստի, նախայշաւիղ հետեւողացն
առաքելագումար խմբիցն երջանկի, զանըստերիւրն գնալով ձեզ ուղղի, յիշել մաղթեմ
անմոռաց սրտիւ զկարօտս աղօթից սրբազանիցդ դասի, զի թերեւս օժանդակութեամբ
ա<ւ>ղաւթից ձեր ըղձի, ցօղեսցի կաթիլ մի ցօղոյ յամէներանեանն Տեառնէ ի
կրկնամեռս իմ ոգի, որոց խնդրողացդ եւ փափաքողացս առհասարակ ողորմութեան ցօղն
տեղասցի, հանդերձ մերովքն ննջեցելովք եւ ձերովքն ամենի, յորոց միով բերանով
փառաւորի ամենասուրբ Երրորդութիւնն յօիտեանս յօիտենից. ամէն։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 220, Հմր 297։
142բ
Յիշեսջի՛ք զգծողս երկոցունց մատենիս ի բարի մասին, հանդերձ ծնօղօքն իմ եւ ամենայն
ազգականօք, եւ Աստուած զձեզ եւ զմեզ յիշէ ի յարքայութիւն ողորմութեամբ իւրով.
ամէն։
336ա
Փա՛ռք անեղին, անսկիզբն իսկականին, անծին ծնաւղին, ծնօղի եւ պատճառի ծնիցելոյ
Բանին, աներբ եւ անժամանակ Էին եւ հա|336բ|մագոյ ծնողին՝ ծոցածին Միածնին, առ մերս
թափեցելոյ կենարարին՝ Տեառն Յիսուսի Քրիստոսի եւ բղխեցելոյն ի Հաւրէ Որդւոյ
փառակցի, Հոգւոյն ճշմարտի՝ Աստուծոյ ամենակալի, երից անձնաւորութեանն եւ միոյ
բնութեան, տերութեան եւ համափառ աստուածութեանն, Սրբոյ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ
Որդոյ եւ Սուրբ Հոգոյն, յարաձգական եւ մշտնջենաւոր, անսահման եւ անվաղճան
յաւիտենիւ. ամէն։
Արդ, ի
զրաւ կատարման եւ յանգումն աւարտման աստուածաբուխ եւ աստուածաձիր, տիրապարգեւ եւ
հոգիանորոգ, աստուածամերձ եւ աստուածարեալ, ուղղադաւան եւ ճշմարտուսոյց սուրբ
կտակիս եւ աստուածաբանեալ սուրբ մատենիս՝ նախ եւ առաջին փոքր ի շատէ արտադրեսցուք
ըստ կարի մերում զպատճառն նիւթ գոյաւորութեան սորին յառատաբուխ շնորհաց Հոգւոյն
Սրբոյ, բղխեցելոյ ի սրտէ, սրբեցելոյ եւ մաքրեցելոյ սրբազանի եւ աստուածամերձ
եղելոյ, երիցս երանելոյ եւ երջանկի առն Աստուծոյ՝ մեծ քահանայապետին եւ սուրբ
հայրապետին՝ տեառն Կիւրղի Աղէքսանդրացոյ, յաջորդի առաքելական աթոռոյս սուրբ
աւետարանչին Մարկոսի։ Արդ, ի լրումն բոլորի, տնաւրինական մեծ խորհրդոյ, Աստուծոյ
մարդացելոյ եւ մերովս միացելոյ, բնութիւն անձնաւոր առ ի կուսէն, առնելոյ եւ անբաժ
միութեամբ, միով բնութեամբ առ Հայր վերացելոյ՝ կտակ կենաց հաստատելով եւ պատուէր
անվրէպ /// (շար.) |337ա|ցն եւ որք նոցին կամակիցք եղեն։ Իսկ երանելի եւ սուրբ
վարդապետք արժանապատիւ փառաւք փառաւորեցան յերկրաւորացս եւ յերկնայնոցն, որ եւս
գերազանց փառաւք փայլեաց՝ գեր, քան զամենայն վարդապետս եկեղեցւոյ, ախոյեան եւ
ըմ[բ]շամարտ հաւատոյ, վերաձայն իւր յամենեցունց մակադրական անուամբ, որ եւս քան
զեւս քաջապէս մարտեաւ ընդդէմ պղծոյն Նեստորի՝ երկաբնակ ամբարշտի, որ եւ բազում
անգամ ի ձեռն նամակի խրատեաց զնա գալ յուղղութիւն՝ ի բաց թողլով զամբարիշտ եւ
զանաստուած հայհոյութիւնն, որոյ ոչ հաւանեալ ճշմարտութեանն, այլ ի նմին կացեալ
յամառութեան սոսկալի նզովիւք, սրով Հոգւոյն Սրբոյ կտրեաց ընդ մէջ եւ ի բաց էառ ի
նմանէ զպատիւ քահանայութեանն եւ հրամանաւ արքային՝ Թէոդոսի Բարեպաշտի հալածեցաւ ի
մետաղս եւ անդ սատակեցաւ չար մահուամբ՝ ըստ արժանեացն։ Եւ Բանն Աստուծոյ աճէր եւ
յաճախէր ի ձեռն երանելոյն, որ եւ գրեաց նամակ աւրհնութեան եւ կտակ հաստատութեան առ
բարեպաշտն Թէոդոս եւ առ քերսն նորին՝ առ քրիստոսասէր թագուհիսն. հաստատուն կալ ի
հաւատսն ճշմարտութեան, որ ի Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, եւ մի՛ խոտորիր ի չար աղանդս
նորին։ Եւ ուսոյց նոցա զհանգամանս ճշմարիդ դաւանութեան յաղագս Բանին մարդացելոյ.
եթէ մի է Տէր Յիսուս Քրիստոս, եւ մի է բնութիւն նորա։ Եւ |337բ| դարձեալ մի է
բնութիւն Բանին մարմնացելոյ եւ այսպիսի յոլովակի ճառիւ խրատեաց զնոսա, որ եւ կայ
արձանացեալ յայսմ մատենի։ Նաեւ ծանեաւ Հոգւովն Սրբով, ըստ երանելի առաքելոցն՝
Պետրոսի եւ Պաւղոսի, եթէ յետ իմոյ ելանելոյ յաշխարհէս գայցեն արք, որք խաւսիցին
զնոյն հայհոյութիւն, յաղագս որոյ փոյթ յանձին կալեալ, որպէս ըզքաջ հովիւ՝ դնելով
զանձն ի վերա հաւատին Քրիստոսի, որ եւ սկիզբն արար սուրբ կտակիս վասն անճառ
մարդեղութեան եւ մարմնառիկ տնաւրէնութեան Միածնին Հօր՝ յաղագս մերոյ փրկութեան, սկիզբն
առնելով ի տնօրինական անուանցն, որ յիրէն եւ ի գործոյն կոչեցեալք եղեն եւ ի միոյ
բնութեանց միաւորութեանց, եթէ զի՞նչ է Քրիստոս եւ զի՞նչ աւծեալն, զի՞նչ Յիսուս եւ
զի՞նչ Եմմանուէլ։ Եւ այսպիսի յերկար բանիւք եւ խորին քննութեամբ հաստատելով զանքակ
եւ զանբաժանելի միաւորութիւն միոյ բնութեան Բանին մարմնացելոյ, որ եւ բազում
մասամբ եւ պէսպէս աւրինակաւք եւ յոլով վկայութեամբ հաստատելով զանբաժանելի
միաւորութիւն միոյ բնութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ եւ պարապել եւս
յամենայն ընդդիմողական առարկութեանց առ ի կարկումն եւ ի պապանձումն երկաբնակ,
աղուեսաբարոյ փընտեռնաքատակ հերձուածողաց, որ եւ զպարապումն վկայութեանց
յաստուածեղէն գրոց, որ ի սմա |338ա| ի վերա սորին յորջորջեալ, վասն զի Պարապմունք
կոչի սա ի մանկանց եկեղեցւոյ։ Որ եւ յոլով բանիւք եւ յերկար ճառիւք աւարտեաց զսա ի
թիւս քառասուն եւ վեցից յանգելով խորհրդական համարով՝ զիջումն Բանին Աստուծոյ առ
մերս փրկութիւն, ի վեցերորդ դարուն՝ յաղագս ի վեցաւրեա ստեղծեալ մարդոյն, ի քառից
գոյացեալ։ Որ եւ խորհրդաբար իսկապէս բերել աւարտումն սորին զգայութիւն մերում
բնութեանս եւ զնորոգումն վերստին կենդանութեան ի ձեռն եկաւորութեան Բանին, որ եւ
յիշատակ բարեաց եւ գանձ անկողոպտելի շնորհեալ զսա մանկանց Սիոնի։ Նաեւ ջահ
անշիջանելի, յաւէտ լուսատու Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, ճշմարտախոհ եւ ուղղադաւան
մերոյինս հաւատոյ, որ եւ բերեալ եղեւ ի մայրաքաղաքէն Կոստանդինուպաւլսէ ի Հայս, ի
ձեռն երանելի վարդապետին՝ պսականուն եւ մեծ նահատակին՝ տէր Ստեփաննոսի՝ Սիւնեաց
եպիսկոպոսի։ Ի փառս Քրիստոսի՝ Աստուծոյ մերոյ աւրհնելոյն յաւիտեանս. ամէն։
Արդ,
եղեւ զրաւ գրչութեանս ի թվականս հայկազեան տումարի ՋԽԵ. (1496), ի գաւառն Եկեղեաց,
որ Եզընկայ կոչի, ընդ հովանեաւ Սրբոյն Յակոբայ եւ Սուրբ Սիոնի, որ մականուամբ
Կայիփոսի վանք կոչի, ի յառաջնորդութիւն տէր Ներսիսի եւ ի համալսարանս երիցս
եր|338բ|ջանկի եւ տիեզերալոյս Յովաննէս քաջ հռետորի, որ է աշխարհաւ Համշէնցի՝ ի
ցեղէ թագաւորական, ձեռամբ յոգնամեղ եւ փծուն գրչի՝ Գրիգորի սուտանուն աբեղայի, որ
եմ աշխարհաւ Տարօնացի, ի վանացն Գլակայ, զոր մեծաւ տաժանմամբ գրեցի զգանձս
անկողոպտելի ի յաշակերտութիւնս՝ յիշատակ ինձ եւ ծնողաց իմոց եւ ամենայն արեանառու
մերձաւորաց եւ ի վայելումն եւ ի խրատ մանկանց եկեղեցոյ։
Արդ,
աղաչեմ զձեզ, որք հանդիպիք սմա, աւրինակելով կամ կարդալով, յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ
աղաւթս ձեր զանարժանս՝ հանդերձ ծնողաւքն իմ եւ արեան մերձաւորաւք եւ զվարդապետն
իմ՝ զՅովաննէս քաջ րաբունին, եւ Աստուած ձեզ՝ յիշողացդ, եւ մեզ՝ յիշելոցս,
առհասարակ ողորմեսցի յիւր միւս անգամ գալուստն. ամէն։ |338բ| Նա եւ զանարժան
ծառայս ծառայիցդ Աստուծոյ՝ զԿարապետ սուտանուն աբեղայս՝ զԲաղիշեցիս, յիշեցէ՛ք ի
բարին Քրիստոս, որ զայս վեց տետր ու կէսս* գրեցի, զի զգիրքս նոր էր գրած եւ յահէ
սըմբակաց հեծելոց կայր ի պահըստի, ի ծերպս վիմաց եւ յիջմանէ անձրեւաց ապականեալ
էր, զոր ծրեցի ըստ իմում կարի։ Յիշեցէ՛ք ի Տէր, եւ Աստուած զձեզ յիշէ. ամէն։
* Ծնթ.
Ըստ այսմ՝ Կարապետ Բաղիշեցին գրել է երկրորդ համարակալման ԺԳ-ԺԹ. տետրերի 74 թերթը
կամ թ. 265-338։ Տե՛ս ԺԵ. դ. յիշ-ք, Գ., էջ 232, Հմր 320՝ սկսած 338ա էջի «Արդ,
եղեւ զրաւ գրչութեանս» բառերից եւ մինչ այստեղ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Գրիգորի Նազիանցւոյ Առ որս», Ա. փեղկին սոսնձած թղթին՝
«Հմր 3 Բանք 1. Գրիգորի /// առ եւ նո/// 2. Գր/// 3. Պարա///», պտռկ-պհպ. Աա՝
«6/3495», 1ա՝ «ՋԽԴ.-Ե. 1495-6 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Պտռ.-պհպ. Աա՝ «Յիսուսի Քրիստոսի, ի Քրիստոս Քրիստոս», 143ա՝ (ԺԶ դ.) «Աստուած
աւր[հն]է տէր Պետրոսն ամէն։ Ջանամ զղջանամ, ջեռանիմ դարձցի ջեռուն հրով մեղաց
ռբաիկ ռամ կայանմանիմ», 143բ՝ «Թագաւոր գոլով քո աշխ մտի քաղաք եմ ուսազն սեալ ի
վերայ յողողն որ ժաւանակ կոչել զհեռաննա», անկապակից տառեր, «Աստուածատ թագ խաւթ
աթա հաւա գագ», «Ճանապարհ խաւսեց Աստուած ապական նանն», «Աստուածատհնէ», «թ
թագաւոր», 338բ՝ «Ես ասացի իր»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
պտռ.-պհպ. Աբ՝ յուշկապարիկ, 143բ՝ ճակատազարդ։
3496
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ՆԱԽԱՄԱՐԳ
ԳԻՒՂ (ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ ԵՐԿԻՐ, ԾԱՂՈՒՆԷ ՁՈՐ),
Ծաղկուած՝
ի ԿԱԿԱՂԱՅ ԳԻՒՂ ՌՃԹ. – 1660
ԳՐԻՉ՝
Ալէքսան քարտուղար, Յովհաննես։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Վարդան քհյ։
ԹԵՐԹ՝
293+1 (կրկն.՝ թ. 261). չգրուած՝ 11ա, 16բ-7ա, 292բ-3բ։ ՊՐԱԿ՝ 1×10+1×6+Ա-ԻԳ×12
(ԻԳ 10)+1×4։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ (թ. 18, 27 մագաղաթ)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,1×12,6։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
երկսիւն, կարմրով սահմանագծուած (10,5×7,3)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 42ա)։ ՏՈՂ՝ 23։
ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կարմիր
կտաւ, դռնակինը՝ կարմիր եւ սպիտակ վանդակազարդ գործուածք. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ սպիտակ թուղթ, Աբ, ԳԴ՝ չգրուած, Աա, Բաբ՝ գրոտած։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ՝
Մատթէոս՝ 17բ, Մարկոս՝ 94բ, Ղուկաս՝ 143բ, Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 225բ։ Լս-ային՝
Մարիամ (Իւղաբերից)՝ 92բ, Յովսէփ Արիմաթացի՝ 142ա, 221բ, 280բ։ Խորան՝ 11բ-6ա։
Կիսախորան՝ 18ա, 95ա, 144ա, 226ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, տաճար, խաչ,
յուշկապարիկներ (274բ)։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր, թռչուն-ձուկ,
կենդանագիր, մարդ։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, շագանակագոյն, դեղին, սեւ,
սպիտակ, նարնջի, բրոնզ։
Տե՛ս
Ա.Գէորգեան, Անանուն հայ մանրանկարիչներ, մատենագիտութիւն Թ-ԺԷ. դդ., Գահիրէ,
2005, էջ 475, Հմր 645։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, մէջքը ճաքճքած, վր. եւ ստ. հատուածները պատռուած.
Ա. փեղկի երբեմնի կոստղերն ընկած, 2-3 տեղ պահպանուած կոստղերի երկաթէ հիմքերը.
երեքական կապիչներն ու գամերն ընկած, ստ. կապիչի հիմքը պահպանուած. դռնակը դէպի
դուրս ծալուած, պատռուած, ստ. հատուածը թափուած. լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ
գունաթափ. պհպ. Ա-Բ մաշուած, պատռուած, պհպ. Ա.՝ կազմի Ա. փեղկի երբեմնի կոստղերի
հիմքերի հպումից մնացած հետքեր, անցքեր. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ
աղտոտուածութեան հետքեր, զանազան բծեր, ցեցի անցքեր. 25ա, 51ա, 52բ եւ այլուր՝
մանրանկարները հանդիպակաց երեսներին հպումից մասամբ արտատպուած. թ. 238՝ արտք.
լս-ին սպիտակ էջանշան-թել։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-3ա
Գլուխք ըստ Մաթէոս Աւետարանին։ 3բ-5բ Սկիզբն գլխոց Աւետարանին, որ ըստ Մարկոսի։
5բ-6ա Նախադրութիւն Մարկոսի Աւետարանին։ 6բ-8բ Սկիզբն Աւետարանին գլխոց, որ ըստ
Ղուկասայ։ 8բ-9ա Գլուխք ըստ Ղուկասու Աւետարանին։ 9բ-10բ Նախադրութիւն Ղուկասու
Աւետարանին։
2.
11բ-2ա Թուղթ Եւսեբեայ։
3.
12բ-6ա Համաբարբառ. կանոնք Ա-Ժ. (նաեւ՝ ստ. լս. Ցրուացանկ)։
4.
18ա-94ա Աւետարան Մատթէոսի։
5.
95ա-143ա Աւետարան Մարկոսի։
6.
144ա-225ա Աւետարան Ղուկասու։
7.
226ա-85բ Աւետարան Յովհաննու։
8. 286ա
Գլուխ Յոհաննու Աւետարանին։ 286բ-9ա Նախադրութիւն, Գլուխք։ 289աբ Նախադրութիւն
Յովհաննու Աւետարանին։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1.
Ծաղկողի 10բ Ո՛վ ընթերձողք սուրբ Աւետարանիս, յորժամ ընթեռնուք զկենսաբուխ սուրբ
Աւետարանս Յովհաննու՝ ցանկն իւր գլխի վերջն գտի՛ր եւ կարդա՛. եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեանս. յամէն։
Հազար
հարիւր ընդ յինն (1660) տառի,
հայկիականըն
թվականի,
ձրեցաւ
մատեամբ մեղսամածի,
Ալէքսն
չընչին քարտուղարէ։
Նայ եւ
խնդրօղ ստացողի,
հեզարբ
հասակըն ծերունի,
Վարդան՝
քաջըն րաբունի՝
քահանայ
ըստ իւր կարգի,
առցէ
վարձս ի Քրիստոսէ. Հայր մեր։
95ա
(կիսախորանի շրջանակում)
Հազար
հարիւր ընդ յինն (1660) տառի,
հայկականին
թվականի
ձրեցաւ
մատեամբ մեղսամածի՝ Ալէքսն։
2.
Ստացողի 143ա Զստացաւղք կենսաբեր սուրբ Աւետարանիս՝ զտէր Վարդանն եւ զՄարգարիտ
տատն յիշեսջի՛ք ի Տէր, նազելի մանկո՛ւնք Սիոնի. ամէն։
3. Գրչի
197ա Այ վա՛խ գերիս։
261գ ստ.
լս. Վա՛յ զիս, ի ձեռն այլազգաց տանջում ենք, չեմ գիտում՝ ինչպէս եմ գրում։
285բ
Զմեղապարտ գրիչս Յովհաննէս յիշել աղաչեմ. Հայր մե՛՛։
291ա
Փա՛ռք եզակի տէրութեանն եւ եռահիւսակ անձնաւորութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն
Սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։ Որք զմտաց աչս անաղօտ եւ վճիտ
ունիցին երկնանկատ դիտմամբ առ էականն լոյս եւ իմանալեացն տեսարան, նոցին ոչ ինչ է
փոյթ բովանդակ բնաւին ինչ, որ յաշխարհի եւ որ ընդ հոսանուտ եւ եղծանելի բնութեանս
բերին, այլ միանգամայն զհուր սիրոյն, զոր հուր կենդանի արկի բանական բնութիւնս օր
ըստ օրէ արծարծեն յոգիս անշիջանելի բոր|291բ|բոքմամբ հոգեւորացն, տուր եւ
առութեամբ, որով եւ լուսաւորին ըստ բանի աստուածահայր մարգարէին, որ ասէ՝
Պատուիրանք Տեառն լոյս են եւ լոյս տան աչաց։ Արդ, գրեցաւ սուրբ Աւետարանս ի
թվականիս հայոց հազար հարիւր յինն (1660) ամի, ի հայրապետութեան տեառն Սուրբ
Էջմիածնայ սրբազան Յակոբ կաթուղիկոսի, ի թագաւորութեանն Պարսից փոքր շահ Ապազին։
Գրեցաւ ձեռամբ յոգնամեղ եւ անարուեստ եւ անիմաստ գրչին կա՛ր՝ ԺԳՀՋԲՄԺՏԲ
(=Ալէքսիանս)*, ի դառն եւ անբարի ժամանակի, եւ զգծօղ սորին Յովհաննէս զապիկար։
Գրեցաւ ի յեր|292ա|կիրն յԱրարատեան, որ կոչի Ծաղ[կ]ունէ ձոր, ի գեւղն, որ կոչի
Նախամարգ, եւ նկարեցաւ ի Կակաղա, որ է Պոռտակ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածնին եւ
Սուրբ Նախավկային եւ բազմահաւաք սրբոցս, որ աստ կան։ Եւ ստացող սուրբ Աւետարանիս՝
քրտնաջան, հեզահոգի, բարի եւ գրասէր, սրբասնունդ եւ սաղմոսերգօղ Վարդան ծերունի
քահանայն, որ ստացաւ զսուրբ, կենսաբուխ Աւետարանս յիւր հալալ ընչից եւ արդար
վաստակոց, յիշատակ հոգոյ իւր եւ ծնօղացն իւրոց՝ հօրն (այսչափ)։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 936-7, Հմր 1413. գլխաւոր՝ 291ա-2ա էջերի յիշ-ի «Փառք...» մասը
յապաւել է, 197ա եւ 261գ էջերի յիշ-ներն անտեսել է, իսկ 95ա էջինը չի կարդացել։
* Ծնթ.
Վ. Յակոբեանը նաեւ վերծանել է փոխարինագիր ծածկագիրը՝ ԺԳՀՋԲՄԺՏԲ = Ալէքսիանս.
այսպէս՝ Ժ =Ա, Գ =Լ, Հ=Է, Ջ =Ք, Բ =Ս, Մ =Ի, Ժ =Ա, Տ =Ն, Բ =Ս։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 290ա
(1684 թ., շինծու բոլորգիր) /// ի գալստեանն ողորմի զձեզ. ամէն։ Ի թվականութեանս
հայոց ՌՃԼԳ. (1684)։ Հայր մեր, ո՛՛ ամէն։
2. 290ա
(1699 թ., նոտրգիր) Զվերջին ըստացող ըզսուրբ Աւետարանիս ես՝ բարեսէր ներկարար
Թումանս, մտաւ ածի զսէրն Աստուծոյ, եւ լուեալ էի Սուրբ Գրոց, որ ասէ՝ Որ ունիցի
զաւակ ի Սիօն, անդանիկ յԵրուսաղէմ, ըստացա օժար սրտիւ եւ փափաք սիրով, <գ>
հալալ հընչիւք եւ արդար վաստակօք իմովք գնեցի ըզս[ուր]բ Աւետարանս վասն փրկութիւն
հոգւոյ իմոյ եւ ազատութիւն որդւոց իմոյ՝ յիշատակ ինձ եւ ծնօղացն իմ. հօրն իմոյ՝
Յակոբին եւ մօրն իմ՝ Փարիխանին<եւ կո> |290բ| եւ կողակցին իմոյ՝ Թումիանին
եւ յորդւոյն իմոյ՝ տէր Սարգիս նորընձա քահանային, Տէր Աստուածն բարով վաելեալ
տացէ, եւ յեղբարց՝ հանգուցեալ Առաքելին, կենդանի Վարդանին, իւր որդի Ջանինին,
Կիրակոսին։ Դարձեալ ես՝ Թումանս, գնեցի զսուրբ Աւետարանս յիշատակ է մեզ եւ ծնօղաց
եւ ազգականաց իմոց։ Ո՛վ յեղբարք եւ հայրք, յորժամ տեսանէք, կարդայք կամ օրինակէք,
յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր եւ մէկ լի բերան Աստուած ողորմի ասացէք զվերոյ
գրեալ անուանցս։ Ով զմեզ յիշէ, Աստուած ինքն յիշէ աւուր դատաստանին. ամէն։
Իշխանութիւն պարոն Պապօին ի թվին հայոց ՌՃԽԸ. (1699) թվին գնեցաւ։ Հայր մեր։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «34/3496», «ՌՃԹ. – 1660 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 1ա՝ «Արղութեանց Կնիազ
վալին (՞)», 11ա՝ «Բարձրապատիւ Սարգիս Բաարգիաաա/// նորին Մարտիրոսեան ///»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աա՝ «2 2 2 լուսաբերցուք վարդես/// բարեր/// Սարգիս վար///աց /// այրաց
ցայայ», Բա՝ «աշխարամ ձերեաց աշխարամեանին աշխարացու բարերկացու աաշխարք լուսաբեր
լուսաբերցուք իմ», Բբ՝ «ձձձ Մարտիրոս», 1ա՝ «ձիր ձիր մտաց, այար», 16բ՝ «արձրա
արժանացան», 89բ՝ «ծ սա բիծ աբ լ», 209ա՝ «պատրաստ»։
3497
ԴԱՏԱՍՏԱՆԱԳԻՐՔ
ԳԱՆՁԱՍԱՐ
ՌՄԻԷ. – 1778, ԺԸ. դար
ԳՐԻՉ՝
Յովհաննէս կաթողիկոս Աղուանից (թ. 1-119, 143-55, 178-254), Անանուն Ա. (թ.
121-41), Անանուն Բ. (թ. 158-77, 256-66)։
ԹԵՐԹ՝
267+2 (կրկն.՝ թ. 9, 241). չգրուած՝ 1բ, 19աբ, 33աբ, 48աբ, 75ա-6բ, 93աբ, 106բ,
120աբ, 142աբ, 156ա-7բ, 190ա-3բ 228աբ, 241ա-դ, 255աբ, 267աբ։ ՊՐԱԿ՝ 1-20×14 (1՝
3, 2, 7-8, 13, 15՝ 16, 4՝ 2, 6, 11, 16, 20՝ 12, 12՝ 9, 14՝ 20, 17՝ 22)+1։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ, այլ թուղթ՝ թ. 158-77, 256-66, այլ թուղթ՝ թ. 267-8՝ լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ «M», ճնշադրոշմով՝ 1. ձուածիր՝ կենտրոնում՝ զինանշան, որի տակ՝ «Ղ.
Խ. ծ. թ» (թ. 69, 74), 2. անընկալելի (թ. 56), 3. ուղղանկիւն՝ «Фабрики
Аристархова»՝ (թ. 36, 42, 130, 135, 147, 187, 223, 230, 241գդ, 255)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ
18×11։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (16,5×10)։ ԳԻՐ՝ շղագիր՝ թ. 1-119, 143-55, 178-254
(նմուշ՝ 77ա), նոտրգիր՝ թ. 121-41 (նմուշ՝ 121ա), այլ ձեռք՝ թ. 158-77, 256-66
(նմուշ՝ 257ա)։ ՏՈՂ՝ 15-27 (թ. 1-119, 143-55, 178-254), 16-19 (թ. 121-41), 16-20
(թ. 158-77), 22 (թ. 256-66)։ ԿԱԶՄ՝ սեւ կաշի՝ ճնշագծերով. միջուկը՝ ստուարաթուղթ.
աստառը՝ սպիտակ չգրուած թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա (սկ.)՝ սպիտակ չգրուած թուղթ, մասն
կազմաստառի (Ի. դ.)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած Ի. դ., կազմի կաշին նորոգման ժամանակի. թ. 2-5՝ թուլացած
հիմքերը նորոգուած սպիտակ կիսաթափանցիկ թղթով. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, փեղկերը
ձեւափոխուած, Ա. փեղկի ստ. արտք. անկիւնը մաշուած, ընկած, Բ. փեղկին ցեցի անցքեր.
մէջքը ճաքճքած, 1.5 սմ.ի չափով վերից վար թափուած, երեւում է նախկին կազմից
պահպանուած շագանակագոյն կաշին, Ա. կազմաստառը կծկուած. թերթերին տեղ-տեղ
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. 255բ՝ հանդիպակաց էջի գիրը
մասամբ արտատպուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-106ա, 143ա-55բ, 121ա-41բ, 158ա-63ա Երանելի վարդապետին Մխիթարայ արարեալ
Դատաստանագիրս՝ ի խնդրոյ տեառն Թօմայ անապատական արհի եւ պանծալի եպիսկոպոսին
Տե՛ս
ձեռ. 488, 1բ-76բ։ Նխ./2ա-37ա։ ա/2ա-4ա։ բ/4ա-9ա։ գ/9ա-10ա։ դ/10ա-2ա։ ե/12ա-5ա։
զ/15ա-21բ։ է/21բ-4բ։ ը/24բ-30բ։ թ/30բ-4ա։ ժ/34ա-6ա։ ժա/36ա-7ա։ 1/37ա-40ա։
ա/40ա-2ա։ բ/42ա-3բ։ գ/43բ-7ա։ դ/47ա-9բ։ ե/49բ-50ա։ զ/50ա-1ա։ է/51աբ։ ը/51բ-2ա։
թ/52աբ։ ժ/52բ-3ա։ ժա/53ա։ ժբ/53աբ։ ժգ/53բ-4բ։ ժդ/54բ-5ա։ ժե/55աբ։ ժզ/55բ-6ա։
ժէ/56ա։ ժը/56ա։ ժթ/56աբ։ ի/56բ-7ա։ իա/57ա։ իբ/57աբ։ իգ/57բ-8ա։ իդ/58աբ։ իե/58բ։
իզ/58բ։ իէ/59ա։ իը/59ա։ իթ/59աբ։ լ/59բ։ լա/59բ-60ա։ լբ/60աբ։ լգ/60բ։ լդ/60բ։
լե/60բ-1ա։ լզ/61ա։ լէ/61աբ։ լը/61բ-2ա։ լթ/62ա։ խ/62ա-3ա։ խա/63ա։ խբ/63աբ։
խգ/63բ-4ա։ խդ/64աբ։ խե/64բ-5ա։ խզ/65ա։ խէ/65աբ։ խը/65բ-6բ։ խթ/66բ։ ծ/67ա։
ծա/67աբ։ ծբ/67բ։ ծգ/67բ-8ա։ ծդ/68աբ։ ծե/68բ-9ա։ ծզ/69ա։ ծէ/69ա-70ա։ ծը/70ա։
ծթ/70աբ։ կ/70բ։ կա/70բ-1ա։ կբ/71ա։ կգ/71աբ։ կդ/71բ։ կե/71բ-2ա։ կզ/72աբ։
կէ/72բ-3ա։ կը/73աբ։ կթ/73բ։ հ/74ա։ հա/74ա։ հբ/74աբ։ հգ/74բ։ հդ/77ա։ հե/77աբ։
հզ/77բ։ հէ/77բ-8ա։ հը/78աբ։ հթ/78բ։ ձ/78բ-9ա։ ձա/79ա։ ձբ/79ա-80ա։ ձգ/80ա։
ձդ/80ա։ ձե/80ա-1ա։ ձզ/81աբ։ ձէ/81բ։ ձը/81բ-2ա։ ձթ/82ա-3ա։ ղ/83աբ։ ղա/83բ։
ղբ/83բ-4ա։ ղգ/84աբ։ ղդ/84բ-5բ։ ղե/85բ-6ա։ ղզ/86բ-7ա։ ղէ/87աբ։ ղը/87բ-8ա։
ղթ/88աբ։ ճ/88բ-9ա։ ճա/89ա-90ա։ ճբ/90աբ։ ճգ/90բ-1ա։ ճդ/91աբ։ ճե/91բ-4ա։ ճզ/94աբ։
ճէ/94բ-5ա։ ճը/95ա-8ա։ ճթ/98ա-100ա։ ճժ/100աբ։ ճժա/100բ-1ա։ ճժբ/101աբ։
ճժգ/101բ-6ա։ ճժդ-ճիգ/չիք։ 2. ա-կա/չիք։ կբ/143ա-4բ (սկ. «/// Եւ մատեան դստերքն
սալպայադու որդւոյ...»)։ կգ/145ա-6բ։ կդ/146բ-7ա։ կե/147բ-8բ։ կզ/148բ-9ա։
կէ/149ա։ կը/149բ։ կթ/149բ-50ա։ հ/150աբ։ հա/150բ-1ա։ հբ/151աբ։ հգ/151բ։ հդ/151բ։
հե/151բ-2ա։ հզ/152բ։ հէ/152բ։ հը/153ա։ հթ/153ա։ ձ/153աբ։ ձա/153բ։ ձբ/153բ-4ա։
ձգ/154ա։ ձդ/154աբ։ ձե/154բ։ ձզ/154բ։ ձէ/154բ-5ա։ ձը/155ա։ ձթ/155ա։ ղ/155աբ։
ղա/155բ։ ղբ/121ա։ ղգ/121աբ։ ղդ/121բ։ ղե/121բ։ ղզ/121բ-2ա։ ղէ/122ա-3բ։
ղը/123բ-4բ։ ղթ/124բ-5ա։ ճ/125ա-6ա։ ճա/126ա-7ա։ ճբ/127աբ։ ճգ/127բ-8ա։ ճդ/128աբ։
ճե/128բ-9ա։ ճզ/129աբ։ ճէ/129բ-30ա։ ճը/130աբ։ ճթ/130բ-1ա։ ճժ/131աբ։ ճժա/131բ-2ա։
ճժբ/132ա-3ա։ ճժգ/133ա։ ճժդ/133աբ։ ճժե/134աբ։ ճժզ/134բ-6ա։ ճժէ/136ա-7ա։
ճժը/137ա-9բ։ ճժթ/139բ-40ա։ ճի/140աբ։ ճիա/140բ-1ա։ ճիբ/141աբ։ ճիգ/141բ, 158ա։
ճիդ/158բ-9ա։ ճիե/159ա-60ա։ ճիզ/160ա։ ճիէ/160ա-1ա։ ճիը/161աբ։ ճիթ/161բ-3ա։ Ունի՝
– 1ա
[Ցանկ]. Նախադրութիւն դատաստանի – Ա. Ընդդիմութիւն բամբասողացն, եթէ դատաստան
ոչ... կատարեցաւ նախադրութիւնս դատաստանի ճառս ԺԱ.։
Տե՛ս
Մխիթար Գօշ, Գիրք դատաստանի, Բ. խմբ., Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԹ., ԺԲ. դ., Երեւան,
2014, էջ 381-609։
Բ. 163ա-77բ,
107ա-14ա Գլուխք, ընտրութեամբ ժողովեալ Մովսիսական օրինացն
Տե՛ս
ձեռ. 488, 77ա-86ա։ [Ցանկ]/163ա-4բ։ ա/165աբ։ բ/165բ-6ա։ գ/166ա-7բ։ դ/167բ-8ա։
ե/168աբ։ զ/169ա։ է/169աբ։ ը/169բ։ թ/172բ։ ժ/172բ-3ա։ ժա/173աբ։ ժբ/173բ։
ժգ/173բ։ ժդ/173բ-4ա։ ժե/174ա։ ժզ/174բ։ ժէ/174բ։ ժը/174բ։ ժթ/175ա։ ի/175աբ։
իա/175բ։ իբ/175բ-6ա։ իգ/176աբ։ իդ/176բ։ իե/176բ-7ա։ իզ/177ա։ իէ/177աբ։ իը/177բ։
իթ/177բ։ լ/177բ, 107ա։ լա/ 107ա։ լբ/107ա։ լգ/107ա։ լդ/107ա։ լե/107ա։ լզ/107ա։
լէ/107ա։ լը/107աբ։ լթ/107բ։ խ/107բ։ խա/107բ։ խբ/107բ։ խգ/107բ։ խդ/107բ-8ա։
խե/108ա։ խզ/108բ-9ա։ խէ/109ա։ խը/109ա։ խթ/109աբ։ ծ/109բ-10ա։ ծա/110ա։ ծբ/110ա։
ծգ/110ա։ ծդ/110ա։ ծե/110աբ։ ծզ/110բ-1ա։ ծէ/111ա։ ծը/111աբ։ ծթ/111բ-2ա։ կ/112ա։
կա/112աբ։ կբ/112բ-3ա։ կգ/113ա։ կդ/113աբ։ կե/113բ։ կզ/113բ։ կէ/113բ-4ա։
Ունի՝
169բ-72բ
Վասն անուան իւրոյ – Մի՛ արասցէ ապախտ (սուտ) զբանս իւր... եղիցի յիսուն
երկդրամեան արծաթոյ։
Ծնթ. Այս
ձեռագրում ա-լ. գլխահամարները՝ չիք, լա-կզ.՝ Հմր 488ի գլխահամարներին
անհամապատասխան են։
Գ.
114ա-9բ, 178ա-89բ, 256ա-66բ, 194ա-254ա [Քաղաքական աւրինադրութիւն]
Տե՛ս
ձեռ. 488, 86ա-126ա։ [Յռջբ.]/114ա-6բ. 1։ Ցանկ/116բ-9բ։ [Նխդր.]178ա-9ա։ ա/179աբ։
բ/179բ։ գ/179բ-80ա։ դ/180աբ։ ե/180բ-1ա։ զ/181աբ։ է/181բ։ ը/չիք։ թ/181բ։ ժ/181բ։
ժա/182ա։ ժբ/182ա։ ժգ/182ա։ ժդ/183ա։ ժե/182բ-3ա։ ժզ/183բ։ ժէ/183ա։ ժը/183բ։
ժթ/183բ։ ի/183բ։ իա/183բ-4ա։ իբ/184ա։ իգ/184ա։ իդ/184ա։ իե/184ա։ իզ/184աբ։
իէ/184բ։ իը/184բ։ իթ/184բ-5ա։ լ/185ա։ լա/184բ-5ա։ լբ/185ա։ լգ/185ա։ լդ/185բ։
լե/185բ։ լզ/185բ։ լէ/186ա։ լը/186ա։ լթ/186աբ։ խ/186բ։ խա/186բ-7ա։ խբ/187ա։
խգ/187աբ։ խդ/187բ։ խե/188ա։ խզ-ծա/չիք։ ծբ/188աբ։ ծգ/188բ-9ա։ ծդ/189աբ։ ծե/189բ,
256ա։ ծզ/256ա։ ծէ/256աբ։ ծը/256բ։ ծթ/256բ։ կ/256բ-7ա։ կա/257ա։ կբ/257ա։
կգ/257ա։ կդ/257բ։ կե/257բ։ կզ/257բ։ կէ/257բ-8ա։ կը/258ա։ կթ/258ա։ հ/258աբ։
հա/258բ։ հբ/258բ։ հգ/258բ-9ա։ հդ/259ա։ հե/259ա։ հզ/259ա։ հէ/259բ։ հը/259բ։ հթ/259բ։
ձ/259բ։ ձա/260ա։ ձբ/260ա։ ձգ/260ա*։ ձդ/260աբ։ ձե/260բ։ ձզ/260բ-1ա։ ձէ/261ա։
ձը/261բ։ ձթ/261բ։ ղ/261բ-2ա։ ղա/262ա։ ղբ/262ա։ ղգ/262ա։ ղդ/262ա։ ղե/262բ։
ղզ/262բ։ ղէ/262բ։ ղը/263ա։ ղթ/263ա։ ճ/263ա։ ճա/263աբ։ ճբ/263բ։ ճգ/263բ։
ճդ/263բ։ ճե/263բ։ ճզ/263բ։ ճէ/263բ-4ա։ ճը/264ա։ ճթ/264ա։ ճժ/264ա։ ճժա/264ա։
ճժբ/264ա։ ճժգ/264բ։ ճժդ/264բ։ ճժե/264բ։ ճժզ/264բ։ ճժէ/264բ։ ճժը/265ա։ ճժթ/265ա։
ճի/265ա։ ճիա/265ա։ ճիբ/265ա։ ճիգ/265ա։ ճիդ/265ա։ ճիե/265աբ։ ճիզ/265բ։ ճիէ/265բ։
ճիը/265բ։ ճիթ/265բ։ ճլ/265բ-6ա։ ճլա/266ա։ ճլբ/266ա։ ճլգ/266աբ։ ճլդ/266բ։
ճլե/266բ, 194ա։ ճլզ/194աբ։ ճլէ/194բ։ ճլը/194բ։ ճլթ/194բ-5ա։ ճխ/195ա։ ճխա/195ա։
ճխբ/195աբ։ ճխգ/195բ։ ճխդ/195բ։ ճխե/195բ։ ճխզ/195բ-6ա։ ճխէ/196ա։ ճխը/196աբ։
ճխթ/196բ։ ճծ/196բ։ ճծա/196բ-7ա։ ճծբ/197ա։ ճծգ/197ա։
2.
[Համառաւտ ժողովումն աւրինաց վերստին]
Տե՛ս
ձեռ. 488, 103ա-5ա։ ա/197ա։ բ/197աբ։ գ/197բ։ դ/197բ։ ե/197բ։ զ/197բ։ է/197բ։
ը/197բ։ թ/197բ։ ժ/197բ։ ժա/197բ**։ ժբ/197բ-8ա։ ժգ/198ա։ ժդ/198ա։ ժե/198ա։
ժզ/198ա։ ժէ/198ա։ ժը/198ա։ ժթ/198ա։ ի/198ա։ իա/198ա։ իբ/198ա։ իգ/198ա։
իդ/198աբ։ իե/198բ։ իզ/198բ։ իէ/198բ։ իը/198բ։ իթ/198բ։ լ/198բ։ լա/198ա։
լբ/198բ։ լգ/198բ։ լդ/198բ։ լե/198բ-9ա։ լզ/199ա։ լէ/199ա։ լը/199ա։ լթ/199ա։
խ/199ա։ խա199ա։ խբ/199ա։ խգ/199ա։ խդ/199ա։ խե/199ա։ խզ/199ա։ խէ/199ա։ խը/199ա։
խթ/199ա։ ծ/199աբ։ ծա/199բ։ ծբ/199բ։ ծգ/199բ։ ծդ/199բ։ ծե/199բ։ ծզ/199բ։
ծէ/199բ։ ծը/199բ-200ա։ ծթ/200ա։ կ/200ա։ կդ/200ա։ կե/200ա։ կզ/200ա։ կէ/200ա։
կը/200ա։ կթ/200աբ։ հ/200բ։ հա/200բ։ հբ/200բ։ հգ/200բ։ հդ/200բ։ հե/200բ։
հգ/200բ։ հդ/200բ։ հե/200բ։ հզ/200բ։ հէ/200բ։ հը/200բ-1ա։ հթ(=հը)/201ա։ ձ/201ա։
ձա/201ա։ ձբ/201ա։ ձգ/201ա։ ձդ/201բ։ ձե/201բ։ Ունի՝
197բ ԺԱ.
Դատաւորն թէ որ գնայ ընդ առն... զրկեսցին յերեսաց։
* Ծնթ.
Մեր ձեռագրում ա-ծե. գլխահամարները չիք, ծզ-ձգ.՝ Հմր 488ի հետ անհամապատասխան են։
** Ծնթ.
Մեր ձեռագրում ենթահամարները ժա.ից սկսած Հմր 488ից տարբեր են։
3.
[Ընտրութիւն համառաւտ յաւրինացն քաղաքականաց]
Տե՛ս
ձեռ. 488, 105ա-22բ։ [Ցանկ]/201բ-4բ։ ա/204բ-5բ։ բ/205բ-212ա։ գ/212ա-3բ։
դ/213բա-4բ։ ե/214բ-5բ։ զ/215բա-8ա։ է/218ա-20բ։ ը/220բ-3բ։ թ/223բ-4բ։ ժ/224բ-6ա։
ժա/226ա-7ա։ ժբ/227ա-9բ։ ժգ/229բ։ ժդ/229բ-31ա։ ժե/231աբ։ ժզ/231բա-3ա։ ժէ/233ա։
ժը/233բ-9ա։ ժթ/239ա-49ա։
4.
249ա-54ա Վասն զինուորաց սահմանադրութեան. Գլուխք ԾԶ.
Տե՛ս
ձեռ. 209, 66ա-70բ։ [Ցանկ]/249ա-50ա։ ա/250աբ։ բ/250բ։ գ/250բ։ դ/250բ։ ե/250բ։
զ/250բ-1ա։ է/251ա։ ը/251ա։ թ/251ա։ ժ/251ա։ ժա/251ա։ ժբ/251բ։ ժգ/251բ։ ժդ/251բ։
ժե/251բ-2ա։ ժզ/251բ։ ժէ/252ա։ ժը/252ա։ ժթ/252բ։ ի/չիք։ իա/252ա։ իբ/252բ։
իգ/252բ։ իդ/252բ։ իե/252բ։ իզ/252բ։ իէ/252բ։ իը/252բ-3ա։ իթ/253ա։ լ/253ա։
լա/253աբ։ լբ/253բ։ լգ/253բ։ լդ/253բ։ լե/253բ։ լզ/253բ։ լէ-լը/չիք։ լթ/254ա։
խ/253բ-4ա։ խա/254ա։ խբ/254ա։ խգ/254ա։ խդ/254ա։ խե-ծզ/չիք։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
254բ
Գրեցաւ Դատաստանաց գիրքս ձեռամբ Յօվհաննէս կաթուղիկոսիս Աղուանից եւ սրբոյ աթոռոյս
Գանձասարու. եւ իմ սերեալ ի յազգէ եւ ի տոհմէ իշխանաց իշխան Վախտանգ Սակասեանի,
նաեւ՝ Ջալալ Դօլայ Հասան Վախտանգեանի՝ տեարց Արցախու եւ յոքնասահման գաւառացն
Խաչենու, Հաթերքոյ, Հանդաբերդայ եւ այլոց։ Աւարտումն եղեւ յամի Տեառն 1778, ի
ժամանակս հին նախնւոյ մերոյ Հերակլ արքային ամենայն Վրաց։ Հանդիպօղք եւ վայելողք
սորա, արարէ՛ք զիս յիշման արժանի, եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի Աստուծոյ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Մխ. Գօշի Դատաստանագիրք», պհպ. Աա՝ «3», «51/3497», «ԺԹ.
Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
3498
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՍՊԱՀԱՆ
ՌՀԳ-ՌՀԴ. – 1624-1625
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Յոհան Ջուղայեցի։
ԹԵՐԹ՝
321+1 (կրկն.՝ թ. 23). չգրուած՝ 148բ-9ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԷ×12 (Ա 10)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19,8×13,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, որոշ թերթեր կարմրով սահմանագծուած
(14×9)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 142բ, 300ա)։ ՏՈՂ՝ 22։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը ծաղկազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝
կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+Դ-Է՝ սպիտակ՝ ձեռագրի թղթից (Դ՝ սպիտակ թուղթ՝ լուսագծերով
եւ լուսադրոշմով՝ գաւազան)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր, մարդադէմ՝ 284բ։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի եզրերը մաշուած, մէջքի կաշին ճաքճքած, կապիչներն ու գամերն ընկած,
երեք կապիչներից երկուսի հիմքերը կան, դռնակը դէպի դուրս ծալուած. լուսանցակողերի
կարմիրը տեղ-տեղ թափուած. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան
տարատեսակ հետքեր. պհպ. Ա-Բ.՝ երբեմնի գամերի սեղմումից առաջացած անցքեր. թ. 1-2ի
միջեւ մէկ թերթ կտրած. թ. 17, 83, 97, 105, 125 եւ այլուր գործարանային
թերութիւններ. թ. 235, 309՝ ստ. լս-ները պատռուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-104բ [Ի Հարանց վարուց]
1.
1ա-38ա Սուրբ վարդապետէն Վարդանայ ասացեալ եւ գրեալ ի Հարեանց վարուց յաղագս աւգտի
կրաւնաւորեաց – Որ էրն ի սկզբանէ Աստուածն Բան, վասն բարուցն գոյացոյց... Ա. Որպէս
ասէր հայրն Պիմէն... քան ընտանի գազան զներքին մարդն։
Ծնթ.
Ընդմէջ 4բ-5ա՝ բնագիրը թերի, չկան Թ-Ժ. հատուածները։
2.
38ա-51ա Երանելին Պափնոտիոս գրեաց խաւսս կեցուցիչս եւ արձակս, զոր մեր կարճ հոգի
գոլով համառաւտեսցուք – ՄԺՂ. Պափնոտիոս ցանկացաւ շրջել ընդ անապատս...
ունկնդրութեամբ գրոց. եւ տային աւրհնութիւն եւ գոհութիւն Աստուծոյ։
3.
51ա-2ա Խրատք հոգէշահ Եւագրեա – Յիշման Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի յարակայ
մնալ... յուսով առ Քրիստոս Աստուած եւ Տէրն, որում փառք յօիտեանս. ամէն։
4. 52աբ
Խրատք սուրբ վարդապետին Վարդանայ – Եղբա՛յր եւ որդեա՛կ Գրիգոր, ահաւոր անուամբն
Աստուծոյ... ողորմութեամբն Աստուծոյ աւրհնելոյն յաւիտեանս. ամէն։
3.
52բ-82բ Վարք հարանցն Եգիպտաց – Ասեն եւ վասն հաւրն Թէոդորոսի Փարմացոյ... եւ մի՛
զանարգանս ի մարդկանէ եւ զփառս նոցա համարիր ինչ։
4.
82բ-3ա Պատճառք եւ ճգնութիւնք ծերոց – Հարցաւ ծէր մի, թէ որպէս պարտ է լինել
միայնակեցին... ոչ կարասցէ հասանել յաւիտենից բարեացն։
5. 83աբ
Ամոնի խրատ հոգէշահ – Սիրելիք իմ ի Տէր, գիտէք եւ դուք, թէ յորմէ հետէ եղեւ յանցումն...
զի մի՛ եղէցիս մատնիչ սենեկին քում։
Ծնթ.
Տե՛ս Վարք սրբոց Հարանց, Վենետիկ, 1855, հտ. Բ., էջ 602-603։ Նոյնի հտ. Ա.՝ 1855.
այսուհետեւ մեր բնագրերի վերջում, փակագծուած գրելու ենք այս տպ-ի «ՎՀ»
համառօտումը, հատորահամարը եւ էջահամարը։
6.
83բ-5ա Խրատք հարցն – [Հարց.] Զի՞նչ է արծաթսիրութիւն։ [Պատասխանի.]
Արծաթսիրութիւն է անհատութիւն, անյուսութիւն, անգիտութիւն... յայսմէ հետէ ընդ քեզ
եմ մինչ ի վաղճանն իմ։
85ա
գրչից՝ «Յոյս եւ ապաւէն տիեզերաց Քրիստոս, յոյս զքեզ ունիմ»։
7. 85աբ
Թուղթ Աբասու Ամոնի խրատ – Հոգին Սուրբ ուր կամի, շնչէ... հանգստարան ամենայն
աւրինակաւք եւ իրաւք կատարելով (ՎՀ, Բ., էջ 597-599)։
8.
85բ-9բ Յոհաննու Մանդակունեցո խրատ եւ գովութիւն ճգնաւորաց եւ յանդիման ծոյլից եւ
արհամարողաց պատուիրանս Տեառն – Առն մոնոզոնի ուսելոյ եւ իմաստնոյ, որ ունի
զգիտութիւնս... արքայութեան երկնից ի Քրիստոս Յիսուս, ի Տէր մեր, որ է աւրհնեա
յաւիտեանս. ամէն։
9.
89բ-92ա Հարցումն Արձանայ եւ պատասխանիք Եզնակա վարդապետին Կողբացոյ – Արձան ասէ՝
Զի՞նչ է կրաւնաւորութեան կարգն։ Եզնակ ասէ՝ Խաչակցութիւն ընդ Քրիստոսի... եւ այն
վասն մեր աւգտի է. եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։
10.
92ա-5բ Հարցումն Աշոտա՝ Սմբատա որդո, Հայոց թագաւորի եւ պատասխանիք Եզնկա
վարդապետին – Թագաւորն ասէ՝ Զի՞նչ է Առաջաւորն առանց պատարագի եւ ընթերցուածոց։
Եզնակ ասէ՝ Բազում ինչ խորհուրդ ունի... հասանիս ի Քրիստոս Յիսուս, ի Տէր մեր,
որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
11.
95բ-8ա Սուրբ եւ պատուական հաւրն Նեղոսի խրատ կրաւնաւորաց – Տո՛ւր զսիրտ քո
յԱստուծոյ եւ յորժամ ցասնու... զյաւիտենից կեանքն ժառանգել, Քրիստոսի Փրկչին փառք
յաւիտեանս. ամէն (ՎՀ, Բ., էջ 718-724)։
12.
98ա-101ա Վարք երջանիկ հաւրն Ապաւուրայ (=Ապողորայ) – Տեսաք մեք այր մի երկրին
Թեբայեցոյց... փառաւորէին զամենաւուրն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն (ՎՀ, Ա., էջ
210-214)։
13.
101աբ [Վասն Ամոնայ] – Տեսանէաք մեք անդ՝ ի կողմանս Թեբայեցոյց հայր մի, Ամոն
անուն նորա... յորմէ աւգուտ եւ փառս լինի, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն (ՎՀ,
Ա., էջ 214)։
14.
101բ-2ա Վարք հաւրն Աբասի – Տեսանէաք եւ այլ ոմն ծեր մեծ, որ հեզութեամբն եւ
հանդարտութեամբն անցուցանէր... հալածաց երբեմն ի տեղոջէ իւրմէ (ՎՀ, Ա., էջ 215)։
15.
102ա-4բ Վարք Պելենոսի հաւրն – Տեյաք այլ ծեր մի՝ Պեղենիոս անուն... մերովք տեսաք
եւ փառաւորեցաք զՔրիստոս, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն (ՎՀ, Ա., էջ 215)։
Բ.
105բ-48ա Վասն մեծի նախադրութեանն Աւրպէլանց, եթէ ուստի էին եւ որպէս եւ վասն գալո
նոցա յայս յաշխարհ եւ վասն բազում բանից եւ գործոց զրոյց յոլովք – Յիսկզբան
նահապետութեան աշխարհիս Հայոց եւ Վրաց... եւս առաւել իմն եւ իմոցն, եւ Քրիստոսի
փա՛ռք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Պատմութիւն նահանգին Սիսական, արարեալ Ստեփաննոսի Օրբէլեան արքեպիսկոպոսի Սիւնեաց,
Թիֆլիս, 1910, էջ 368-433։
Գ.
149բ-260ա [Յակոբայ առաքելոյ Գիր տղայութեան Յիսուսի Քրիստոսի]
Տե՛ս
ձեռ. 717, 123բ-255ա։ [Ցանկ]/149բ-50բ։ ա/151ա-61ա։ բ/161ա-5ա։ գ/165ա-72բ։
դ/172բ-7ա։ ե/177բ-81բ։ զ/181բ-4բ։ է/184բ-7ա։ ը/187աբ։ թ/187բ-97բ։ ժ/198ա-200ա։
ժա/200ա-1բ։ ժբ/201բ-3բ։ ժգ/204ա-7ա։ ժդ/207ա-12բ։ ժե/212բ-8բ։ ժզ/218բ-24բ։
ժէ/224բ-6ա։ ժը/226ա-7ա։ ժթ/227ա-30բ։ ի/230բ-9ա։ իա/239ա-43բ։ իբ/243բ-5ա։
իգ/245ա-51ա։ իդ/չիք։ իե/251ա-2բ։ իզ/252բ-60ա։ իէ/չիք։
Դ.
260բ-321բ [Տաղք]
1.
260բ-3բ Տեառն Ներսէսի ասացեալ Խրատ ուսումնականաց («Ա-Ք») – Այբն առաջին ըզքեզ
տղայ, / հանէ յիմաստըն գերակա... յետոյ բազում փառս քեզ տան։ 263աբ Յորդորակ է
(«ՆԷՐՍԷՍԻ Ե») – Նախանձելի մարդկան լինիս, / թէ զվերագրեալսդ ի միտ ունիս... անանց
կենաց ժառանգ լինիս։
2.
263բ-8բ Նորին տեառն Ներսէսի ասացեալ է («Ա-Ք») – Այբն Աստուծոյ զքեզ մերձակա, /
խրատէ լինել թէ հաւատա... եւ անմարմնոցըն ձայնակից։ 268բ Յորդորակ է («ՆԵՐՍԷՍ») –
Նորոգ բանիս յայսմիկ հանդէս, / գումարելոց աստ տիրապէս... յորոց նըպաստ եղեւ
Ներսէս։
3.
268բ-72ա Յոհանու Եզընկացոյ՝ Պլուզ կոչեցելոյ ասացեալ Բան ի խրատ հրամանից –
Ադամայ որդիքդ՝ ամէն ու ծնունդ ի հողէն, / եկայք տամ ձեզ խրատ յԱստուծոյ Բանէն...
եւ ի նմանէ ողորմութիւն ձեզ միշտ պարգեւի. ամէն։
Տե՛ս Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի. ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
208-17. ձեռագիր k՝ էջ 276։
4.
272ա-4բ Անձինք Նարեկացոյն, յԱռաք[ել] վարդապետ[է] ասացեալ («Ա-Ք») – Արփիական
լոյսդ երկնային, / Յիսուս Քրիստոս, Հա՛ւր միածին... աստուածութեան մի դաւանեմք։
Աղօթիւք սորայ ողորմեա՛յ։
Տե՛ս
Առաքել Սիւնեցի եւ իւր քերթուածները, Վենետիկ, 1914, 301-307։
5.
275ա-6ա Նորին յԱռաքել վարդապետէ («Ա-Ք») – Անմահ բնութիւն առի ու զմահու օրըն
մոռացայ, / բերան իմ՝ չարեաց պատճառ, վա՛յ, զլռելս, որ ես չիմացայ... Քրիստոսի եւ
Հօր հոգովդ հին եւ նորա անուն մեծանայ։
Տե՛ս
Առաքել Սիւնեցի եւ իւր քերթուածները, Վենետիկ, 1914, 283-286։
6.
276ա-8ա Նորին յԱռաքել վարդապետէ ասացեալ («Ա-Ք») – Անթիւ չարեաւք յանցեա ես, /
մեղօք աղտեղաց ես... ինձ՝ մեղաւորիս համար։ 277բ-8ա Յորդորակ է («ԱՌԱՔԵԼ») – Արքայ
անմահ երկնային, / անեղ, անճառ, անքըննին... վասն իմ առ Տէր բարերար։
Տե՛ս
Առաքել Սիւնեցի եւ իւր քերթուածները, Վենետիկ, 1914, 308-309։
7.
278ա-80ա [Խրատական բաներս ի Նաղաշ վարդապետէ ասացեալ. ձեռ. 424, 373բ-4բ] («Ա-Ք»)
– Անցանէ մեծութիւն ու փառք աշխարհիս, / աւերի ու քակտի շինուածք տաճարիս... Ա՛յ
Նաղաշ, դու լսէ, զինչ որ քարոզես… նայ թողուս աւտարաց եւ ի հող մտանես։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան, 1965, էջ 129-136. ձեռագիր c՝ էջ
221։
8.
280ա-2ա [Ողբ եւ մաղթանք ի Խաչատուր Կեչառեցոյ ասացեալ] – Ես եմ կորուսեալ ոչխար,
մոլորեալ ի սուրբ քո հօտէն, / հովիւ քաջ ի վայր հայեաց բարեխօս քեզ երկիր. ամէն...
եւ տանջին անշէջ հրովն, կեր լինին ժանեաց վիշապուն։
Տե՛ս
Խաչատուր Կեչառեցի, ԺԳ-ԺԴ. դդ., աշխ. Մ. Աւդալբէգեանի, Երեւան, 1958, էջ 139-144.
հմմտ. ձեռ. 33, 206բ՝ Տաղ Խաչատուր Կեչառեցի վարդապետի ասացեալ։
9. 282աբ
[Տաղ Յովհաննէս Թլկուրանցւոյ] – Աչե՛ր, յի՞նչ ես անցեր յետեւս / եւ անդադար ծուռ
կու նայիս, / անխափան կու ցանկանաս, / գիտեմ ի հուրն այրես զհոգիս... Խեւ Յովանէս
Թուլգաւրընցի, / մի՛ զքեզ փորձ այս չարիս, / որ երեսովըդ չամաչես, / հոգովդ ի
հուրն երթաս, վառիս։
Տե՛ս
Յովհաննէս Թլկուրանցի, Տաղագիրք, Երուսաղէմ 1958, էջ 45-46։
10.
282բ-4ա [Տաղ, ասացեալ ի Մարտիրոս վարդապետէ] – Կաթեա՛, Սուրբ Կայթօղիկէ եկեղեցի
եւ պարէ, / զմանկունըս քո ժողովէ, ի յաւրհնութիւնս հրաւիրէ... Մարտիրոս վարդապետ
երգեալ է, / յականց պատուականաց գովեալ է։
11.
284բ-5ա [Մեղեդի Ծննդեան եւ Վերափոխման սուրբ Աստուածածնին. ձեռ. 424, 199ա] –
Գաւհար վարդն ինքնագոյն, / սիրամարգ ոսգէգոյն... ի յաւուր բաժանման։
12.
285ա-6բ [Տաղ աւետեաց Աստուածածնին ազնիւ («Ա-Ք»). ձեռ. 1639, 189ա] – Աւետիս քեզ,
Մարիա՛մ, զոր Գաբրիէլ սկզբնաւորեալ, / աւետի՛ս, աւետի՛ս, աւետի՛ս, տիեզերաց
աւետի՛ս... որ երանեալդ ես ի կանայս, աննմա՛ն։
13.
286բ-7բ [Տաղ Յարութեան, Գրիգորի Նարեկացւոյն ասացեալ] – Փա՛ռըք Քրիստոսի ամենազօր
յարութեան, / սայլքն իջանէին ի լեռնէն ի Մասանց... փառըք Քրիստոսի ամենազօր
յարութեան։
Տե՛ս
Գրիգոր Նարեկացի, Տաղեր եւ գանձեր, աշխ.՝ Ա. Քէօշկերեանի, Երեւան, 1981, էջ 59.
ձեռագիր՝ B։
14.
288աբ [Ի սուրբ Յակոբ Մծբնացի] («ԱՌԱՔԵԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ») – Անճառ Միածին, Հօրն
երկաւորին, / ընդրեալ ի յերկրէ սուրբ Յակոբ, քրոբէ մարմնային... վասն մեր հայցեա
Հայր գթած առ Տէրն ամենի։
Տե՛ս
Առաքել Սիւնեցի եւ իւր քերթուածները, Վենետիկ, 1914, էջ 202-210. հմմտ. ձեռ. 2649,
44ա՝ Գանձ սրբոյն Յակոբայ Մըծբնայ հայրապետին. Տաղ գեղեցիկ։
15.
288բ-9բ [Տաղ Յոհաննու Ոսկէբերանին վարդապետին ի յԱտոմ իրիցուէ ասացեալ. ձեռ.
2672, 303բ] («Ի ԱՏՈՄ ԻՐԻՑՈՒՆ Է») – Ի հանդէս քո սուրբ տօնի / ցնծամք եւ մեք
հրճուալի... անդադար փառատրութիւն։
16.
289բ-91ա [Յովհաննու Երզնկացւոյ Տաղ ոգէշահ խիստ գեղեցիկ ի յօգուտ եւ ի խրատ
իմաստնոց եւ կատարելոց] – Յամենայն մեղաց ի զատ ասէ դու կացի՛ր, / եւ յաւրէնս
աստուածայինըս միշտ մերձեցի՛ր... զինչ քաղաք առ նոցա պարիսպ հեծելի կոխէ։
Ծնթ.՝
291ա գրչից՝ «Սիրէ զԱստուած ի վեր քան զհոգի քո / եւ զհոգի քո՝ առաւել, քան
զմարմին քո, / եւ զմարմին քո առ[աւ]ել, քան զ[ը]նկերին քո, / եւ զհոգի քո ընկերին,
քան զմարմին քո»։
Տե՛ս Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի. ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
200-207. ձեռագիր s՝ էջ 274։
17.
291ա-2ա [Տաղ ապաշխարութեան. ձեռ. 2027, 200ա] – Մեղա՛յ քեզ, Քրիստոս Աստուած,
ապաւէն յոյս ըզքեզ ունիմ, / լալագին պաղատանաւք հառաչմամբ առ քեզ անգանիմ...
պարտապան բիւր քանքարոյ հատուցանել փող մի չունիմ, ճա՛՛։
Ծնթ.
Հմմտ. ձեռ. 1639, 160աբ՝ Տաղ գեղեցիկ եւ պիտանի ոգէշահ։
18.
292ա-3բ [Ողբ մայրաքաղաքին Ստամպօլու] – Քանզի Ֆռանկաց ազգն շարժին, / կամօք հզաւր
թագաւորին... եւ Սուրբ Հոգոյն կենաց տուողին, / խաղաղութեան պարգեւողին։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ.՝ Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 212-221. ձեռագիր N՝ էջ
338։ Հմմտ. ձեռ. 1661, 383բ՝ Առաքել վարդապետի ասացեալ Վասն գալստեան Ֆռանկին։
19.
293բ-5ա [Տաղ վասն Ծնընդեան ի Շամսէ. ձեռ. 2079, 211բ] (2 տող՝ հայերէն, 2 տող՝
հայատառ թուրքերէն հերթագայութեամբ) – Աւրհնեալ փառաւոր սքանչելի զարմանք, /
մարգարէքն, որ ասին սրտիւ լիական... Սահուն ըռուզինի գէրչակ դուր հախդան, / եթմիշ
իքիմիլաթ սոյլար քթէք տան... թուրի քուրսի շուաթ ղուդիաթի յիսայ։
Ծնթ.
Հայատառ թուրքերէնի ընթերցումը եւ բառանջատումը՝ Անի Աւետիսեանի։
20.
295ա-7ա [Տաղ վասն Ադամայ (յԱդամգրոց Առաքելոյ Սիւնեցւոյ). ձեռ. 1153, 144ա] –
Յորժամ Ադամ ստեղծաւ, զերդ զարեգակն էր, / իւրոյ արարողին կերպին նըմանէր... որ
տաս մեզ հանապազ յանճառ շնորհեաց մէ՛լ։
21.
297աբ [Յոհանէս վարդապետի ասացեալ Պըլզոյ] – Երկուս ի մէկ տեղ բերած՝ զերդ զընկեր
կասեն, թէ պահէ / ու չորս բընութիւն աւտար յետ իրաց կասեն, թէ սազէ... կամ զհոգին
ի մէջ մարմնոյն քան զխալաս ոսկի նա զուգի։
Տե՛ս Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի, ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
161-162. ձեռագիր b։
22.
297բ-302բ [Քառեակք Յովհաննու Երզնկացւոյ] – ա. 297բ Աւա՛ղ զայն, որ շատ դատել,
մարդ չըկայ, որ զէլմըն ճանչէ, / հաշւեց թէ մարգրիտ ունի ‘ւ ի յարջեւ խոզին կու
թափէ... թէ չէ, ի ձեռքըդ բեւեռի եւ խոց լինի։
Ծնթ. 44
քառեակ։ Տե՛ս Ա. Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի, ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր,
Երեւան, 1958, էջ 143-160։
23.
302բ-5ա [Տաղ բլբուլի եւ վարդի՝ Առաքելի Բաղիշեցւոյ] – Բլբուլն ի վարդն ասաց՝ Ի
սէր քո եկի, / զի սէր քեզ աւետեմ, սիրոյն դու տեղի... բլբուլն ի հետ նորա յոյժ
քաղցրաձայն է։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ.՝ Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 212-221. ձեռագիր՝ M՝ էջ
336։
24.
305ա-6ա [Տաղ բլբուլի եւ վարդի] – Բլբուլն ի վարդն՝ Կամիմ խաւսել բան, / զի ես ի
յաշխարհէ ամէն ծաղկանց ղան սիրած ի յԱստուծոյ... զվարդի պայծառութիւն յաշխարհս
տարածեմ։
25.
306ա-7բ [Վասն բլբուլին եւ վարդին] – Բլբուլն ի վարդ՝ «Խիստ անողորմ ես, / որ զիմ
արիւնըս քեզ հալալ կու դընես... դառնայ ելած հոգիս եւ կենդանանամ։
Տե՛ս
Մկրտիչ Նաղաշ, աշխ. Էդ. Խոնդկարեանի, Երեւան, 1965, էջ 107-112. ձեռագիր a՝ էջ
216։ Հմմտ. ձեռ. 1636, 32բ-5ա՝ Ի Նախաշէ ասացեալ Պիւլպուլի եւ վարդի։
26.
307բ-8ա [Տաղ յորժամ եպիսկոպոս պատարագ մատուցանէ, ասասցի փոխանակ մեղեդոյ. ձեռ.
7717, 63ա] – Ընտրեալըդ յԱստուծոյ, ո՛վ երջանիկ սուրբ քահանայք, / Նմանեալ Ահարոնի
եւ Մովսէսի մարգարէին... յօիտեանս յօտենից, Քրիստոս օրհնեալ ի համայնից։
27.
308ա-14ա [Տաղք Գրիգորիսի Աղթամարցւոյ]
ա.
308ա-11բ [Տաղ վարդին եւ պիւլպուլին՝ ասացեալ է ի Գրիգորիսի կաթողիկոսի Աղթամարացոյ.
ձեռ. 1636, 27ա] – Յետ գնալոյ վարդին եկ բլբուլն այգին, / ետես թափու[ր] զվրանն,
քաղեցօ հոգին... կենացըս կայ վճար, քանզի երազ է։
բ.
311բ-2ա [Նորին Գրիգորիսի ըստ անուան երգողին] – Գարունն երեկ պըլպուլն յայգին /
ծաղկունքն ամէն շադլուղ արին... թէ ինձ չառնես պատասխանի։
գ.
312ա-4ա [Տաղ վարդին եւ պլպուլին՝ ի Գրիգորիս կաթողիկոսէ Աղթամարցոյ ասացեալ] –
Ծաղկունքն ասեն՝ Հերի՛ք արա, / քանի՞ կանչես վարդին վերայ... / սէր աշխարհիս՝ սուր
երկսայրի, / հոգիս նովօ վիրաւորի։
Տե՛ս
Գրիգորիս Աղթամարցի (ԺԶ դ.), ուսումն., քնն. բն. եւ ծնթգր. Մ. Աւդալբէգեանի,
Երեւան, 1963, էջ 130-142, 221-223, 224-237 (ձեռագիրս p պայմանանիշով)։
28.
314ա-5ա [Տաղ Վարդավառին, ի Ներսէս վարդապետէ. ձեռ. 1661, 386ա] – Այսաւր ցնծայ
լեառըն Թափօր / եւ զուարճանայ մեծն Ահերմոն... երկինք եւ երկիր եւ զուարճանայ։
Տե՛ս
Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ, հտ. Ե., կազմեց
Ս. վրդ. Ճեմճեմեան, Վենետիկ, 1995, էջ 385։
29.
315ա-6բ [Տաղ Յովանէս Թլկուրանցւոյ] – Աստուած անսկիզբն եւ անսահման, / անտանելի
եւ անթարգման... խեւ Յովանէս Թուլգօրընցի՝ / լցեալ մեղօք թշուառական / խնդրէ ի
ձէնջ սրտի մտօք, / հոգոյն ասեալ վասն ողորմայն։
Տե՛ս
Յովհաննէս Թլկուրանցի, Տաղեր, աշխ. Էմ. Պիւազեանի, Երեւան, 1960, էջ 164-169։
30.
317ա-8ա Անտանելի Բանն Աստուած, որ յերկնից նա իջաւ, / ի կուսէն մարմին զգեցաւ,
մարդ եւ Աստուած անշփոյթ միացաւ... ի յախմար Յովանիսէ յիշել ի ///ացօ... եւ
զաշխա՞րհ, որ կործանեցաւ։
31.
318բ-20բ Տեառն Ներսէսի ասացեալ դաւանութիւն հաւատոյ («Ա-Ք», «ՆԵՐՍԵՍԻ») –
Անըսկիզբն ասէ զԱստուած, / անեղ բնութիւն ոչ արարած... զաղօթս սուրբս, որ պաղատիք։
32.
320բ-1բ [Զգուշութիւն սաղմոսերգուաց եւ ի գովասանութիւն Սաղմոսիս. ձեռ. 509, 367ա]
– Բանք Սաղմոսին է պատուական, / լցեալ հոգւովն աստուածական... ոչ միայն յեղանակս
գարնան, / այլ անթառամ զժամս ամենայն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
38ա
Զանպիտան գրիչս յիշայ եւ Աստուած զ՛՛։
40ա Եղբա՛յրք,
յորժամ կարդաք զայս Հարանց վարս, սղալանացն անմեղադիր լերո՛ւք, տառապեալս
յիշեցէ՛ք, եւ Աստուած զձեզ յիշէ։
51ա
Զմեղաւոր Յոհան էրէցս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, եւ Աստուած զձեզ յիշէ յաւուրն
դատաստանին։
83բ
Հարանց վարք սորայ գովելի
եւ
փափակումն Յոհան իրիցի,
ի յիշատակ
սորայ ինձ լիցի,
եւ
յիշեսջիք միով Տէր ողորմիւ,
յիշ[ե]ալ
լիջիք դուք ամենի։
95բ
Քրիստո՛ս Աստուած, ամենայն սրբոց կրաւնաւորաց, որ աստ կան հաւաքեալ, որ զանձինս
իւրեանց ի մահ տըւին, սոցա բարեխաւսութեամբ ողորմեա՛յ մեղաւք պղտորեալ հոգոյս։
104բ
Քրիստո՛ս Աստուած, քո սուրբ միանձանց ճըգնաւորաց, որ աստ կան հաւաքեալ,
բարեխաւսութեամբ սոցա ողորմեա մեղաւոր գրչիս։ Ոմն ի սոցանէ կոչեցեր յաշխարհէս եւ
ոմն իւր կամացն եկին՝ ի քո կամսն կատարել, եւ այլ բազումք՝ հազարք եւ բիւրք եւ այլ
աւելի, որ բազում ամաւք յերկրի ճըգնեցան եւ աշխատեցան յոյժ՝ վասն արքայութեան
սիրոյ, եւ հանգան ի լոյսն կենաց, եւ դու ոչ անտես արարեր վասն
մարդասիրու|105ա|թեան քո, Տէ՛ր Աստուած, նոյն լոյսափայլ կոչումն եւ ինձ՝ մեղաւորիս
լսեցո՛յ եւ զիմ ծնաւղացն՝ տէր Մեսրոպին, Սալինջէ եւ զկողակցին իմոյ՝ Շարըստանին,
եւ իմ որդոյն՝ Ներսէսին, եւ իմ դստեր<տեր>ացն՝ Յուղիդէ, Խռուսանթոսին մի՛
անտես առներ ի քո յողորմութենէդ, այլ արժանացո՛յ զքեզ տեսանել ի վերջին աւուրն եւ
հանգչիլ արքայութեան։ Դարձեալ յիշեջի՛ք ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր զտէր Յոհան էրէցն,
որ զգործս չունիմ, այլ անուամբս եմ բարձացեալ եւ սնափառեալ, եղբա՛յրք եւ հա՛յրք,
եւ յորժամ կարդաք զՀարանց վարքս, որ է մեղաւորաց դարձ, արդարութիւն արդարոց,
մխիթարք, ի սխալանաց եւ ի արճալ գրչիս անմեղադիր լերո՛ւք, զի կարս մեր այսչափ է,
եւ աղիողորմ սրտիւ հայցեմ՝ միով Տէր ողորմիւ զմեղաւք գլորեալս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս։
Ի թվականիս ՌՀԳ. (1624) գրեցաւ եւ հայոց Զատկի չորէ[ք]շաբթին Շամշ ամսին ԺԱ. (11)
աւարտեցա, եւ Քրիստոսի փա՛ռք յաւիտեանս. ամէն։
177ա
Տէ՛ր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, քո սուրբ, անարատ ծնաւղիտ բարեխօսութեամբ եւ
երկոյտասան սուրբ առաքելոցն շնորհեա՛յամենայն հաւատացելոցս զարութիւն կենաց, եւ
Յոհան գրչիս եւ իմ ծնաւղացն` տէր Մեսրոբին, Սալինջին, եւ իմ դստերն՝ Յուղիդէ,
|177բ| Խռուսանթոսին, եւ որդոյն՝ Ներսէսին. ամէն։
201բ Տէր
Յիսո՛ւս Քրիստոս, քո միւսանգամ գալըստեան յիշեա՛յ զհոգի գձողին՝ Համթեցի Յակոբ
իրիցին՝ յաւրինակին, որ յառաջ գրեաց, հետոյ ես՝ Ջուղայեցի սուտանուն Յոհան
<Յոհան> էրէցս աւրինակեցի։
260ա
Փա՛ռք համագոյ, անբաժանելի լոյս միասնական Սուրբ Երրորդութեան եւ մի
աստուածութեան՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ յաւիտեան։ Գրեցաւ գիրս ի Շաւշ
քաղաքն՝ Ըսպահան՝ ի գեղն Ջուղայ, ի դրունս Սուրբ Բեթանիոյ յեկեղեցին, որ է Հարանց
վարք եւ Աւրբէլանցն եւ սուրբ տղայութիւն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, ի թվին ՌՀԴ.
(1625), Արամ ամսին Ե., աւրն Բ.շաբաթ աւարտեցի, ձեռամբ սուտանուն Յոհան իրիցուս,
որ զանունս ունիմ եւ զգործս՝ ոչ, ի առաջնորդութիւն Խաչատուր վարդապետին եւ ի
հայրապետութիւն Մելքիսէթ կաթողիկոսին, եւ որ զմեզ յիշէ՝ կարդալով կամ աւրինակելով,
ողորմի ասէ, յիշեալ լիցի ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ. ամէն։ Հայր մեր, որ
յ[երկինս]։
263բ
Զգձողս մի՛ մոռանայր, եղբա՛յր։
272ա Եւ
այս եղիցի գծողիս / Յոհան իրիցի յոյժ մեղապարտի։
289բ
Յոհանէս շնորհօք ի լի, / Յոհան՝ մեղուցեալ ոգի, / որ եմ գործովս աղտեղի, / յիշա՛յ
աղօթս քո բարի։
294բ
Յոհանն էր մեղաւոր մեղօք լիական, / լայր եւ հառաչէր սրտիւ խորական։ / Տէ՛ր, թո՛ղ
ինձ զմեղս իմ, ես եմ անարժան, / փա՛ռք մարդ|295ա|ասիրիդ այժմ եւ յաւիտեան։
308ա
Զմեղօք մեռեալ ծրագրող սորայ՝ զսուտանուն Յոհան անուն իրիցուս յիշման արժան
արարէ՛ք, եւ Աստուած զձեզ յիշէ. ամէն։
314ա
Յոհան էրէց Ջուղայեցի,
եւ եմ
որդի տէր Մեսրոպի,
դուք
ասացէ՛ք սրտով ի լի,
ինձ եւ
իմ հօրն Տէր ողորմի՛։
Թվական
հայոց տասն հարիւր,
Եւթանասուն
Դ. ///այլուր (1625),
Պարսիկ
ազգն են օրինօք թիւր,
Զազգըս
[խա]նձեն որպէս զհուր։
318ա
Կենաց յանցօոր է կրկին, դրան քաղաք ասէ, ընդ մին մտեր մերկ յարգանդէ, ընդ միուսուն
ելցես մե/// (3-4 տառ անընկալելի )հէ, արդ, զինչ օգտիս դու ի շահէ, ի քաղաքէս այս
վաճառէ, յորժամ ի դուռն կողոպտէ, մահ սուրբ կենաց թշնամի է։ Զեղկելի Յոհանս
յիշեա՛յ եւ հայրն իմ` Մեսրոպն եւ մայրն իմ` Սալինճէն, եւ զեղբայրն՝ Եփրեմն, եւ
զքոյրն իմ` Մէրտատիկն, եւ զորդին իմ` Ներսէսն, եւ դստերքն՝ Յուղիդէն եւ
Խռուսանթոսն։
321ա
Փա՛ռք անբաժանելի, միասնական Սուրբ Երրորդութեան, այժմ եւ անզրաւ, յօիտեանս. ամէն։
Արդ, գրեցաւ սուրբ գիրքս ձեռամբ Յոհան սուտանուն իրիցոյս, ի դառն եւ ի նեղ
ժամանակիս, ի թվականիս հայոց ՌՀԴ. (1625) աւարտ եղեւ այս գրիս։ Արդ, ես՝ Յոհան
անարժան էրէցս, գրեցի զսայ՝ յիշատակ ինձ եւ ծնաւղաց իմոց՝ տէր Մեսրոպին, Սալինջէ,
եւ կողակցին իմոյ՝ Շարըստանին, եւ որդոյն իմոյ՝ Ներսէսին, եւ դստերացն՝ Յուղիդէ,
Խռուսանթոսին։ Յիշեցէ՛ք եւ Աստուած ողորմի՛ասացէք, Աստուած ձեզ ողորմեսցի ի
միւսանգամ գալըստեան եւ արասցէ զձեզ արժանի յերկնից արքայութեան. ամէն, Հայր մեր,
որ։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ, էջ 132-4, Հմր 188՝ ունի 51ա, 83բ, 104բ-5ա, 201բ, 260ա, 308ա, 314ա,
318ա, 321բ էջերի յիշ-ները, շատ յապաւումներով։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
321բ
(1675 թ., նոտրգիր) Թվին ՌՃԻԴ. (1675)ուն՝ Ապրիէլի ամսին Զ., գրեցի ես՝ Աղայքարի
միայկէցըս։ |322ա| Ամսուն Հոկտեմբերի ԺԳ., որ վարդապետն գնաց Աստայպատայ գէլուրըս
եկաւ, չօրսեցիքն [ե՞ւ] շահի խաչխամբուր։ Ա. ապասի թաօջ(՞) գ[ր]են։
պհպ. Եա
Յիշատակ է տղա Աւետարանս ի վայելումն Աղաքարի սարկաւագին, ի թուին ՌՃԻԴ. (1675)։
Դարձեալ զիս՝ զյետնեալս, արժանի արասջիք յիշման՝ ըզԱղաքարի սարկաւագս, եւ զծնօղսն
իմ՝ զՅոհաննէսն եւ զմայրն իմ՝ Եզդիխանն, եւ զեղբարսն իմ՝ զԱղաջանն եւ զԹասալին, եւ
զքորքն իմ՝ զՄարիամտատիկըն եւ զՀըռիփսիմէն եւ զայլսն ամենայն, եւ դուք՝ յիշօղքդ,
յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ յԱստուծոյ մերմէ, որ է օրհնեալ։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Հաւաքածոյ Հարանց վարուց Վարդանայ», Ա. փեղկին սոսնձած
թղթին՝ «Գիրք գործոց /// Քրիստոսի, գրեալ ի տան /// առաքե///», պհպ. Աա՝ «ՌՀԳ.
1624 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», պհպ. Բա՝ «108/3498»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Բա՝ «աբ», պհպ. Բբ՝ «Չէ՛, ինչ պատեհ թարց մակացու յառաջանալ այսմն արհեստի։
Եւ ես՝ Աղէքսանդրն ծառ», պհպ. Գա՝ «Չէ», պհպ. Գբ, Եա՝ «Նշանակի ԳՃԻԱ. (321)
թերթս», պհպ. Եա՝ «Ձայն բարբառոյ յանապատէ, զքեզ անու»։
3499
ՀԱՄԱՌՕՏ
ՀԱՒԱՔՈՒՄՆ ՅԱՂԱԳՍ ՀՈԳՒՈՅ ԵՒ ՀՐԵՇՏԱԿԱՑ
(թրգմ.՝
Ստեփաննոս Լեհացի)
ՌՃԺԹ. – 1670
ԳՐԻՉ՝
Մարկոս Իսպահանցի (թ. 1-203), Ստեփաննոս Վանեցի (թ. 204-360)։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Իսահակ
վարդապետ։
ԹԵՐԹ՝
365+1 (կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 1աբ, 196աբ, 213ա, 361ա-5բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԱ×12 (ԼԱ 6)։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19,2×12,8։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով սահմանագծուած
(12,5×8,4)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 24ա, 209ա)։ ՏՈՂ՝ 26, 31։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ ծաղկազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝
կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ը՝ սպիտակ չգրուած թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր, կենդանագիր, հանգուցագիր (ուրուագծային)։ Գոյներ՝ կարմիր,
կապոյտ, վարդագոյն։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– 1. Յայսմաւուրք։ ԺԴ. դ.։ Ա, Դ (սկ.)՝ ստացուած մէկ թերթի ընդլայնակի ծալումով,
ընդլայնակի եւ ընդերկայնակի եզրահաումով։ Թուղթ 23×18,9. երկսիւն (23×17,5).
բոլորգիր (նմուշ՝ Դա). տող՝ 24։ Կարդալ՝ Աա, Դբ, Աբ. «[Նաւասարդի ամսոյ ի մինն եւ
Աւգոստոսի ԺԱ. – /// Հանդերձ Լաւրեն]տիոսիւ թաղեցին զնա։ Տարան եւ զնախասարկաւագն
Լաւրենտիոս առաջի... սրբոց յաւգաւստոս ԺԱ. եւ Քրիստոսի փառք»։ Աբ-Դա «Նաւասարդի
Բ., որ է Աւգոստոս ԺԲ. – Այսմ սրբոց մարտիր[ոս]ութիւնս եղեւ այսպէս... Իսկ սուրբ
[Ան]իկտոս տեսեալ ///»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ. Աբ՝ «Զերջանիկ հայրապետն զտէր Սարգիս յիշեսջի՛ք»։ Հմմտ.
Համաբարբառ Յայսմաւուրք Ը. Աւգոստոս, Ս. Էջմիածին, 2010, էջ 120-138։
2.
Քարոզք Գրիգորի Տաթեւացւոյ։ ԺԶ. դ.: ԲԳ+ԶԷ՝ բաղկացած չորս թերթից (Գ, Է՝ չգրուած)։
Թուղթ 18,7×12,2. երկսիւն, կարմրով սահմանագծուած (14,2×10). նոտրգիր (նմուշ՝ Զա)։
Կարդալ՝ Բաբ-Զաբ. «/// եւ զանգիտութեան։ Չորրորդ՝ զճանապարհս ցուցանէ լապտերն եւ
կուսութեան... Բբ՝ «եւ ի միտ պահեցին, որ ասէր զողոր/// Զա՝ եւ վասն զի ոչ ունեէին
զիւղն... արդարոց ընդ սուրբս ի Քրիստոս Յիսուս, ի Տէր մեր, որ է աւրհնեալ։
(Ձմեռան, ՃԺԲ. 510-515)։ Զբ՝ «Նորին դարձեալ յառաջին կիրակէին, ի բանն, որ ասէ
Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս, թէ՝ Ճրագ մարմնոյ ակն է, եթէ ակն քո առատ է ամենայն –
Ամենայն բանք առակաւոր քարոզութեանցն Քրիստոսի... վասն որոյ ասաց մարգարէն քաղ///»
(Ձմեռան, ԿԶ. 304-309)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ. Զբ՝ «Նաեւ զստացօղ սուրբ տառիցս՝ ըզՊետրոս գրոց աշակերտն,
արժանի արասցէ մտի առագաստին. ամէն»։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը տեղ-տեղ մաշուած, Ա. փեղկի արտաքին անկիւնների կաշին թափուած,
միջուկ-տախտակը ընդլայնակի կոտրուած, մէջքի ստ. հատուածը ճաքճքած, զոյգ կապիչներն
ու գամերն ընկած, կապիչների հիմքերը պահպանուած, Ա. փեղկի կաշին միջուկից մասամբ
անջատուած. լուսանցակողերը մասամբ գունաթափ, մաշուած, ցեցակեր. խոնաւութեան
հետեւանքով փտած-թափուած. պտռկ-պհպ-ների եզրերը մաշուած, թափուած. թերթերին
տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր, ցեցի անցքեր. թանաքի
թթուայնութիւնը բարձր, որի հետեւանքով որոշ թերթեր գունափոխուած. թ. 1ա, 11՝
հիմքից մասամբ անջատ. թ. 1-2, 115, 287, 348-65՝ եզրերը պատռուած, քրքրուած. թ.
176՝ ստ. լս-ը կծկուած. 220բ՝ անփույթ գրուած 2 տողը գրիչը լրացրել է նոյն
հատուածի վրայ փակցուած կարկատան թերթիկին. 252բ, 276ա եւ այլուր՝ գրադաշտի թանաքը
մասամբ թափուած, գիրը դժուարընթեռնելի. 196բ, 213ա՝ հանդիպակաց երեսի գիրը մասամբ
արտատպուած. 312բ, 317ա եւ այլուր՝ թանաքը խամրած-թափուած, գիրը դժուարընթեռնելի։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-195բ Համառօտ հաւաքումն հոգւոյ բանականին (թրգմ. Ստեփաննոսի Լեհացւոյ)
Տե՛ս
ձեռ. 924, 6ա-146բ։ Յառաջաբանութիւն գրոյս/1գ։ Ցանկ գրոյս/1գ-4բ։ ա/5ա-16ա։
բ/16ա-37բ։ գ/37բ-51բ։ դ/51բ-62ա։ ե/62ա-82բ։ զ/83ա-5բ։ է/85բ-90բ։ ը/90բ-8բ։
թ/99ա-105ա։ ժ/105ա-22ա։ ժա/122ա-39ա։ ժբ/139ա-44բ։ ժգ/145ա-51բ։ ժդ/151բ-8ա։
ժե/158ա-70բ։ ժզ/170բ-5բ։ ժէ/175բ-95բ։ Առ բարեմիտ ընթերցօղն/չիք։
Բ.
197ա-360բ Համառօտ տեսութիւն յաղագս հրեշտակաց (թրգմ. Ստեփաննոսի Լեհացւոյ)
Տե՛ս
ձեռ. 924, 147ա-270ա։ Ցանկ/197աբ։ ա/198ա-208ա։ բ/208ա-13բ։ գ/213բ-6ա։
դ/216ա-22ա։ ե/222ա-7բ։ զ/227բ-32ա։ է/232ա-6բ։ ը/236բ-44բ։ թ/244բ-54բ։
ժ/254բ-60ա։ ժա/260ա-6բ։ ժբ/266բ-70բ։ ժգ/270բ-82բ։ ժդ/283ա-96ա։ ժե/296ա-302բ։
ժզ/302բ-8ա։ ժը/313ա-27ա։ ժթ/327ա-30բ։ ի/330բ-6ա։ իա/336ա-41ա։ իբ/341ա-6բ։
իգ/346բ-55բ։ իդ/355բ-60բ։ Ունի՝
308ա-13ա
Գլուխ եօթն եւ տասներորդ. Յաղագ խօսից հրեշտակաց, ի հինգ պրակս բաժանեալ։ Պրակք
առաջին, թէ մի հրեշտակ խօսի ընդ միւսոյն – Ընդդէմ առարկի. նախ երեւի թէ մի հրեշտակ
ոչ խօսի... խօսքս լինիցի հասարակք ամենեցունց։
Ծնթ. Ստ.
լս-ներում կան գրչի արած բնագրային լրացումներ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1.
Մարկոս Իսպահանցի գրչի 195բ Մելանագրեցաւ առ ի վայելումն Իսահակայ աստուածաբան վարդապետի,
ձեռամբ ումեմն Մարկոսի անիմաստ քարտուղարի՝ քաղաքաւ Իսպահանցի, ի թուոջ հազար
հարիւր ինն եւ տասներորդի (1670)։ Օգնեա՛, Սուրբ Հոգի՛։
2.
Ստեփաննոս Վանեցի գրչի 360բ Գծագրեցաւ Հոգեաց գիրքս ձեռամբ մեղսամած գրչի՝
Ստեփաննոս քահանայի Վանեցւոյ։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
210ա, 258ա, 264ա՝ կապգիր «Սիմէոն վարդապետ»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Հոգեաց գիրք (4.)», Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝
«114/3499», «ՌՃԻԹ. 1670 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Զա՝ «Դիոնէսիոս Արիսպագացւոյ Լուծմունքն։ Ֆռանկաց Քար[ոզ]գիրքն///», Էբ՝ «Արա
այսօր անճառ լուսոյ», Ըբ՝ «Մոլութեանց ճշմարտութեան փիլիսոփայութեան երրորդ
հատոր»։
3500
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՄԱՆԻՍԱ,
ՊԱԼԻՔԷՍԻՐ ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
203+1 (կրկն.՝ թ. 46). չգրուած՝ 2բ, 201բ-3բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԲ×12 (ԺԲ 3)+Ա-Զ×12 (Ա 9)։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռաթերթ ծաղիկ, որի ձախ եւ աջ
կողմերում՝ «A», «3», եռաթերթ ծաղիկ, ձախ եւ աջ կողմերում՝ «3», «P», եռաթերթ
ծաղիկ, ձախ եւ աջ կողմերում՝ «B», «C», եռաթերթ ծաղիկ, ձախ եւ աջ կողմերում՝ «G»,
«A», եռամահիկ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×14,2։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն՝ թ. 3-134 (14×10), միասիւն՝
թ. 135-201 (13×9,5), վր. տողերի վր. եւ ստ. տողերի ստ. ելուստները գրչախաղերով՝
86ա, 88ա, 90ա, 124ա եւ այլուր։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 109ա, 144ա). խորագիրք՝
կարմիր։ ՏՈՂ՝ 23-31։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով եւ մէկ կապիչով.
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ Ա. փեղկ՝ ծաղկազարդ կտաւ, Բ. փեղկ՝ սպիտակ կտաւ.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մասամբ գունափոխուած, Ա. փեղկի եւ մէջքի ստ. եզրերը մաշուած, զոյգ
գամերն ընկած, վր. կապիչն ընկած, հիմքը պահպանուած, ստ. կապիչի ծայրը մաշուած. Բ.
կազմաստառը գունափոխուած, աղտոտուած, ցեցի անցքերով. լուսանցակողերը մասամբ
գունաթափ. թերթերին տեղ-տեղ խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան տարատեսակ հետքեր. 2բ՝
հանդիպակաց երեսի գիրը մասամբ արտատպուած. թ. 134-5ի միջեւ երկու թերթ կտրած. թ.
193-202՝ հիմքից անջատ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
3ա-134բ Գրիգորի եռամեծի եւ քաջ հռետաւրի եւ իմաստնասիրի, աշակերտի Յոհաննու
Որոտնեցոյ՝ մականուն Կախելոյն ի սէրն Յիսուսի, ի յիղձ [բ]աղձանաց բանասէրն անձանց
նորին աշակերտիսց (=աշակերտաց) արարեալ Լուծումն համառօտ յառաջաբան Աւետարանին
Յոհաննու
Տե՛ս
ձեռ. 1294, 206ա-376բ։ 1/3ա-17ա։ 2. ա/17ա-98ա։ բ/98ա-134բ («...եւ ինքն բարի է եւ
զբարին մեզ ուսուցանէ ///» չշարունակած)։ գ/չիք։
Բ.
135ա-40բ [Ե]րգ երգոց, որ է աւրհնութիւն աւրհնութեանց, ասացեալ Սողովմոնի՝ արքայի
Իսրայէլի – Համբուրեսցէ զիս ի համբուրից բերանոյ իւրոյ... յայնմանէ տուչութենէ, զի
այսպէս ունէր։
Գ.
141ա-201ա [Մեկնութիւն Երգոյ երգոց ի հոգեխառն իմաստապատում առն Սողոմոնի, արքային
Իսրայելի, զ]որ ասացեալ է տեառն Գրիգորի՝ ներանձնաւոր քահանայի եւ հոգէշնորհ
վարդապետի, որդւոյ տեառն Խոսրովա, սակս իւրոյ աստուածային երկիւղածութեանն եւ
ընթերցասէր գոլոյն ցանկացեալ այսմ տառի՝ մեծաւ աղաչանաւք եւ խնդրուածովք ետ մեկնել
զառակս փեսայի եւ հարսին, որ բացայայտի մեկնութեամբ ի Քրիստոս եւ յեկեղեցի
Տե՛ս
ձեռ. 1104, 48ա-116ա։ Նխ./141ա-5ա (սկ. «/// այդպիսի խնդիր՝ մեկնել զԵրգ երգոց,
այնոցիկ էր, որ ըստ Սողովմոնին է հոգւով...»)։ ա/145ա-7ա։ բ/147ա-200բ (խորագիրը՝
չիք)։ Յիշ. հեղ./200բ-1ա։
Ծնթ.
Ձեռագիրն արտայայտուած չէ հետեւեալ գրքում. Սուրբ Գրքի հայերէն մեկնութիւնների
մատենագիտութիւն, պատր. Ե. եպս. Պետրոսեան, Ա. Տէր-Ստեփանեան, Երեւան, 2002։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
141ա ստ.
լս. Յիշեա՛, Տէ՛ր, զբան ծառայի քո։ Զգործս ձեռաց մերոց յաջողեա՛ մեզ։
174ա Զի
դեւաբնակ բէկ Պազարին ջերմն սաստիկ, որ սեփհականն է հիւր եւ զմեզ ըստ աւրինի
դժոխոցն ընկալեալ, որ չաշնին(՞) է։
175ա
Աւգնեա, Տէ՛ր, տկարութեանս մերում։
192ա Սա
գրեցաւ ի Մանիսա։
198ա
Գրեցաւ սա ի Պալիքէսիր։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1բ (1771
թ., նոտրգիր) Ես՝ վանեցի տէր Խաչատուր, գնացի ի յԱլաշկերտ՝ ի գիւուղն Կարայքլիսին,
բերի զայս գիրքս ի տիրացի Ատըլից ոչ եթէ Ատըլին էր(՞) յայս գիրքս, այլ ոչ եւս
Ըստեփան խոհեմապար վարդապետին ի թվականութեան թուին ՌՄԽ. (1771)։
2ա (նաեւ
հայատառ թուրքերէն) Ես՝ վանեցի տէր Խաչատուր, / աւաղ շիւար եւ խիստ մալոլ(՞), /
բնաւ եւ ոչ ունիմ ես ժոժ։ / (թրք.) Քի ադամ քի պիհալ օլայ / տահա բոլմազ քի
նիքօլայ / եաման դուշտում ման բու հալայ, / քիմսա եօխտուր քի ռահմ ելայ։ Բայց յոյս
քեզ ունիմ, Աստուածածի՛ն, / որ մայր ես դու Քրիստոսին, / լե՛ր ինձ միջնորդ քոմ
ծառայիտ / ի գալստեան քո Միածնիտ։
Ծնթ.
Հայատառ թուրքերէնի ընթերցումը եւ բառանջատումը՝ Անի Աւետիսեանի։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
2ա սեւ թանաքով բոլորակ, մէջը թագապսակ զինանշան՝ եզերագծով՝ «ПЕЧ. АХАЛЦЫХСКОЙ
ГРАДСКОЙ ПОЛИЦИИ», 10ա, 17ա, 135ա սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ
ՄԱՆՈՒԷԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏ, 1182 (1773 թ.)»:
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Գրիգորի Տաթեւացւոյ Մեկնութիւն Յովհ. Աւետարանին համառօտ»,
1ա՝ «183/3500», «Ժէ. Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», 2ա՝ «Հմր 215»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1բ՝ «Քրօտօ Քրօնդէսի»։ 2բ՝ «Յօհաննու մեկնութիւն»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
6բ՝ զարդագիր «Ի» (ուրուագծային)։
3501
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Սիմէոն։
ԹԵՐԹ՝
300+2 (երիցս՝ թ. 1). չգրուած՝ 1ա-դ, 14բ, 15բ, 63բ, թ. 284-8, 299բ։ ՊՐԱԿ՝
16+Ա-ԻԴ×12 (ԻԴ 10)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ, թոյլ դրոշմուած լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
18,5×12,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14×8,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 16ա, ծածկագրային
բոլորգրով՝ 300ա)։ ՏՈՂ՝ 22-25։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով.
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դարչնագոյն հէնքով ծաղկանկար կտաւ (մէջը ծառի ճիւղին
նստած աղջիկ եւ թռչուն). լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ չգրուած (պհպ.
Բբ՝ գրուած)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1ե, 16ա, 42բ, 58ա, 64ա, 123ա, 203ա, 267բ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական,
խաչ (267բ)։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն,
նարնջի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, վրան ճաքեր եւ քերծուածքներ, անկիւներում եւ եզրերում
տեղ-տեղ երեւում է միջուկ-տախտակը, 3ական կապիչները եւ գամերն ընկած,
լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ թափուած, գործածութիւնից եւ խոնաւութիւնից
լուսանցակողերը եւ թերթերն աղտոտուած, վերին մասում տեղ-տեղ առաւել գորշացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ե-14ա Պորփիւրի Ներածութիւն [Ստորոգութեանցն Արիստոտէլի] – Ելոյր հարկաւորի
Քրիսաւորի է, եւ յառս Արիստոտիլի Ստորոգութեանցն վարդապետութիւն...
Տե՛ս
ձեռ. 718, 138ա-70բ։ ա/1զ-2բ։ բ/2բ-5բ։ գ/5բ-8բ։ դ/8բ։ ե/8բ-9ա։ զ/9ա։ է/9աբ։
ը/9բ-10ա։ թ/10աբ։ ժ/10բ։ ժա/10բ։ ժբ/10բ-1ա (խորագիր՝ «Յաղագս յատկից, սեռի եւ
յատկի»)։ ժգ/11ա։ ժդ/11ա-2ա։ ժե/12ա։ ժզ/12աբ։ ժէ /12բ։ ժը/12բ։ ժթ/12բ-3ա։ ի/13ա։
իա/13ա։ իբ/13աբ։ իգ/13բ։ իդ/13բ-4ա։ իե/14ա։ իզ/14ա։
2բ՝
արտք. լս-ում ունի լուծմունք։
Բ.
16ա-62ա, 267բ-83բ [Բանք Արիստոտէլի]
1.
16ա-42ա Ստորոգութիւնքն Արիստոտէլի
Տե՛ս
ձեռ. 926, 191ա-201բ: [Նխդր.]/16ա-8ա։ ա/18ա-22բ։ բ/22բ-6ա։ գ/26ա-30ա։ դ/30ա-5ա։
ե/35ա։ զ/35ա-9բ։ է/39բ-40բ։ ը/40բ-1ա։ թ/41ա-2ա։ ժ/42ա։
Լս-ներում
ունի լուծմունքներ։
2.
42բ-57բ Սկիզբն եւ նախադրութիւն գրոցն, որ ասի ըստ յունացն Պէրիարմենիաս եւ
հայերէն՝ Յաղագս մեկնութեան՝ արտադրեալ ի մեծի իմաստնոյն Արիստոտելէ, թարգմանեալ
եւ մեկնեալ ի Դաւթէ
Տե՛ս
ձեռ. 926, 201բ-7ա։ [Նխդր.]/42բ-3ա։ ա/43աբ։ բ/43բ։ գ/44ա-57բ։
3.
58ա-62ա Արիստոտիլի Յաղագս առաքինութեանց առ Աղէքսանդր թագաւոր – Գովելի են
գեղեցիկքն եւ պարսաւելի՝ գարշելիքն... ամենայն ասացելոց ներհակք են ի
պարսաւելեացն։
4.
267բ-83բ [Արիստոտիղի իմաստասիրի Թուղթ առ Աղեքսանդրոս թագաւոր։ Պատմութիւն յաղագս
աշխարհի. ձեռ. 1685, 182ա] – Իսկ բազում անգամ ինձ աստուածային ինչ եւ բարեբախտեալ
ճշմարտապէս իր, ո՛վ Աղեքսանդրէ... բարեբաստիկ լինել եւ երանելի ի նմանէ ընդունի
զշնորհս։
Լս-ներում
ունի լուծմունքներ։ 267բ գրչից՝ «Զչարկետեալն (=զչակերտեալն) իմասցիս լուծմունք
/// (1 տող կտրած)»։
Գ.
64ա-267ա, 300աբ [Բանք Դաւթի Անյաղթի]
1.
64ա-122բ Դաւթի փիլիսոփայի Ներգինացւոյ Վերլուծութիւն Ներածութեանն Պորփիւրի
<Պաւրփիւր>
Տե՛ս
ձեռ. 1688, 1ա-151ա։ ա/64ա-5բ։ բ/65-7ա։ գ/67ա-70ա։ դ/70ա-1ա։ ե/71ա-3ա։ զ/73ա-6բ։
է/76բ-7բ։ ը/77բ-9ա։ թ/79ա-80ա։ ժ/80ա-1բ։ ժա/81բ-3ա։ ժբ/83ա-4ա։ ժգ/84ա-5ա։
ժդ/85ա-7բ։ ժե/87բ-9բ։ ժզ/89բ-90բ։ ժէ/91ա-3ա։ ժը/93ա-5ա։ ժթ/95ա-7ա։ ի/97ա-9ա։
իա/99ա-101ա։ իբ/101ա-2բ։ իգ/102բ-3բ։ իդ/103բ-6ա։ իե/106ա-8բ։ իզ/108բ-9բ։
իէ/109բ-11բ։ իը/111բ-4բ։ իթ/114բ-7ա։ լ/117ա-8բ։ լա/118բ-9բ։ լբ/119բ-20բ։
լգ/120բ-1ա։ լդ/121աբ։ լե/121բ-2ա։ լզ/122ա։ լէ/122ա։ լը/122ա։ լթ/122աբ։ խ/122բ։
2.
123ա-202բ [Դաւթի Անյաղթի Մեկնութիւն Ստորոգութեանցն Արիստոտէլի]
Տե՛ս
ձեռ. 1687, 106բ-245բ: ա/127բ-41բ։ բ/141բ-53բ։ գ/153բ-67բ։ դ/167բ-82ա։
ե/182ա-3բ։ զ/183բ-95ա։ է/195ա-7ա։ ը/197ա-8բ։ թ/198բ-201բ։ ժ/201բ-2բ։
Ստ. լս.,
գրչից՝ 123ա «Ստորոգութիւն Կատաղօրիաս», 123ա-7բ «Հոմանունք ասին... որպէս ինքն
ասաց»։
3.
203ա-67ա Սկիզբն եւ նախադրութիւն գրոցն, որ ասի ըստ յունարէն Պերիարմենիաս եւ
հայերէն՝ Յաղագս մեկնութեան՝ արտադրեալ ի մեծ իմաստնոյն Արիստոտէլէ, թարգմանեալ եւ
մեկնեալ ի Դաւթէ Ներգինացւոյ
–
203ա-7բ [Նախերգանք] – Բն. Նախ արժան է դնել՝ զի՞նչ է անուն...
Տե՛ս
ձեռ. 1690, 209բ-305ա: ա/207բ-11ա։ բ/211ա-3բ։ գ/213բ-267ա։
203աբ
ստ. լս.ում գրչից բովանդակային հետեւեալ ծանուցումը՝ 203ա «Յաղագս մեկնութեան (ա),
Վերլուծական (Բ), Ապացուցական (գ), Շարաբանական (դ), |203բ| Ստորասութիւն (ե),
Բացասութիւն (զ), Բացերեւական (է), Նախադասութիւն (ը), |203ա| ի Պեռիեռմենիաս (ա),
Անաղօտիկէ (բ), Եւպօդիկդիկէ (գ), Դիալիկտիկէ (դ), |203բ| Կատաֆասիս (ե), Ապօֆասիս
(զ), Ապօֆանսէս (է), Պրօֆասիս (ը)»։
4. 300աբ
[Դաւթի եռամեծի եւ անյաղթ փիլիսոփայի Ընդդէմ չորից առարկութեան Պիհռոնի իմաստակի,
ձեռ. 227, 231աբ] – Ամենայն չար տանջելի... ապա ուրեմն ոչ է անեղ։
Ծնթ. Այս
խորագիրը ծածկագրային բոլորգրով է, նոյնի վերծանութիւնը այլ ձեռքով, նոտրգրով՝
300բ-Պհպ. Բա։ «Ծածկագրային բոլորգիր» բնորոշումով նկատի ունենք որոշ տառերի վերին
ելուստների կտրումով (օր.՝ ի-ն), անդրադարձ շրջումով (օր. թ-ն), տողից վեր գտնուող
մասնիկները տողից ցած իջեցնելով՝ հայելային անդրադարձով գրած լինելը (Տե՛ս նաեւ
15ա, 57բ, 62ա)։
Դ. 62բ
Գ. յեղանակաւ Բ. ինչ կամ բազում ինչ մի լինին – Առաջին. մի՛ ինչ բաղկացեալ լինի ի
բազում կատարեալ իրաց... զի բնութիւն մարդոյ է ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ։
Ե.
289ա-99ա [Գիրք երկուց բնութեանց եւ մի անձնաւորութեան ի Քրիստոս՝ ի ձեռն Յոհանու
Քռնեցւոյ... Տե՛ս ձեռ. 842, 1ա]
1.
289ա-90ա Խնդրի, թէ զի՞նչ է բնութիւն եւ քանի՞ յեղանակաւ ասի – Ասելի է, թէ անունս
այս բնութիւն զբազումս նշանակէ... զի բազում հոմանունութիւն ծածկեալ կայ ի ներքոյ
բնութեանս անուան (ձեռ. 842, 28բ-30բ)։
2.
290ա-2բ Խնդրի, թէ զի՞նչ է անձն – Ասելի է, թէ անձն հասարակաց առեալ ոչ կարէ
սահմանիլ յատուկ սահմանաւ... զի առաւել պատկանի Աստուծոյ կայացութիւն, քան
գոյացութիւն (ձեռ. 842, 65ա-9բ)։
3.
292բ-5ա Խնդրի, թէ որո՞վ յեղանակաւ զանազանի անձն յութ անուանցս յայսցանէ – Ի
մասնաւորէն եւ յանհատէն... ի կատարել զմի բնութիւնն մարդոյ (ձեռ. 842, 69բ-74բ)։
4.
295ա-9ա Խնդրի, թէ որո՞վ յեղանակաւ տարբերին բնութիւնն եւ անձն – Ասեմ զչորսս.
զայս ի վերայ քննութեանս այսորիկ... ոչ լինէր ինքեամբ ի գոյացական ստորոգութիւնսն
(ձեռ. 842, 74բ-111բ)։
Զ. 15ա,
63ա [Մանունք]
1. 15ա
Քանակին Թ.երորդ պրակին լուծմունք է – Աշխարհ է յերկնէ եւ յերկրէ եւ այլ տարերցդ
եղեալ ըստ Պղատոնի... եւ միջոյն ներհակք են որոշեալք։
2. 15ա
(ծածկագրային բոլորգրով, նման 300ա, նոյնի վերծանութիւնը նոտրգրով՝ 14բ) [Սահման
անձին] – Անձն է բանական բնութեանն անբաժանելի գոյացութիւն... եւ ոչ պատահմամբ.
սահմանք են։
3. 63ա
Իսկ ի վերայ ստորոգեցելոյն ոչ ըստ բոլորէն... ապա միշտ ճշմարիտ էր։
Ունի
գրչի սրբագրումներ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
42ա
Կատարեցաւ Ժ. ստորոգութիւնսն՝ ասացեալ յեռամեծէն Արիստոտելէ, որ ասի ըստ յունարէն
ձայնի Կատիղօրիաս, զյոգնամեղ անձն Սիմէոնս, որ ձեռնտութեամբ Հոգոյն Սրբոյ
աւարտեցաք զպարփակօղս. ընդհանուր էակաց աղաչեմ յիշել ի Տէր։
57բ
(ծածկագրային բոլորգրով, նման 300ա) Օգնեա՛, Հոգիդ Սուրբ, Աստուծաւն ճշմարիտ։
62ա (ծածկագրային
բոլորգրով, նման 300ա) Փափագանօք գրեցի եւ կարի սրտով սերտեցի. աղաչեմ յիշել զիս ի
Տէր։
299ա Այս
գծածք յոյժ ցանկալի աշխոյժ մտաց իրբանոսաց եւ կարի պիտանի հաւատոյ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1ե
(1778, շղագիր) Սանահնեցի Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեանց, 1778։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
1ե՝ անընթեռնելի, ջնջուած։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին փակցուած թերթիկին՝ «Ներածութիւն Պօրփիւրի», պհպ. Աա՝ «230/3193 (նոյն
թանաքով խաչաձեւ ջնջած)», «230/3501», «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[ի]ս[կոպոս]»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աա՝ «րաբբի», պհպ. Աբ, Բբ՝ «[Ճեմս] առեալ՝ ճեմօղն. մակբայ է, երթագրական,
զգերենթա, ո, ո», 1ա՝ «Ամենայն իր, որոյ եւ է, առ այն հակադարձի», 1բ՝ «Մտածութեան
լուծումն իբր մտախոհութեամբ է արարեալ։ Յերկնից առ երկիրս։ Վասն յոյժ
հեռաւորութեան աշխարհիս առ իւր ոլորտքն, ոլորտիցն առ մէջն ստորեւ անուանեցին։ Բն.՝
բացասայց, պարզացոյց տրամադրութիւն մէջ փոխարկութեան եւ ունակութեան», պհպ. Բբ՝
«Մի եւ կէս, մի եւ կէս, չորս մի եւ կէս զվեց թիւն բացակատարեցին, էլէքփռիսն,
դրանդ, գլան, քւէ, ա-ծ»։
3502
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԵՐԵՒԱՆ
ՌՃԷ.-ՌՃԺԲ. – 1658-1663
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մատաթիա վրդ.։
ԹԵՐԹ՝
443. չգրուած՝ 6աբ, 201բ, 203բ, 216ա, 219ա, 221բ, 245բ, 286բ, 442ա։ ՊՐԱԿ՝
4+Ա-ԼԹ×12 (Բ, ԺԱ, ԺԵ, ԺԸ, ԻԳ, ԻԶ, ԻԷ, ԼԲ, ԼԵ, ԼԷ, ԼԸ 11, ԺԳ, ԺԴ, Ի, ԻԱ, ԻԴ, ԻԸ,
ԻԹ 10, ԺԹ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ, այլ թուղթ՝ թ. 1-4. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
թագով պսակուած ձուածիր, մէջը՝ բոյս։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×12։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(13,5×7,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 88ա)։ ՏՈՂ՝ 22 (թ. 1-5), 23 (թ. 7-51), 24 (թ.
52-443)։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի, դռնակով, Ա. փեղկին 2 մետաղէ գամ.
միջուկը տախտակ. աստառը ծաղկազարդ կտաւ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 222ա։ Ճակատազարդ՝ 7ա, 49բ, 134ա, 202ա, 246ա, 287ա, 354ա։
Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր, մարդադէմ (7ա, 287ա,
354ա), ձկնագիր (222ա)։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Մարկոսի: ԺԲ. դ.։ ԱԲ+ԳԴ՝ ստացուած մէկական թերթերի ընդլայնակի ծալումով
եւ եզրահատումով։ Մագաղաթ 23,5×18. երկսիւն (23×16,5-17). բոլորգիծ երկաթագիր
(նմուշ՝ Բա). տող՝ 13-14։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ,
ոսկի։ Կարդալ. Աա, Բբ, Աբ, Բա՝ «[ամե]նեքին [գիտէին]զՅովհաննէս, թէ մարգարէ էր։
Պատասխանի ետուն եւ ասեն ցՅիսուս... Իսկ մշակքն իբրեւ տեսին զնա թե գայ, ասեն
ցմիմեանս. սա է ժա[ռանգն], եկայք ///» (ԺԱ. 32 – ԺԲ. 7)։ Դա, Գբ, Դբ, Գա՝ «ի
գանձանակն. եւ բազում մեծատունք արկին բազում ինչ.... Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ
ցնոսա. Զգոյշ կացէք, մի///» (ԺԲ. 41 – ԺԳ. 5)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. մէջքի վր. եւ ստ. եզրերի կաշին թափուած, փեղկերին 2 փոքր անցք, 2 կապիչն
ընկած. ընդմէջ թ. 203-4ի, 254-5ի, 286-7ի, 306-7ի, 352-3ի, 388-9ի, 410-1ի, 428-9ի
կան զոյգ թերթերի ելուստներ. թ. 361-443՝ ստ. անկիւնը, թ. 1-87՝ արտք. եւ վր.
լս-ը, պտռկ-պհպ-ների եզրերը խոնաւութեան հետքերով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-201ա [Հայոց պատմութիւն յերիս հատուածս, ասացեալ Մովսէսի Խորենացւոյ, ի խնդրոյ
Բագրատունոյս]
Տե՛ս
ձեռ. 1863, 2ա-188ա։ ա. 1/1ա-2բ։ 2/7ա-45բ։ բ. 1/45բ-9ա։ 2/49բ-133բ։ գ. 1/3ա-5բ։
2/134ա-201ա։
Տե՛ս
Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն հայոց, Մատենագիրք հայոց, հտ. Բ., Ե. դար,
Անթիլիաս-Լիբանան, 2003, էջ 1739-2121. ձեռագիրս՝ h, էջ 1741։
Բ.
202ա-20ա [Մովսիսի Խորենացւոյ Յաղագս աշխարհագրութեանց ստոյգ]
Տե՛ս
ձեռ. 582ա, 164ա-82բ: ա/202ա-4ա։ բ/204ա-6բ։ գ/206բ-9ա։ դ/209ա-11ա։ ե/211ա-20ա։
Ծնթ.
203բ, 204ա-ի վերից 5 տող չգրուած, բաց թողած, բնագիրը պակաս: Տե՛ս Ա. Գ.
Աբրահամեանի տպ. էջ 338, նոյն ձեւով՝ 215բ (կէս էջ), 216ա (տե՛ս տպ., էջ 349),
217-8ի միջեւ կայ բնագրային պակաս (տե՛ս տպ., էջ 350)։
Տե՛ս
Անանիա Շիրակացու մատենագրութիւնը, աշխ. Ա. Աբրահամեանի, Երեւան, 1944, էջ
336-354։ Հմմտ. Աշխարհացոյց, Մատենագիրք հայոց, հտ. Բ., Ե. դար, 2003, էջ
2123-2196։
Գ.
221ա-352ա [Ստեփաննոս Ասողիկ, Պատմութիւն ժամանակաց]
Տե՛ս
ձեռ. 1482, 55ա-89բ։ Ցանկ/221ա։ ա/222ա-45ա (խորագիր՝ Թէ ոյք եղեն պատմագիրք
յայլազգեաց եւ նախասացութիւն բանի)։ Ցանկ/245ա։ բ/246ա-84ա։ Ցանկ/284բ-6ա։
գ/287ա-352ա։
Ծնթ. 1.
240բ՝ 20 տողի չափով բաց թողած, բայց բնագրի անպակաս շարունակութիւնը յէջ 241ա։
Թերեւս ԻԱ. պրակը (թ. 231-40) գրիչն ինչ-որ պատճառով փոխել է (գիրը տառագծերի
հաստութեամբ յստակ տարբերւում է նախորդից ու յաջորդից), որի պատճառով էլ առաջացել
է մօտ 1 էջի պարապը՝ անխաթար պահելով բնագիրը։
2. 222ա,
246ա, 287ա խորագրերը եւ առաջին 4 տողը, 245ա ցանկը, 284բ ցանկի խորագիրը
բոլորգրով։
Տե՛ս
Ստեփաննոս Տարաւնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն տիեզերական, աշխ. Գ. Մանուկեանի,
Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԵ., Ժ. դար, Երեւան, 2011, էջ 617-829. ձեռագիրս՝ B, էջ
637։
Դ.
353ա-441բ Պատմութիւն Ըռըստակիսի Լաստիվերոյ վարդապետի Վասն անցից անցելոյ ի
յայլասեռ ազգաց, որ շուրջ զմեօք են էանց ընդ աշխարհս Հայոց
– 353աբ
Ցանգ Պատմութեան Արիստակիսի – Ա. Պատմութիւն Արիստակիսի Լաստիվերոյ վարդապետի վասն
անցից անցելոց... ԻԵ. Բան յիշատակարանի ի նոյն գրոցս*։
Տե՛ս
ձեռ. 1482, 90ա-111ա։ ա/354ա-6բ։ բ/356բ-61բ։ գ/361բ-3բ։ դ/363բ-7ա։ ե/367ա-8ա։
զ/368ա-9բ։ է/369բ-70բ։ ը/370բ։ թ/370բ-4բ։ ժ/374բ-84ա։ ժա/384ա-90բ։ ժբ/390բ-4բ։
ժգ/394բ-6ա։ ժդ/396ա-7ա։ ժե/397ա-8ա։ ժզ/398ա-405բ։ ժէ/405բ-10ա։ ժը/410ա-6բ։
ժթ/416բ-7բ։ ի/417բ-8ա։ իա/418ա-22ա։ իբ/422ա-6բ։ իգ/426բ-32բ։ իդ/432բ-5ա։
իե/435ա-8բ։ իզ/438բ-41բ։
Ծնթ. ժա
միաւորը ձեռագրում չառանձնացրած, որի պատճառով ժբ-ից սկսած միաւորների համարները
Հմր 1482ից մէկով տարբեր։
* 353բ
լս. Ի. դարի շղագրով՝ «ԺԱ. Յաղագս կոտորածին, որ ի Բասենոյ»։
Տե՛ս
Պատմութիւն Արիստակիսի Լաստիվերտցւոյ, Երեւան, 1963, ձեռ. C. հմմտ. Արիստակէս
Լաստիվերցի, Վասն անցիցն անցելոց ի յայլասեռն ազգաց, որք շուրջ զմեւք են, աշխ. Գ.
Մանուկեանի, առաջաբան Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԶ., ԺԱ. դար,
Երեւան, 2012, էջ 493-633. ձեռագիրս՝ Դ, էջ 501։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
220ա
Փառք քեզ Քրիստո՛ս Աստուած, որ առնես զամենայն գործս քո լի սքանչելեօք, կատարեա՛
եւ առ մեզ սքանչելիս, քաւեա՛ զմեղս իմ՝ |220բ| զանթուելի եւ զանհամար անհնարին։ Եւ
քեզ գոհութիւն եւ փառք յաւիտեանս. ամէն։ Գրեցաւ ի թուականիս Հայոց հազար հարիւր եւ
եօթն (1658)։ Ձեռամբ յոգնամեղ եւ սուտանուն Գրիգորի։ Աղաչեմ զձեզ, ո՛վ հայրք եւ
եղբա՛րք, որք հանդիպիք յայսմ տառիս, յիշեցէ՛ք (1 բառ ջնջած) զմեղապարտս։
352ա
Յաղագս գրչի յիշատակի. Արդարութեան եւ իմանալի արեգակն ի գարնանաբեր ծոցածաւալ
ծագողութեան ի յայգին աստուածակերտ ծառաստանս՝ տանս Ազքանազեան Թորգոմապետ գրոհի,
ի ձեռն երկաքանչիւրոց դասուց սրբազանից՝ եօթանասնից եւ |352բ| երկոտասանից,
զԲարդուղիմէոս եւ զԹադէոս հոգիակիր տածողութեամբ՝ սերմանեցի զբանն կենաց՝
ակնարկելով քաջ հովուապետին Քրիստոսի, զարթուցանել զտեր ագարակին ի խորափիտ գրին,
որոյ արեան վտակօք շաչման ձայնէր առ նահատակն. Արի՛, որ ննջեսդ, զի մի՛ թշնամին
որոմնացան յանդգնեսցի զիւրն։ Վասն որոյ ելանէր բազմատանջ հայրն հաստահեղուս հիմամբ
արեան վկայիցն, որոյ շաղեալ էր երկիրն՝ այնու շինել զսուրբ կաթուղիկէ, անդուստ եւ
այսր օրէ արք աստուածայինք հովուապետեալք եւ ի կատարեալ ընթացից արեգականն ընդ իւր
տարաւ զնշոյլս լուսոյ իւրոյ։ Նաեւ չքացաւ Գիշերավարն, եւ Արուսեակն ոչ երեւի։ Բայց
ես՝ միգապատեալս, որ զնոցայնցն յիշատակ երկրորդեցի ձեզ, ո՛վ ծնունդք սրբութեան,
ողորմութեան, ի ձեռս ձեր է, զի ես հատայ տապարատանջ, այլ ձեզ է օր փրկութեան եւ ժամանակ
ընդունելի, ողորմեցարուք շանն սովամահի, տո՛ւք ողորմութիւն ինձ եւ եղբարց իմոց եւ
ծնօղաց, եւ Քրիստոս Աստուած ի մեծի սոսկալի աւուրն զնա, որ զմեզ յիշելոյ արժանի
արասցէ, սրբոց առաքելոցն եւ մարգարէիցն եւ մարտիրոսացն |353ա| մասին արժանի
արասցէ. ամէն։ Արդ, աղաչեմ, մի՛ անփոյթ առներ, եւ Տէր հատուսցէ քեզ զվարձս քո։
Ընդ նմին
եւ ես՝ յետինս յամենեսեան եւ քան զբնաւս յանցաւորս եւ անթիւ մեղօք ծանրաբեռնեալս
եւ արժանիս բազում մահուց եւ ոչ մի կենաց, խաւարամածս ոգւով Գրիգոր գրիչ, որ չեմ
յիշելոյ, աղաչեմ յիշել յաղօթս առաջի Քրիստոսի զիս եւ զծնօղսն իմ՝ զՄուրատն եւ
զԽանբէկին, եւ զեղբայրսն իմ՝ զԿարապետն եւ զՄարգարէն, որ փոխեցան առ Քրիստոս.
որպէս զի աղօթիւք ձեր գտցուք ողորմութիւն ի Քրիստոսէ, եւ Տէր տացէ զտըրիտուր ձեզ
բազումս ամէնէն։
442բ
Փա՛ռք եռակի Էականին,
անձամբ
անուամբ յատկականին,
յար
էութեամբ եւ բնութեամբ,
յեզահոմեալ
անմասնելին,
Հօր եւ
Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն,
բոլոր
էիցս կերտողին։
Կրկնատեսակ
սեռ յօրինեալ
յիմանալին
եւ զսգալին,
սխրագործեալ
տեսակ միջին՝
ըստ
իւրեանց դիմաց եւ ըստ նմանին։
Զմարդն
Ադամ շաղկապ եդեալ
յերկուց
բնութեանց հակակային,
տէր եւ
իշխան նա կացուցեալ
համայնց
զգալի արարածին։
Կիսաբաժին
զիմանալին
էառ
պաշտօն բարձր իւր գահին,
զանծախ
պարգեւս իւրոյ շնորհին,
բարձանց
հեղու յերկիր ըստորին։
Մատռուակէ
ըստ արժանին
բանականաց
մարդկան ջոկին,
յոգունց
ըմպեալ ուխոց շնորհին,
գետահետեալք
մեզ արբուցին։
Յորոց եւ
մի հայկազնէին
Մովսէս
Քերթօղն Խորենացին՝
ճըշգրտախօս
վիպասանին,
յոլով
ամաց մատենագրին,
եռահատոր
շարադրողին,
ընդ
Աբուդիմայն եւ զՄարաբին,
ըստ
որում եւ զնոյն երկրորդողին,
եդեալ են
բանք ըՍտեփաննոսին՝
Տարօնեցւոյ
պատմաբանին,
եռատրոհեալ
սարաս նմին,
ընդ որս
պատմիչ սըգացողին՝
Արիստակեայ
մեծ գուժկանին։
Զջնջումն
հայոց |443ա| յերկրին ՚ւ ազգին
ըստ
Երեմիայ ողբերգակին։
Ցանկացողի
գրոց սոցին
ծախիւք
ստացօղ տենչմամբ սրտին
Մատաթեայ
նօթճօղ բանին,
բիւր
քանքարոյ պարտապանին։
Հեղգացելոյ
ի գործ կարգին
անուամբ
եւեթ վարդապետին
յարարածոց
թուականին ՒՁԶ.ին (7086),
ի
ծնընդենէ մերոյ Փրկչին ՌՈԿ. եւ եռին (1663),
տոհմիս
Արամեան թուականին ԻԲ. յոբելինին,
կրկին եւ
զհինգ վերաբարդին (1112+551=1663)
զգրիչ
գրոցս աւարտ հանին։
Յաւուրս
հանուրց հայրապետին,
տեառն
Յակոբայ սրբազանին,
յարքայութեան
պարսկականին,
որ շահ
Ապազն առձայնէին,
թոռն
մեծի շահ Ապազին,
աւանդապահք
լեալ Մահմետին,
գիրքս
այս գրեցան յԱրարատին
լայնաովիտ
մեծ նահանգին,
հանդէպ
ծերոյ բարձր լերին,
Քսեսուսթրեայ
հանգըրվանին։
Կալուած
Կըլմի Աբեթոստին
լաստին
ձօնեալ Հայաստանին,
ի Կոտայինըն
գաւառին,
ի
յԵրեւան նուազ քաղաքին։
Յերկուց
ուխոց միջամխին
Քառսնակնեան
եւ Հուրաստանին,
ընդ
հովանեաւ մենաստանին
Առաքելոյ
սրբոյ շիրմին,
ուր կան
նշխարք սուրբ ոսկերաց
Դամասկացւոյն
Անանիային։
Արդ,
աղաչեմ զամենեսին՝
հարց եւ
եղբարց, |443բ| որք հանդիպին
ի յընթեռնուլն
գրոցս օգտին,
թէ ի
ներկայս կամ յապառնին,
գաղափարօղք
թէ լինիցին
կամ
սեփհական յիւրեանս կալցին,
վասն
Աստուծոյ յիշել պարտին,
միջնորդ
կանխել զենլոյն Գառին,
ջնջել
զգիրս անհուն պարտին
Մատաթիայի
ապիրատին,
մու
հոգոցիւ աշխատ լիցին,
սակս
ծնօղաց իմոց կրկին,
իմ ըստ
մարմնոյ նիւթոյ առթին,
Աստուածատուր
միայնակեցին*
եւ ըստ
հոգւոյ դաստիարակին,
աստուածապէս
յանձանձողին,
բարեհամբավ
սըրբահոգին՝
Յակոբ
տէլէտն յԱստապատցին՝
հեղինակին
Սրբոյ ուխտին
Նախավկայ
Ստեփաննոսին։
Որք
տեառնուսոյց Հայր մեղային
յօժարամիտ
ասօղ լինին,
զտրիտուրն
փոխարինին
ինքեանք
ի Տեառնէ ընդունիցին։
(2 տող
չգրած)
Գրչի
գրոցս արթուն տղային
Տէրն
տացէ զիւր բիւր բարին
ըստ
երախտեացն վարձս հատուսցէ,
այժմ եւ
յաւուրն աներեկին,
հանդերձ
ծնօղօքն կաճառակցին
ընդ
հրեշտակաց անզրաւ հրճուին։
* Ծնթ.
Ձեռագրի գրչին, ստացողին եւ յիշատակարանին առնչուող մանրամասները տե՛ս Խ.
Յարութիւնեան, Գրիգոր Երեւանցի՝ ԺԷ. դարի երկրորդ կէսի մի արդիւնաշատ գրիչ։ Ա.
գրիչը եւ նրա ձեռագրական ժառանգութիւնը, Բանբեր Մատենադարանի, 29, էջ 63-65։ Խ.
Յարութիւնեան, Գրիգոր Երեւանցի՝ ԺԷ. դարի երկրորդ կէսի մի արդիւնաշատ գրիչ։ Բ.
գրչի յիշատակարանները, Բանբեր Մատենադարանի, 30, էջ 368-369։
ՆՇՈՒՄ՝մէջքին
սոսնձած թղթին՝ «248», «Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն հայոց 1.», 1ա՝ «248,
3502», «ՌՃՄԲ. – 1663, Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պտռկ-պհպ Գա՝ «Յիշատակ է գրգուկս», Գա` խզբզոց,Դբ՝ թուաբանական հաշիւներ։
3503
ԳԱՆՁԱՐԱՆ,
ՏԱՂԱՐԱՆ
ՍԻՍ ՊԽԳ.
– 1394
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Եսայի Սասնեցի։
ԹԵՐԹ՝
385. չգրուած՝ 155բ։ ՊՐԱԿ՝ 6+Ա-ԼԱ×12 (Ա, Դ 10, ԺԷ 11, Բ, Ը, Թ, ԺԵ, ԻԸ, Լ 14)։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14×10)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 36ա), խորագրերը եւ սկզբնատողերը կարմրագիր, խազագրուած։ ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. մէջքը եւ եզրերը շագանակագոյն կաշի (Ի. դ.),
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շերտազարդ կտաւ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Ե+Զ-Թ՝ Ա-Բ, Ը-Թ՝ չգրուած
դեղնաւուն թուղթ (Ի. դ.), պհպ. Գ-Է՝ մագաղաթ (չգրուած՝ Գա-Դա, Եաբ, Զա-Էբ):
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 7ա, 156ա (կամարների կենտրոնում՝ Ներսէս Շնորհալու գլուխը)։
Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն (160ա, 191ա, 275ա), խաչ (75ա)։ Զարդագիր՝
թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1971 թ., փեղկերի վրայ ամրացուած հին կազմի կաշին,
խոնաւութիւնից եւ գործածութիւնից լուսանցակողերը եւ թերթերն աղտոտուած, տեղ-տեղ
առաւել գորշացած, պհպ. Գի մագաղաթը կծկուած, վրան երկու անցք, պհպ. Զ-Է՝ վերին աջ
անկիւնը պատռուած-ընկած, մագաղաթէ պհպ-ների որոշ գրչափորձեր ջնջած, որոշ թերթերի
եզրերը լրացուած այլ թղթով, խոնաւութիւնից մանրանկարների մի մասի կարմիրը թափուած,
տեղ-տեղ տարածուած, երբեմն մանրանկարը մասնակի արտատպուած հանդիպակաց եւ հակառակ
երեսներին նաեւ պհպ. Գբ.ի գիրը. թ. 380, 385՝ վնասուած, բնագիրն աղճատուած. ընդմէջ
թ. 41-2ի 2 թերթ ընկած. տաղերի համարները գրուած բուսական լուսանցազարդերի մէջ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 1աբ
[Ցանկ] – Ա. [Ա]ռաջինն. [Ա]ւր է աւ[ետեաց]... ԽԲ. <խբ.> Սուրբ Ստեփաննոսի
Նախավկային. Ի խաչին։
– 2ա-6բ
[Ցանկ] – Ա. Տաղ աւե[տե]աց Աստուածածնի. Աւր է աւետեաց... ՄԹ. Սրբոյն Թէոդորոսի.
Այս հանդիս[աւոր]։
1. 7ա-8բ
Ա. Տաղք Աւետեաց սուրբ Աստուածածնին, այլեւ համաւրէն տաւնից տէրունականաց – Աւր է
աւետեաց, ուրախութեան հընչում, / Պար բոլորեցէ՛ք, եկեղեցւոյ մանկունք... 8բ-9բ Փոխ
– Ողջո՛յն սիրալիր, բերկրեա՛լ, աւրհնեա՛լ, աստուածընկալ տաճար...
«Փոխ»երը
գրուած արտաքին լս-ում։
2.
9բ-11բ Բ. Այլ տաղ Աւետեաց՝ Ներսէս կաթողիկոսի («ՆԵՐՍԷՍԻ ԳՈՎԵՍՏ ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ») –
Նոր երկինք յերկրի, արփւոյն, ը՜, պարունաւղ, ծագողին ծագաւղ... ա. 11բ-2ա Փոխ («Ի
ԽՆԴՐՈ ՄԵԾԻՆ ԹՈՐՈՍԻ») – Իմանալի սերովբէ, Բանին աթոռ քերովբէ... բ. 12բ-3բ («Ա-Ք»)
– Այսաւր երեւի անհասն ի բարձանց...
3.
13բ-4բ Գ. Տաղ Սրբոյ Յայտնութեան. առաջի աւուրն – Այսաւր աւետեաց Գաբրիէլ ի լրումն
եղանի առ կոյս Մարիամ... 14բ-5ա Փոխ («ՆԵՐՍԵՍԻ Ե ԱՅՍ ԵՐԳՍ») – Նոր ծաղիկ բըղխէ
այսաւր...
4.
15ա-7ա Դ. Տաղ յաւրհնել ջրոյն ասի – Աւետիս մեծ խորհըրդոյ, խորհուրդ ծածկեալ մեզ
յայտնեցաւ...
5.
17ա-8ա Ե. Նմին աւուր երեկոյին ժամու – Այսաւր ի սկըզբան Բանն նոր ընդ Հաւր...
18աբ Փոխ («ՆԵՐՍԻՍԻ Ե ԵՐԳՍ») – Նոցին համաձայնեալ եւ մեք ցընծութեամբ երգեմք...
6.
18բ-9բ Զ. Կանոն Երկրորդ աւուրն առաւաւտոյն («Ա-Ք») – Աւետի՜ս մատուցանեմք,
աւետի՜ս...
7.
19բ-20բ Է. Նմին աւուր երեկոյին ժամուն («Ա-Ք») – Անճառ է խորհուրդ սը[ր]բոյ
յայտնութեանս...
8.
20բ-1բ Ը. Կանոն Երրորդ աւ[ուր] առաւաւտոյն – Ծագումն յարփւոյն, ը՜, փառաց
փայլեալ... 21բ-2ա [Փոխ](՞) («ԵՐԳ ՆԵՐՍԻՍԻ ԱՅՍ Է») – Երգ նոր աւետեաց բարբառ
այսաւր մեզ հընչեաց...
9. 22աբ
Թ. Երեկոյին ասա՛յ – Աստուծոյ ողորմութեանցն ասդեցումն, առաքումըն Միածնին...
22բ-3ա Փոխ – Իսկ դու, ընդէ՞ր ես խըռովեալ Երուսաղէմ...
10.
23ա-4բ Ժ. Կանովն Չորրորդ աւ[ուր] առաւաւտ[ոյն] – Այսաւր աւետեաց ձայն եհաս ի
յունկն Եւայի... 24բ-5ա Փոխ («ԲԱՆ ՆԵՐՍԻՍԻ Ե») – Բարբառ աւետեաց ձայնիւ Գաբրիէլ
գոչէր...
11. 25աբ
ԺԱ. Երեկոյին ասա՛յ. խիստ լաւ է – Քերովբէից գերագոյն, սըրբոյ մաքրենից
մաքրագոյն... 25բ-6բ Փոխ – Ողջո՛յն ընդ քեզ, Մարիա՛մ...
12.
26բ-7բ ԺԲ. Կանովն Հինկերրորդ աւուրն առաւ[աւտոյն] – Լոյս փառաց Էին, ծագողին
ծագումն... 27բ-8ա Փոխ («ՆԵՐՍԻՍԻ ԵՐԳ») – Նոր թագաւորին, անժամանակ ծընեալ
Բանին...
13. 28աբ
ԺԳ. Եր[եկ]ոյին ասա՛յ. խիստ լաւ է – Տիրուհի՛, սո՛ւրբ կոյս, մա՛յր մարմնացելոյ
Բանին... 28բ-9ա Փոխ – Անճառ Բանին բարձրելոյն...
14.
29ա-9բ ԺԴ. Կանովն Վեցերրորդ աւուրն առաւաւտ[ոյն] – Կամիմ աստանաւր զաւետիսն երգել
աւետաւոր ձայնիւ... 29բ-30ա Փոխ – Անդր՝ ի յայրն, իջավանի Բեթղահէմի...
15. 30աբ
ԺԵ. Երեկոյին ասա՛յ զայս – Էին միայնւոյ միածին Որդին... 30բ-1ա Փոխ («ՆԵՐՍԵՍԻ Ե»)
– Նորահրաշ ծնընդեան քո, Տէր...
16. 31աբ
ԺԶ. Կանովն Եւթնաւուրն առաւաւտոյն – Սկըսեալն յանըսկիզբն ի Հաւրէ... 31բ-2բ Փոխ –
Տէր փառաց անճառ ծընեալն...
17.
32բ-4ա ԺԷ. Նըմին աւուրն երեկոյին ասա՛յ – Էին աջոյ, աջոյ ձեռին, աջոյն իւրոյ...
34աբ Փոխ – Դու շուշան ծաղիկ անապական ծընար...
18.
35ա-6բ ԺԸ. Տաղ Աւետեաց Աստուածածնին՝ խոսրովային («ՅՈՀԱՆԻՍԻ») – Յանեղական
լուսոյն անըժամանակեա լոյս... 36բ-8ա Փոխ («ԳՈՎԵՍՏ Ի ՍՈՒՐԲ ԿՈՅՍՆ ՄԱՐԻԱՄԵ») –
Գովեստ բերկրանաց հրճուողական հընչմամբ...
19.
38ա-9ա ԺԹ. Տաղ Երկրորդ աւ[ուրն]՝ խոսրովային. տեառն Ներսեսի կաթողիկոսի («ՆԵՐՍԵՍԻ
ԵՐԳ») – Նոր եդեմ բանաւոր տընկոյն... 39ա-40ա Փոխ – Մայր Աստուծոյ Մարիամ դուստըր
դաւթեան թագազարմ...
20.
40ա-1ա Ի. Մեղեդի Ծընընդեանն («Ա-Ե») – Անապական տաճար եւ առագաստ լուսոյ
անճառելիոյ Բանին նիւթեղէն... 41աբ Փոխ – Սկիզբն էառ լինելութեանց...
21.
41բ-2ա ԻԱ. Մեղեդի Ծընընդեանն – Սըրբուհի՛ Մարիամ, անապական, ը՜, տա[ճա]ր
անիմանալի... համապայծառ ծաղիկ, որի հո///։
22. 42ա
[ԻԴ. Տաղ նմին [Ութերորդ] աւուր երեկոյին ժամուն]* – /// զԱդամ եւ զԵւայ արարչական
ձեռաւք... 42աբ Փոխ – Յայրն երկնանըման իջավանեալ նըստի, մանուկ ծընանի...
* Ծնթ.
Տե՛ս Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ., Գանձարան, Գիրք Ա., Անթիլիաս, 2008, էջ 187։
23. 42բ
ԻԵ. Տեառն Ներսիսի կաթողիկոսի՝ Սուրբ Աստուածածին. խոսրով[ային] («ՆԵՐ») – Նոր
ծաղիկ ցուցաւ ի նորատունկ բուրաստանի... 42բ-3ա լս.՝ «Այլ ազգ» («ՍԷՍՍ») –
Սքանչելաւք կոյսըն յղացաւ... 43ա-4ա Փոխ («ԱՍԷ ԶԱՅՍ ԲԱՆ») – Այսաւր ցընծութիւն
հողեղինացս...
24.
44ա-6ա ԻԶ. Կանոն Ութ աւուրն՝ տեառն Ներսիսի կաթողիկոսի – Այսաւր ցը[ն]ծան դասք
հողեղինացն... ա. 46ա-7բ Նորին նմին ի նոյն («Ք-Ձ») – Քառանիւթիցս Աստուած եւ
աննիւթից անեղ յեութեան ծածկեալն ի ծոց Հաւր... բ. 47բ-8ա Փոխ («ՆԵՐՍԵՍԻ Ե ԱՅՍ
ԲԱՆՔ») – Նոյն ինքն՝ անդրանիկըն Հաւր...
25.
48ա-9բ ԻԷ. Տաղ Ծնընդի ի Պարթեւէ («ՊԱՐԹԵՒ») – Պարագրի անպարագրելի Բանն ի
մարմնի... ա. 49բ-50բ Փոխ («ԳԻՈՐԳ») – Գովեստիւ տաւնէն տենչմամբ... բ. 51աբ Այլ
տաղ Ծնընդեան Քրիստոսի – Ո՛վ պայծառ երկին եւ անդաստան ծաղկեալ... գ. 51բ-2ա Փոխ –
Կուսական ծընունդ կենարարին Բանին...
26. 52աբ
ԻԸ. Գովեստ սուրբ Աստուածածնին՝ ըստ անուան ոգողին. անորադարձութեամբ («ԳՐԵ
ԴՆՆԱՏՍՈԿ*») – Գերահրաշ ծաղիկ եւ գովեալ կոյս Մարիամ... 52բ-3բ Փոխ – Ցընծա՛ դու,
շուշա՛ն ծաղիկ, մայր մարգարէութեան...
* Ծնթ.
կարդալ աջից ձախ։
27.
53բ-4ա ԻԹ. Տաղ Փոխման սուրբ Աստուածածնին՝ ի Ներսէս կաթողիկոսի – Այսաւր Գաբրիէլ
հրեշտակապետն եկեալ, / բերեալ բրաբիոն պըսակ յաղթող կուսին... 54բ-5բ Փոխ – Անարատ
տաճար եւ առագաստ լուսոյ...
28.
55բ-7բ Լ. Տաղ Փոխման Աստուածածնին ի Ներսեսէ («ՆԵՐՍԵՍ») – Նոր քերովբէ, հողանիւթ
աթոռ... 56բ-7բ [Փոխ] («ՆԸՎԱԳ Ե ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻՆ ԵՐԳ») – Նարդոս բուրեալ եղբաւրորդին
եւ եղ թափեալ անուն նորին...
29.
57բ-8ա ԼԱ. Այլ տաղ Նընջման սուրբ Աստուածածնին – Այսաւր զուարճացան երկինք
ընկալեալ հրեշտակ յերկրէ... 58աբ Փոխ – Յայս մեծ աւետեաց աւուրս երկինք եւ երկիր
տաւնեն...
30.
58բ-9բ ԼԲ. Այլ տաղ Փոխման Աստուածածնի – Մեծացի՛ր այսաւր, սո՛ւրբ Աստըւածածին...
59բ-60ա Փոխ – Կացեալ առաջի քո, ո՛վ Սըրբուհի...
31.
60ա-1ա ԼԳ. Այլ տաղ Փոխման սուրբ Աստուածածնին – Ահա աւարտեալ Մարիամու զհանդէս...
61ա-2ա Փոխ, լս.՝ «Անարատ տաճար» – Յանկարծ սոսկալի հընչիւն յերկնից լինէր...
32.
62ա-3բ ԼԴ. Տաղ Քառասնաւրեայ Գալըստեան Տեառն ի տաճ[ար] – Այսաւր նորահրաշ լոյսն ի
յերկնից ծագեալ...
33.
63բ-4բ ԼԵ. Այլ տաղ Քառասնաւրեա Գալըստեան – Այսաւր ցընծա Երուսաղէմ եւ
զուարճացեալ պայծառանայ... 64բ-5բ Փոխ – Քրիստոս՝ փառաց թագաւորն այսաւր...
34.
65բ-6բ ԼԶ. Այլ տաղ Քառասնաւրեայ Գալըստեան Տեառն՝ ի Գրիգորէ Նարեկացւոյն – Էինն
էին ել ի նմինն ի յերկուց մի երկակի... 66բ-7ա Փոխ – Յիսուս՝ տղա մանուկ, որդի
անծերունի Հաւր...
35. 67աբ
ԼԷ. Տաղ Անտոնի սուրբ ճըգնաւորին եւ նմանեաց նորա – Անտոն՝ ոստ անապատի, հովտաց,
լերանց... 67բ Փոխ – Անձամբ խոնարհիմ ի ճըգնութիւնըս քո...
36.
68ա-9ա ԼԸ. Տեառն Ներսիսի կաթողիկոսի հայոց. յԱնտոն («Ա-Ք») – Անտոն՝ սկիզբն
երկնաւոր ճանապարհին... 69աբ Փոխ («ՆՎԱԳ ԲԱՆԻՍ ՆԵՐՍԵՍԻ Ե») – Նոր դրախտին քո Տէր,
զոր տընկեցեր յերկրի...
37. 70աբ
ԼԹ. Մեղեդի Տրդատա թագ[աւոր]ին՝ ի Մովսէս Քերթողէ – Ի վերինի յաւգընականութենէն
(կրկն.) ծագեցաւ քեզ հանդէս...
38.
70բ-1բ Խ. Տաղ Տրդատա թագաւորին՝ ի Ներս[եսէ] կաթողիկոս[է] («ՆԵՐՍԵՍԻ Է») –
Նորահրաշ տեսիլ գերագոյնք անըզբնութիւն ցուցաւ... 71բ-2բ Լոյսն անեղական, որ ի
Հաւրէ եւ ի Հոգւոյն ծագեցաւ...
39. 72բ-3բ
ԽԱ. Տաղ Դաւթի եւ Յակոբայ՝ ի Յոհանիսէ («ՅՈՀԱՆՆԷՍ») – Յիսուս, լոյս ծագեալ
յաշխարհս լուսաւորեաց... 73բ-4ա լս.՝ «Այլ ազգ», («ԾԱՌԱ ԱՍՏ») – Ծառայ ընտրեալ
հաւատարիմ... 74աբ լս.՝ «Այլ ազգ», («ՈՒԾՈ») – Որով ցընծա եկեղեցի... 74բ-5ա Փոխ –
Յակովբոս՝ ընդրեալ վըկայ...
40.
75ա-6ա ԽԲ. Տաղ սրբոյն Ստեփանոսի Նախավկա[յ]ի՝ տեառն Ներսէսի կաթողիկոսի («Ի
ՍՏԵՓԱՆՆՈՍ») – Ի խաչին տընկեալ որթոյն... ա. 76ա-7ա Փոխ («ՆԱԽԱՎԿԱՅԷ») – Նոր
ծառոյն կենաց աստուածատունկ դրախտին... բ. 77աբ Փոխ («Ի ՆԵՐՍԻՍԵ») – Ի գաւազանէն
յԵսաեայ ստեղնեալ... գ. 77բ-8բ լս.՝ «Այլ ազգ» («ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԵ») – Կենդանի վըկա
մահուամբ...
41.
78բ-9ա ԽԳ. Այլ տաղ Սրբոյն Ստեփանոսի Նախավկ[այի] – Ի յանմահարար ծառոյն
նախատունկ... ա. 79ա լս.՝ «Այլ ազգ» – Ամպ վաղորդայնւոյ ծագեալ... բ. 79աբ Փոխ –
Ահեղ նորասքանչ հրաշիւք... գ. 79բ-80ա Փոխ, լս.՝ «Անարատ տաճար» – Նախասարկաւագ եւ
առաջին վըկայ Քրիստոսի...
79բ ստ.
լս.՝ գրչից՝ «Ասի փոխս՝ Ո՛վ քաղցրաձայնեալ ձայն»։
42.
80բ-1բ ԽԴ. Տաղ սուրբ առաքելոցն Քրիստոսի Պետրոսի եւ Պաւղոսի («ԳՈՎԵՍՏ ՄԱՏԻՆ») –
Գլուխ եկեղեցոյ եւ վէմ հիմն անշարժելի... 81բ-3ա Փոխ («ԱՌԱՔԵԼՈՅՆ ՊԵՏՐՈՍԻ») –
Այսաւր ցընծացէ՛ք եղբարք...
43.
83ա-5ա ԽԵ. Այլ տաղ առաքելոցն Պետրոսի եւ Պաւղոսի – Այսաւր ժողովեալ բազմութիւն
ազգաց... 85ա-6ա [Փոխ] – Պետրոս եւ Պաւղոս՝ քրիսոտոնէից պարծանք...
44.
86ա-7ա ԽԶ. Այլ տաղ սուրբ առաքելոցն («Ա-Ն») – Այսաւր ծաղկեցայք ծառըք կենաց...
87աբ լս.՝ «Անարատ տաճարն», («Շ-Ք») – Շառաւեղք կենաց եւ ճանապարհք
արքայութեանն...
45.
87բ-8ա ԽԷ. Տաղ համաւրէն սուրբ առաքելոցն՝ ի Ներսէս կաթողիկոսէ («Ա-Հ») – Առաքեալք
աստուծորդւոյն ի ծոցոյ Հաւր... ա. 88աբ լս.՝ «Այլ ազգ», («Ձ-Պ») – Ձայնեցէ՛ք առ
յիմարեալըս... բ. 88բ-9ա լս.՝ «Այլ ազգ», («Ջ-Ք») – Ջուր կենդանի բըղխմամբ ի
նոյն... գ. 89աբ («ԵՐԳՍ ԱՅՍ Ե ՆԵՐՍԻՍԻ») – Եկայք զըւարճասցուք պայծառացեալ
տաւնիվս...
46.
89բ-90բ ԽԸ. Այլ տաղ համաւրէն առաքելոցն – Անճառ խընդութեամբ լըցեալ... 90բ-1ա Փոխ
– Անմահութեանց տէր թագաւոր, որ ես ընդ Հաւր...
47.
91ա-2ա ԽԹ. Տաղ որդոցն որոտման՝ ի Ներսէս կաթողիկոսէ ասացեալ – Որդիքն որոտման,
որք ի վերուստ որոտացին... ա. 92աբ լս.՝ «Այլ ազգ» – ԶԿոյսըն Մարիամ առեալ
յինքնեան... բ. 92բ լս.՝ «Այլ ազգ» – Ա՛րբ եւ Յովհաննէս, թէ ոչ զարեան, այլ
ըզսիրոյ... գ. 92բ-3ա («ՆԵՐՍԷՍԻ ԵՐԳ») – Նոր լոյս յարփենւոյն առեալ որդիքն
որոտման...
48.
93բ-4բ Ծ. Տաղ որդոցն որոտման՝ ի Ներսէս Լամրունեցոյ ասացեալ – Յովհաննէ՛ս, կո՛յս
աստուածաբան... ա. 94բ-5բ Փոխ – Ողջո՛յն տամ քեզ, սիրեցեա՛լ աշակերտ... բ. 95բ-6ա
Այլ տաղ որդւոցն որոտման – Ցընծութեամբ հետեւելով աստուածասէր, ժիր մըշակացն...
49.
96ա-7բ ԾԱ. Տաղ սրբոց Քառասնիցն՝ ի Բարսղէ ոգեալ («ԵՐԳ, ԲԱՐՍՂԻ ԵՐԳ, ՓՃՑ») – Երգ
ներբողական քաղցրանըւագ... 97բ Փոխ – Քրիստոս՝ փառաց թագաւոր...
50. 98աբ
ԾԲ. Նոցին սրբոց Քառասնիցն՝ ի Ներսիսէ կաթողիկոսէ – Նոր իմն է հընչիւ<ւ>ն
ընթերակայ երգոյս... 98բ-100ա [Փոխ] («ՔԱՌԱՍՈՒՆ ՎԿԱՅՍՆ ԱՍՏՈՒԾՈ, ՈՐՔ Ի ՍԵԲԱՍՏԻԱ
ԿԱՏԱՐԵՑԱՆ») – Քառասնից սըրբոց գունդ գումարի ցայսաւր...
51.
100ա-1ա ԾԳ. Գրիգորի Նարեկացոյ ի համաւրէն վկայքն Քրիստոսի («ԳՐԻԳՈՐԻ ԵՐԳՍ Ա») –
Գունդք սուրբ վըկայիցն ի սոսկալի պատերազմին... 101աբ լս.՝ «Այլ ազգ», («ՅՍ») –
Յետնումն հատուցման ահեղ աւուրն...
52.
101բ-2բ ԾԴ. Տաղ սուրբ Աստուածածնին, յորժամ երից ամաց նըւ[իր]եցին ծնողքն զնա ի
տաճար՝ Գրիգորէ եպիսկոպոսէ – Այսաւր պարզողին զերկինս... ա. 102բ-3ա Փոխ – Յաւր
նաւակատեաց նորոյ մեծի տաճարիդ... բ. 103ա-4բ լս.՝ «Այլ ազգ» – Ո՛վ արմատ Յեսսեայ
զՔրիստոս ծընեալ...
53.
104բ-5ա ԾԵ. Այլ տաղ սոյն աւուրս՝ ի Գրիգորէ – Այսաւ[ր] լըրիւ երկիր հընչէ... ա.
105ա-6ա Փոխ – Կանանց անէծքըն լուծանի մահ եւ երկունըք խափանի... բ. 106աբ Փոխ – Ի
նըւիրելըն հըրճուէին, պատարագաւք գոհանային...
54.
106բ-8ա ԾԶ. Տաղ սրբոց հրեշտակացն՝ ի Ներսէս Լամրունեցոյ – Զարթի՛ր, եկեղեցի՛, ի
նորահրաշ հանդէսս... 108ա-9ա [Փոխ] – Ձեզ ձայնակից զըւարթունք...
55.
109ա-9բ ԾԷ. Երգ եկեղեցւոյ մանկանց համագոյ Սուրբ Երրորդութեանն՝ համաձայնելով
երկնաւոր դասուց՝ ի Ներսէս («ՆԵՐՍԵՍ») – Ներպարունակեալ իննեակ դասուց... 109բ-10բ
[Փոխ] («ՆՎԱԳ Ե ՀՈԳՀՈՑ ՏԸՎՈՂԻՆ ԻՄԱՍՏ ԲԱՆԻ ԸՆԴ ՁԱՅՆ») – Ներհիւսեսցո՛ւք քաղցր
եղանակ...
56.
110բ-1ա ԾԸ. Այլ տաղ հրեշտակաց («ԳՐԻԳՈՐ») – Գովեստ բերկրանաց քաղցրաձայնեալ
երգեմք... ա. 111աբ Փոխ («Ի Է ԵՐԳՍ Փ») – Իսկ վերայդարձեալ գոչեմք... բ. 111բ-2ա
Փոխ – Անմահ երկնայնւոցըն դասուց...
57.
112բ-3ա ԾԹ. Տաղ Գրիգորի Նարեկե[ցոյն] ի յարու[թիւն] Ղազար[ու] – Սկըզբնազարդ
գոյիւ անայր... 113ա-4ա Փոխ – Ձայն կենտանատուն ձայնէր...
58.
114ա-5ա Կ. Նոյն. Ի յարութիւն Ղազարու Գրիգոր Նարեկեցոյն ասացեալ – Էն նորոյ
նորին, ը՜, նոյն...
59.
115ա-6ա Կ.* Այլ տաղ Գալըստեան Տեառն առ Ղազար ի ձայն կենդանատուին. մնացն այլ
եղանակ. ի Գրիգոր Նարեկեց[ոյն] – Աւետիս մատուցանեմք նոյն Մարիամու... 116ա-8ա Փոխ
– Ձայնն այն, որ զաշխարհս եստեղծ...
* Ծնթ.
Տաղի համարը կրկնուած։
60. 118ա
ԿԱ. Տեառն Ներսիսի ի յարութիւն Ղազարու ոգեալ – Անմահ թագաւորն իջեալ ի վայրըս
մահու... ա. 118բ-9ա լս.՝ «Այլ ազգ» – Տէր, թէ աստ պատահեալ կեանքդ, եղբաւրն ոչ
հանդիպիւր մահ... բ. 119բ («ՆԵՐՍԻՍԻ ԵՐԳ») – Նոր աւետեաց լուր այսաւր մեզ
հընչեաց...
61.
119բ-20բ ԿԲ. Տաղ ԳալըստեաՆ Տեառն իշով յԵրուսաղէմ՝ ի Կոստընդնեայ ասացեալ –
Նորահրաշ նոր երկինք եղեւ... 120բ-1ա Այսաւր ցընծան արարածք...
62.
121ա-2ա ԿԳ. Այլ տաղ Գալըստեան իշով յԵրուսաղէմ – Այսաւր գալըստեամբ աստուածորդոյն
յԵրուսաղէմ... ա. 122ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Երգ զարմանալի» – Այսաւր խորտակեաց
զաղեղն... բ. 122ա-3ա Փոխ – Այսաւր գալըստեամբ քո, Տէ՛ր...
63.
123ա-4ա ԿԴ. Այլ տաղ Գալըստեան Տեառն Ծաղկազարդին – Խորհուրդ հայրենի աւանդ, աւանդ
նոյնագոյ արփին... ա. 124ա Փոխ – Յայս նոր աւետեաց աւուրս... բ. 124բ-5ա Այլ տաղ
Գալըստեան – Անեղանելիդ Աստըւած հրաշալի փառաւք...
64.
125ա-6ա ԿԵ. Տաղ Մեծի երկուշաբաթին։ Յիշ[եա՛] զմեղաւորս – Որք ի Տէր Յիսուս
հաւատով էք... ա. 126աբ Փոխ – Բարերար եւ մարդասէր Փըրկիչ ցուցար... բ. 127ա-8բ
Այլ տաղ նմին աւուրն – Անդ՝ ի մէջ դրախտին, երեք անձինք կային... գ. 128բ-9ա Այլ
տաղ նմին աւուրս – Յանեղաշէն դրախտի աստուածային տընգոյն...
65.
129ա-30ա ԿԶ. Տաղ Մեծի երեքշաբաթին – Որք ընկալայք ի գործ զքանքար... ա. 130ա-1ա
Փոխ – Քեզ, ո՛վ Տէր Յիսուս, ձայնեմ կայսս յիմարութեամբ թըմբրեալ... բ. 131բ-2ա Այլ
տաղ նմին աւուրն – Ի քո սոսկալի ձայնիդ սարսափմամբ ոսկերքըս դողան... գ. 132ա լս.՝
«Այլ ազգ», «Յելս արեւ» – Յայնժամ զքեզ ունիմք մեզ յոյս...
66.
132ա-3ա ԿԷ. Տաղ Մեծի չորէքշաբաթին – Այսաւր ըզՏէրդ արարիչ... 133ա-4ա Փոխ –
Գառնարատ պատարագ, որ զմեղս բառնաս զաշխարհի...
67.
134աբ ԿԸ. Այլ տաղ նմին աւուր երեկոյին ժամուն – Հիանան այսաւր դասըք հրեշտակաց...
134բ-5բ Փոխ – Որ վասըն մեր յերկնից յերկիր խոնարհեցար...
68.
135բ-6բ ԿԹ. Տաղ Մեծի հինգշաբաթին աւուրն – Սկիզբըն համայնից արարածոց գոյից... ա.
137աբ Փոխ – Լըքեալ լուծանէր մինն ի յընդրեալ գառանցն... բ. 137բ-8ա Տաղ նըմին
աւուր երեկոյին ժամուն – Ընդ երեկոյս հասեալ ժամուն... գ. 138աբ Այլ ազգ ասա՛յ –
Ինքնագոյ կամակցութեամբ, ինքնայաւժար դիմեալ ի խաչն... դ. 138բ-9բ Փոխ («Հ-Ա») –
Հոսեալ հրեղինացըն հաւաքեալ կային...
69.
139բ-41ա Հ. Տաղ Մեծի ուրբ[աթի] եւ ողբք ասացեալ սուրբ հարցն – Ի յուրբաթու Մեծի
Զատկիս... 141ա-2ա Փոխ – Դո՛ւստըր Սիովնի, եկեղեցի՛ հեթանոսաց...
70.
142ա-4բ ՀԱ. Մեծի ուրբաթին. այրուն գանգատն է – Աստուածածին կոյսըն Մարիամ կացեալ
առ խաչ իւրըն Միածնի... ա. 144բ-5ա Այլ ողբք Մեծի ուրբաթին՝ ի Ներսէս կաթողիկոսէ –
Կայր մայր Տեառն առ խաչին կոյսըն Մարիամ... բ. 145բ Փոխ – Արդ, ո՛վ Տէր եւ որդի
իմում յանձնարարեր... գ. 145բ-6ա Փոխ – Ո՛վ անմեղ աղաւնի իմ...
71.
146ա-8բ ՀԲ. Այլ տաղ Մեծի ուրբաթին («Ա-Ք») – Անեղ որդին Հաւր Միածին... ա.
148բ-9ա Փոխ – Շնորհաւք Սըրբոյ Հոգւոյն լըցեալ եղեն սուրբ մարգարէքն... բ. 149աբ
Մեղեդի ուրբաթուն Մեծի – Սերովբէից թագաւորն այսաւր եկեալ յԵրուսաղէմ... գ. 149բ
Փոխ – Ծարաւեցաւ Տերն ի խաչին...
72.
149բ-50բ ՀԳ. Մեծի շաբաթին թաղման Տեառն՝ ի Ներսէս Լամ[բ]րուն[ե]ցոյ – Այսաւր է
շաբաթ եւ լըռութիւն հանգիստ յերկրի... ա. 150բ-1ա Այլ ազգաց ասա՛յ – Շաբաթ է, ասէ
Աստուած, հանգիստ ախշատութեան... բ. 151ա-2բ Փոխ – Աշակերտ Տեառնըն Յովսէփ
հաւատարիմ... գ. 153ա-4ա Փոխ – Անտրանիկ Կուսին դընի ի կոյս գերեզմանի... դ.
154ա-5ա Մեղեդի Խաչելութեան Տեառն եւ թաղման – Որ հրակերպ կառիւք...
73.
156աբ ՀԴ. Տեառն Ներսիսի կաթողիկոսի Հայոց եւ այլ սրբոցն ասացեալ տաղք Սրբոյ
Զատկին, զկնի Եղայբերից Աւետարանացն, նայ եւ բովանդակ Կիրակէիցն՝ Մաթէին է – Այսաւր
լոյս ծագեայց աւուրս առաջին... 156բ-7ա Փոխ – Լըւան զաւետեաց ձայն ուրախութեան...
74.
157աբ ՀԵ. Մարկոսին է տաղս – Այսաւր ընդ ծագել արեւուն... 157բ Այլ ազգ –
Աստուածասէր եւ սուրբ կանայք...
75.
157բ-8ա ՀԶ. Ղուկասուն է տաղս – Այսաւր յարութեան մեզ ծագեցաւ... 158ա-9ա Փոխ –
Ցընծան այսաւր երկինք եւ երկնային զաւրք...
76.
159աբ ՀԷ. Յոհաննուն է տաղս («ՆԷՐՍԻՍԻ») – Նոյնագոյն ընդ Հաւր Բանն Աստուած...
159բ-60ա Փոխ – Յարեաւ փառաց թագաւորն...
77.
160աբ ՀԸ. Այլ տաղ Սուրբ Յարութեան բովանդակ տարոյն՝ զկնի Իւղաբերից աւետարանացն։
Եւ ապայ ասի գիշերին, նոյնպէս եւ զկնի վերջի աւետար[ան]ին Արձակման. Սարկաւագին է
ասացեալ – Ծագումըն փառաց Էին միայն միածին Որդին... ա. 160բ-1ա Փոխ – Այլ դու,
բարեգո՛ւթ Փըրկիչ... բ. 161ա լս.՝ «Այլ ազգ» – Նոցին նըւագաւք երգել անուան
քում... գ. 161բ Փոխ – Երկինք եւ երկիր այսաւր... դ. 161բ-2ա Փոխ – Արդ, եկայք
ամենեքեան...
78.
162ա-3ա ՀԹ. Տեառն Ներսիսի կաթողիկոսի – Առաւաւտին է շաւեղին, ը՜, շող ծագեալ...
163աբ Փոխ («ՆԵՐՍԵՍԻ ԵՐԳ») – Նըստեալ կանայքն ողբային...
79.
163բ-4ա Ձ. Նորին տեառն Ներսեսի կաթողիկոսի ի նոյնն՝ ըստ Մաթէի բանիցն – Այսաւր,
ը՜, լոյս հաստատի խաւար... 164ա-5ա Փոխ («ՆԵՐՍԵՍԻ», ապա՝ անկապակից տառեր) – Նոր
ծաղիկ պայծառ ցուցաւ...
80.
165ա-5բ ՁԱ. Տեառն Ներսիսի կաթողիկոսի ի նոյն Մարկոսին է («ՆԵՐՍԵՍԻ ԵՐԳ») –
Նորահրաշ արէգան այսաւր ծագեցաւ... 165բ-6բ Փոխ («ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՀԱՅՈՑ») – Կեանքն ընդ
Հաւր անմահ մարմնով...
165ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ասա՛յ այսաւր Գաբրիէլի ձայն, նոյն է»:
81.
166բ-7ա ՁԲ. Նորին տեառն Ներ[ս]եսի ի նոյ[ն] խորհ[ուրդ]. Ղուկայն է («ՆԵՐՍԵՍԻ Ե»)
– Նոր իմն աւետեաց բարբառ... 167ա-8ա Փոխ («ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻՆ») – Հաւր կամաւ
իջեալ Որդի...
82.
168ա-70ա ՁԳ. Նորին տեառն Ներսիսի ի նոյն՝ ըստ Յոհաննու («ՆԵՐՍԻՍԻ Է») – Նոր ձայն
աւետեաց հրեշտակապետն այսաւր... 168բ-70ա Փոխ («ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՀԱՅՈՑ») – Կանայքն
արտասուաւք լային...
168ա ստ.
լս., գրչից՝ «Աւր է աւետեաց ձայն ասա՛յ»։
83.
170աբ ՁԴ. Այլ տաղ Յարութեան. Նարեկին է – Անուն անեղ Էին <Էին> Աստուած է
<է> միշտ յէութեան... ա. 170բ-1ա լս.՝ «Այլ ազգ» – Դէտ իմ դիտանոց դէմ
հարաւոյ... 171ա-2ա Փոխ – Սեաւ եմ, գեղեցիկ դուստր...
170ա ստ.
լս., գրչից՝ «Երգ զարմանալուն ձայն է. նոյն է»։
84. 172ա-3ա
ՁԵ. Այլ տաղ Յարութեան Տեառն – Սէր յառաւաւտէն, սէր յառաւտէն ճեմեալ... 173ա-4ա
Փոխ – Ո՛վ կանայք, զարթիք, տեսէք...
173ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ի գաւազանին Յէսայ ձայն է»։
85.
174աբ ՁԶ. Այլ տաղ Յարութեան. խոսրովային – Աւետիս, միշտ աւետեաց հընչումն... ա.
174բ-5ա լս.՝ «Այլ ազգ» – Ես եմ նոյն Յիսուս ծընեալն... բ. 175ա-6ա Փոխ – Ո՛վ
քաղցրաձայնեալ, քաղցրախաւսէր երգով... գ. 176ա լս.՝ «Անարատ տաճարն» – Տէր
քաղցրաձայնէր, քաջալերէր զԹովմաս...
86.
176ա-7բ ՁԷ. Այլ տաղ Սուրբ Յարութեան Տեառն («Ա-Ռ») – Արմատն անմահութեան, որ տընկեցաւ
ի մէջ երկրի... ա. 177բ («Ս-Ք») – Սարսափմամբ զարհուրեցան գունդըք զաւրաց
պահապանաց... բ. 178ա Փոխ – Անուն անուանեալ ձայնէր, ո՛վ կոյս Մարիամ...
87.
178ա-9բ ՁԸ. Ի Կոստանդեա տաղս («ԿՈՍՏԱՆԴԻՔ») – Կանանցըն կանխեալ եկին ի
գերեզմանն... 179աբ Փոխ – Այսաւր նոր արեւ հարեալ...
178ա ստ.
լս., գրչից՝ «Երկու ազգ ասուի այս տաղս. բնական այս է»։
88. 179բ
ՁԹ. Այլ տաղ Յարութեանն Քրիստոսի – Աւետեաւք ձայնեալ զուարթնոյն ըզյարութիւն... ա.
179բ-80բ լս.՝ «Այլ ազգ» – Թագաւորեալ մեծ զաւրութեամբ... բ. 180բ-1ա Փոխ (լս.՝
«Անարատ տաճարն է») – Աւետիս միշտ աւետեաց հընչումն...
89.
181ա-2ա Ղ. Այլ տաղ Յարութեան («Ա-Պ») – Անպարագիր Էին րաբուն անեղապէս մեզ
եղանի... 182աբ լս.՝ «Անարատ տաճարն», («Ջ-Ք») – Ջընար, քընար, տաւեղ բամբ
շարժողին քաղցրաձայնեալ...
90.
182բ-3ա ՂԱ. Այլ տաղ Յարութեան Տեառն («Ա-Ծ») – Անըսկիզբն Էակն ընդ Հաւր... ա.
183աբ լս.՝ «Այլ ազգ», («Կ-Ռ») – Կուսածին երկրորդն Ադամ դընի... բ. 183բ-4ա
(«Ս-Ք») – Սըրբափայլ միակրաւնին հիացմամբ...
183բ ստ.
լս., գրչից՝ «Թագաւորեաց Տրդատ ի Հայս ձայն է»։
91.
184ա-5ա ՂԲ. Մեղեդի Յարութեան Տեառն – <Ա>Յարփիահրաշ վե[հագուն]ից
դասապետըն...
92.
186ա-8ա ՂԳ. Սուրբ վերանելոյն Տեառն առ Հայր՝ ի Գրիգոր Նար[եկացւոյ] – Էն ի միշտ
Էէն անեղապէս ծընունդ...
93.
188ա-9ա ՂԴ. Այլ տաղ. տաղ ի Գրիգոր Նարեկացւոյն – Էն է ինքն Էին եղանակ եղելի
անեղ.. 189աբ Փոխ – Այն, ը՜, փոքրիկ հաւտին...
94.
189բ-90ա ՂԵ. Այլ տաղ Համբարձման Տեառն՝ ի յԱնդրիասէ («ԱՆԴՐԻԱՍԻ») – Այսաւր
անդրանիկ Հաւր միածին Որդին... 190աբ («ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ») – Վեհից թագաւորն այսաւր...
95.
190բ-1ա ՂԶ. Այլ տաղ Համբարձման Տեառն՝ յԱնդրիասէ. Տաղ Սուրբ Հոգւոյն գալըստեան ի
Գրիգոր Նարեկացւոյ – Յանկարծահընչեաց հայրաշարժ բըղխումն...
96.
191ա-2բ ՂԷ. Այլ տաղ Սուրբ Հոգւոյն – Աստանաւր ծագեաց լոյս աւետեաց կենաց...
97.
192բ-3ա ՂԸ. Ի Սուրբ Հոգին՝ ի յԱնդրիասէ տաղս («ԱՆԴՐԻԱՍԻ ԵՐԳ») – Այսաւր պանծալի
էրգով գոչեմք... ա. 193բ-4ա Փոխ («ՄԵՂԱՊԱՐՏԻ») – Մեծապայծառ ձայնիւ գոչեն
եկեղեցիք... բ. 194աբ Փոխ («ՆՈՒԱՍՏԻ ԵՐԳ») – Նորոգաւղ տիեզերաց Հոգիդ Աստուած...
98.
194բ-6բ ՂԹ. Տաղ Սուրբ Հոգւոյն՝ ի Յոհաննիսէս («ՆՎԱԳ ՀՈԳՈՅՆ ՍՐԲՈՅ Ի ՅՈՀԱՆՆԻՍԵ՝
ԱՆԱՐԺԱՆ ԾԱՌԱՅԷ») – Նըւագեմք հոգոյն նըւագըս վայելուչս... 196բ-9ա Այսաւր ցընծացէ՛ք,
եղբա՛րք...
99.
199աբ Ճ. Այլ տաղ Սուրբ Հոգւոյն – Ձայնիւ ցընծութեամբ քաղցրանըւագ հընչմամբ...
199բ-200բ Փոխ – Ցընծալով տաւնէ եկեղեցի ընդրեալ...
100.
200բ-1բ ՃԱ. Կարգ եկեղեցւոյ՝ Գրիգոր Նարեկացւոյ ի սուրբ եկեղ[եցի] – Երկինքն ի
յերկիրս եւ երկիրս ի յերկինքն... 201բ-2բ Հաւուն արթընացեալ դիտելով...
101.
202բ-3բ ՃԲ. Այլ տաղ եկեղեցոյ՝ ի Գրիգոր Նարեկացւոյն – Յառաջ քան շարժիցն՝ աներբ
էիցըն կայք...
102.
203բ-5բ ՃԳ. Այլ տաղ եկեղեցոյ՝ ի Ներսիսէ կաթողիկոսէ հայոց («ՆԵՐՍԵՍԻ Ե ԵՐԳՍ») –
Նորազըւարճ խընդութեամբ բերկրեա՛ ցընծալով... 205բ-6ա Ի լուսոյն արփւոյ առ
լոյսն...
103.
206ա-7ա ՃԴ. Այլ տաղ եկեղեց[ւոյ]՝ ի Ներսիսէ կաթ[ողիկոսէ] – Յաւէրժ եկեղեցի,
ցընծայ, եկեալ ի քէզ փեսայն... 207ա-8ա Ի յերգս սիրեցեալ անձին...
104.
208ա-9բ ՃԵ. Այլ տաղ եկեղեցոյ – Ե՜րգ զարմանալի, ե՜րգ շարժ վարժենի...
105.
209բ-10ա ՃԶ. Մեղեդի եկեղեցոյ – Քրիստոս եկեալ քահանայապետ, ը՜, սուրբ...
106.
210աբ [ՃԷ.] Մեղեդի եկեղեցոյ – Այս խորանս երկնագոյն, երկնազարդ... ա. 211ա Քաւղ
ձըգեալ յերկնից... բ. 211բ Մեղեդի եկեղեցոյ – Զարդարեալ ըզքեզ զարդար[իչ]ն
երկնային...
211ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ասի Անարատ տաճարին ձայն»։
107.
212աբ ՃԸ. Տաղ Տապանակին Աստուծոյ, զոր արար Մովսէս – Խորհուրդ Գալըստեան Բանին...
212բ-3ա Փոխ – Այսաւր զտապանակըն սուրբ...
108.
213ա-4բ ՃԹ. Տաղ Վարդավառին՝ ի Ներս<ս>էս կաթողիկոսէ («ՆԵՐՍԷՍԻ ԵՐԳ») –
Ներպարունակեալ խորհուրդ լուսոյն... 214աբ Ընդ որս եւ մանգունք նորոգ դըստեր
Սիովնի...
109.
215ա-6ա ՃԻ. Տաղ գեղեցկակերպ Տեառն՝ ի Ներսէս կաթողիկոսէ հայ[ոց] – Արփիական, ը՜,
լոյսն, որ ի ծոց Հաւր... ա. 216աբ («ՏՐ ՆԵՐՍԵՍԻ») – Տէր փառաց այսաւր ի Թաբաւր
յայտնեաց ըզփառս իւր... բ. 216բ-7ա Նոր իմն ահաւոր խորհուրդ... գ. 217բ Հայր
վըկայելով յամպւոյն...
110.
217բ-8բ ՃԻԱ. Այլ տաղ Վարդավառի – Այսաւր նորահրաշ լոյսն ծագեալ... ա. 218բ-20ա
Փոխ – Լեառըն, ցընծա՛ դու, Թաբաւր...
111.
220ա-1ա ՃԻԲ. Այլ տաղ Վարդ[ավ]առին – Այսաւր նորահրաշ ծագումն... ա. 221բ-2ա Փոխ –
Ձայնն այն, որ զաշխարհս էստեղծ... բ. 222ա-4ա Այլ տաղ Վարդավառին – Նոր իմն աւետիք
նորաշաւիղ...
112.
224ա-5ա ՃԻԳ. Կարգ սուրբ կենսաբեր խաչին Քրիստոսի. տաղ տեառն Ներս[էս]
կաթ[ողիկոսի] («ՆԵՐՍԻՍԻ Ե») – Նոր դրախտին եկեղեցւոյ ծառ կենաց տընգեալ ի մէջ...
225ա-6ա («ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՀԱՅՈՑ») – Կենաց փայտ տընգեալ ըզքեզ...
113.
226ա-7ա ՃԻԴ. Ի Սունեաց եպիսկոպոսէ Ստեփան[նոսէ] ի Սուրբ խաչն – Սկիզբն անըսկըզբան
սկըզբնաւորեալ... ա. 227աբ լս.՝ «Այլ ազգ», «յԱնարատ տաճարին ձայն» – Գերագոյն
գըտաւ հայրապետաց... բ. 227բ-8ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Հոսեալ հրեղին» – Սա նաւահանգիստ
քրիստոսագունդ... գ. 228աբ Փոխ – Նոր խորհուրդ կենաց... դ. 228բ-9ա լս.՝ «Այլ ազգ»
– Փայտիցն, որ ի ջուրսն ազդեալ...
114.
229աբ ՃԻԵ. Այլ տաղ Սուրբ խաչին – Ահաւոր խորհուրդ ահեղ եւ ի սկըզբան
լինելութեան... ա. 229բ-30ա լս.՝ «Այլ ազգ» – Էսայիաս դիմեալ ասէր... բ. 230աբ
Սեպհական սիւն պատուական... գ. 230բ-1ա լս.՝ «Կանանցն կանխ՛՛» – Կեանքն մեզ
պարգեւեցաւ...
115.
231ա-2ա ՃԻԶ. Տեառն Ներսիսի կաթողիկոսի հայոց ի Սուրբ խաչն. տաղ խոսրավային –
Միա[կն մի]ոյն յանըսկիզբն Էէն... ա. 232բ-3ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Էի միայնոյն» –
Փայտըն կենարար քառանգիւն կանգնեալ... բ. 233ա-4բ Արդ, աւրհնեալ ես, փա՛յտ
կենաց...
116.
234բ-5բ ՃԻԷ. Ստեփանոսի Սիւնե[ա]ց եպիսկոպոսի տաղ Սուրբ խաչին («ՍՏԵՓԱՆՈՍ») –
Սըրբոյ խաչին զաւրութիւն... 235բ-7ա [Փոխ] – Այսաւր ցընծա նըշան յաղթող...
117.
237ա-8ա ՃԻԸ. Այլ տաղ Սուրբ խաչին – Ի յԵրուսաղէմ գընա միյայն՝ յաստուածաշէն
քաղաքն... 238ա-9ա Ես խաչ կանգընել կամիմ աննըման...
118.
239աբ ՃԻԹ. Մեղեդի Սուրբ խաչին («Քրիս[տ]») – Քերովբեից վեհագոյն ցուցար...
119.
239բ-40բ ՃԼ. Քրիստոսատուր է տաղս վերինս, ապա չկայր յաւրինակ։ Այլ մեղեդի խաչի –
Խորհուրդ կենաց եւ գաւազան յուսոյ...
120.
240բ-1ա ՃԼԱ. Այլ մեղեդի խ[աչի] – Արփիական հրաշիւք պայծառացեալ տեսաք
ըզտէրունական նըշանն...
121.
241աբ ՃԼԲ. Այլ տաղ Ս<ազ>ուրբ խաչին – Ես ձայն զառիւծուն [աս]եմ... 241բ-2բ
Փոխ – Աղբիւրըն Տէր էր խաչին անապական...
122.
242բ-5ա ՃԼԳ. Սրբոյն Յովանն Մըկրտչին. տաղ ի Ներսէս կաթուղիկոսէ հայոց («Ա-Մ») –
Ա[նմարմնոց]ըն հրեղինաց մարմնով հաղորդ... ա. 243բ-4ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Ի
կան[ան]ց[ն] կ[ան]խ[եա]լ ձայն» («Յ-Ք») – Յանապատի վայրաբնակեալ անմարմնական... բ.
244ա-5ա Փոխ («ԲԱՆՍ ԱՅՍ ՆՎԱԳԵԱԼ ԵՐ ՍԻՍԵ») – Բարբառոյն յանապատէ ձայնիւ...
123.
245ա-6ա ՃԼԴ. Այլ տաղ Սուրբ Մկրտչին՝ ի Ներսէս Լամբրունեցոյ – Այսաւր բազմութեան
հանդէս միաձայն երգով... 246ա-7ա Փոխ – Ուրախ լե՛ր, այսաւր յանպատում...
124.
247աբ ՃԼԵ. Այլ տաղ ի սուրբ Մկրտիչն Յովաննէս – Այսաւր ի նորահրաշ մեծապայծառ
աւուրս... 247բ-8ա [Փոխ] («ԿՈՍՏԱՆԴԻՆԱ») – Կարապետին եւ Մըկըրտչին տաւնեմք...
125.
248ա-9բ ՃԼԶ. Այլ տաղ Կարապետ[ին] – Քեզ մատուցանեմք այսաւր, Քրիստո՛ս...
126.
249բ-50ա ՃԼԷ. Մեղեդի Յովաննու – Անմարմնոցն ըզգաստից, կատարիչ գործոյ...
127.
250աբ ՃԼԸ. Այլ տաղ Յովաննու Կարապ[ետին] – Ի յանապատէ լերանց ձայն աւետաւոր
հընչեաց... ա. 250բ-1ա լս.՝ «Այլ ազգ» – Են նաւակատիք այսաւր Հերովդիայի
ծնընդեան... բ. 251աբ լս.՝ «Այլ ազգ» – [Ո]տնաձայն թընդիւն տաղիցն նոյն... գ.
251բ-2բ Փոխ – Զինչ արդիւնատիպ վայելչատիպ կային...
128.
253ա-7ա ՃԼԹ. Տեառն Ներս[էս] հայ[ո]ց կաթողիկոսի. համաւր[էն] վկայք («Ա-Ժ») –
Արեգակն արդար ըզհուր սիրոյ ծագեալ... ա. 253բ-4ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Կանանց
կանխ[եալ]» («Ի-Ղ») – Ի յերկրի ճըգնեալ չարչարանաւք... բ. 254ա-5ա լս.՝ «Այլ ազգ»,
«Հոսեալ հրեղ[ինաց]» («Ճ-Ջ») – Ճըշմարիտ վըկայք Աստուածորդւոյն եղէք... գ. 255աբ
լս.՝ «Այլ ազգ», «Անարատ տաճար» («Ռ-Ք») – Ռահիւք յաշխարհէ հալածանաւք... դ.
255բ-6ա Փոխ («ԲԱՆ Ի ՎԿԱՅՍՆ») – Բանիւ աւետաւոր բարառնաբար... ե. 256ա-7ա լս.՝
«Այլ ազգ» («Ի ՆԵՐՍԻՍԷ») – Ի մի յարմարութիւն զոգիս ընդրեալ...
129.
257ա-8ա ՃԽ. Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին ի հոմանւոյ իւրոյ տաղ ի Ներսէս կաթողիկոսէ
(«ՍՐԲՈՅ ԳՐԻԳՈՐ») – Սրոբէից ձայնիւն եղանակեմք այսաւր... ա. 258ա-9ա լս.՝ «Այլ
ազգ», «Յանարատ տաճարի» («Ի ԵՐԳ Ի ՆԵՐՍԻՍԵ ԾԱՌԱԵ») – Ի յանձին նախատ ջուր
վայրարկուն հեղեալ... բ. 259ա-60ա Փոխ – Ի յելս արեւու արեւ ծագեցաւ...
130.
260ա-1բ ՃԽԱ. Այլ տաղ սուրբ Լուսաւորչին մե[ր]ոյ – Այսաւր ժողովեալ մանգունք...
261բ-3բ Փոխ – Ձայն բարձեալ յերկինս առ քեզ...
131. 263բ-4բ
ՃԽԲ. Այլ տաղ սուրբ Լուսաւ[որչին] – Մըտեալ առաջի քո, ընտրեալ հովիւ... 264բ-6բ
[Փոխ] – Եկեղեցի կաթուղիկէ Հայաստանեաց...
132.
266բ-7բ ՃԽԳ. Այլ տաղ սուրբ Լուսաւորչին յոյժ գեղ[եցիկ] – Գրիգորիոս՝ առաքինի
հըսկող... 267բ-9բ Բարձրացի՛ր, փառաւք յաւրս յիշատակի...
133.
269բ-70բ ՃԽԴ. Այլ տաղ տեսլեան սուրբ Լուսաւորչ[ին] – Ճառագայթեալ արեգակն
Հայաստան աշխարհի... ա. 270բ-2բ Ո՛վ աշակերտեալ իմ նոր ժողովուրդք... բ. 272բ-4բ
Որդիք գերութեան իմ ժողովուրդք...
134.
274բ-5ա ՃԽԵ. Մեղեդի սուրբ Լուսաւորչին՝ Մովսէս Քերթ[ողի] – Ո՛վ արըքայակերպ, ը՜,
Տէ՛ր...
135.
275աբ ՃԽԶ. Այլ մեղեդի սուրբ Լուսաւորչին – Սոսկալի տեսիլ աստուածային շնորհացն...
136.
275բ-6բ ՃԽԷ. Տաղ համաւրէն սուրբ հայրապետացն՝ ի Ներսէս կաթողիկոսէ հայոց («Ա-Ռ»)
– Այսաւր մայր Սիովն ցընծայ... ա. 276բ լս.՝ «Գերահրաշին ձայն»), («Ս-Ք») –
Սըրբելով զոգիս սուրբ աւազանսն... բ. 276բ-7ա («ՆԵՐՍԵՍԻ ԵՐԳ») – Նոր գինոյն
իմաստութեան...
137.
277աբ ՃԽԸ. Մեղեդի համաւրէն հայրապետացն – Յաւիտենից Աստըւածն յառաջ քան ըզլինելն
աշխարհի...
138.
277բ-8բ ՃԽԹ. Տաղ համաւրէն ամենայն մարգարէիցն՝ ի Ներսիսէ կաթողիկ[ոսէ] («Ա-Ծ») –
Աստուածային խորոցն անճառ... ա. 278բ լս.՝ «Այլ ազգ», («Կ-Մ») – Կըրկին հոգւոյն,
որին ստացաւղ... բ. 278բ-9ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Կանանց» («Յ-Վ») – Յայսոսիկ յեռեալ
խըմբից... գ. 279աբ լս.՝ «Այլ ազգ», («Տ-Ք») – Տեսանող Զաքարիաս, աւետաւորըն Սի[ովնի]...
դ. 279բ-80 («ՆԵՐՍԷՍԻ ԵՐԳ») – Նորահրաշ տաւնիւս...
139.
280բ-1բ ՃԾ. Տաղ ի Սուրբ կոյսն Հռիփսիմի՝ տեառն Ներս[եսի] կաթողիկոս[ի]
(«ՆԵՐՍԵՍԻ») – Նորահրաշ արեգակ իմանալի... ա. 281բ-2ա («ԱՌ ՀՌԻՓՍԻՄԵ») – Առաւաւտ
լուսոյ արեւելեան ազանց աւրիորդն... բ. 282աբ լս.՝ «Այլ ազգ», «Ի հոսել հրեղ՛՛»,
(«ԿՈՅՍՆ») – Կենդանի վըկայք կոյսք իմաստունք...
140.
282բ-3ա ՃԾԱ. Այլ տաղ Հռիփսիմէ – Երջանիկ, հոգիահրաշ, երանելի... ա. 283ա-4ա լս.՝
«Այլ ազգ», «Կանանց կանխ՛՛» – Համախոհ հարսն անարատ... բ. 284աբ լս.՝ «Այլ ազգ» –
Ձայն ահեղ հընչեաց յերկնից...
141.
284բ-5բ ՃԾԲ. Տաղ Սուրբ Հայրապետին Նիկաւղայոսի – Հանդէս գումարեալ եկեղեցոյ
ժողով... ա. 285բ-6ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Անարատ տաճար» – Հրամանի քո լուանէք
ամենայն... բ. 286աբ Փոխ – Ծափըս հարէ՛ք խընդութեամբ, ժողովո՛ւրդք...
286ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ա<ա>յլ ազգ այսաւր ցընծութիւն հողեղինաց»։
142.
287ա-7ա ՃԾԳ. Տաղ Սրբոյն Յոհաննու Ոսկէբերանին – Այսաւր ի քո փառս պարծի
եկեղեցի... ա. 287ա-8ա լս.՝ «Այլ ազգ», «Ի խաչ[ին] տնկ[եալ]» – Զհոգին Պաւղոսի
առեր կըրկին... բ. 288ա-9ա Փոխ – Ի յորովայնէ ընդրեալ ճըգնութեամբ...
288ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ի յելս արեւուն ձայն է»։
143.
289ա-90ա ՃԾԴ. Սըրբոյն Ներսիսի. տաղ ի Ներսիսէ կաթողիկոսէ հայոց («ՆԵՐՍԷՍԻ
ՆՎԱՍՏԻ») – Նոր եւ առաջին լոյս ծագեալ... 290ա-1ա («ԳՈՎԵՍՏ ՄԵԾԻՆ ՀՈՄԱՆՎԱՆՆ ՆՄԻՆ»)
– Գովեմք այսաւր զՀայրըն բարոյ...
289ա ստ.
լս., գրչից՝ «Երկինքն ի երկիրս ձայն է»։
144.
291աբ ՃԾԵ. Մեղեդի առաքելոցն Պետրոսի եւ Պաւղոսի – Երանելի աշակերտք առաքեալք
Բանին...
291ա ստ.
լս., գրչից՝ «Անեղանելոյն ձայն ասի եւ Ի Սրբոյ խաչին»։
145.
291բ-4ա ՃԾԶ. Տաղ Սըրբոյն Գեորգա զաւրավարի եւ նմանեաց նորին՝ ի Ներս[իսէ] Տարսոնի
եպիսկոպոսէ – Թագաւորն անմահ յաշխարհս երեւեալ...
291բ ստ.
լս., գրչից՝ «Աստուծոյ ողորմութեանց ձայն է, եւ ասի Յանեղորդոյն ձայն»։
146.
294ա-5ա ՃԾԷ. Տաղ Տրդատա թագաւորին – Թագաւորեաց Տըրդատ ի Հայք...
294ա ստ.
լս., գրչից՝ «Մտանէ յԷին աջոյն ձայնն»։
147.
295ա-6ա ՃԾԸ. Տաղ սրբոյն Մատթէոսի աւետարանչի – Պայծառ պանծալի է տաւնս այսաւր...
ա. 296աբ Փոխ – Ի շըրթանցըն Տեառն սփըռեալ... բ. 296բ-7բ Փոխ – Եկայք, մանգո՛ւնք
Սիովնի...
Ստ. լս.,
գրչից՝ 296ա «Ի կանանց կանխեալ ձայն է», 296բ «Մայր Աստուծոյ Մարիամու ձայն է»։
148.
297բ-8ա ՃԾԹ. Տաղ սուրբ առաք[ելոյն] Փիլիպոսի – Այսաւր ըզտաւն վըկայութեան
առաքելոյս քո... 298աբ Ո՛վ սքանչելի քո զաւրութեանդ...
149.
298բ-9բ ՃԿ. Տաղ սրբոց Վարդանանց – Այսաւր յոյժ ցընծան եկեղեցւոյ մանգունք...
299բ-300ա Փոխ – Ի հանդիսաւոր աւուր տաւնի...
299բ ստ.
լս., գրչից՝ «Թէ ուզես՝ Ի գաւազանին ձայն ասայ»։
150.
300ա-2բ ՃԿԱ. Այլ տաղ սրբոց Վարդանանց – Ի յարեւելից ծագեալ լոյս առաւաւտոյ...
301ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ասի կէս տաղիս ի Խորհուրդ հայրենու ձայն»։
151.
303աբ ՃԿԲ. Տաղ սրբոց Ղեւոնդեանց քահանայիցն – Ի հանդէս տաւնի ձեր... ա. 303բ-4ա
Տաղ սրբոց Սուքիասեանց – [Հ]րաշալի խորհուրդ քաւշից մեզ երեւեալ ի յԱլանից, /
յԱլանից յարեւելից, որք ծագեցան սուրբ նահատակքն (այսչափ)*։ բ. 304ա Փոխ (լս.՝
«Անարատ տաճարի») – Բարձրեալ թագաւորն անմահ...
* Ծնթ.
303բ խորագրի սկզբում, գրչից՝ «Սխալեցա. այս չէ»։
152.
304ա-5բ ՃԿԳ. Տաղ սրբոց Սուքիասեանց – Հրաշալի խորհուրդ քաւշիցն մեզ երեւեալ...
153.
305բ-6ա ՃԿԴ. Տաղ սրբոց Եւստռասիոսեանցն – Առ ձեզ համբառնամք արդ մաղթանաւք
ըզձայնս... 306ա-7ա Փոխ – Անյաղթ սպառազէնք, յաղթողք մարմնոյ կարեաց...
154. 307աբ
ՃԿԵ. Տաղ սրբոց բժշկաց Կոզմաս եւ Դամիանոսի – Այսաւր ի տաւնըս ձեր ցընծան
եկեղեցիք... ա. 307բ-8ա Փոխ – Ո՛վ զձերդ պատմէ զարմանազան... բ. 308ա Փոխ –
Բըժիշկք ըզձեր իմացական...
155.
308ա-9ա ՃԿԶ. Տաղ սրբոց վըկայիցն Մարգոսի եւ Պրաւբոսի եւ Անդրոնիկոսի՝ ի Յակոբ – Ի
հանդէս Մեծի աւուրս ցընծացէք... 309ա-10բ [Փոխ] – Ի հանդիսական տաւնիս մերոց
վըկայից...
156.
310բ-2ա ՃԿԷ. Այլ տաղ սըրբոցն՝ ի Գրիգորէ եպիսկոպ[ոսէ] («ԳՐԻԳՈՐԻ ԾԱՌԱՅԷ ԱՌ
ՏԱՐԱԳՈՍՍ») – Գովեալ գըթած Հայր երկնաւոր գոյից... 312ա-3ա Պետ հանդիսին
հոգեւոր...
157.
313աբ ՃԿԸ. Տաղ սրբոյն Բարսղի, Եփրեմի եւ աստուածաբանին Գրիգորի – Այսաւր
ցընծութեամբ տաւնեմք զտաւն հայրապետաց... 313բ-4ա Փոխ – Զերջանիկըն զայն Բարսիլ...
158.
314ա-5ա ՃԿԹ. Տաղ սրբոհոյ Աստուածածնին, յորժամ երից ամ։ Տաղ սրբոց
հրեշտակայպետացն՝ ի Ներս[սիսէ] կաթողիկոս[է] («Ա-Ն») – Առաջինըն լոյս երրեակ եւ մի
աստուած<ա>ութիւնն... ա. 315աբ լս.՝ «Այլ ազգ», («Շ-Ք») – Շարժեալ Միակին
նըւազեցոյց... բ. 315բ-6ա Փոխ («ՆԵՐՍԷՍԻ Ե») – Նոր տաւնիս երկնաւորաց... գ. 316աբ
Փոխ («ԱՅՍ ԲԱՆՍ») – Անդրի յարութեանն յորժամ փողով մեծաւ...
314բ ստ.
լս., գրչից՝ «Ի հոսեալ հրեղինաց ձայն է», 315ա «Անարատ տաճարին ձայն է»։
159.
316բ-8ա ՃՀ. Այլ տաղ Համբարձման Տեառն («Ա-Ք», «ՍԱՐԳԻՍ») – Այսաւր խորհուրդ
մարդեղութեան... 318աբ Փոխ – Քրիստոս, փառաց թագաւոր...
160.
318բ-9բ ՃՀԱ. Տաղ Ծնընդեան աստուածամաւր ի յիւր ծնող[սն] – Այսաւր անճառ մեծի
խորհըրդով... 319բ-20ա Փոխ, «Անարատ տաճարին ձայն», («Շ-Ք») – Շնորհք բարեաց
յերկրի տըւաւ...
319բ ստ.
լս., գրչից՝ «Եւ ի կան[ան]ցըն կանխեալ ձայն այլ ասի»։
161.
320ա-1ա ՃՀԲ. Այլ տաղ ջուր աւրհնելոյն – Սկըզբնազարդ գոյի ստեղծաւղն գայր...
321ա-2ա [Փոխ] – Մըկըրտիչըն Յիսուսի՝ մեծ Կարապետըն Յովաննէս...
162.
322ա-3բ ՃՀԳ. Տաղ Փոխման Աստուածածնին ի գլուխ եկեղեց[ոյ] («ԿՈՍՏԱՆԴԻԱՆՈՍԻ») –
Կոյս, անապական Մարիամ սուրբ Աստուածածին...
163.
323բ-4բ ՃՀԴ. Այլ տաղ Ծընընդեան Քրիստոսի («ԿՈՍՏԱՆԴԻԱՆՈՍԷ») – Կոյսն ծնանէր
յայրին, Յովսէփ զարմանայր... 324բ-5ա («ԿՈՍՏԱՆԴԻ») – Կոյսն ի յայրն ի Բեդղէէմ...
164.
325ա-6ա ՃՀԵ. Այլ տաղ Ծնընդի. կենակապ – Կայր Կոյսն ի յայրին, կայր եւ
երկնանայր... 326աբ Փոխ – Կառափնատեղոջըն կանգնեցին ըզխաչն...
165.
326բ-7բ ՃՀԶ. Այլ տաղ Ծընընդի («Ք-Ա») – Քրիստոս ծնեալ ի Բեդղահէմ... 327բ-8ա Փոխ
– Ձայն Տեառն զաւրութեանց...
326բ ստ.
լս., գրչից՝ «Աւետիս մատուցանեմք ձայն է տաղս», 327բ «Անճառ է խորհուրդ ձայն է»։
166.
328ա-9ա ՃՀԷ. Այլ տաղ Ծնընդի («ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՊԱԼՀ») – Յայտնի Աստուած այսաւր ի
յաշխարհի... ա. 329աբ լս.՝ «Այլ ազգ» – Աստուած յայտնեցաւ ի յաստեղէն... բ.
229բ-30ա Փոխ – Անեղ անըսկիզբն Էնն ահայ Աստուած է... գ. 330բ-1ա Փոխ – Մանուկ
կուսածին լոյսն ի յերկնից իջեալ...
328ա ստ.
լս., գրչից՝ «Յորդոցն որոտմանց ձայն է տաղս», 329ա «Կանանցըն կանխել ձայն է փոխս»։
167.
331աբ ՃՀԸ. Այլ մեղեդի Ծնընդի – Որ անըսկիզբն Էութեան ընդ Հաւր... 331բ Փոխ –
Այսաւր նորոգեալ եղեւ բնութիւնք եղելոցս...
331բ ստ.
լս., գրչից՝ «Ի գաւազանին ձայն է փոխս»։
168.
331բ-3ա ՃՀԹ. Տաղ Քառասնաւրեայ գալըստեան Տեառն ի տաճար – Ծերունին այսաւր Սիմէոն
յարուցեալ եկն ի տաճարն...
332ա ստ. լս., գրչից՝ «Աստուծով ողորմութեանց
ձայն է, եւ թէ ուզես, Նա անեղ Որդոյն այլ աս[ա]»։
169.
333բ ՃՁ. Մեղեդի Անտոնի – Անտո՛ն, ոստ անապատի, լերանց, բարձանց...
170.
333բ-4ա ՃՁԱ. Այլ տաղ սըրբոյն Ստեփաննոսի Նախավկա[յի] – Ո՛վ պըսակըդ պարծանաց, /
սուրբդ առաջին մարտիրոսաց... ա. 334աբ լս.՝ «Այլ ազգ» – Տո՛ւնկ անմահ, իմանալի...
բ. 334բ-5բ լս.՝ «Այլ ազգ», «Անարատ տաճար» – Ձեռամբն ակնարկելով ըզքեզ...
171.
335բ-7ա ՃՁԲ. Տաղ սրբոց Քառասնից – Սըրբոց Քառասնիցն այսաւր տաւնեմք... 337ա-8բ
Փոխ – Յերկնից ծագելով արեւ անմուտ լուսոյն...
172.
338բ-9բ ՃՁԳ. Տաղ յարութեան Ղազարու («ՍՏԵՓԱՆՆՈՍԻ», ապա՝ անկապակից տառեր») –
Սըրբոց հրըշտակաց զարմանահրաշից տեսեալ... 339բ-40բ Փոխ – Ձայնին զաւրութեան
Փըրկչին...
173.
340բ-2ա ՃՁԴ. Տաղ Գալըստեան Տեառն յԵրուսաղէմ իշով – Այսաւր երգ առեալ գոչեն
հրեշտակք...
174.
342աբ ՃՁԵ. Այլ տաղ Մեծի իրեքշաբ[աթ]ին աւուրն – Գողութեամբ այսաւր եւ մեք
ամեն<են>եքեան...
342ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ի խորհուրդ հայրենի ձայն է»։
175.
342բ-3ա ՃՁԶ. Այլ տաղ Մեծի շաբաթին. յԱնտոնի ձայն – Յովսէփ, ճըշմարիտ մեծատուն...
343ա-4ա Փոխ – Այսաւր աւետիս ձեզ նընջեցելոցդ...
Ստ. լս.,
գրչից՝ 342բ «յԱնտոնի ձայն է», 343ա «Աւետիս մատուցանեմք ձայն է»։
176.
344աբ ՃՁԷ. Այլ տաղ Համբարձման՝ Ստեփ[անոսի] («ՍՏԵՓԱՆՈՍԷ») – Սոսկալի ահիւ պակեան
հոլք բոցեղինաց... 344բ-5բ Փոխ – Ես խաւսիմ զարդարութիւն զանճառ...
177.
345բ-7ա ՃՁԸ. Այլ տաղ Ծնընդի – Արմատ կենդանեաց անմահութեանց խորհուրդ...
345բ ստ.
լս., գրչից՝ «Շարժէր-ին ձայն է»։
178.
347ա-8բ ՃՁԹ. Այլ տաղ սուրբ Աստուածածնին, որոյն նախագիծ տանցն՝ ըստ անուան
ոգողին՝ մեծին Յոհանիսի վարդ[ապետի] ասացեալ՝ եղբաւր թագ[աւորին] հայոց
Գով[աբանութիւն] Սուրբ Աստուած[ածնին] («ՅՈՀԱՆՆՈՒ ՆԱՎ ԱՍԱՑԵԱԼ ՆՈՒ») – Յորէն
Հաւրէն նկատեալ կանխաւ մինչ ի վախճան... 348բ-50բ Փոխ – Այսաւր ցընծան արարածք
աստուածային...
179.
350բ-1ա ՃՂ. Նորին Յոհանն[ու] յարք[այէն] Հեթում մինչ ի Տաթարն էր, որոյ նախագիծ
տանցն ըստ անուանն է ոգեալ («ԵՐԳՍ ՀԵԹՄՈՅ Ե») – Երրորդութիւն Սուրբ, Աստուած
անըսկիզբն եւ անեղ... ա. 351ա-2բ Փոխ («ԱՐՔԱՅԻՆ ՀԱՅՈՑ») – Այլ դու, Տէ՛ր
անյիշաչար... բ. 352բ-3ա լս.՝ «Հոսեալ հրեղին», («Ա ՅՈՀԱՆՆԻՍԷ») – Այսաւր հաւաքման
հոգիահոյլ հովուացս... 353աբ («ԿՐՍԵՐ Ի ԻՒՐ») – Կերակրիչ կաթամբ կերակրողին...
180.
353բ-4ա ՃՂԱ. Նորին Յոհաննու մեղեդ[ի] ապաշխ[արութեան] («ՅՈՀԱՆՆԵՍ, ՎԱՅ ՔԵԶ») –
Յորժամ ածեմ ըզմըտաւք զաւրն ահագին...
181.
354ա-5բ ՃՂԲ. Տաղ սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին հայոց՝ Յոհ[աննու] Ճլուզ
վարդ[ա]պ[ետի] ասացեալ («ԳՐԻԳՈՐԻՈՍ ԼՈՒՍԱՒՈՐԻՉ ՀՈՅՈՑ») – Գրիգորիոսի բազմաչարչար
սըրբոյն... 355բ-6բ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ աւրաւրքն է – Երկինք երկնից յիմաց
արարէք...
182.
356բ-7բ ՃՂԳ. Տաղ Ծնընդեանն Քրիստոսի, ի սուրբ կոյսն Մ<մ>արիամա՝ ի
Կոստընդնայ ոգեալ – Կոյս անապական եւ անխախտ ծնողութիւն... 357բ-8բ Փոխ –
Հըրճուիմք այսաւր մեք հոգեպէս...
183.
359աբ ՃՂԴ. Տաղ Յայտնութեան Քրիստոսի հաւաս ուսիր – Անճառելի եւ անհասըն
բնութեամբ... 259բ-61ա [Փոխ] – Քրիստոս՝ Բանըդ Հաւր, ծնունդ անժամանակ...
184.
361ա-2ա ՃՂԵ. Տաղ Թլփատութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ – Անսկիզբն Բանըդ Հաւր,
ծնեալդ յառաջ...
185.
362աբ ՃՂԶ. Տաղ Սուրբ Հոգւոյն ասի՝ ի ձեռնայդր[ութիւն] – Ճարտ[ա]րապե[տ ի]մաստից
նոյնագոյ բնութեամբ... 262բ-3ա Փոխ – Որ անմահ հաց կենաց մեզ տըւար...
186.
363ա-4ա ՃՂԷ. Տաղ եկեղեցւոյ՝ ի Կոստանդեա նուաստէ ոգեալ – Նոր նոր[ոգ]եալ կենաց
մերոց... ա. 364աբ Փոխ – Դրախտ նոր տընգով զարդարեցաւ... բ. 365ա-6ա Փոխ –
Նախախնամական տեսչութիւն կոչեաց...
187.
366ա-7բ ՃՂԸ. Տաղ Յովաննու Մըկըրտչին – Ի դասս հրեղինաց յաւդեալ... 367բ-9ա Ի ձայն
հըրճուանաց խրախ[ճ]անամք...
188.
369աբ ՃՂԹ. Տաղ մարտիրոսաց եւ կուսանաց – Այսաւր նորահրաշ տաւնի ցընծան...
189.
369բ-70բ Մ. Տաղ Սրբոյն Գէորգա Զաւրավա[րի] («Ի ԿՈՍՏԱՆԴԵԱՅ Է») – Ի հանդիսական
տաւնիս երգելով... 370բ-1բ Փոխ («Ս. ԳԷՈՐԳԵԱ Ա») – Սըրբոյն սըրբութիւն ստասցուք...
190.
371բ-2ա ՄԱ. Տաղ սրբոց Ներսիսեանցն ի Կոստանդն[է] ոգեալ – Նորազուարճ հայրապետ եւ
արթուն քահանայապետ... ա. 372աբ Յարմատոց բարեաց բըղխեալ ծաղիկ... բ. 372բ-3ա
Հընչմամբ ձայնիւ երկրանաց...
191.
373աբ Մ[Բ]. Տաղ սրբոյն Նիկաւլայոսի հայրապետին – Թագաւորին տիէզերաց երկիր երգէ...
373բ-4ա Նոր մեծահանդէս տաւնի...
192.
374ա-4բ ՄԳ. Տաղ սուրբ վըկայից Մինասայ, Երմոգինեայ եւ Գրաբոսի – Հըրճուելով
այսաւր եկեղեցւոյ մանգունք... 374բ-5բ Փոխ – Այսաւր նորահրաշ տաւնիւ ցընծան...
193.
375բ-6բ ՄԴ. Տաղ սըրբոյն Սարգսի զաւր[ա]վար[ի] եւ որդւոյ նորայ Մարտ[իրոսի] –
Պարծանք հանդիսից խըմբից գըլուխ... 376բ-7ա Փոխ – Վըկայից հանդիսից հրաշալի
նեղութեամբ...
194.
377ա-8բ ՄԵ. Տաղ սուրբ զինուորին Մերկեռիոսի – Քաջամարտիկ մեծ զինուորին
Մերկեռիոսի...
195.
378բ-9ա ՄԶ. Այլ տաղ զինաւորաց եւ մարտիրոսաց – Միածին Բանդ եւ սկիզբն կենաց...
196.
379աբ Տաղ սրբոց մարգարէիցն – Նախկին տեսաւղ, սո՛ւրբ մարգարէք...
197.
380աբ Տաղ Սուրբ Սար/// – Ի հանդիսական տ/// երգս աւրհնութիւն գոչ/// ///եզ, ո՛վ
Տէր Յիսուս Քրիստոս... 380բ-1ա Փոխ – Թագազարդեալք յայսմ տաւնիս յուրախական
հանդիսի...
198.
281ա-2ա Տաղ սըրբոց վկայիցն Տարագոսի եւ Պրաւբոսի եւ Անդրաւնիկոսի ի Կոստանդն[է]
ոգեալ – Վըկայք մարմնով չարչարեցան...
199.
382ա-3ա Տաղ սուրբ Աստուածայծնին՝ ի Կոստընդնէ – Աստուածածին կոյս երանեալ...
200.
383աբ ՄԹ. Տաղ Սրբոյն Թէոդորոսի – Ա<ա>յս հանդիսաւո[ր] [ք]առասնորդաց
պահոցս... 383բ-4ա Փոխ – Ի զինուորական դասէն քաջ... միշտ գոհաբանեալ /// [ա]յժմ
եւ յաւիտ[եան]։
Լս-ներում
եւ տողամէջերին կան գրչի սրբագրումներ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
62ա Ո՛վ
մայր Աստուծոյ, լե՛ր բարեխաւս առ Տէր վասն ստացողի սորա՝ յԵսայի աբեղայի։
80ա
Սուրբ նախայվկայիս բարէխաւսութեամբն, Քրիստո՛ս Աստուած, ողորմեայ ստացողի գրոցս եւ
գրողիս՝ Եսայի միայն անուամբ աբեղայի, եւ ծընողաց իմո<յ>ց. եւ որ յիշէ,
յիշեալ լիցի ի գիրն կենդանի. ամէն։
125ա
Տե՛ս Բվնդ. (խորագիր)։
155ա
Քրիստո՛ս Աստուած, քո սուրբ չարչարանացդ եւ խաչելութեանդ եւ թաղմանդ
բարէխաւսութեամբ ողորմեա՛յ ստացող գրոցս <նոց> եւ գրողիս՝ յԵսայի պիտականուն
միայն աբեղայ եւ ամենայն հանգուցեալ արեան մերձաւորաց իմ<իմ>ոց եւ
եղանակողացդ, եւ որոց զԱմէն ասեն. եղիցի, եղիցի։
185ա
Քրիստո՛ս Աստուած, սուրբ յարութեամբ քո ի կեանս քո գր|185բ|եայ զստացաւղ գրոցս եւ
զգրողս՝ զԵսայի սուտանուն աբեղայ Առաքելցի, որ եմ ազգաւ Սասնցի, եւ զծնողսն իմ՝
զՄարտիրոս, եւ զմայրն իմ՝ զՄարթայ, եւ զհաւրեղբայրն իմ՝ զԹաթէոս քահանայ, եւ
զքեռսն իմ զհանկո[ւցե]ալսն եւ զերջանիկ, հարազատ եղբայրն իմ՝ զՊետրոս աբեղայն, զոր
Տէր Յիսուս պահեսցէ զինքն խաղաղութեամբ եւ զամենայն ազգայինսն՝ զհայրենիսն եւ
զմայրենիսն, զհանգուցեալսն եւ կենդանիսն. ամէն։ Եւ որ յիշէ, լիշեալ լիցի ի գիրն
կենաց։ Եւ գրեցաւ ի քաղաքն Սիս՝ ընդ հովանեաւ Սուրբ Նիկաւլայ եւ Սուրբ Լուսաւորչին
Գրիգորի, ի թվին ի ՊԽԳ. (1394), որ եւ ես այս տարովս եղայ աբեղայ, ի յԱնարզաբա, առ
ոտս սրբոյհոյ Աստուածածնին եւ Սուրբ Նշանին եւ այլ ամենայն սրբոցն, որ անդ կան։
|186ա| Յիշեսջի՛ք եւ զերախտաւոր հայրն իմ զերջանիկ, հեզահոգի քահանայն՝ զԳրիգոր
փիլիսոփայն՝ զուսուցիչն իմ, որ եւ յայսմ ամի հանգեաւ առ Քրիստոս՝ ի յոյսն
ամենեցուն։ Եւ որ յիշէ, յիշեալ լիցի ի գիրն կեն[դանի]։
213բ ստ.
լս., գրչից՝ Մինչեւ յայս տեղս ի թվին ՊԽԳ.ն (1394) գրեցաւ։
224ա
Քրիստո՛ս Աստուած իմ, քո սուրբ պայծառակերպութեամբդ բարեխաւսութեամբն ողորմեա՛յ ստացողի
գրոցս եւ գրողիս՝ Եսայի սուտանուն աբեղայի,* եւ ծնողացն իմոյ. ամէն։ Եւ զոր զԱմէնն
ասէ, նայ եւ նմայ ողորմեսցի Քրիստոս Աստուած. ամէն։
* Ծնթ.
Նախապէս գրել է «սարկաւագիս», այնուհետեւ կարմրագրով ուղղել՝ «աբեղայի»։
384ա
Փա՜ռք, պատիւ եւ գոհութիւն պաշտելի եւ երկրպագելի, համագոյ եւ անբաժանելի,
միասնական Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդ[ւոյ] եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս.
ամէն։ *Արդ, գրեցաւ եղանակաւոր Տաղարանս հին եւ նոր, զոր առաջին սուրբ հայրքն են
եղանակել, ի թվականին ՊԽԳ. (1394), ի հայրապետութեան տեառն Կարապետի եւ ի
թագաւոր|384բ|ութեանն Կիպրոսի Ճագէթի, որ եւ ի վերայ Հայոց աւրհնւեցաւ եւ
անուանեցաւ թագաւոր։ Գրեցաւ սա ձեռամբ վերջին եւ մեղսաթաւալ եւ անարժան գծաւղի՝
Եսայի աբեղայի, ի քաղաքս Սիս, ընդ հովանեաւ Սուրբ Նիկաւլաոսի եւ կենսակիր Սուրբ
Նշան[աց]ս՝ Ձորովանիցն եւ [Արքա]կաղնոյն, եւ Վանկոյ Սուրբ Նշանին, եւ աջոյն Սուրբ
Լուսաւորչին, ի լաւ եւ յընդիր աւրինակէն Յեսու փիլիսոփային, որոյ Տէր ողորմեսցի ի
խընդիրս եւ ի փափաքս անձին իմոյ եւ եղբաւրն իմոյ՝ Պետրոս աբեղայի, եւ յիշատակ
ծնողաց մերոց՝ Մարտիրոսի եւ հաւրեղբաւրն իմոյ՝ Թաթէոս քահանայի, եւ մաւրն իմոյ՝
Մարթայի, եւ ամենայն ազգականացն՝ կենդանեացն եւ հանկուցելոցն. ամէն*։
Արդ,
աղաչեմք զամենիսեան, որք աւկտիք ի սմանէ աւրինակաւ |385ա| [կամ] ուսմամբ,
յիշեսջի՛ք եւ մեղաց թողութիւն խըն[դ]ըրեցէ՛ք եղկելի գծողիս սորա՝ Եսայի աբեղայիս,
եւ զիմսըն զամենեսեան յիշել ի Տէր Աստուած, որ առատն է ի [տուրս բարեաց]/// փափաքս
/// յեկ/// տարէ///մանկ[ան]ց եկեղեցւոյ զտետրին, եւ զկացուրդին, զբովանդակսն, նայ
եւ զշարականսըն եւ զտաղերս զայս զհաւաքեալս ի սմայ եւ ինքն առանց կաշ|385բ|առոյ,
որ Տէր Աստուած ողորմեայ ի նմայ/// ի ժամանակ որդէկացն իւրոյ Կոստընդ[ին], ///,
Ստեփանոսին եւ Յովաննիսին, ///ն. ամէն։ Յիշեսջի՛ք ///։ /// զտաղ(՞) /// ես գիրք
չ///ի///յ վասն այն գր/// համար, որ չմոռան///. եւ թէ սխալ կայ, մի՛ մեղադրէք, ապա
արւեստն յոլովէ ի ներս, եւ խրատքն եւ Քրիստոսի մարդ[աս]իրին փառք յաւիտ///։
Ծնթ.
Միայն աստղանիշերի՝ մէջ առած մասը տե՛ս ԺԴ. դ-ի յիշ-ք, էջ 607, Հմր 757. վերջում
ծանօթագրուած՝ «Շարունակութեան մեծ մասը պատռուած է»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1779,
շղագիր
պհպ. Դբ
///Վանեցի Խաչատ[ու]ր եկի ի յերկիրն Տարունոյ, ի մեծափառ վանք, որ կոչի Ղազարոյ.
/// երկուտասան սուրբ առաքեալ այժ[մ] ժամանակին, որ մեծաւոր Արատեսեաց տիրացու
ումն, ի թվին ՌՄԻԸ. (1779)։ Դարձեալ, ով ոք հանտիպիք ի սմայ, Աստուած նորայ բան
յաճողի ասէք, ի մատենիս ասացէ՛ք, Աստուած նորայ մեղաց թողութիւն անի. ամէն։
պհպ. Դբ
(արտք. լս.՝, 1779) Ես՝ /// Վանեցի Խաչիկ, ի սուրբ /// (անընթեռնելի) առա ի
խաչի(՞) [մ]եղ[աց թողութիւն], ո՛վ ոք հանտիպիք։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
պհպ. Էբ սեւ թանաքով բոլորակ՝ կենտրոնում անընկալելի զարդ, եզրագծով՝ անընթեռնելի
գրութիւն (ջնջուած)։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «3503», Պտռկ-պհպ. Գա՝ «280/3503, «ՊԽԳ.-1394, Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս»,
Պտռկ-պհպ. Էբ՝ հակառակ դիրքով «հմր 203/87», պհպ. Ըբ՝ վրան սոսնձուած թերթիկին՝
«Վերակազմված է / հին ու նոր կաշվով, հին կազմաստառով։ Գլխ. վերականգնիչ՝ Ա.
Խաչատրյան. Երևան 1970 թ. (կապոյտ թանաքով 0-ն դարձրած 1)»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Դա, Եբ, Էբ՝ հայերէն այբուբենի գլխագիր տառեր եւ բուսական զարդերի հետքեր
(պհպ. Ե), պհպ. Գբ՝ հակառակ դիրքով, գունաթափ կարմրագիր բոլորգրով՝ «Այս բաներս,
որ ես կասեմ, քան զկոտրաց փա///», գունաթափ կարմրագիր բոլորգիծ երկաթագրով՝ «Մեծա,
Մեծ[ա]պայ<պայ>ծառ խորհուրդ սոսկալի այսաւր ցուցաւ ամենայն երկրի...
Մարդայսիրութեամբ Որդիտ միածին, եկեալ ի խընդիր եղծ[ե]ալ պատկերին, կատարեցերաւ
ամս (այսպէս) առաք», 104բ՝ «պայծառ արբին»։
3504
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԿԱՖԱ
ՌՃԻԵ. ԽՈՆՃԱ.– 1676-1692
ԳՐԻՉ՝
Վարդան եպս.։
ԹԵՐԹ՝
314+2-12 (կրկն.՝ թ. 1, 99. գրչի թերթակալում՝ ա-ղգ, որ է՝ 1գ-93բ). չգրուած՝ 1աբ,
11բ, 120բ, 183բ-4բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԱ×12 (Ա, Է, ԻԱ 11, Ը, Թ 13, ԺԶ 6, պրակահամարի
թռիչք՝ ԺԲ-ԺԴ)+Ա-Է×12 (Ա 11)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն
(12,5×8-8,5), 1գ, 73ա՝ միասին)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 8ա)։ ՏՈՂ՝ 30-31։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը կապոյտ կտաւ.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Դ+Ե՝ մագաղաթ, չգրուած եւ գրոտուած։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 1գ, 12ա, 73ա, 232ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝
թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, կապոյտ, ոսկի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, վրան՝ քերծուածքներ եւ ճաքեր, անկիւններում երեւում
է միջուկ-տախտակը, 3ական գամերը, կապիչները եւ դռնակն ընկած, կան կապիչների եւ դռնակի
հիմքերը. լուսանցակողերի կարմիրը մասամբ թափուած. պհպ-ները եւ որոշ թերթեր
աղտոտուած, պհպ. Ե՝ վրան խոնաւութիւնից մնացած կազմի կապիչների շագանակագոյն
հետքերը, թ. 158, 159՝ հիմքից մասամբ անջատ, որոշ թերթերի վրայ բնական անցքեր,
ընդմէջ թ. 163-4ի՝ 2, թ. 168-9ի՝ առնուազն 3 թերթ ընկած։ Ունի պրակների 2
համարակալում։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-11ա [Դիոնիսիոսի Թրակացւոյ Արուեստ քերականութեան]
Տե՛ս
ձեռ. 267, 229ա-42բ: ա/1ա։ բ/1աբ։ գ/1բ։ դ/1բ։ ե/1բ։ զ/1բ-2բ։ է/2բ։ ը/2բ-3ա։
թ/3ա։ ժ/3ա։ ժա/3աբ։ ժբ/3բ։ ժգ/3բ-5բ։ ժդ/5բ-6ա։ ժե/6աբ։ ժզ/6բ։ ժէ/6բ։ ժը/6բ-7ա։
ժթ/7աբ։ ի/7բ-8ա։ իա/8աբ։ իբ/8բ։ իգ/8բ-9ա։ իդ/9ա-10բ։
Ունի՝
–
10բ-11ա Արծարծմունք խոնարհմանց բայից. յաղագս աղօթից – Աղաւթական ներգործական
ներքսակամանակի միաւորական աղաւթեմ, աղօթես, աղաւթէ... Անցեալ կրաւորական եզական՝
եթէեցա, եթէեցար, եթէեցաւ, եզերքական՝ եցայց, եցայք։ Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ
մարդասէր թագաւորին մերոյ փառք յաւիտեանս. ամէն։
Բ.
12ա-72բ Նուաստ վարդապետի Յոհաննիսի Ե[ր]զնկացւոյ, որ եւ Ծործորեցի, արարեալ
Համառաւտ տեսութիւն Քերականի
Տե՛ս
ձեռ. 2193, 10ա-92բ: ա/12ա-22ա։ բ/22ա-5ա։ գ/25ա-6բ։ դ/26բ-8ա։ ե/28աբ։ զ/28ա-34ա։
է/34աբ։ ը/34բ-5բ։ թ/35բ-6ա։ ժ/36ա-7ա։ ժա/37աբ։ ժբ/37բ-9ա։ ժգ/39ա-49բ։
ժդ/49բ-52բ։ ժե/52բ-7ա։ ժզ/57աբ։ ժէ/57բ-9ա։ ժը/59ա-61ա։ ժթ/61աբ։ ի/61բ-5ա։
իա/65ա-7բ։ իբ/67բ-70ա։ իգ/70ա-2բ (... եւ մեզ մասնաւորեսցես յանգեցումն ի Քրիստոս
Յիսուս՝ ի Տէր մեր, որ է աւրհնեալ՛՛։
Գ.
73ա-109բ [Սիմէոնի վարդապետի Ջուղացւոյ արարեալ Քերականութիւն ըստ լեզուի մերում
հայկազանց]
Տե՛ս
ձեռ. 1984, 115ա-62բ: 1/73ա-93բ: ա/73աբ: բ/73բ: գ/73բ-4ա: դ/74ա: ե/74աբ: զ/74բ:
է/74բ: ը/74բ-81բ: թ/81բ-7բ: ժ/87բ-8բ: ժա/88բ-9բ: ժբ/89բ-90ա: ժգ/90աբ:
ժդ/90բ-2բ: ժե/92բ-3բ։ 2/93բ-109բ: ա/93բ-5ա: բ/95աբ: գ/95բ: դ/95բ-105բ:
ե/105բ-9բ։
Դ.
110ա-20ա Սահման քերականութեան
Տե՛ս
ձեռ. 841, 120ա-30բ: 1/110ա-19ա: ա/110ա (սկ. տարբեր՝ «Քերականութիւն է արուեստ
գործիական...»): բ/110աբ: գ/110բ: դ/110բ: ե/110բ: զ/110բ-2բ: է/112բ-4բ:
ը/114բ-5ա: թ/115աբ: ժ/115բ-6բ: ժա/116բ-7ա: ժբ/117ա-8ա: ժգ/118ա-9ա։ 2/119ա-20ա:
ա/119աբ։ բ/119բ։ գ/119բ-20ա։
Ե.
121ա-32բ, 134բ-64ա, 165բ-8ա, 177աբ, 178բ-83ա, 221ա-4ա [Չափաբերականք՝ Տաղք,
Գովասանք, Աւրհնութիւնք]
1.
121ա-5բ [ստ. լս-ից` Նախերգան վարդապետաց] – Արփիական լոյս, անշիջանելի
ճառագայթ... ի տեսութիւն կենսաբուխ բանից քոց, որ ասէ։
Արտք. եւ
նրք. լս-ներում, գրչից՝ 122բ «Եսայիան», 123ա «Դաւիթ», «Մովսէս», 124ա «Քրիստոս»,
«Մովսէս», «Դաւիթ», 124բ «Սողոմոն» (երկիցս), 125ա «Եսայի», 125բ «Աստուծոյ»։
2.
125բ-32բ, 134բ-42ա, 223ա-4ա [Աւրհնութիւնք]
ա.
125բ-6բ [ստ. լս-ից՝ Ոտանաւոր։ Աւրհնութիւն ի վերայ Կաֆայու] (Ա-Ք) – Աստուա՛ծ եւ
Տէ՛ր ամենակալ, ըզպ[ա]ղատանս մեր ընկալ... (126ա տրուպ Վարդանա յետեւեալ կարգի)...
մեք անարժան գոլով յուսաք, աւարտեցաք Այբնէ Քէին։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), աշխ.՝ Յասմիկ Սահակեանի, հտ. Բ.,
Երեւան, 1987, էջ 157-162, ձեռ. B։
բ.
127ա-30բ [ստ. լս-ից՝ Աւրհնութիւնք (ըստ Համառօտ ցուցակի)՝ Թուղթ առ ժողովուրդն
Կաֆայու] – Արդ, ի գալ աւրհնութեան սուրբ առաքելոցս գրաւորական նամակիս մերոյ առ
ձեզ... անտրտում ուրախութեացն, որ ասէ արդարոցն՝ Եկա՛յք աւրհնեալք Հօր իմոյ,
ժառանգեցէ՛ք։
129ա,
130ա ստ. լս., գրչից՝ «Աւրհնութիւնք ժողովրդի»։
գ.
130բ-2բ՝ [ստ. լս-ից՝ Աւրհնութիւնք ժողովրդականաց] – Աւրհնեալ է Հայրն Աստուած
անեղ, անծին եւ անժամանակ... ընդդէմ ամենայն ներհակացն ճշմարտութեան զվերջինս
պայծառանօք քան զառաջինն. ամէն։
դ.
134բ-42ա [ստ. լս-ից՝ Աւրհնութիւնք] – Այլ եւ աւրհնեալ է տիրամայր սուրբ
Աստուածածինն... եւ պայծառացուսցէ զհոգի համօրէն հաւատացեալ։
Արտք.
լս., գրչից՝ 135ա-6բ «Եկեղեցոյ, Ննջեցելոց. 136բ բնագրի մէջ յիշատակարան. «Եւ եթէ
կամիս զշինօղ եկեղեցոյս եւ զննջեցեալսն եւ զգործաւորս աստ յիշեա՛, որ յառաջ
եկեղեցոյ գրեցան», Շինօղ, Աշխատողաց, Կաթուղիկոս, Եպիսկոպոսի, Իշխան[ան]ց,
Ճգնաւորաց, Ընկերաց, Խրատիչք, Քաղաքի», 140ա, 141բ «Աւրհնութիւնք ողորմութեանց,
Ննջեցելոց»։
ե.
223ա-4ա Աւրհնութիւն. ոտանաւոր է – Այն, որ աւրհնեաց զնախնին զԱդամ, զԵնովք, զՆոյ
եւ զԱբրահամ... 2. 224աբ («ԱՅՍ ԱՌԱՔԵԼ ՎԱՐԴԱՊԵ») – Արդ, աւրհնեսցուք մեք միաբան
զԵրրորդութիւն միշտ անխափան... 3. 224բ-6ա [ստ. լս-ից՝ Կոնտակ գրելոյ] – Ի
հայրածագս միածին Բանէն եւ ի մշտաբուղխ փառակից Որդւոյ... 4. 226ա («ՀԱՅՐ») Հօր
զօրութեամբն անեղական... 5. 226աբ Որդւոյ անուամբ («ՈՐԴԻ») – Որդին՝ Աստուած Հօր
ծոցածին... 6. 226բ Հոգոյն Սրբոյ անուամբ («ՀՈԳԻ») – Հոգին՝ ելումն, որ ի Հօրէն...
7. 226բ-7ա Կրկին ԲԺ. (20) գրով ըստ անուան՝ Հաւատ, յոյս եւ սէր («ՀԱՒԱՏ, ՅՈՅՍ,
ՍԷՐ») – Հօր զօրութիւն ձեզ մշտագոյն...
Ստ. լս.,
գրչից՝ 224ա, 225ա, 226ա «Աւրհնութիւն ոտանաւոր»։
228բ
Երկոտասան գրով աստուածային անուանց աւրհնութիւն տաղիւ չափեալ ի համբական հանճար
Յովհաննէս նուաստ անձնէս իմաստուն քահանայից եւ փառաւոր տանուտէրաց եւ ժողովրդոց
մերայի սեռիդ աստուածապահ քաղաքիդ Լով եւ ըստ անուան գծողիս՝ նուաստ Յովհաննէս։
228բ
Յինէն գըրեալս իմոյ մատեան,
Ողջոյն
բարեւ խաղաղութեան,
Վարդապետէ
ունայնաջան,
Աւրհնութեան
գիր պատճառ յիշման։
Նամակաւ
հարց բարեւ շարժման
Նախապատիւ
ձեր մեծութեանն,
Էրախտեաց
ձեր մեզ լաւութեան
Սէրն
Աստուծոյ, զոր ձէնջ եղան։
Վեհաքատակ
կարգ սըրբազան,
Աստիճանացդ
քահանայական,
Րետոր
րամից ժողովրդեան,
Դըռնաբացիկ
արքայութեան։
Արքայատոհմ
Աբեդական,
Պետիցդ
գըլուխ գըրեալ իշխան,
Երանաւոր
եւ պերճական,
Տընտես
գանձուցդ տէրունական,
Ի
ժողովուրդ եկեղեցեան։
Փոքուց
մեծացդ համանգամայն
յօդում
գըլխուն քրիստոսական,
յԱստուած
նուաստէս առ ձեզ յայսքան
փոքրիշատէ
սէր ծանուցման
միով
բազումս, զոր գըրեցան,
միով
բազում, զոր մեզ ցուցաւ։
Հայր,
Որդի, Հոգի։
228բ
Գրչից ցուցում բնագրից անմիջապէս յետոյ. «ԲԺ. (12) գրով ոտանաւորին վերջն պիտէր.
եւ աստ գրեցաք»։
3.
142բ-64ա, 165բ-8ա, 177աբ, 179բ-81ա, 182բ-3ա, 221ա-2բ [Տաղք]
–142բ
(«ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԳՐԻՉ») – Սէրովբէից Տէր խնամակին, որ գըթացար յանձն անարժան / Տանել
յաւարտ զգիծ տիրական, որ ի շնորհաց հոգւոյն բըղխման, / Ետո՛ւր մեզ կեանս
խաղաղական, մինչ ի սկըսեալ տառիս վախճան, / Փանաք գըրչիս եղե՛ր պաշտպան եւ
հասուցեր յաւարտ լըրման։ / Արդ, գոհանամ զքէն անխափան, պաղատանօք հայցեմ զայս բան,
/ Նախադասեա՛ զիս միաբան ի լուսաճեմ սըրբոց կայան։ / Ուղղապետեա՛ ինձ էական ի
յանպատումըն յօթեւան, / Սոպալ յաւէտ զարմանազան ի յարութեան որդւոց մարդկան։ /
Գովեստ բանից քոյին անուան արժանացայց ճառել պատկան, / Րետորական լինել նըման,
աւրհնել զանուն քո իսկական։ / Ի գովեստ Հօրն համանգամայն եւ Սուրբ Հոգոյն նորին
բըղխման, / Չըքնաղագեղ երիցն անուան փառք եւ պատիւ այժմ յաւիտեան։
ա. 143ա
Աւետեաց Աստուածածնին՝ ի Ներսէս Լամբրօնացւոյ – Աւր է աւետեաց ուրախութեան
հընչումն... 143աբ արտք. լս.՝ Փոխ – Ողջո՛յն սիրալիր, բերկրեալ, աւրհնեալ, աստուածընկալ
տաճար... (արտք. լս.՝ «Դուստր Սիոնի», «Անեղ որդի», «Մայր Աստուծոյ», «Ով
զարմանալի», «Ես ձայն զառիւ՛՛»)։*
* Ծնթ.
Տաղերը, փոխերը եւ նման այլ միաւորներ միմեանցից չտարանջատուած, բերուած միայն
սկզբից, մէջտեղից, երբեմն վերջից քառատողեր կամ փոքր-ինչ աւելին։ Հնարաւոր
դէպքերում դրանք տարանջատել ենք։
143ա ստ.
լս., գրչից՝ «Գրիգորիսին ձայն է»։
բ. 143բ
Տաղ սուրբ Յայտնութեան ճրագալուցի օրն («Ա-Դ») – Այսաւր աւետեաց Գաբրիէլ ի լըրումն
եղանի առ կոյսն Մարիամ... ա. 143բ Նոր ծաղիկ բըղխէ այսաւր... 143բ [Փոխ] – Այսաւր
ի սուրբ ի յայրին... 143բ արտք. լս.՝ Փոխ – Այսաւր ցընծութիւն հողեղինացս...
գ.
143բ-4ա Տեառն Ներսէսի կաթողիկոս՝ ի սուրբ Աստուածածնին. խոսրովային ձայն – Նոր
ծաղիկ ցուցաւ...
դ. 144ա
Տեառն Ներսէսի կաթողիկոսի՝ ասացեալ Ջրաւրհնեացն առաւաւտուն – Աւետիս մեծ
խորհըրդոյ...
ե. 144ա
Ներսէս կաթուղիկոս – Այսաւր ի սկըզբան Բանն... 144ա [Փոխ] – Նոցին համաձայնեալ եւ
մեք ցընծութեամբ...
զ. 144ա
Տեառն Ներսեսի ասացեալ. խոսրովային – Նոր եդեմ բանաւոր տընկոյն... 144աբ արտք.
լս.՝ Փոխ – Մա՛յր Աստուծոյ, Մարիա՛մ, դուստըր Դաւթեան թագազարմն...
է.
144բ-5ա Նոր թագաւորին անժամանակ... 145ա [Փոխ] – Հայրն երկնանըման իջավանեալ...
ը. 145աբ
[Տաղ Ծննդեան Տեառն] – Գովեստով տաւնեն տենչմամբ տոհմըք տիրամաւրն... 145բ [Փոխ] –
Դու շուշան ծաղիկ անապական...
Տե՛ս
Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԳ., Գանձարան, գիրք Ա., Անթիլիաս-Լիբանան, 2008, էջ 195,
197 (այսուհետեւ՝ գիրք Ա., եւ էջահամարը)։ 145բ ստ. լս., գրչից՝ «Ով զարմանալի»։
թ. 145բ
[Տաղ Հինգերորդ աւուրն առաւաւտին] – Կամիմ աստանաւր ըզաւետիսն երգել... (գիրք Ա.,
էջ 127)։
ժ. 146ա
[Տաղ Ութերորդ աւուրն առաւաւտին] – Սկըսեալն յանըսկիզբն ի Հաւրէ անժամանակ
Որդին... 146ա [Փոխ], արտք. լս.՝ «Սկիզբն էառ» – Սկիզբն էառ լինելութեանց ի
սկըզբանէ... (գիրք Ա., էջ 184, 211)։
ժա. 146ա
[Այլ տաղ Գալստեան Տեառն ի տաճարն՝ ի Ներսիսէ է ասացեալս] – Այսաւր նորահրաշ լոյսն
ի յերկնից ծագեալ... (գիրք Ա., էջ 302)։
ժբ. 146ա
[Այլ տաղ Քառասնաւրեայ գալստեան Տեառն ի տաճարն] – Այսաւր ցընծայ Երուսաղէմ եւ
զուարճացեալ պայծառանայ... 146բ [Փոխ] – Ըստ նախահարցն թլփատի... (գիրք Ա., էջ
304, 226)։
ժգ. 146բ
[Տաղ Յովհաննու Մկրտչին՝ ի Ներսիսէ կաթողիկոսէ] – Երեւմամբ Գաբրիէլի Զաքարիայ
մարգարէի...
Տե՛ս
Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԴ., Գանձարան, գիրք Բ., Անթիլիաս-Լիբանան, 2008, էջ 1169
(այսուհետեւ՝ գիրք Բ. եւ էջահամարը)։
ժդ.
146բ-7ա Մեղեդի Ծննդեան եւ Փոխման Աստուածածնի – Գոհար վարդն ինքնագոյն... 147աբ
[Յորդորակ՞] («Ա-Ք») – Արեւ լուսատու, տաճար Աստուծոյ Մարիամ...
ժե. 147բ
Տաղ յԱռաքել վարդապետ[է] («ՏԷՐ ԱՌ[Ա]ՔԵԱ[Լ]*») – Տունկ անմահութեան բողբոջեցար,
սո՛ւրբ Կոյս...
* Ծնթ. Ա
եւ Լ տառերով սկսուող երեքական տողերը չգրած՝ տեղը բաց թողած։
147բ ստ.
լս., գրչից՝ «Ո՛վ զարմանալի»։
ժզ.
147բ-8ա [Տաղ ննջման Աստուածածնին Երրորդ աւուրն է. հմմտ. ձեռ. 424, 201բ] –
Մեծացի՛ր այսօր, սո՛ւրբ Աստուածածին, / իջմամբ միածնին առ քեզ հրեշտակաւք... (գիրք
Բ., էջ 1153)։
ժէ. 148ա
Յորդորակ սուրբ Աստուածածնին («Ա-Ը») – Աւետի՛ս քեզ, Մարիա՛մ, զոր Գաբրիէլ
սկըզբնաւորեալ...
ժը.
148աբ Տաղ ի տեառն Ներսէս [Փոխ] – Անարատ տաճար եւ առագաստ լուսոյ... (գիրք Բ., էջ
1128)։
148ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ո՛վ զարմանալի»։
ժթ. 148բ
Տաղ տեառն Ներսէսի ասացեալ – Այսաւր Գաբրիէլ հրեշտակապետն եկեալ... (գիրք Բ., էջ
1126)։
148բ
արտք. լս., գրչից ՝ «Ո՛վ զարմանալի»։
ի.
148բ-9ա [Տաղ շըրջակ ձայնի ասա՛ յեղմն] – Խընկի ծառի նըման ես... (գիրք Բ., էջ
1158)։
148բ
արտք. լս., գրչից՝ «Քրիստոս փառաց»։
իա. 149ա
[Մեղեդի սուրբ եկեղեցւոյ] – Քրիստոս եկեալ քահանայապետ, ը՜, սուրբ... (գիրք Բ., էջ
1112)։
իբ. 149բ
[Տաղ սուրբ խաչին Քրիստոսի՝ Տեառն Ներսեսի ասացեալ] – Նոր դրախտին եկեղեցւոյ ծառ
կենաց տընկեալ ի մէջ... (գիրք Բ., էջ 1198)։
149բ ստ.
լս., գրչից՝ «Ի խաչի տընկ[եալ]», «Տապանակ կազմ՛՛»։
իգ.
149բ-50ա [Տաղ խաչի երրորդ աւուրն] – Եսայիաս դիմեալ ասէր ի յԵդեմայ եկեալ
Փըրկիչն... (գիրք Բ., էջ 1122)։
149բ ստ.
լս., գրչից՝ «Այսաւր ցընծա Յէրուսաղէմ», «Ո՛վ պըսակըդ պարծանաց»։
իդ. 150ա
[Տաղ սուրբ խաչին՝ Ներսիսի կաթուղիկոսի ասացեալ] – Փառաց թագաւորն ի խընդիր եղեալ
իւրոյ... (գիրք Բ., էջ 1208)։
150ա ստ.
լս., գրչից՝ «Խոսրովայեն ձայն»։
իե. 150ա
[Փոխ] – Որով ի դըժոխս իջեալ փըրկեաց զգերեալսն... (գիրք Բ., էջ 1238)։
150ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ո՛վ զարմանալի»։
իզ. 150ա
Տաճարին Սողոմոնի վարագույրըն հերձաւ...
150ա
արտք. լս., գրչից՝ «Գունդք սուրբ վկայից»։
իէ.
150աբ [Մեղեդի անոյշ] – Ելեալ թագուհին հոգւով սաստիկ տենչալի...
150ա
արտք. լս., գրչից՝ «Վարագայ», «Յիսուս որդ[ի]», «Ի խաչին»։
իը. 150բ
Տեառն Ներսէսի ասացեալ – Նոր տաւնիւս զուարթնոց հրեշտակական դասուց...
150բ ստ.
լս., գրչից՝ «Ո՛վ, զարմանալի»։
իթ.
150բ-1ա [Այլ տաղ սրբոց հրեշտակապետացն] – Ի մեզ քաղցրութեամբ աղաղակեմք նայիլ...
(գիրք Բ., էջ 1349)։
լ. 151ա
[Յորդորակ հրեշտակապետաց] («ԶԱՒՐԱՎԱՐ») – Զաւրք երկնային զըւարթնոց... (գիրք Բ.,
էջ 1353)։
լա.
151աբ Յորդորակ սուրբ Աստուածածնին («Ա-Ը») – Աւետի՛ս քեզ, Մարիա՛մ, զոր Գաբրիէլ
սկըզբնաւորեաց...
լբ. 151բ
[ՓՈԽ] – Սեաւ եմ, գեղեցիկ, դո՛ւստր Եւայի Երուսաղէմ... (գիրք Ա., էջ 796)։
լգ.
151բ-2ա [ՓՈԽ] – Անարատ տաճար եւ առագաստ լուսոյ... (գիրք Բ., էջ 1118)։
լդ. 152ա
[Գրիգորի Նարեկացւոյ. ձեռ. 424, 128բ]. Տաղ Սըրբոյ խաչին – Ես ձայն զառիւծոյն
ասեմ, որ գոչէր...
լե. 152բ
Տաղ եկեղեցոյ՝ Առաքել[ի] վարդապետ[ի] – Տաճար լուսոյ, տուն արքային...
152բ
արտք. լս., գրչից՝ «Հըրճուիմք այսաւր», «Յիսուս», «Այսօր ցընծայ»։
լզ. 152բ
Ներսէս Լամբրունացւոյ – Այլ այս նըշանըս քառաձեւ...
152բ
արտք. լս., գրչից՝ «Ինձ ում էտ»։
լէ. 152բ
Տեառն Ներսէսի ասացեալ – Կենաց փայտ տընկեալ...
152բ
արտք. լս., գրչից՝ «Յարեւագ[ա]լի»։
լը.
152բ-3ա Նոյն Առաքել ասացեալ – Չորեքկերպեան թեւք սուրբ խաչին...
152բ
արտք. լս., գրչից՝ «Յիսուս»։
լթ.
153ա-4բ Յակոբ եպիսկոպոսէ – Սքանչելի սուրբ նըշանըդ պատուեալ...
Ստ. լս.,
գրչից՝ 153ա «Վըկայից հանդիսից», 153բ «Հըրճուիմք այսաւր», «Ձայն, որ զաշխարհս
արար», 154ա «Յիսուս», «Այսօր ցընծայ», 154բ «Ո՛վ զարմանալի»։
խ. 154բ
Տաղ յարութեան՝ Վարդանի («Վ<ՎԱ>ԱՐԴԱՆԻ ԵՐ») – Վասըն յարութեան աւուր Փըրկչին
մերոյ...
154բ ստ.
լս., գրչից՝ «Այսաւր Գաբրիէլի», «Ո՛վ զարմանալի»։
խա. 155ա
Տաղ Պետրոսի հայրապետի – Ի հանդէս տաւնի քո րախացեալ...
խբ. 155ա
Մեղեդի Յովնանու մարգարէի – Պատճառ պարծանաց մարգարէից գնդին...
խգ. 155ա
Տաղ Վահանայ Գողթնեց[ւոյ] – Վառեալ ի հոգւոյն ի սէր անմահ Բանին...
խդ. 155ա
Տաղ Կիրակոսի եւ Յուղիտայ – Սուրբ Յուղիտայ դուստըր մեծաց...
խե. 155բ
Տաղ Կոստա[դիանոսի], Թէոդոս[ի] եւ Աբգարու – Թագաւորին երկնաւորի պատկերակից
կանգնեալ...
խզ.
155բ-6ա Տաղ Անտոնի ճգնաւորի եւ այլ միանձանցն – Անձամբ խոնարհիմք ի Գ.ի
ճըգնութիւնըս քո...
155բ ստ.
լս., գրչից՝ «Ո՛վ զարմանիալի»։
խէ.
156աբ Տաղ սրբոյն Սարգսի զաւրաւարի – Յառաջ տեսողէն անմահ...
156ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ես ձայն զառիւծուն գո[չեմ]», «Սուրբ Ոսկի քահանայդ նազելի»։
խը. 156բ
Մեղեդի Ոսկեանցն – Սուրբ Ոսկի քահանայդ նազելի...
խթ.
156բ-7ա Տաղ Ղեւոնդեանց քահանայից եւ Վարդանանց զօրականաց – Ի հանդէս տաւնի ձեր...
ծ. 157ա
Այլ տաղ Վարդան[այ] – Աստուածային հոգւով լըցեալ...
ծա.
157աբ Թէոդորոս զին[ա]ւորի («ՍՏԵՓԱՆՈՍԵ») – Սիրով վառեցար ի սէր անմահ արքայի...
ծբ. 157բ
Խաղաղարար նոր թագաւոր...
157բ
արտք. լս., գրչից՝ «Յիսուս»։
ծգ. 157բ
Սըրբոյն Կիւրեղի եւ Աննայի – Յիսո՛ւս, փառաց Հաւր միածին...
ծդ.
157բ-8ա Տաղ նոցին – Հայրապետաց դասուց վեհին...
– 158ա
Առ Հայրդ աղաղակեմ անառակին...
– 158ա
Մեղայ քեզ Քրիստոս Աստուած ապաւէն...
– 158ա
Գանգատ ունիմ ասել քեզ թագաւոր...
– 158ա Ի
յելս արեւու արեւ...
– 158ա
Ձայն այն, որ զաշխահս արար...
– 158ա
Դարձեալ նորոգեմ ըզքեզ...
158ա
արտք. լս., գրչից՝ «Առ Հայրդ», «Ես ձայն», «Ի խաչին», «Ղազար»։
ծե.
158աբ Տաղ ի Ներսէս հայոց կաթողիկոս[է] – Աւրհնեալ, որ եկիր եւ գաս... 158բ [Փոխ]
– Վա՛յ իմ մեղուցեալ անձինս... (գիրք Ա., էջ 611)։
ծզ.
158բ-9ա Տաղ Յոհաննէս Պլուզ վարդապետի ասացեալ. – 158բ Անդ, ի մէջ դրախտին...
Հմմտ. Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի, ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
237, ձեռ. e։
– 158բ
Ադամայ ստեղծաւղն եկեալ յիւր պատկերքն... (հմմտ. նշ. աշխ., էջ 210)։
– 158բ
Սէրըն կատարիչ հինն աւրինաց ուխտի...
–
158բ-9ա Աստուածածին սըրբուհի, ամենաւրհնեալ տիրուհի... (հմմտ. նշ. աշխ., էջ
241-247)։
158բ ստ.
լս., գրչից՝ «Պատճառ պար[ծանաց], «Ողբ Աստուածածնին»։
ծէ. 159ա
Ողբ Աստուածածնին, որ ասէր ի դէմ խաչին – Աստուածածին կոյսըն Մարիամ...
ծը. 159բ
Սիրտ իմ սասանի, սաստի, կըսկծի...
ծթ.
160ա-1ա [Զաքարիայ վրդ., ձեռ. 7717, 205ա. Տաղ սրբոյ Աստուածածնին] («Ա-Ք») –
Ամէնաւրհնեա՛լ սըրբուհի, դո՛ւստըր Դաւթի արքայի... անմեղ, անարատ գառին տաշխ եւ
կինամոն խընկին։
կ.
161բ-2ա [Յովհաննէս Երզնկացի]. Գովեստ ի սուրբ Աստուածածնին («Ա-Ք») – Առաջնաճաշակ
պըտ[ղ]ոյն մահուան առաջին մարդոյն... Քեզ, ո՞վ տիրածին սուրբ Կոյս, /
երկըրպագեսցուք մեզ յոյս / զփառաւորեսցուք զՅիսուս, մայր՛՛։
162ա ստ.
լս., գրչից՝ «Տաղ Սրբոյ Աստուածածնին»։
Տե՛ս Ա.
Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի, ուսումնասիրութիւն եւ բնագրեր, Երեւան, 1958, էջ
249-250., ձեռ. j։
կա. 162բ
Առաքել վարդապետի ասացեալ՝ Գովեստ ի սուրբ Աստուածածնին – Աւրհնեալ ես, սո՛ւրբ
Աստուածածին... զօտարացեալ Քրիստոս ի սուրբ կամացն աստուածային, / մերձաւորեա՛՝
համբուրելով ըստ անառակին։
կբ.
163աբ Տաղ ամենայն սրբոց մարգարէից («Ա-Ք») – Աստուածային խորոցն անճառ
խորհըրդակից սուրբ մարգարէքն... Քրիստոսի նախաքարոզք, որում պատիւ, փառք
յաւիտեանս։
163ա ստ.
լս., գրչից՝ «Ո՛վ պըսակըդ պարծ[անաց]»։
կգ. 163բ
Երկրորդ անձինքս տեառն Ներսեսի ասացեալ. Տաղ ամենայն սրբոց համօրէն հայրապետացն
/// (շար.)։
163բ ստ.
լս., գրչից՝ «Ասի թագաւորեաց Տրդատ ձայնիւն»։
կդ. 164ա
[Տաղ] – (սկ.) /// ըզմարդիկ ի մեղաց ազատեալ, ողկուզաբեր որթ մեծ սորեկի...
կուսանաց համայնից պանծալի, բարեխօս լե՛ր Որդւոյդ միածնի։
կե.
165բ-6բ Խրատ մանկագունից՝ Առաքէլ վարդապետի ասացեալ («Ա-Ք», «ՅԱՌԱՔԵԼԷ») – Այբն
Աստուծոյ է աւրինակ, ուսուցանէ զքեզ համարձակ... Լեալ ըստ թուոյն այբուբենի, Էին
լուսոյ անճառելի։
165բ-6ա
ստ. լս., գրչից՝ «Առաքէլ վարդապետի ասացեալ՝ Տաղ խրատական մանկագունից»։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 157-165, ձեռ. N։
կզ.
166բ-7բ ստ. լս-ից՝ [Տաղ ղարիպի] («ԱՅՍ ԱՌԱՔԵԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ ԵՐԳ») – Աւտարութիւն է
խիստ դիժար, որ ոչ լինի կամքն ի կատար... զիս Առաքէլ օտարական, յարժանաւոր առնէ՛ք
յիշման։
Տե՛ս
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ 184-187, ձեռ. B։
կէ.
167բ-8ա Աղօթք Առաքէլ վարդապետի ասացեալ («Ա-Ղ») – Աստուածածի՛ն ամէնաւրհնեալ,
ըզպաղատանըս մեր ընկալ... եւ յաղթեսցուք անառակին, խորտակեսցո՛ւք զէնս նորին
167բ
արտք. լս, գրչից.՝ «Աստուածածնի», «Խաչի», «Առաքելոց», «Մարգարէից», «Յովանու»,
«Ստեփանոսի», «Լուսաւորչի», |168ա| «Մարտիրոսաց», «Ճգնաւորաց»։
կը.
177աբ [Տաղ աղաւթից եւ ողորմութեան՝ Առաքել վարդապետէ. ձեռ. 424, 91ա] – Քան
զամենայն գործ բարութեան, զողորմութիւն է պատուական... ես՝ Առաքել, զձեզ աղաչեմ,
հա՛րք եւ եղբա՛րք ամենեքեան՝ / ողորմելով զիս յիշեցէ՛ք առ ողորմած Տէրն էական։
Տե՛ս.
Առաքել Բաղիշեցի, աշխ. Ա. Ղազինեանի, Երեւան, 1971, էջ, 166-169, ձեռ. L։
կթ. 179բ
ստ. լս-ից՝ [Ներսէս վարդապետի] – Յիմար մըտաց եւ եղկելի, երագս ի չարն եւ ոչ
բարի... երգեմք աղերըս մաղթելի, փառաւորեմք զՀայր եւ զՈրդի։
հ.
179բ-80ա ստ. լս-ից՝ [Մարտիրոս իրիցու] («ՄԱՐՏԻՐՈՍԻՆ Է ԱՅՍ ԳԻՐՔՍ») – Մաքուր
գընդին Տեառն Յիսուսի առաքելոցըն համայնի... սապէս եւ Հօրն համապատւութիւն եւ
Սուրբ Հոգոյն իւր էակցի։
հա.
180աբ ստ. լս-ից՝ [Ստեփաննոսէ ասացեալ] («ՎԱՐԴԱՆ ԱԲԵՂԱՅ») – Վա՛րդ, անթառամ ծաղկի
նըման կու փայլես, / Լուսաւորչի Մեծի յաթոռ բազմեալ ես... մոխրաթաւալ ժըտեալ
աղաղակեմ ես, / չունիմ ճար եւ հընար, բայց ի քէն եւ ես։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), աշխ.՝ Յասմիկ Սահակեանի, հտ. Բ.,
Երեւան, 1987, էջ 166-168, հրատարակուած այս ձեռագրից։
180ա,
180բ ստ. լս., գրչից՝ «Կաթուղիկոսի»։
հբ.
180բ-1ա ստ. լս-ից՝ [Զաքարիա վարդապետի]. (սկզբնատառերը՝ «ԶԱՔԱՐԻԱ ՐԱԲՈՒՆՈՅ»,
վերջնատառերը կրկնատառերով՝ «ՅԷՐԷՄԻԱՅ ԾԱՌԱՅԷԴ») – Զօրացեալդ ի Տէր Յիսուս, /
Արիացեալդ ի յարմատոյ... եւ ծնանիցիս զբաղձան հոգոյս, / դիցես ըզդեղսըդ հիւանդիդ։
հգ.
182բ-3ա [Տաղ վարդի] («ՎԱՐԴԱՆԻ Է ԱՍԱՑԵԱԼՔՍ») – Վարդն է բացուեր առաւօտուն
գոյնըզգոյն, / հոտըն բուրէր անմահութեան զօրն ի բուն... որ զուարճացեալ լիանայի քո
հոտոյն, / գոհութիւն, փառք տայի ստեղծօղ Աստըծոյն, / Աստըծոյն մի թա՛՛։ / Սա
յարմարեալ թուականի Մեծ հայուն / հազար հարիւր ութերորդ աւելորդոյն (1659), /
ճանապարհին յԵրուսաղէմայ գալուն, / աբեղայի ծոյլ Վարդան անուանելոյն։ Մի՛ թափիր
վարդ՛՛։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), աշխ.՝ Յասմիկ Սահակեանի, հտ. Բ., Երեւան,
1987, էջ 162-166, ձեռ. C5
հդ.
221ա-2բ ստ. լս-ից՝ [Հեթում թագաւորի ասացեալ է ոտանաւորս այս] – Իր ծառայեալս եմ
բիւր ախտից, / կապեալ տոռամբ չար շըղթայից... զերիսն ի մի բնութեան նոյնում։
4.
178բ-9բ, 181բ-3ա [Գովասանք]
ա.
178բ-9ա Գովասանք հայրապետի («Ի ՀԱՐԱՊԵՏԷ ԱՍԱՑԵԱԼ ԻՄ») – Ի քէն հայցեմ ես, Սո՛ւրբ
Հոգի, շարժեա՛ լեզուս ի դէմ բանի... մարմնով պանծացեալ եւ պայծառացեալ, հոգով
զարդարեալ։
բ. 179աբ
Սուրբ Նշանի վանուցն («ԳԱԲՐԻԷԼԻ») – Գերապատիւ յոյժ գովելի, գերանըկար եւ
բաղձալի... եւ դուք յիշիք այնմ ատենի եւ Քրիստոսի դատաստանի։
գ.
181բ-2ա ստ. լս-ից՝ [Սուրբ Խաչի վանուց գովասանքն է] («ՎԱՐԴԱՆԻ Է ԱՍԱՑԵԱԼ») –
Վարդապետն Յիսուս Աստուածն համայնի / եւ տա խընդրողաց շնորհաբաշխ հոգի... որչափ որ
գովեմ, աւարտ ոչ ունի, / եղբա՛րք իմ, լերո՛ւք անմեղադրելի։ / Աստուած ողորմի
հոգւոյն շինողի / Յովաննէս անուն սուրբ վարդապետի, / զիս ի միասին ո՛վ ոք յիշեսցի,
/ խընդրեմ յԱստուծոյ յինքն յիշեալ լինի։ / Լըցեալ թուականի հայոց տումարի / հազար
եւ հարիւր քըսան եւ հընգի (1676), / առ ոտըն Սըրբոյն վանք Աստուածածնի, / վանուց
Սուրբ Խաչի գովքերն ասացի։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), աշխ.՝ Յասմիկ Սահակեանի, հտ. Բ.,
Երեւան, 1987, էջ 168-171, ձեռ. A։
դ. 182աբ
ստ. լս-ից՝ [Երեմիայի ասացեալ Աստուածածնի գովք] («ԵՐԵՄԻԱՅԻ Է») – Երանեալ կոյս
սուրբ Տալիթայ, / մէրիեմ ուրուհի փաք վէուրու քերի սուլթան... անմեղադիր լինել
հայցեմ, / զիյատէ, սիզէ եասըր կետայ Քեօմուրճիզատէ (հայատառ թուրքերէն)։
Հայատառ
թուրքերէն հատուածի ընթերցումը՝ ըստ Անի Ժ. Աւետիսեանի։
ե.
182բ-3ա («ՎԱՐԴԱՆԻ Է ԱՍԱՑԵԱԼՔՍ») – Վարդն է բացուեր առաւօտուն գոյնըզգոյն… սա
յարմարեալ թուականի մեծ հայուն հազար հարիւր ութերորդ աւելորդոյն, / ճանապարհին
յԵրուսաղեմայ գալուն աբեղայի ծոյլ Վարդան անուանելոյն. / մի՛ թափիր, վա՛րդ՛՛։
Զ.
132բ-4բ ստ. լս.-ից՝ [Յորդորակ վարդապետաց] – Ապաւինելով ի Հոգին Սուրբ Աստուած՝
բարի եւ ուղիղ... ծածկին բազմութիւնք մեղաց եւ ջնջին անօրէնութիւնք մեր անթիւ.
ամէն։
Է. 142աբ
Վասն գաւազանացն – Հռոմայ աթոռն Սուրբ Պետրոսի վիմին է, որում ետ Տէր զփականս
արքայութեան... ի վեր բարձր նըստուցանեն եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
142ա ստ.
լս. գրչից՝ «Եպիսկոպոսք եւ վարդապետք»։
Ը.
164ա-5ա Կարգք եւ թիւք եւ անուանք կաթուղիկոսանցն հայոց՝ սկսեալ ի սրբոյն Գրիգորի
Լուսաւորէն մինչեւ ցայս վայր՝ ի տէր Յակոբ կաթողիկոսն՝ հաւաքեցեալ ի Սաղօմոնէ
պաշտոնատարէ՝ ի փառս մեծին Աստուծոյ Տէր սուրբ – Գրիգոր Լուսաւորիչն՝ Լ. (30),
Արիստոկէս՝ ամս. Է.... Մօսէս, Փիլիպպոս Հաղբակացի, Յակօբ Ջուղայեցի։
164ա ստ.
լս., գրչից՝ «Կաթողիկոսք»։
Թ. 168բ
[Մասն աղօթի] – Հաւր. Հայր անըսկիզբն եւ ողորմած, հողեղէն բնութեանս գըթայ...
անմահից արքայ եւ Տէր եւ /// (վջ.)։
Ժ. 169աբ
ստ. լս-ից՝ [Դատաստանի վերջի օրն] – (սկ.) /// եւ յական թօթափել յանկարծակի որպէս
փայլակն... եւ Գաբրիէլ հրեշտակապետն գոչէ ահաւոր եւ սոսկալի ձայնիւ զալէլուն։
ԺԱ. 169բ
Ներսէսի կաթուղիկոսի, եղբօր Գրիգորիսի Հայոց կաթողիկոսի – Մի՛ ոք արեան մերձաւոր
ազգակցաց պսակ աւրհնութեան... բաւական համարեցան զազգակցութիւն առ սէր։
ԺԲ.
169բ-75ա, 232ա-307բ [Մատենագրութիւնք Յակոբայ Ղրիմեցւոյ]
1.
169բ-75ա Ի խնդրոյ Թումայ վարդապետէ աստուածաբնակ սուրբ ուխտին Մեծոբայ վանիցն եւ
ծառայաբար կատարեալ աստուած[ակ]իր հոգելից առն Աստուծոյ Յակոբ վարդապետի Ղրիմեցւոյ
աշակերտ Գրիգոր վարդապետի Երզնկացւոյ Յաղագս յազգ[ակ]անութեան բաժանման։ Յաղագս
յազգականանութեան – Գիտելի է՝ յազգականութիւն տարորոշեալ յանձանցն եւ ոչ
հատանին... եւ այս շատ եւ բազում լիցի, որ ցուցեալս եղեւ ի մէնջ. եւ Քրիստոսի փառք
յաւ՛՛ (աղիւսակք՝ 170բ, 171բ, 172բ, 173բ)։
Ստ. լս.,
գրչից՝ 171ա «Յազգականութիւնք», 172ա «Կնքաւորութիւն», 173ա «Հոգեւոր
ազգականութեան», 174ա «Ծառն աւրինակ»:
2.
232ա-314բ [Յակոբ Ղրիմեցի. ձեռ. 739, 58բ] Մեկնութիւն տումարի, զոր խնդրեաց Թոմա
վարդապետն Մեծոփա վանից աստուածաբնակ ուխտին եւ սիրով զհայց[ուածս նորա կատարեալ
Յակոբ վարդապետի Ղրիմեցւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 739, 58բ-178ա: ա/232ա-7բ ։ բ/307բ-11բ Յիշատակարան/311բ-2ա։
Ծնթ.
241ա, 263ա, 301ա՝ ունեն բոլորակք, 312ա-4բ՝ բոլորակք եւ աղիւսակ. 312ա՝
քառակուսի՝ մէջը շաբաթուայ օրերը խորհրդանշող 7 բաժանումով եւ 6 շրջանով բոլորակ,
քառակուսու անկիւններում՝ «Գարնանամուտ, Ամառնամուտ, Աշնանամուտ, Ձմեռնամուտ»,
ներքեւում ունի հրահանգ՝ «Այս բոլորակս ցուցանէ Է.երեակով պատկերն դ. ալ մի աւր,
եղբա՛յր, բարի», 312բ՝ 2 անհաւասար բաժանումով ուղղանկիւն, մէջը 2 բոլորակ՝
վերեւում 8 բաժանումով եւ 3 շրջանով, ունի հրահանգ՝ «Զմոլորական սոսա իմացի՛ր, զոր
չինայ իմաստասէրքն գըտան...», ներքեւում 8 բաժանումով եւ 8 շրջանով՝ Ա-Է եւ
խաչանշան բաժիններով, 313ա՝ 2 անհաւասար բաժանումով ուղղանկիւն, մէջը՝ վերեւում 12
բաժանումով եւ 11 շրջանով բոլորակ՝ տոմարական զուգադիր, ներքեւում՝ ձախ կողմում 35
բաժանումով եւ 3 շրջանով, աջ կողմում 7 բաժանումով եւ 3 շրջանով բոլորակներ՝
կենտրոնում համապատասխան հրահանգներով՝ «Այս բոլորակս ցուցանէ Յայտնութենէն ի
Յառաջաւորն, թէ քանի աւր է տարոյ գրերով...», «Այս բոլորակս ցուցանէ Վարդավառէն ի
յԱստուածածինն, թէ քանի շաբաթն է...», 313բ՝ վերեւում 8 բաժանումով եւ 11 շրջանով
բոլորակ՝ Ա-Է եւ խաչանշան բաժիններով, ներքեւում՝ աղիւսակ՝ 9 սիւն եւ տող 8, ունի
հրահանգ՝ «Վիճակս խիստ փորձած է, որ ճշմարիտ է կամ պատերազմի... փաղչի կամ
մեռանի», 314ա՝ ուղղանկեան մէջ բոլորակ՝ 30 բաժանումով եւ 2 շրջանով՝ կենտրոնում՝
«Այս Լ.եակ (30) բոլորս ոչ միայն Լուսին առնէ...», 314բ՝ ուղղանկեան մէջ բոլորակ՝
ներգծուած փոքր 12 բոլորակ, 6 շրջանով, կենտրոնում՝ «Այս բոլորս լուսնի է օրն ԲԺ.
(12) մասն հեռանայ եւ մօտենայ, մինչեւ ՃՁ. (108) մասն։ Կարմիր գիրն լուսնի աւուրն
թուխն հանդիպէ»։ Հմր 739 ձ-ի նկարագրութեան մէջ 177բ էջի յիշ-ի յապաւուած
սկսուածքն այստեղ հետեւեալն է. «Փա՛ռք անբաժանելի Երեակ անձնաւորութեանն եւ միակ
բնութեանն՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. յաւիտեանս յաւիտենիւ յաւիտենից.
ամէն։
ԺԳ.
175ա-9բ [Մանունք]
ա. 175աբ
[Գրիգոր Տաթեւացի. ձեռ. 2220, 314բ-5բ] Վասն ազգականութեան – Հարց՝ ո՞րն է Է.
ազգն, որ Է. պորտ կոչեմք... զի նա մարմնոյ եւ արեան ազգակից լինի։ Այսքան առ այս։
բ. 176ա
ստ. լս-ից` [Բարձրութիւնք երկնի եւ երկրի] – Եւթն աստիճանք են խորութիւնք
անդնդոց... յառաջին աստիճան հաստատեալ է՝ [ա.] օդք, բ. ամպք, գ. Լուսին, դ.
Արեգակն, ե. հոգիք մարդկան, զ. աստեղք, է. ասեն երկին. այս է բարձրութիւն։
գ. 176ա
ստ. լս-ից՝ [Ստեղծուածք] – Առաջին օրն յարարչութեան է՝ Ա. երկինք, Բ. երկիր, Գ.
հողմք, Դ. ջուր, Ե. հուր, Զ. լոյս, Է. խաւար... Վեցերորոդ օրն՝ ժը. չորքոտանիք,
ժթ. գազանք, ի. զեռունք, իա. սողունք, իբ. մարդն։
դ. 176ա
Այս ԻԲ. գործք Աստուծոյ եւ ԻԲ. գիրք – Ա. Ծնունդք, Բ. Ելք... ԻԲ. Դանիէլ։ Իսկ ի
մարդալոյն Աստուծոյ գիրք եւ գործք Գ. Մկրտութիւն, ԼԳ. Մարմի<ւ>նն ուտել,
Յարութիւն եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան։
ե. 176աբ
[Յաղագս արտաքին գրոցն] – Ուսուցին մեզ ամենայն Աստուածաշունչ գիրք, զի եղան
անմիտք... եւ Նոր կտակարանքն ամենայնն ՓՇՂԱ. (8581) տուն է. եւ Հին եւ Նորն ընդ
ամենայնն ԺԷՌՉԻ. (17720) տուն է։
զ. 177բ
Խրատ եւ ոտանաւոր յաղագս շարական քաղելոյ. Յովասափի ձայն է – Յորժամ որ դու կամիս
քաղել շարական... աստուածեղէն տուն<մ> արարիչէն / ես ասացի ողբէն, ապա
մաղթանքէն։ / Մեղսասէր ’ւ անարժան Յակոբ անպիտան, / քեզ ո՞վ ետ հըրաման զայս ասել
յատեան, / ընթերցողք ’ւ ընդունօղք եւ զսակաւ զայս բան / Հայր մեղայ ասացէ՛ք
աւրհնեալ յաւիտեան։
է.
177բ-8բ Խրատ եւ հարցմունք եւ պատասխանիք զանազան, հարկաւորք եւ պիտանիք, զոր
արարեալ է քաջ հռետորն եւ տիեզերալոյս վարդապետի Գրիգորի եռամեծի եւ Տաթեւացոյ.
Յաղագս շարականաց, թէ որպէս պարտ է քաղեմք – Պատասխանիք. նախ՝ ըստ աւուրց,
երկրորդ՝ ըստ համանմանութեան... ըստ առաքելոյն Պօղոսի, որ ասէ. նախ՝ զառաքեալսն,
երկրորդ՝ զմարգարէսն, երրորդ՝ զվարդապետս։
ը. 178բ
Խրատ եւ կարգ շարական քաղելոյ՝ Ղուկաս վարդապետի ասացեալ – Սեպտեմբերի Ը. տօն է
ծննդեան ամէնաւրհնեալ Աստուածածնի... եւ Աստուածածնին տօն է. աւրհնութիւն Գկ.։
թ. 179բ
Սուրբ Նշանի վանից ի վերայ գմբէթի երկաթագիրն է այս – Փառաց տաճարս աստուածային /
յերկր[ի] դըրախտ կենաց փայտին, / որ է պատկեր երկնից վերին, / եւ եռանձնեանըն
կայանին, / ի ծնընդենէ մարմնոյ Փըրկչին / երեք հարիւր եւ հազարին / ութ եւ յիսուն
(1358) սկըսեալ ամին / կանգնեալ անուն Սուրբ Նըշանին / սատարութեամբ իւր ծառային /
Յովանէսի կրօնաւորին / եւ հարազատ յեղբարց նորին / եւ ըստ յոգւոյ որդոց բնաւին։
Ծնթ. Սա
Ղրիմի Ս. Խաչ վանքի Սուրբ Նշան եկեղեցու «գմբէթի թմբուկի քիւերին, խոշոր գեղեցիկ ծաղկագրերով»
արձանագրութիւնն է, որի նկարը, վերծանութիւնը եւ նախորդ հրատարակութիւնների
թուարկումը տե՛ս Դիւան հայ վիմագրութեան, պրակ Է., Ուկրաինա, Մոլդովա, կազմեց Գ.
Գրիգորեան, Երեւան, 1996, էջ 103, արձ. Հմր 206։ Ըստ այսմ՝ արձանագրութեանս առաջին
հրատարակութեան պատիւը ձեռագրիս գրիչ Վարդան եպիսկոպոսինն է։
ԺԴ.
185ա-218բ, 219բ-20ա, 222բ-3ա [Բանք տոմարականք-աստղաբաշխականք]
ա. 185ա
[Բոլորակ-աղիւսակ. կոր տողերի խորագրերը՝ Գիր վերին խորանի. Աղէկսանդրացի,
անծերանալի, մարգաց, էզայէք] – Կա՛լ զգիր վերին խորանի...
Ծնթ. 185ա՝
ուղղանկեան մէջ բոլորակ՝ 20 բաժանումով եւ 6 շրջանով, ներքեւում հրահանգ՝ «Կա՛լ
զգիր վերին խորանի Յայտնութենէ, տո՛ւր առաջի... ի վերայ բե՛ր, լրում է Հոռոմի» եւ
աղիւսակ՝ 9 սիւն, 15 տող՝ «Կրկնակ։ Ամիսք եբրայեցոց։ Յարակայ։ Ամիսք Արաբացոց։
Կիսակ։ Ամիսք Մակեդոնացոց։ Վերադիր։ Զատկի լրմունք Գ. ազգ։ Քանիք...»։
բ. 185բ
[Ամիսք եբրայեցւոց, արաբացւոց, մակեդոնացւոց. աղիւսակ] – Կրկնակ. ամիսք
եբրայեցւոց։ Յարակայ. ամիսք արաբացւոց...
գ.
186ա-7բ Պատճեն տումարի եբրայեցոց – Թուական այսպէս արա. կա՛լ ՐՋՀԶ. (5976) եւ
զՀայոց մեծ թուականն...
Ծնթ.
187ա՝ ուղղանկեան մէջ 3 բոլորակ՝ վերեւում՝ 12 բաժանումով եւ 9 շրջանով՝ Ամիսք
Եբրայեցոց, ներքեւում ձախ կողմում՝ 19 բաժանումով եւ 2 շրջանով, կենտրոնում
հրահանգ՝ «Կա՛լ մի ի խորանացն եւ զթիւն միաւորեա՛յ եւ զվերադիր տարոյն ե՛րթ եւ
այլն...», աջ կողմում՝ 7 բաժանումով՝ Ա-Է, եւ 2 շրջանով, կենտրոնում հրահանգ՝
«Կա՛լ զՀայոց մեծ թուականն Գ., ի վերայ բե՛ր...», 187բ՝ աղիւսակ՝ 14 սիւն եւ 13
տող՝ «Կրկնակ։ Ամիսք Ասորոց։ Կիսակ. Կրկնակ։ Ամիսք Յունաց։ Կիսակ. Յարակայ։ Ամիսք
Հռոմայեցոց։ Քանիք։ Մեծ յարակայ։ Միջին յարակայ։ Փոքր յարակայ...
դ.
188ա-91ա Պատճէն տումար[ի] ասորոց եւ յունաց զկնի հռոմայեցոց երթայ – Թուական
ասորոց այսպէս. Կա՛լ ՀԵ. (75) եւ զհայոց մեծ թուականն ի վերայ բե՛ր... Վերադիր
ասորոց այսպէս. կա՛լ զթվական եւ ե՛րթ ԺԹ. ԺԹ. (19, 19), որ մնա՛յ բազմապատիկ...
Ծնթ.
190ա՝ 12 փոքր ներգծուած շրջանակով եւ 7 շրջանով բոլորակ, ներքեւում հրահանգ՝
«Բոլորակիս գըրերն որ կայ, / Արեգական Լուսնի սորա, / քանի մասունք կու հեռանայ...
այս է Լուսնի կատարումն», աղիւսակք՝ 190բ՝ 12 սիւն եւ 20 տող՝ «Վերադիր։
Հռոմայեցոց առաջաւուրք։ Քանիք։ Րոպէ...», 191ա՝ 13 սիւն, 13 տող՝ «Կրկնակ։ Ամիսք
հռոմայեցոց։ Քանիք։ Կիսակ...»։
ե.
191ա-3բ չ – Կրկնակ ամսոց այսպէս. կա՛լ Յունվարի ամիսն եւ ե՛րթ Է. Է., որ մնայ,
կրկնակ է... (193բ՝ 12 բաժանումով եւ 6 շրջանով բոլորակ՝ տոմարական զուգադիր)։
զ.
194ա-5բ Եբրայեցոց տարեմտի ԻԲ. ամսոյն Մարտի, Նիսանի...
Ծնթ.
Աղիւսակք՝ 194բ՝ 10 սիւն, 20 տող՝ «Հռոմայեցոց եւ իւրոց Գ.։ Քանիք։ Սարկաւագի
Հայոց։ Քանիք։ Եգիպտացոց եւ իւրոց Է.։ Քանիք։ Եբրայեցոց եւ իւրոց Գ.։ Քանիք։
Անշարժ եղանակ աւուրց ԲԺ. ազգաց»։ 195ա՝ ուղղանկեան մէջ 3 բոլորակ. վերեւում՝ 9
բաժանումով եւ 10 շրջանով՝ տոմարական զուգադիր, ներքեւում՝ ձախ կողմում՝ 35
բաժանումով եւ 4 շրջանով՝ տոմարական զուգադիր, աջ կողմի 3 շրջանով բոլորակը
դատարկ։ 195բ՝ 14 սիւն, 14 տող՝ «Կրկնակ։ Ամիսք Հայոց։ Կիսակ։ Քանիք։ Եաւթներեակ։
Յարակա...»։
է. 196ա-202բ
Պատճէ հայոց տումարին մեծ – Կրկնակ ամսոց այսպէս. կա՛լ զՆաւասարդի ամիսն եւ ե՛րթ
Է. Է., որ մնայ, կրկնակ է Հոռոյ... Հոկտեմբեր Ա. Յունաց, Նոյեմբերի Ա. Ասորոց։
Ծնթ. ստ.
լս., գրչից ՝ 197ա, 198ա «Տումար Հայոց», 199ա «Տումար հայի», 200ա «Հայոց
տումար», 200բ «Զուգաւորութիւն», 201ա «Ամսանահանջ», «Թուական», 201բ «Զատիկ»,
«Րոպէ», 202ա «Եւ կէտք են չորք», «Կատարումն լուսնի»։
ը. 202բ
ստ. լս-ից՝ [Յերկնից բարձրութիւնքն] – Եթէ կամիցիս գիտել զբարձրութիւնս յերկնից...
Երեք՝ Արեգակն, չորս՝ աստեղքն։
թ. 203ա
ստ. լս-ից՝ [Ամէն ազգաց թուականք] – Հինգ հոգիք մարդկան ժողովեալ են ՀԲ. (72) ազգ
եւ լեզուք. Եւ այլ աղգք թուականք գեղեցիկ կալ... եւ տարեմուտն տաճկաց Մարտի ԺԱ.ն
է։
ժ. 203աբ
[Դարագլուխք] – Թուականք յԱդամայ մինչեւ ի ջրհեղեղն ամք ՍՄԽ. (2240)... եւ ըստ
եօթանասնիցն ՐՃՂԸ. (5198) ամ։
ժա.
204ա-6ա [Ղուկասու Կեղեցւոյ Պատճէն Հռոմայեցւոց տոմարի*]. Պատճէն Հռոմայ մեծ
տումարին, / պարզեալ հարանցըս մեր նախկի[ն], բայց արդ, Ղուկասըս Կեղեցի ոտանաւոր
շարադրեցի – Անուանք ամսոց հռոմայական / Յունվար, Փետըրվար, Մարտ գարնան... այլ սա
մընայ անխախտելի / մինչ ի գալուստըն Քրիստոսի։
* Ծնթ.
Խորագրումն ըստ Համառօտ ցուցակի՝ Ա., էջ 1028։ 204ա ստ. լս., գրչից՝ «Ոտք Հռոմացոց
տումարին»։
ժբ.
206ա-7բ ստ. լս-ից՝ [Վահանայ ասացեալ]՝ Վասըն գըրոց տարեաց նորեն – Ա՛ռ
զՅայ[տն]ութեան միջոցն, որեն հինգ թիւ գընաս, զոր պակասեն... (փըցուն գըրիչս ի
Վահանէ...) եւ ինքն յիշեալ լիցի Տեառնէ ի միւսանգամ գալըստենէ։
ժգ.
207բ-13ա [Վարդանայ Կաֆայեցւոյ տոմար*] – Վարդան՝ ծառայ Հաւր Աստուածոյ եւ
պաշտաւնեայ Տեառն իւրոյ, / խորհուրդ արար շարադրելոյ ազգին Հայոց մեծ տումարոյ։ /
Այլեւ ջանիւ ոտք հանելոյ, դիւրեաւ մանկանց ուսանելոյ... հազար Ճ. թուականի ԻԵ.
յարաբարդի, (1676), առ ոտըն Սուրբ Աստուածածնի եօթներեակ է բոլոր տարոց / եւ այլքն
որպէս հռոմայեցւոց։
*Ծնթ.
Խորագրումն ըստ Համառօտ ցուցակի՝ Ա., էջ 1028։ 207բ-8ա ստ. լս., գրչից՝ «Հայոց
տումարն. ոտանաւորք». նման՝ 209ա, 210ա, 211ա։
ժդ. 213բ
[Առաքելի Սիւնեցւոյ Վասն ԲԺ.ան (12) կենդանակերպից, ԲԺ.ան (12) ազգաց եւ ԲԺ.ան
(12) անդամոց. Հոմերապէս ոտանաւոր. ձեռ. 35, 122բ] – Աշխարհս ունի ըզձեւ մարդոյ /
երկոտասան անդամք մարմնոյ... (Տէր Առաքէլ գրեցի զայս բան...) այսպէս սոցա
աւանդեցան՝ / առեալ զազդումն յաշխարհըս տան։
ժե.
213բ-5ա Վասն Է. մոլորականացն եւ ԲԺ. (12) կենդանակերպիցն, թէ ո՛րք որոց են կամ
ո՛րպէս ընթանան, կամ զի՛նչ է գործ նոցա (ա-ե.) – Կան Է. աստեղք մոլորական,
կենդանակերպք՝ ԲԺ.[ան] (12)... զի ի սոսա դարըն լինին խառնահաւատքն ամենեքին։
ժզ. 215ա
Վասն ԲԺ. (12) հողմոց – Հընչեալ հողմունքըն զանազան / ի Դ. կողմանց աշխարհի գան...
այս են հողմունքն ամենեքին / եւ այսքան գործ յատուկ նոցին։
ժէ.
215աբ Վասն աստեղաց թուոյ կենդանակերպիցն – Խոյն, որ իշխան է ամբրոպայ, / ԺԶ. (16)
աստղ կայ ի նըմայ... ԺԷ. (17) աստղ կայ ի նըմին։
ժը. 215բ
Վասն Է. մոլորականցն – Զօհալ աստղ է ամպահոլով, / մուշթարին պարզ օդախառնով...
Լուսինըն պարզ եւ սառուցիչ. / այս յատկութիւնք եօթանց աստղից։
ժթ. 215բ
Ի պարսից լեզուէն ի մերս անուանք մոլորականցն – Բայց ըստ լեզուաց ազգին պարսից /
եւ ըստ հայոցըս բարբառից... Ղամար կոչեն զանուն Լուսնին, / միայն անուամբ
զանազանին։
ի. 215բ
Վասն ընթացից արեգականն առ կենդանակերպսն – Այլեւ յայտնեալ մեկնեմ զայս բան /
յատուկ-յատուկ առանձնական... եւ ընդ Ձըկան ոտից թաթին. / այս է յատուկ ընթացք նորին։
իա.
215բ-6ա Եւ թէ յորո՞ւմ աւր ամսոյն մտանէ Արեգակ ի կեդանակերպսն – Ի ԻԲ. Մարտի
ամսոյն՝ ի ԺԴ.ըն Արեգի... լոյսն յարտախոյրըն մըտանի։
իբ.
216աբ Վասն ընթացից արեգական, թէ յորո՞ւմ ժամում մտանէ ի կերդանակերպսն – Յորժամ ի
Խոյն գայ մըտանէ / ԺԲ. (12) ժամ ի տուընջենէ... առաջին ժամն ի ցորեկէ։
իգ. 216բ
Վասն անուանց ժամուցն – Այլեւ զայս ցուցեալ յայտնեմ, / զանուանք ժամուցն թէ որպէս
են... զտիւ եւ զգիշերըն վըճարեալ։
իդ.
216բ-7ա Աւուրք պահպանութեան այս են – Յունվար երկուսն եւ ի չորսին, / Փետրվար Զ.
եւ ի քսանին... հընարեա՛, զի չար քո խափանին։
իե. 217ա
Վասն ԲԺ. (12) կենդանակերպիցն, թէ որպէս ունին զբնութիւն Դ. տարերաց –
Կենդանակերպքն ամենեքին զբնութիւն տարերցս այսպէս ունին... Խեցգետին, Կարիճ եւ
Ձուկըն ջըրոյ։
իզ. 218ա
Յաղագս ընթացից արեգակ[ան] ԻԸ. (28) ամաց եւ շրջագայութիւն Լուսնի Թ. եւ Ժ. երեակ
ամաց – Որ լինի միահամուռ ընդ ամենայն ամք թուով ՇԼԲ. (532)... ԺԹ. (19) ամն
շաբաթանայ ԳԺ. (13) Լուսնի ամսոյն։
իէ. 218բ
Ստեփանոս իրիցու տումարագիտի՝ որդւոյ Յոհաննիսի քահանայի ասացեալ – Յաղագս
ընթացութիւն արեգակ[ան] ԻԸ. (28) ամաց, եւ շրջագայութիւն Լուսնի ԺԹ.եակ (19)
ամաց... զոր ինչ եւ խորհի առնել. օգնեա՛յ Յիսուս Քրիստոս՝ Աստուած ճշմարիտ։
218բ ստ.
լս., գրչից՝ «Կատարումն լուսնի»։
իը. 219բ
ստ. լս-ից՝ [Երկնից չափութիւն] – Այս է կերպարան եւ նմանութիւն գետնին ընտրեալ
իմաստնոց, թէ որպէս է ցամաքս ի մէջ ծովու... որ ի միջոցի են կղզիք եւ աշխարհք, եւ
այսպէս՝ արա՛ արեւելք դէպ երեսիտ եւ ուղիղ քննեսցես զսա, հա՛րք եւ եղբա՛րք իմ։
իթ.
220աբ [Վասն արեգական] – Եթէ կամիցիս գիտել, թէ Արեգակ այսօր քանի հոլովում
առնու... Ցուլն Բ. պահ, Եկաւորն՝ Գ. եւ այլն կար՛՛։
լ.
222բ-3ա ստ. լս-ից՝ [Վասն Ծռազատկին] – Նաեւ ի թուոջ Փըրկչին ՌՈԿԸ. (1668), իսկ ի
մերում ՌՃԺԷ.ին (1668)... որ յառաջին ամիսն անցնի / վասն այսորիկ ամի աղալման
խօսի՝ որպէս ինձ թուի։
ԺԵ.
217ա-8ա [Առաքելի Սիւնեցւոյ] Վասն Աստուածաշունչին ՀԲ. (72) փերթ գրոցն անուանքն է
– Տէր Առաքէլ դիտողս Սիւնեաց / զուր եւ թափուր յամէն շնորհաց / շարադրեցի զկարգըս
գրանաց... զոր այսչափ խրատ գրեաց փութով՝ / զմեզ ի մեղաց ազատելով։
ԺԶ.
218բ-9ա ստ. լս-ից՝ [Իմաստութիւն Ե. բանից վերայ] – Հինգ են ամենայն բաւականութիւն
պատճառք եւ արմատք... ընտրութիւն, վարդապետութիւն, փրկութիւն, ազատութիւն։
ԺԷ. 219ա
ստ. լս-ից՝ [Մարդս որպէս գոյանայ]. Արիստոտէլ իմաստասիրի ասացեալ Յաղակս
յառաքինութիւն Աղէկսանդր թագաւորի – Վեց են սահմանք առաքինութեան՝ գիտութիւն
էակացն... զի խաղայր որպէս լեղորդ ի յարգանդի մօր իւրոյ. եւ կարգեցին Խ. (40) Տէր
ողորմեա։
ԺԸ.
227ա-8բ Գրիգորի Նարեկացւոյ ասացեալ Վասն վարդապետաց եւ իմաստուն քահանայից
վախճանի, բան գովութեան եւ մխիթարութեան։ Ո՛վ քահանայք եղբայրասէրք, / լալով,
ողբով գիրս ընթերցէ՛ք, / որ լըսողացըն զեղճ բերեք, / Հայր մեղայիւ զիս յիշեցէ՛ք –
Աւրհնեալ է Աստուած եւ Հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի... երեւելի եւ
յաներեւոյթ թշնամոյն. ամէն։
227ա ստ.
լս., գրչից՝ «Քահանայ իմաստուն եւ վարդապետ վախճանելոյ ասա՛ ողբով»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
89ա
Վարդան գրիչս յիշէ՛ք ի Տէր։
109բ Ո՛վ
հարք եւ եղբարք, աղաչեմ զձեզ, յիշեցէ՛ք ի պաղապանծ եւ ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր
զեղկելի, գործով ոչ կրօնաւորս եւ անուամբ կոչեցեալ ծոյլ Վարդանս, եւ դուք ի սիրոյն
Քրիստոսի յիշեալ լիջիք։
126բ ստ.
լս.՝
Վարդան
գերիս յիշել ի Տէր
արժանաւոր
յաղօթս ձեր, |127ա|
եւ դուք
յիշիք Աստուծոյն մեր,
արքայութեան
ելանէք վեր։
165ա Որ
կայ այժմ եւ վարէ զիշխանութիւն կաթողիկուսութեանն, որոյ Տէր Յիսուս տացէ զկեանս
ընդ երկայն աւուրս ի պարծանս բնաւից հայկազունեաց։ Որ եւ զիս՝ զանարժանս, հողս եւ
փոշիս, աւրհնեաց եպիսկոպոս ի վերայ Կաֆայու, Հայոց թուականութեանն ՌՃԺԷ. (1668) եւ
ի մէջ Կոստանդիանոսի Պօլսի, առ ոտն Սուրբ Գէորգայ եկեղեցի, որ եւ Սուլու մանաստըր
կոչի։ Որ եւ անուամբ Վարդան կոչիմ, Հայր մեղայիւ եւ զիս յիշե՛ք։
169բ
Աղաչեմ զձեզ, եղբա՛րք, յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ աղօթս ձեր զեղկելի Վարդանս եւ զհոգեւոր
ծնօղքն իմ՝ զԽաչատուր եպիսկոպոսն զծերունի եւ զՅակոբ կաթողիկոսն, եւ զմարմնաւոր
հայրն իմ՝ զԵնովք, եւ մայրն իմ՝ Աննայ, քորքս եւ եղբարքս եւ զհամեստ եւ հարկեւոր
զՀռիփսիմէն, որ ԵԺ.ան (15) ամեան փոխեցաւ առ Քրիստոս՝ յոյսն ամենեցուն, եւ դուք
յիշեալ լիջիք Աստըծոյն մերմէ։ Թուականիս ՌՃԻԵ. (1676)։
176բ Ո՛վ
իմաստասէր եղբայր, եւ զանիմաստ Վարդան ծրօղս յիշէ՛ք ի Տէր, եւ յիշի՛ք Աստըծոյն մեր
աւրհնելոյն։
Զմեղսամակարդ
յոգիս ոռի
եւ
զպարտական բիւր քանքարի,
յաղօթըս
ձեր սուրբ հաճելի
յիշատակէ՛ք,
մանկո՛ւնք ուխտի։
Վարդան
ծառայ Տեառն Յիսուսի
վերատեսուչ
ընտ[ր]եալ հօտի,
դաւանութեամբ
Լուսաւորչի,
քրիստոսասէր
ժողովըրդի։
Այս
Սուրբ տաճարս Աստուածածնի
նորոգեցաւ
ի յայսմ ամի
հազար Ճ.
(100) թուականի
քըսանւերեք
յարաբարդի (1674)։
Ի
ծընընդենէ մարմնոյ Փըրկչին
ԼԳ. (33)
Յոբելենին,
քըսան ու
Զ. թիւ աւելին (1676),
եւ
տանուտէրըն Ցուլ կոչի։
Կաֆայ
քաղաք աւրհնեալ երկրի,
եկեղեցեաց
բազմագունի,
վանորէիւք
շըրջապատի
նաւահանգիստ
դէմ պարըսպի։
182բ
Տե՛ս Բովանդակութիւն։
190ա
(բոլորակի կենտրոնում)
ո՛վ իմ
եղբայր փիլիսոփայ,
դու
հանապազ աղօթք արա՛,
Վարդան
ծառա՝ գծող սորա,
ի միասին
արժան արա՛։
203ա
Իմացի՛ր, ո՛վ եղբայր, եւ զանարժան Վարդան գրիչս յիշեա՛ ի Տէր. ի թուականի ՌՃԻԵ.
(1676) ծրեալ եղեւ։
206ա Ես՝
անարժանս, մեղօք ի լիս,
ոչ
գիտելով յիմար մըտիս,
ոչ
ըզմըտաւ ածել կուրիս
նոյն եւ
Վարդան աբեղայիս։
ո՛վ
ընթերցողք այս մատենիս
չի մեղադրէք
ինձ՝ տկարիս,
Հայր
մեղայիւ յիշէ՛ք եւ զիս,
միշտ
ասացէ՛ք Տէրն ողորմիս։
ձեզ
ողորմի Հայրն իմ բարիս,
յոյժ
աղաչեմ ստեղծօղ փըրկչիս,
որ
փըրկեսցէ ի վըտանգիս
մինչեւ ի
յաւուր դատաստանիս։
Վարդան՝
յիմար եւ եղկելիս,
կարգաւորաց
ետնեալ գերիս,
ամենեցուն
հող եւ փոշիս,
մի՛
խընայէք Տէրն ողորմիս։
հազար Ճ.
(100) թուականիս
քսան եւ
հինգ յարաբարդիս (1676)
գըծագրեցի
ոտք տումարիս
առ ոտըն
Սուրբ Աստուածածնիս։
Վարդան՝
ծառայս Տեառն Յիսուսի,
վերատեսուչ
ընտրեալ հօտի,
դաւանութեամբ
Լուսաւորչի
քրիստոսասէր
ժողովըրդի։
եպիսկոպոս
Կաֆայեցի
է
հասակաւ Կ. (60) ամի,
յորժամ
տաճարս նորոգեցի
գըմբէթաձեւ
շնորհօք ի լի։
եւ
յաւիտեանս յաւիտենի։
228ա ստ.
լս.՝ Վարդան գրիչս յիշել ի Տէր
արժանաւոր
յաղօթս ձեր,
եւ դուք
յիշիք Աստուծոյն մեր
արքայութեան
ելանէք վեր։
228բ
Վերըստ<կ>ին կազմեալ սուրբ եկեղեցի՝
Յովակիմ
անուն վանք Սուրբ Աննայի,
յԱստուծոյ
իջեալ աւրհնեալ Սուրբ Հոգի,
եկեալ
բնակեցաւ ի սուրբ տաճարի։
Աստուած
քաղցրացաւ Կաֆայու երկրի,
իւր
ժողովրդեանն սուրբ Լուսաւորչի.
միաբան
եկեալ մեծէ ի փոքրի
եւ
զարդարեցին տաճար գովելի։
Րամից
զըւարթնոց է ցանկալի
եւ ուխտատեղիք
մարդկային ազգի,
պաշտօն,
պատարագ յարաժամ կատարի,
հանապազ
Աստուած կու փառաւորի։ |229ա|
Դրախտի
նամակ լուսափայլեսցի,
որպէս
նըմանակ յԵրուսաղէմի,
եկեալ
ուխտաւորքն ի մէջ տաճարի
եւ
փափագն առնուն Սուրբ Կարապետի։
Արարիչն
Աստուած նոցա ողորմի,
միշտ
եկեալ տաճարն կանգնեալ աղօթի,
բարեխօսութեամբ
նոր նահատակի
յամենայն
չարեացն փրկեալ ազատի։
Նոյն եւ
Տէր մեր Քրիստոս քաղցրասցի,
քաղցր
աջոք ի մեզ հանապազ հայի,
միշտ
ժտեալ խնդրեմ յոյժ աղերսալի,
եւ նա
փըրկեսցէ ըզմեզ վտանգի։
Այլ եւ
Տէրըն մեր քաղցր է եւ բարի,
բարերարութեամբն
մեզ որողմեսցի,
եւ մեք
մեծ ու փոքր ի մէջ տաճարի
հաւասար
առնումք շնորհք Քրիստոսի։
Այսչափ
խօսեցայ, եմ անարժանի,
թողութիւն
արէ՛ք ինձ մեղաւորի,
ձերն
Աստուած թողցէ իւրում ատենի
եւ
պըսակեսցէ մարանաթայի։
Սըրբութիւն
սըրբոց, որ մատուցանի,
Սուրբ
Հոգին իջեալ յայնմ ժամանակի՝
եկեալ
բնակեսցէ ի սուրբ խորանի,
ցօղն
ողորմութեամբ բաշխէ խնդրողի։
Ամենուն
խնդիրքն է ընդունելի,
այլեւս
առաւել շինօղ տաճարի,
օգնական
լինօղքն եւ եղբարք բարի
միապէս առնուն վարձքն Քրիստոսի։
Ցընծան
զուարճանան շինօղք տաճարի,
եւ
փափագն առնուն ընդ իւրեանց սրտի.
փառք
միշտ տուողին. ես փափագս առի,
սուրբ
եկեղեցի կատարեալ տեսի։
Երանի՜
աչաց տաճարս շինողի,
Ռ.
(1000) երանի՜ սորա զուգողի,
բարեխօսութեամբ
սուրբ նահատակի
եւ
արքայութեան արժանի լինի։
Աշխատաւորի
եւ կերակրողի
վարձերն
ի կատար ամէն դատողի,
խորն
հասանեն վերջք ժամանակի՝
երթեալ
ժառանգեն վերին տաճարի։
Լուեալ
իմաստուն եղբարք իմ բարի
ԽՈՆՃԱ.
(40+600+400+100+1) (1692) մատուցի Հայոց թվականի
Ը.երորդ
աւուր Սեպ[տեմ]բեր ամսի
Վերջին
օծումն եղեւ սրբոյ տաճարի։
229ա
Վերստին կազմեցաւ սուրբ եկեղեցի
կամարաձեւ
հաստատ եւ խաչ կամարի,
բարձրագոյն
եւ տաճար գեղեցիկ ձայնի,
եւ
շինողաց հոգւոյն Աստուած ողորմի։
Աւագ
խորան կազմեալ ի սուրբ սեղանի,
դեղագործ
նկարեալ ոսկէզարդ փայլի,
տեսողաց
երեւիւր որպէս աղաւնի,
ընդ
երկնայնոյ նման վերնոյն Սիօնի։
Րամից
ժողովուրդն սուրբ Լուսաւորչի
միաբան
խորհրդոցն շինել տաճարի,
ողորմութիւն
տըւին արծ[ա]թ եւ ոսկի
եւ առին
հատուցումն՝ պարգեւք Քրիստոսի։
Դրախտի
նման պայծառ որպէս գերարփի,
հիւսիւսային
կողմն յորմըն խորանի,
գեղեցկազարդ
զուգած ի սուրբ սեղանի |229բ|
անուամբ
ընդ ծերոյն սուրբ Սիմէոնի։
Առաջին
ժողովուրդն յԱնի քաղաքի
եկեղեցեաց
դըռներն բերին ի յերկրի,
շինեցին
զանազան աղօթատեղի
եւ
հաստատ զուգեցին կամարաձեւի։
Նորոգօղք
տաճարիս ի յայսմ ամի
հիմնարութեան
սորա շինօղք առաջի
ի միասին
առնուն վարձքն Քրիստոսի,
անթառամ
պսակացն լինին արժանի։
Աւգսէնտիոս
անուն սուրբ քահանայի
Ե.
ընկերք միաբան սուրբ նահատակի
հանապազ
բարեխօս լինին աշխարհի
եւ ինձ՝
մեղաւորիս Վարդան ծառայի։
Յայնժամ
գալստեան Տեառն Յիսուս Քրիստոսի
եւ
փըրկեսցէ զձեզ չարեաց վտանգի,
ազատեսցէ
ձեռացըն սատանայի,
յաջակողմեան
դասուն առնէ արժանի։
Ա<ռ>թոռ չորեքկերպեան բազմեալ Քրիստոսի,
նման չորրոդ խորան կազմեալ տաճարի,
յորժամ
սուրբ պատարագ որ մատուցանի,
Սուրբ
Հոգին բազմեալ սեղանն Քրիստոսի։
Սրբութիւն
սըրբոց որ մատուցանի,
զօրք
երկնային իջեալ հազարք Ռ.ի (1000),
փառաբանեն
զԱստուած ի մէջ տաճարի,
միշտ
հանապազ Աստուած կու փառաւորի։
Այլեւ
աստուածային տաճար նազելի,
լուսամուտն
էր Դ.թեւ նման խաչի,
Երրորդութեան
նման երեքդըռանի
եւ
վարպետաց հոգւոյն Աստուած ողորմի։
Ցընծան
հրեշտակք յերկնից մարդկային ազգի,
յորժամ
ժողովին ի մէջ տաճարի,
հըսկում
առնեն պաշտօն եւ պատարագի,
հրեշտակ[ք]
ուրախանան ի վերայ երկրի։
Երանի՜
այն մարդոյն՝ ողորմած լինի,
ի մէջ
եկեղեցոյն յիշատակ ունի,
հանապազ
իւր հոգւոյն փըրկութիւն լինի
եւ
յամենայն չարեաց զերծեալ ազատի։
Ամէն
մարդ իւր հոգոյն փրկութիւն ունի,
ես միայն
փափագեալ կարօտ մնացի
եւ գոյնս
Յովաս[ա]փու ոտքերս ասացի,
կարդայք
եւ զիս յիշէք մէկ Հայր մեղայի։
Լուարո՛ւք,
իմաստո՛ւնք եղբարք իմ բարի,
ձեզ
ԽՈՆՃԱ (40+600+400+ 100+1=1141+551 =1692) մատուցի Հայոց թուականի
ամսեանն
Նոյեմբերի երկոտասանի
օծումն եղեւ սրբոյ փառաց տաճարի։
229բ
Վերստին կազմեցաւ սուրբ եկեղեցի՝
գեղեցիկ
եւ բոլոր գումպէթաձեւի,
բարձրագոյն
եւ պայծառ տաճար գովելի
տիրամայր
Մարիամ սուրբ աստուածածնին։
Աբեթական
տոհմէն Հայոց տումարի
ՌՃԻ. եւ
Գ. թվի (1674),
ժամանակ
Վարդանայ եպիսկոպոսի,
նորոգեցաւ
տաճարս Սուրբ Աստուածածնի։
Րամից
ժողովրդոց սուրբ Լուսաւորչի
քահանայք,
ժողովուրդք երի|230ա|տասարդի,
հաւատար
քրիստոնեայք մարդկային ազգի
միաբան
դատեցան ի սուրբ տաճարի։
Դըրախտի
նըման պայծառ լուսափայլեսցի
եւ
տաճարի նըմանակ Սուրբ Սողոմոնի
Սըրբոյն
Յակովբայ վանք գլխադրի
Սուրբ
Յարութեան նման յԵրուսաղէմի։
Աստուածածին,
սո՛ւրբ Կոյս, մայր Տեառն Յիսուսի,
հանապազ
բարեխօս բոլոր աշխարհի,
ձեզ
բարեխօս լինայ Որդւոյն միածնի
եւ զձեզ
պահեսցէ անսասանելի։
Նորոգեցաւ
տաճարս որպէս աղաւնի,
եւ Սուրբ
Հոգին իջեալ աղաւնակերպի,
բազմեալ
ի մէջ խորանի ի սուրբ սեղանի,
բաշխէ
ուխտաւորացդ պարգեւք Քրիստոսի։
Արդ,
աղաչեմք ըզքեզ սուրբ Աստուածածին,
բարեխաւսեա՛
առ Տէր Որդւոյդ միածնի
եւ
փրկեսցէ ըզմեզ փորձանաց չարի,
այլեւ
ազատեսցէ չարեաց վտանգի։
Յինն օր
նախատօնակ Ծննդեանն Քրիստոսի
եւ
տօնախմբութիւն սրբուհոյ Կուսի,
շնորհաբաշխութեան
օրն կանգնող տաճարի,
զինչ
գործեցեալ մեղքերն ջնջեալ մաքրեսցի։
Էջմիածնի
նըման ձայնիւ տաճարի,
այլեւ
Մըշու սուլթան Սուրբ Կարապետի,
բարձր
լեառըն Սեպուհ սուրբ Լուսաւորչի,
այլեւ
խնդրակատար Սուրբ Աստուածածնի։
Ամէնասուրբ
եւ կոյս, աւրհնեալ թագուհի,
թագ եւ
պարծանք ես դու ի մէջ աշխարհի,
վանորէից
գըլուխ այլ ուխտատեղի,
մայր ես
եկեղեցեաց բոլոր աշխարհի։
Սըրբոյ
եւ չարխափան Սուրբ Աստուածածնի,
ով ոք
ուխտ կատարէ ի սուրբ տաճարի,
խոյօք եւ
զուարակօք անուշ մատաղնի,
Աստուած
նընջեցելոց հոգւոյն ողորմի։
Այլեւ
հերիսայի քաղցրաճաշակի,
զանազան
կերակրոց հոգւոց մեռելի,
որչափ
չարիք որ կայ, չարըն խափանի,
անուամբն
չարխափան Սուրբ Աստուածածնի։
Ցընծան,
ուրախանան հոգիք մեռելի,
պաշտօն
եւ պատարագ յորժամ կատարի,
բարեկամք
կենդանեաց եւ ազգականէ,
միոյն
բիւրապատիկ հատուցում լինի։
Երանի
այնոցիկ եւ սէր ունողի,
եւ Ռ.
(1000) երանի տաճար շինողի,
եւ
ամենայն ժամի եւ պատարագի,
եւ իւր
հոգին բարի կու յիշատակի։ |230բ|
Աւրն
ծննդեան մարդոյ թէ բարի լինի,
մինչեւ
յետի օրն նա բարի ապրի,
մարմնով
ուրախութեան ի մէջ աշխարհի,
հոգով
արքայութեան ժառանգորդ լինի։
Լուսաւորեալ
հոգին պայծառափայլի,
մէջ
արդարոց սրբոց դասակից լինի.
երանի
այն մարդոյն, որ օրս հանդիպի,
եւ Ռ.
(1000) երանի աւուրն ահեղի։
Եւ այլ
ուխտատեղիք Պաւղոս Պետրոսի,
նըման եւ
չարխափան երաշխաւորի,
միջնորդ
ատենահաս եւ զաւրավարի,
հանապազ,
միշտ բարեխաւս բոլոր աշխարհի։
Րամեալ
մանկունքս ամէն ի մէջ տաճարի
լալով
աղաղակեմք բոլոր սրտին
հայցեմք
ի Քրիստոսէ հաշտութիւն յերկրի,
եւ տայ
խաղաղութիւն Աստուած աշխարհի։
Գերագոյն
եւ պայծառ տաճար պանծալի,
պարծանք
ես հաստատուն մեր հայոց ազգի,
զքեզ
ունիմ բարեխաւս, մայր Տեառն Յիսուսի,
եւ ըզմեզ
դասեսցէ յիւր յաջակողմի։
Սըրբոյն
Աստուածածնի՝ մայր Տեառն Յիսուսի,
լալագին
աղաչեմք յոյժ արտասուելի,
եւ
բարեխաւս լինի Որդւոյն Միածնի,
ազատեսցէ
ըզմեզ չարեաց վըտանգի։
Արդարադատն
Աստուած քաղցրացաւ յերկրի,
քաղաքի
ժողովրդեան մեր հայոց ազգի,
ողորմութիւն
իջավ ի մէջ տաճարի,
ամրագոյն
հաստատեաց սուրբ եկեղեցի։
Յայսուհետեւ
մինչեւ ի յաւիտենի,
պայծառ
հաստատ կենայ ի մէջ քաղաքի,
եւ
շինողաց հոգւոյն Աստուած ողորմի,
բազում
ողորմութիւն պարգեւք տուողի։
Սիրոյ
անմահ փեսին մայր Տեառն Տիրուհի,
զքեզ
աղաչեմք մանկունք ի մէջ Սիոնի,
լե՛ր
բարեխօս առ Տէր Աստուածն ամենի
եւ
փրկեսցէ ըզմեզ յաւուրն ահեղի։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), աշխ.՝ Յասմիկ Սահակեանի, հտ. Բ., Երեւան,
1987, էջ 153-156, ձեռ. A։
230բ
Վարդան եպիսկոպոս, ծառայ Քրիստոսի
պատմեմ
ձեզ սիրելեացդ, եղբա՛րք իմ բարի,
յաղագս
աւերութեան վանք Սուրբ Աննայի,
այնչափ
աւեր կեցաւ Խ. (40) տարի։
Աստուած
յայնկարծակի այց արար բարի,
եւ Սուրբ
Հոգին իջեալ ի մէջ տաճարի,
շնորհեաց
ողորմութիւն մեր հայ|231ա|ոց ազգի,
բարի
ժողովրդոց սուրբ Լուսաւորչի։
Րամից
պաշտօնէից դասք քահանայի,
ծերոց եւ
տղայոց երիտասարդի,
միաբան
դատողաց աշխատաւորի
ամենեցուն
վարձքերն բարին կատարի։
Դրախտի
նըման փայլուն սուրբ եկեղեցի
եւ որպէս
նմանակ յԵրուսաղէմի,
Եւ երանի
աչացն պայծառ տեսնողի,
հազար
երանութիւն տաճար շինողի։
Արեգական
նըման լոյսդ ի քէն ծագի,
պայծառացեալ
լուսով ի մէջ տաճարի,
անմահութեան
հոտն միշտ ի քէն բուրի,
ուխտաւոր<աւոր>աց
սիրտըն փառաւորեսցի։
Նահատակ
ես եւ սուրբ Պարոնլոյս բարի,
պայծառ
ես դու լուսով ի մէջ տաճարի,
միշտ
բարեխօսեա՛ ի քէն խնդրողի,
եւ ինձ՝
ան[ա]րժանի Վարդան ծառայի։
Ա՛յ, իմ
լուսապայծառ սուրբ եկեղեցի,
որպէս եւ
նմանակ Պօղոս Պետրոսի,
սուրբ
գերեզման մէջդ է նոր նահատակի
եւ
բարեխօս լինիս մեր հայոց զարմի։
Յայսուհետեւ
մինչեւ յաւիտենի
հաստատ
պայծառ կենայ ի մէջ քաղաքի,
եւ
շինողաց հոգւոյն Աստուած ողորմի,
բազում
ողորմութիւն պարգեւք տըւողի։
Էջմիածնի
նըման տաճար գովելի,
եւ
նմանակ ուխտին Սուրբ Կարապետին,
որպէս
գերեզմանին սուրբ Լուսաւորչին
ամենեցուն
կարաւտն ի քեւ կատարի։
Այլեւ
նըման ես դու յԵրուսաղէմի
գլխադրի
Սուրբ Յակոբայ մեր հայոց վանքի,
եւ
տաճարի նըման Սուրբ Սողոմոնի,
ուխտաւորաց
փափագն քեզ միշտ կատարի։
Սըրմ(=բ)ութիւն
եւ սըրբոց որ մատուցանի,
պաշտօն
եւ պատարագ յորժամ կատարի,
եւ զօրք
յերկնից իջեալ Ռ.ք Ռ.ի (1000-1000)
եւ փառաւորեսցեն
ի մէջ տաճարի։
Արեգական
նըման որպէս գերարփի
նըմանակ
փայլեսցէ վանուց Սուրբ Խաչի,
ուխտաւորքն
եկեսցեն երամք երամի,
փոխարէն
առնուցուն պար[գ]եւք Քրիստոսի։
Ցընծայ,
ուրախանայ, զուարճացեալ բերկրի
տիրամայր
Մարի|231բ|ամ իւր մօրն Աննայի,
հանապազ
օգնական լինի ծնողի
եւ տայ
ուխտաւորաց բիւր Ռ. (1000) բարի։
Երանի
Յովակիմայ եւ սուրբ Աննայի՝
աւրհնեալ
ընտրեալ զաւակ ստացան երկրի,
սովաւ
լուսաւորեցան բոլոր աշխարհի,
ազատեցան
ձեռացըն սատանայի։
Այլեւ
ծընաւ Յիսուս միածին որդի՝
թոռըն
Յովակիմայ եւ սուրբ Աննայի,
զի
փըրկեսցէ ըզձեզ մեղաց վըտանգի,
կըրկին
ազատեսցէ մարանաթայի։
Լուարո՛ւք,
իմաստո՛ւնք եղբարք իմ բարի,
ձեզ
ԽՈՆՃԱ. (40+600+400+100+1= 1141+551= 1692) մատուցի Հայոց թուականի,
աւուրն
ութերորդի Սեպտեմբեր ամսի
օծումն
եղեւ սրբոյ փառաց տաճարի։
Տե՛ս Ուշ
միջնադարի հայ բանաստեղծութիւնը (ԺԶ-ԺԷ. դդ.), աշխ.՝ Յասմիկ Սահակեանի, հտ. Բ.,
Երեւան, 1987, էջ 173-175, ձեռ. A։
Ծնթ.
228բ, 229ա, 229բ, 230բ էջերի յիշատակարանները ունեն ծայրակապեր՝ ըստ քառատողերի
առաջին տառերի՝ «ՎԱՐԴԱՆԱ ԱՍԱՑԵԱԼ», «ՎԱՐԴԱՆԱՅ ԱՍԱՑԵԱԼ», «ՎԱՐԴԱՆԱՅ Է ԱՍԱՑԵԱԼ ԵՐԳՍ
ԱՅՍ», «ՎԱՐԴԱՆԱՅ Է ԱՍԱՑԵԱԼ»:
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
ԺԹ. դ.,
շղագիր
Ա. կազմաստառ Միքայէլ վարդապետ։
պհպ. Աա
Միքայել արքեպիսկոպոս Սալլանթեանց:
պհպ. Աբ
Միքայէլ արքեպիսկոպոս Սալլանթեանց՝ նուիրակ Սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի եւ քննիչ
գործոց վիճակին Նախիջեւանայ եւ Պեսարապիու եւ այլոց ի Մոսկով։
1բ
Միքայէլ ծայրագոյն վարդապետին է. 25 Ապրիլի։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձուած թերթիկին՝ «Յովհաննու Երզնկացւոյ Քերականութեան մեկնութիւն»,
«ՌՃԸ. – 1659», «Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս», «324/3504»,
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աա՝ «յիմար զքեզ տփռնիկ, ոչ է, ոչ է պատեհ», «дуракь дворникь», պհպ. Աբ՝
«աբ», պհպ. Բա՝ «հ. հայր (քառիցս), այսաւր, երգե, վասն այն, վասն», պհպ. Գբ՝
հակառակ դիրքով «Ա[ստուա]ծ, երորդ», պհպ. Եբ՝ «ա, ա, ա, բ, ե-ծ», «Յաւիտենական
յիշատակ նոցին արդարոցն աւրհնութեամբ եղեցի, [հ]ա[ն]դիման նզովեալ եղեցի (առաջին 2
տողը կրկն.)», 180բ՝ «Յոգւոց խաւարացելոց լուսազարդեսցես»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
184բ՝ թռչնագրեր, հանգուցագրեր, մարդկային պատկերներ։
3505
ԳԱՆՁԱՐԱՆ
Ջ[ԻԹ]. – 1480*
ԳՐԻՉ՝
Մելքիսէթ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Ղարաճա Յոհաննէս։
ԹԵՐԹ՝
133։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԱ×12 (Ա 11, Զ 14)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×13։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն (14×10). գանձերի խորագիրը, սկզբնատողերը՝ կարմրով, երկրորդ տողերը՝ մեծ
մասամբ կանաչով։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 10ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ կարմիր լաթ, մէջքը՝
սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ դեղնաւուն թուղթ (1950ական թթ.).
լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Դ՝ դեղնաւուն թուղթ, մասն կազմաստառի։
* Ծնթ.
խմբ. Համառօտ ցուցակում (Ա., էջ 1028) յիշ-իս թուականը կարդացուել է ՋԷ.՝ 1458 թ.։
Լ. Խաչիկեանը (ԺԵ. դ-ի յիշ-ք, Գ., էջ 453, Հմր 617) կարդացել է ՋԻ.՝ 1471, եւ
ծանօթագրել. «Թուականի տասնաւորը ջնջուած է, երեւում է միայն ուղղահայեաց մի գծիկ,
որ կարող է լինել ե՛ւ «Ի», ե՛ւ «Խ» տառերի աջակողմեան ելուստը։ Այսպիսով,
յիշատակարանը կարող է գրուած լինել նաեւ ՋԽ., այսինքն՝ 1491 թուականին»։
Տասնաւորից բացի կայ նաեւ միաւորի հետք. մենք տեսանք ԻԹ. գրերը եւ կարդացինք ու
թուագրեցինք ՋԻԹ.՝ 1480։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն (70բ), տաճար (127բ),
ոճաւորուած խաչ (131բ)։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ,
շագանակագոյն։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Ճաշոց (՞)։ ԺԱ. դ.։ ԲԳ (սկ.)՝ ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի ծալումով, վր. եւ ստ.
հատուածների եզրահատումով (բնագիրը հատուած)։ Մագաղաթ (17,8×13). երկսիւն (17×9).
բոլորագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Գա). տող՝ 15 (սկզբնական վիճակը՝ 36,5×26. երկսիւն
(29×19,5). տող՝ 26): Կարդալ՝ Գա «/// եւ եղեւ յամին յորում մեռաւ Ոզիա արքայ...
եւ երկուքն ծածկէին զոտս իւրեանց, եւ երկուքն թռուցեալ։ Աղ///», Գբ «///ջինն
իրաւունս պաշտաման յայնժամ զաշխարհական սրբութիւնն... արկղն կտակարանաց պատեալ
ներքոյ արտաքոյ ոսկւով ///», Բա «/// խորանն յամենայն ժամ մտանէին քահանայքն...
Զայս ցուցեալ Հոգւոյն Սրբոյ ///», Բբ «/// արդարութիւնք, որ մինչեւ ի ժամանակս
ուղղութեանն ի վերայ կային... յովտ մի, որ նշանախեց ///»։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1950-ական թթ. խոնաւութիւնից եւ գործածութիւնից լուսանցակողերը
եւ թերթերը (հատկապէս եզրերը) աղտոտուած, տեղ-տեղ առաւել գորշացած, լուսանցակողերի
կարմիրը թափուած, պտռկ-պհպ-ները վնասուած, խիստ աղտոտուած, Աա, Բբ երեսների գիրը
մասամբ թափուած, պտռկ-պհպ Ա՝ թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով տառերի գծագրութեամբ
առաջացած անցքեր, վր. եւ ստ. հատուածներից պատռուած-ընկած։ Լուսանցազարդերը՝
տեղ-տեղ (76ա, 100ա, 108բ եւ այլուր) փոքր-ինչ կտրուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-4ա
[Ա. Ճրագալուցին Ծնընդեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. ձեռ. 428, 58ա] («ՏԷՐ ՄԽԻ») –
Տարփումն ըղձական, տոչոր անձկա[կա]ն...
2. 4ա-6բ
Բ. Գանձ Ծնընդեան առաջի աւուր («ՃԱՐԱ») – Ճրա՛գդ պարծանաց, թագաւո՛ր փառաց...
3. 6բ-8բ
Գ. Գանձ Ծնընդեան («ՄԿՐՏԻՉ») – Մաքուր եւ ամբիծ սուրբ Աստուածածին...
4.
8բ-11բ Գանձ Ծնընդեան եւ Մկրտութեան («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խորան փառաց հոգոյն ճշմարտի եւ
բնակարան Հօրն երկնաւորի...
5. 11բ-4ա
Գանձ Աւետեաց Աստուածածնին («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խնդութեան ձայն, բարբառ աւետեաց...
6. 14-6ա
Գանձ Յովանու Մկրտչի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառաւք պանծալի այսաւր ցնծա...
7. 16-8բ
Գանձ Ճգնաւորաց («ՃԳՆԱՒՈՐՔ») – Ճգնաւորք ընդրեալք ճշմարտագործեալ...
8.
18բ-23բ Գանձ թագաւորաց («ՀԻՆԳԷՏԱՍԱՆ») – Համագոյական Հաւր սահման եւ Բան...
9.
23բ-6ա Գանձ Վահանա Գողդնացուն («ԳՐԻԳՈՐ») – Գըթացեալ քո[յ]ին արքայդ երկնա[յ]ին
եւ առեր մարմին...
10.
26ա-8ա Գանձ Սուրբ Սարգսի զօրավարի եւ որդոյ նորա («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառաւք
զարդարեալ, եկեղեցի պայծառազգեալ...
11.
28ա-30ա Գանձ Ատոմեանցն («ԳՐԻԳՈՐԷ») – Գեղապանծ լուսով, գերազարդ փառով, գեղասքանչ
գունով...
12.
30բ-3ա Գանձ Ոսկեանցն եւ Սուքիասանցն («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գանձ սիրո քո[յ]ին գանձեալ ի
յոգին գերաշակերտին...
13.
33ա-9ա Գանձ Թարգմանչացն («ԲՆ ՔԱՐՈԶԻՑ») – Բարձրեալ անքննին բնաւից լըրութիւն,
բաւականութիւն...
14.
39ա-41ա Գանձ Գալստեան Քրիստոսի քառասնօրեայ («ՄԿՐՏԻՉ») – Միասնական Սուրբ
Երրորդութիւն, բարեբանեալ անբաւ զօրութիւն...
15.
41ա-3բ Գանձ Ղեւոնդեանցն եւ վարդա[պետաց] («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խրամատեալ կանոնք աւրինին
Հօր համայնից սրբոյն Գրիգորի...
16.
43բ-8ա Գանձ հայրապետաց Գ. ժողովոյն («ԱՅՐԻՎԱՆԵՑԻ») – Աստուած կենդանի, անիմանալի,
անհասանելի...
17.
48ա-52բ Գանձ Բարեկենդանին («ԵՐԵՆԱՆԵՑԻՆ») – Երգ յաւէրժական երգեմք բանական երիցդ
միական...
18.
52բ-4բ Գանձ Թէոդորոսի («ԳՐԻԳՈՐ») – Գոհաբանեալ ես Տէ՛ր, Սո՛ւրբ Հոգի...
19.
52բ-6ա Գանձ անառակ որդուն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ տիրական, անճառ,
անհաս...
20.
56բ-8բ Գանձ մեծատանն եւ Ղազարու («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհո[ւ]րհ(=դ)
տիրական, որ նորոգեաց զաշխարհս ամենայն...
21.
58բ-60բ Գանձ Քառասնիցն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հզաւր անմահից արքայ...
22.
60բ-2բ Գանձ դատաւորին եւ այրուն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ անքննին, որ
գթացար յազգս մարդկա[յ]ին...
23.
62բ-5ա Գանձ սրբոյն Գրիգորի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հզաւր անմահից արքա Յիսուս Քրիստոս...
24.
65ա-70բ Գանձ յարութեան Ղազար[ու] («ԳՐԻԳՈՐԻ Է ՍԱ») – Գոհաբանական ձայն նուիրական
տացուք քում անուան...
25.
70բ-2բ Գանձ արմաւենեաց («ՀԱՅՑԷՍ») – Համագո[յ]ական Հաւր սահ[մա]ն եւ բան...
26.
72բ-6ա Գանձ Աւագ երկուշաբաթին («ԳՐԻԳՈՐԻ Ե ՍԱ») – Գերագոյն Էից, գերահրաշ
գո[յ]ից...
27.
76ա-9ա Գանձ Աւաք երեքշաբաթին («ԳՐԻԳՈՐ») – Գործ արարչական գերահրաշական գթով
գոյացան...
28.
79ա-81ա Գանձ Աւաք չորեքշաբաթի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ անճառ խորհուրդ անհասին, որ
կայր ծածկեալ...
29.
81ա-3բ Գանձ Աւաք հինգշաբաթին («ԶՊԱԿԱՍ») – Զահեղ, զանքննին զխորհուրդըս խորին...
30.
83բ-5ա Գանձ ցերեկի Ոտնալուա[յ]ին («ՈՐԴՍ») – Որք փափաքէին ուտել զայն մարմին...
31.
85ա-7բ Գանձ ի Աւագ ու[ր]բաթուն («Ի ՄԱԹԷ») – Ի յանմարմնական յանձանց բանական...
32.
87բ-9բ Գանձ թաղման («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ սոսկալի այսաւր ցուցաւ...
33.
89բ-92ա Գանձ Յարութեան («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ ձայն ուրախալի գոչէր Գաբրիէլ...
34.
92ա-4ա Գանձ հասարակաց կիրակէի («ԳՐԻԳՈՐ») – Գերամբարձ Աստուած, գովեալդ ի
զաւրաց...
35.
94ա-6բ Գանձ Համբարձմանն Քրիստոսի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ տօնիւս ահագին...
36.
96բ-8ա Գանձ Հոգո գալստեան («ՄԿՐՏԻ») – Մեծ եւ հզաւր Հոգի Աստուծոյ, անտես մըտաց
անհաս խորհրդոյ...
37.
98ա-100ա Գանձ եկեղեցոյ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մաքրեալ տաճար սուրբ տէրունական...
38.
100ա-1բ Գանձ Վարդավառին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ մեզ յայտնեալ...
39.
101բ-4ա, 105բ Գանձ Փոխման Աստուածածնին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ հրաշակերտ վեհին
սաւառնացեալ...
40.
105բ-8բ Գանձ Սուրբ Խաչին («Ի ՄԱԹԵՈՍԵ») – Իսկակից Որդի Հաւր քո հզաւրի...
41.
108բ-10բ Գանձ մարտիրոսաց («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառաւք զարդարեալ եկեղեցիք...
42.
110բ-3ա Գանձ հրեշտակապետացն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ հրական...
43.
113ա-5ա Գանձ Յակոբա Մծբնա հայրապետին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծահռչակ անուն գովելի, տէր
սո՛ւրբ Յակոբ...
44.
115ա-8բ Գանձ Դաւթի եւ Յակոբա («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խորք անքննին անճառ անհասին, Հօր
արարչին...
45.
118բ-21ա Գանձ սրբոյն Ստեփանոսին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հզօր անմահ թագաւոր...
46.
121ա-3ա Գանձ առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղո[սի] («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհրդո
Փրկչին...
47.
123ա-5բ Գանձ Յոհանու եւ Յոկոբա՝ որդոցն որոտմ[ան] («ԳԷՈՐԳԵԱՆ») – Գերահրաշ
խորհուրդ աւետարանչաց...
48.
125բ-7բ Գանձ պաշտման գիշերոյ («ԳՐԻԳՈՐԻ Ե») – Գերանճառ արփի՝ գոյից ամենի...
49.
127բ-9բ Գանձ եկեղեցոյ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փայլմամբ իբր ըզբոց գեղազարդեալ...
50.
129բ-31բ Գանձ հայրապետացն («ՅՈՎԱՆԵՍ») – Յաւէտ քեզ փա՛ռք, փառա՛ց թագաւոր...
51.
131բ-3ա Գանձ մարգարէից («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ անուն հրաշալի... զխաղաղութիւն
տալ անդատապարտք. ողորմեաց։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
բոլորգիր, ԺԶ. դար
ա.
104բ-5ա [Տաղ] – Արեգակ<ա>ն արդարութեան, ալելուիա՜յ, բացաւ մեզ դուռն
ողորմութեան... Քրիստոս հզօր մեծ թագաւոր. աւրհնեալ է Տէր։
104բ
սկ., այլ ձեռքով՝ «Կթխայ դորիք ձեռաց»։
բ. 105ա
[Տաղ] – Այսօր եղեւ պայծառ գարուն, / ցնծան ծաղկունքն եւ զարդարին, / ձայնն
քաղցրիկ գայր պլպուլին... զինչ ալիքն մէչ ծովուն։
գ. 133բ
[Տաղ] – Յիսուս Որդի Հաւր մի[ածի]ն, ճառագայթ կերպարանին, ծնունդ անճառ... ///
պատվիրանին /// անառակին (4-5 տող անընթեռնելի)։
Տե՛ս
Ներսէս Շնորհալի, Գիրք, որ կոչի Յիսուս Որդի, Կ. Պոլիս, 1824, էջ 3-4։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
133բ
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեան՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Սուրբ Հոգոյն, որ հասոյց զիս ի
յաւարտ Գանձարանիս, զոր փափա[գա]նաւք սրբագրել էրետ Ղարաճա Յոհաննէսն՝ յիշատակ իւր
եւ ծնաւղաց իւրոց։ Որք հանդիպիք եւ եղանակէք, յիշեցէ՛ք ի սուրբ յաղաւթս ձեր զբցուն
գրիչս՝ զՄելքիսէթս, եւ զստացող սորա՝ զՂարաճա Յոհանէսն, եւ ծնաւղս իւր, եւ Աստուած
զձեզ յիշէ իւր յարքայութիւն. ամէն։ Գրեցաւ Գանձարան[ս] ի թվիս Հա[յ]ոց ի Ջ[ԻԹ].
(1480)։
Տե՛ս
Տե՛ս ԺԵ. դ-ի յիշ-ք, Գ., էջ 453, Հմր 617։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1ա
(շղագիր, ԺԹ. դ.) Նուէր Սուրբ Էջմիածնայ մատենադարանին Գաբրիէլ Յոհաննիսեանց։ 12
Ե. 1885։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմին սոսնձուած կարմիր մոմլաթին՝ «3505», Ա. կազմաստառին սոսնձուած թերթիկի ա
երեսին՝ «Հմր 2 / Գանձարան քառածալ, բոլորագիր. գրեալ ի թղթի «ի Մելքիսեթէ ումեմնէ
ի թվին հայոց Ջ/// եղծեալ». ունի ի վերջն յիշատակարան համառօտ։ Պարունակին ի
Գանձարանիս. Ա. Գանձք ի ծնունդն Քրիստոսի՝ բաժանեալ ի չորս գլուխս... Ի թաղումն, ի
յարութիւնն, ի համբարձումն Քրիստոսի։ Եւ այլն, եւ այլն», «2 թերթ մագ. պհպ.», բ.
երեսին՝ «408/3505, ՋԻ.-1471, Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս», պհպ. Աա՝ «3505/408, 1471 թ.»,
1ա՝ «3505, նուէր Սուրբ Էջմիածնայ Մատենադարանին, Գաբրիէլ Յովհաննիսեան,
1885.12.V.»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
Պտռկ-պհպ. Գբ՝ հայերէն այբուբենի տառեր, 28բ՝ հակառակ դիրքով «Արութին Տէր
Յովանէսայ»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
Պտռկ-պհպ. Գբ՝ թռչուն, ծաղիկ։
3506
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԼԵՀԱՍՏԱՆ*
(՞ Ա.) ՌԿԴ. – 1615 (Ա.)
ԱԴՐԻԱՆՈՒՊՕԼԻՍ
(Բ.) ՌՃԽԶ. – 1697 (Բ.)
ԳՐԻՉ՝
Զատիք Պօղտանի (1ա-60ա), Անանուն (60ա-96բ), Կարապետ (97ա-130բ), Մինաս քհյ
(130բ-259բ)։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Եփրեմ պատրիարք երաժիշտ։
Ծնթ.
Համառօտ ցուցակի (Ա., 1965, էջ 1029) հետ նաեւ մենք առաջին մասի գրչութեան վայր
ենթադրաբար համարում ենք Լեհաստանը, քանի որ առաջին գրիչ Զատիք Պօղտանուց (Պօղտանի
որդի) մեզ են հասել Լվովում գրուած Հմր 99, 1385 ձեռագրերը։
ԹԵՐԹ՝
260։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԲ×12 (Թ 4, ԺԱ 10)+4։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝
թագով պսակուած ոճաւոր ուղղանկիւն, մէջը՝ «WERGOY/ VERYRAVT/ HATWOL/ GEBAVT/
HANSEISEL»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×14,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ թ. 1-60 (14×11), թ. 61-96
(15-15,5×11), թ. 97-260 (13,5-15×9,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր՝ թ. 1-60 (նմուշ՝ 35ա),
բոլորգիր՝ թ. 60-96 (նմուշ՝ 69ա), բոլորգիր՝ թ. 97-130 (նմուշ՝ 122ա), թ. 130-259
(նմուշ՝ 212ա)։ ՏՈՂ՝ 25 (թ. 1-60), 31 (թ. 61-94), 25-26 (թ. 97-196), 30 (թ.
197-259)։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի, Ա. փեղկին ձուածիր իսլամական ճնշադրոշմ
(պահպանուած հին կազմից). միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կանաչ կտաւ: ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝
սպիտակ չգրուած թուղթ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 26բ, 190ա, 221ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական (26բ, տարբեր՝ 31բ, 54ա)։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր (5բ, 26ա, 54ա՞), մարդադէմ (109ա, 190ա, 252ա)։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, վարդագոյն, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. վերջին նորոգումը 2023 թ.ի, վերակազմած՝ նախկին կազմից պահելով միայն Ա.
փեղկի կաշին, վրան 2 մետաղէ գամերի հիմք վարդեակի հետքեր, խառը դասաւորութեան
թերթերը ճիշտ կարգով կազմած. թ. 1-59 թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով տեղ-տեղ
տառերն արտացոլուած հակառակ երեսներին, գրադաշտը մգացած, 77ա-ին նախկինից մնացած
կապոյտ մատիտով գրութեան հետքեր, թ. 181ի արտք. լս-ի կտրած մասը լրացուած.
լուսանցակողերը կեղտոտուած:
Ծնթ.
նախկին՝ Ի. դարի 50ական թթ.ի կազմը (Ա. փեղկ շագանակագոյն կաշի, Բ. փեղկ եւ Ա.ի
եզրեր վարդագոյն մոմլաթ, մէջքը կապոյտ կտաւ, միջուկը ստուարթուղթ, աստառը սպիտակ
թուղթ, Ա. փեղկի հին աստառից դեղին մետաքսէ պատառիկ) պահուում է ձեռագրատանը:
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 2ա-5բ
Ընդդիմադրութիւն առ միմեանս սրբոյն Աթ[անա]սի եւ Արիոսի՝ նոցունց խնդիր դարձեալ
յաղագս Սրբոյ Հոգոյն – Արիոս ասէ. Եւ արդ, վասն զի մանաւանդ սահմանացեր դու ի
սկզբանն համագոյական գոլ... այսու իմացիր եւ լռեաց։
Ծնթ.
թերթերի ստ. լս-ներին շղագրով ցուցումներ նախկինում խառը դասաւորութեամբ թերթերի
ճիշտ կարգի մասին, օրինակ՝ 3բ՝ «շար. տես թղ. 17», 11բ՝ «Տես շարունակութիւն 94
թ.», 24բ՝ «Տես շարունակութիւն 57-րդ թուղթ», 12ա՝ «առաջին մասը Տե՛ս թուղթ 5»։
2.
5բ-26ա Սրբոյն Աթանասի եւ Զակքէի՝ առն հրէիս տուրեւառք վիճմանց՝ յաղագս
աստուածութեանն Քրիստոսի – Զակքէ ասէ. Մոլորեալք էք, քրիստոնեա՛յքդ, նախ եւ
առաջին՝ զի կարծէք եւ այլ Աստուած գոլ, քան զմինն... իբրեւ առագաստեալ տեսանիւր
յաչս ձեր։
3.
26բ-31բ Հարցմունք եւ պատասխանիք ի Գրոց Սըրբոց – Մինչ ոչ էին ստեղծեալ հրեշտակք
եւ մարդիկք, զաստուածութիւնն ո՞վ փառաւորէր։ Պատասխանի. Հայր Որդոյ փառաւորէր...
ճաշակեաց Ադամ վասն կնոջն ողորմելոյ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
4.
31բ-2ա ԲԺ. (12) ակն լանջացն Ահարոնի, ԽԴ. (44)՝ ԲԺ. (12) առաքելոցն արժանաւորք
լանջաց մեծի քահանայապետին Յիսուսի – Առաջին ակն սարդիոն շիկագոյն, արիւնատեսիլ
գտանի... գտանի ի Տորոս, յանցս Եփրատ գետոյ։
5.
32ա-7ա Ոլոմպիանու առակք
ա. 32ա
Ստընտուն ցմանուկն, վասն զի լայր, թէ ոչ լուռ կացցես, ասէ... մինչեւ ցբանն են
յուսացելոցն շնորհք։
բ. 32աբ
Կրիայ զձի ի հանդէս ընթացից կոչէր... պիտոյանալ կրթութեան եւ փութոյ յամենայն
ուրեք։
գ. 32բ
Ընդ կուսի գեղեցկութեան առիւծ զարմացեալ տռփէր... զբնութեանս զէնս ոչ մերկանալ։
դ.
32բ-3ա Տռփեցաւ աքիս ի պատանւոջ... բնութեան իրք անընդդիմակալ են եւ յամենայնի
բուռն։
ե. 33ա
Յառիւծէ ծերութիւն հատանէր զզօրութիւն... իսկ իմաստնոցն յայտնի է։
զ. 33ա
Մայր ցեղջերու ասէ, եթէ դու եւ մեծութեամբ յաղթ ես, քան զշունս... զօրացուցանէ
զբնութեամբ երկչոտսն։
է. 33աբ
Քարոզ ի հաւս հասանէր... մի՛ արտաքուստ պիտոյանալ զարդուց։
ը.
33բ-4ա Նապաստակք ի մի վայր եկեալք՝ մեզ ասեն. կեանքս անկեանք են... չար ընկերացն
տեսանել, զի կրիցեն։
թ. 34ա
Ագռաւ զիւր բնութիւնն պարսաւէր... որ ոչ բնութեան է սարաս։
ժ. 34ա
Էշ էր եւ առիւծ թուէր... զխրատելոցն կեղծաւորիս ձեւ։
ժա. 34աբ
Գորտ եւ մեծաձայնէր միանգամ... քանզի բազում անգամ յինքեանց մատնին։
ժբ. 34բ
Գայլք առ ոչխարս հրեշտակագնաց եղեալ ասեն... խ<ա>րատէ առասպելս ի թշնամեաց
խրատուց զգուշանալ։
ժգ.
34բ-5ա Զուարակք ի միասին արածէին... զառ բարեկամիս հաստատուն պահել զմտերմութիւն։
ժդ. 35ա
Ագռաւ պանիր ունէր ի բերանն... մի՛ երբէք պատրիցիս ի սուտակասպաս գովութենէ։
ժե. 35աբ
Կապիկք մեծ իմն խորհեցան քան զբնութիւն... ունի իմն ծերութիւն իմաստութիւն
ժամանակաւ եւ հմտութեամբ աւելագոյն։
ժզ. 35բ
Արծիւ հալածէր զկաքաւ, եւ կաքաւն ի բզէզն ապաւինեցաւ... մի՛ առնէր քեզ թշնամի զոք
ի մարդկանէ, թէպէտ եւ աղքատ եւ տկար լինի։
ժէ. 35բ
Մրջիմն եւ աղաւնին. Աղաւնին տերեւ ետ մրջմանն... յորմէ զերծաւ աղաւնին։
ժը. 35բ
Որսորդն կալաւ կաւաք մի... զի ոչ հաճի Աստուած ի գործս քո եւ դարձեալ քեզ պատրաստէ
զնա։
ժթ.
35բ-6ա Աղուէս մի քաղցեաւ... հետոյ ոչ երեւի ումէք, զի անցաւոր եւ խաբող է։
ի. 36ա
Հարցին ընդ աղուեսն, թէ քանի ցեղ արուեստ գիտես... ապա նա է կատարեալ մարդ, որ ոչ
մեղանչէ։
իա. 36ա
Այրի կին մի ունէր տղայ մի... մեղք որդւոցն ի գլուխ ծնողացն է յօուրն դատաստանի։
իբ. 36աբ
Աղուեսն եւ խեցգետին եղեն եղբարք... տեարք լինին երկնից հացին։
իգ.
36բ-7ա Առիւծն կալաւ իւր սպասաւոր զաղուեսն... ոչ վայել է մարդոյ ձկտել աւելի քան
զկար իւր, ոչ ի հոգի եւ ոչ ի մարմին։
իդ. 37ա
Արծիւ սլանայր ի հօտս ոչխարաց... ընմբռնին յորոգայթ նման բանսարկուին։
իե. 37ա
Ագռաւն գնաց առ հաքիմ եւ իր ձագուն դեղ ուզէր... հետոյ երբ անկին ի նոսա եւ
չօգտին։
Տե՛ս
Առակք Ողոմպիանու, Վենետիկ, Սուրբ Ղազար, 1854, ձեռագրիս ԻԴ., ԻԵ. առակները
տպագրում չկան։
6.
37ա-49բ Վասն բարուց իւր<գի>աքանչիւր կենդա[նւոյն] – Վասն առիւծու, որպէս
բարուախօսն ասէ, թէ թագաւոր է ամենայն գազանաց... թէ այլ ոք կայ Աստուած, քո
արարիչ, մեր երկրպագութիւնս նմա համարեսցի։
ա. 37աբ
Վասն առիւծու, որպէս Բարուախօսն ասէ, թէ թագաւոր է ամենայն գազանաց... բարւոք
ասացեր բար[ոյախօսն] վասն առ[իւծուն] եւ վասն կոր[եան]։
բ.
37բ-8ա Էրէ ինչ աթոլոփս գազան սաստիկ երէ...
գ. 38ա Ի
գինոյ եւ ի կնոջէ խոտորեայ այլ իմաստուն։ Են եւ քարինք ինչ...
դ. 38աբ
Է գազան ինչ ի ծովի, որ կոչի սղոց...
ե.
38բ-9ա Է թռչուն ինչ, որ կոչի քարադրոս...
զ. 39ա
Դաւիթ ասէ՝ Նմանեցայ ես հաւալ...
է. 39աբ
Զբուոյն ասեն, թէ զգիշեր քաջ սիրէ, քան զտիւ...
ը. 39բ
Դարձեալ ասէ Դաւիթ՝ Նորոգեսցի որպէս զարծու[ի] մանկութիւն քո։ Բարուախօսն ասէ
զնմանէ, թէ յորժամ ծերանայ...
թ.
39բ-40ա Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ասէր՝ Իշխանութիւն ունիմ դն[իլ]... Էր թռչուն ինչ,
որ կոչի փիւնիքս...
ժ. 40ա
Գիրք ասեն՝ թէ որ անարգէ զհայր կամ զմայր... Է թռչուն ինչ, որ կոչի յոպոպ...
ժա. 40աբ
Յոբ ասէ, թէ՝ Ով եթող զցիռ ազատացեալ։ Բարւախօսն ասէ զցիռն...
ժբ. 40բ
Յովաննէս ասաց ցփարիսեցիսն ծնունդ իժից։ Բարւախօսն ասէ զիժէ, թէ յորժամ արուն...
ժգ.
40բ-1ա Տէր մեր ասաց՝ Եղերուք խորագէտք իբրեւ զօձս։ Բարւախօսն ասէ, թէ երեք բարք
են օձի...
ժդ. 41աբ
Սողոմոն ասէ՝ Երթ առ մրջիւնն, ո՛վ վատ [Առկ. Զ. 6]։ Բարւախօս ասէ՝ Գ. բարք են
մրջիւնն...
ժե.
41բ-2ա Եսայի մարգարէն ասէ՝ Անդ յուշկապարիկք բնակեսցեն [ԺԳ. 21-22]։ Բարւախօսն
ասէ վասն յուշկապարկաց, թէ մահաբերք են...
ժզ. 42ա
Է զեռուն ինչ ոզնի անուն...
ժէ. 42աբ
Վասն մղզի, որ կոչի արագնոյ բարւախօսն ասէ, թէ յորժամ ծերանայ...
ժը. 42բ
Զաղուէս. ասէ բարուախօսն, թէ ամենեւին նենգաւոր է...
ժթ.
42բ-3ա Մարգարէն ասէ՝ Ի Տեառնէ եղիցի նա որպէս առիւծ... Բարւախօսն ասէ զյովազէ...
ի. 43ա
Պաւղոս առաքեալ ասէ՝ Չեմ ինչ անտեղեակ... [Բ. Կոր. Բ. 11]։ Բարւախօսն ասէ՝ գազան
ինչ ի ծովու...
իա.
43բ-4ա Երեմիաս ասէ՝ Ձայն արար կաքաւն... [ԺԷ. 11]։ Բարւախօսն ասէ զկաքաւէ, թէ
զայլոց ձուս թխէ...
իբ. 44աբ
Տէր ասաց՝ Վայ յղեաց եւ որ ունիցին մանուկ ստընդ[իայս]... [Ղուկ. ԻԱ. 23]։
Բարւախօսն ասէ զանգեղէ...
իգ. 44բ
Ելիփազ Թեմնացի ասէ՝ Մրջիւն առիւծն սատակեցաւ... Բարւախօսն ասէ զմրջիւն առիւծ է,
թէ հօր նորա...
իդ.
44բ-5ա Աւրէնքն հրամայեն՝ Մի՛ ուտիցես զաքիս։ Բարւախօսն ասէ զաքսոյ, թէ...
իե. 45ա
Մարգարէն ասէ՝ Որպէս փափաքէ եղջերու։ Բարւախօսն զեղջերուէ ասէ, թէ այնպիսի ինչ
բնութիւն...
իզ. 45աբ
Է երէ ինչ, որ կոչի կոտորոս...
իէ. 45բ
Աւրէնքն ասեն՝ Մի՛ ուտիցես զբորէն... Բարւախօսն ասէ, թէ արու եւ էգ է...
իը. 45բ
Այլ ինչ էրէ կայ ի Նեղոս գետ...
իթ. 46ա
Է երէ ինչ, որ կոչի ինքնիմոս, որ թարգմանի հետահան...
լ. 46աբ
Է ծառ, որ կոչի պերեդիքսոն, որ թարգմանի կշտապանակ...
լա. 46բ
Բարւոք ասաց՝ Թէ նստես դու իբրեւ զագռաւ... Բարւախօսն ասէ զագ[ռաւէ], թէ ի
միաւորութենէ...
լբ. 46բ
Բարւախօսն ասէ վասն տատրակի...
լգ. 46բ
Ծիծառն միանգամ ծնանի...
լդ. 46բ
Եւ զմիեղջերէ ասէ, թէ թշնամի է օձի...
լե.
46բ-7ա Դարձեալ վասն արջու այնպէս ասէ, թէ գազան է...
լզ. 47ա
Է հաւ մի, որ կոչի ժրահաւ...
լէ. 47ա
Զագռաւ ասէ, թէ յորժամ հանէ զձագն ի ձուոյն...
լը. 47աբ
Է թռչուն ինչ փանաքի եւ վտիտ, անախտ եւ անհաս...
լթ. 47բ
Է գազան ինչ վար[ա]զանման...
խ. 47բ Է
գազան ինչ որպէս եզն...
խա. 47բ
Է գազան ինչ մարդակերպ...
խբ. 47բ
Է այլ կենդանի որպէս զոչխար...
խգ. 47բ
Է գազան ինչ կանանցի ունելով զգլուխն...
խդ. 47բ
Են եւ այծամարդք...
խե. 47բ
Են եւ այլադէմ կենդանիք...
խզ. 48ա
Է գազան ինչ նման առիւծու...
խէ. 48ա
Է գազան ինչ մեծ քան զփեղ...
խը. 48ա
Եւ վասն միեղջերուի ասեն...
խթ. 48ա
Վասն բասկճի ասե...
ծ. 48բ
Վասն վագրի ասեն...
ծա. 48բ
Են ի հնդկաց կողմն մարդիկ...
ծբ. 48բ
Է եւ էշ եղջիւրւաոր։
ծգ. 48բ
Են մարդիկք ագեւորք...
ծդ. 48բ
Է հնդիկս կղզի ասեն...
ծե. 48բ
Ի Կապադոկիայ է ծովակ...
ծզ. 48բ
Ի Թիրակէ է ծովակ մի...
ծէ. 48բ
Ի Պէփլագոնիայ է աղբիւր...
ծը.
48բ-9ա Շաթառի մօտ ի Փայտակարան քաղաք...
ծթ. 49աբ
Մինդիմոս սոփեստէսքն, որ են մերկիմաստք...
Ծնթ. Ա.
խմբգր., յաւելեալ երկրորդ շարքով։ Միաւորները առանց խորագրերի, իրարից տարորոշուած
առաջին բառի սկզբնատառի կարմրով եւ լս-ներում արուած յատուկ նշաններով։
Տե՛ս Գ.
Մուրադեան, Բարոյախօս (PHYSIOLOGUS). հայերէն խմբագրութիւններ.– Բանբեր
Մատենադարանի, հտ. 23, Երեւան, 2016, էջ 291-329։ G. Muradyan, Physiologus, the
Greek and Armenian Versions with a Study of Traslation Technique,
Leuven-Paris-Dudley, MA 2005։
7.
49բ-55ա [Խրատք Յովհաննու Երզնկացւոյ]
ա.
49բ-53բ Խրատ հոգեւորական՝ ասացեալ Յոհանիսի վարդապետի Եզնկեցւոյ, որ Պլուզն
կոչէին – Արար Աստուած զմարդն հոգի եւ մարմին... պիտի աւիրի աշխարհն այն։
բ.
53բ-5ա Խրատ մարմնաւոր կենացս յաշխարհի իմաստութեան՝ նորին Յոհաննու Եզնկեցոյ
ասացեալ – Զպարոնութիւն արժանի մարդոյն այն, ով ճանաչէ... ոչ որ մեծազգի լինի, ու
գործքն վատ, եւ Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս։
8.
55ա-7բ Խրատք իմաստնոց՝ պիտանի ամենայն մարդոյ – Չորս իրք զթագաւորութիւնն պահէ...
այնոքիւք է ի պատկեր Աստուծոյ, որպէս ասէ մարգարէն։
9.
57բ-9ա [Հարցմունք թագաւորին տաճկաց եւ պատասխանիք Անտիոքայ հայարպետի. հմմտ. ձեռ.
644, 147բ] Թագաւորն տաճկաց ասէ – Հարց. Ընդէ՞ր ինքն Աստուած իջանէր յերկնից...
Պատասխանի Տիմոթեայ Անտիոքա հայրապետ. Եւ ընդէ՞ր ինքն Աստուած իջանէր... բան ի
մտաց, անհաս եւ անժամանակ եւ անբաժանելի, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն։
10. 59աբ
Բանք ընդդիմադրականք առ մահատականքն (=մահմետականք), որ եւ կարծիս տան, թէ գիտեն
զԱստուած, զաւրէնս նոր Աստուծոյ – Արդ, մեք երիս Աստուածս օտարս եւ զատեալս...
Յիսուս՝ Որդի Մարիամու, Հոգի եւ Բան Աստուծոյ։
11.
59բ-60ա [Վասն սրբոյն Աստուածածնի] – Աւետարանեցաւ սուրբն Մարիամ ի Նազարեթ եւ ԺԵ.
ամաց էր... սատակեցան արք Ծ. (50)՝ հարեալք զմիմեանս, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
12.
60ա-79ա [Նոննոսի] Ժողովարանք մեկնութեանց պատմութեանցն այնոցիկ, զորս յիշատակեաց
սուրբն Գրիգոր Աստուածաբան ի ճառի մեկնութեանն, որոյ սկիզբն «Դարձե[ա]լ իմ Յիսուս»
է.
Տե՛ս
ձեռ. 598, 22բ-54բ։ 1. ա/60աբ։ բ/60բ-1ա (խորագիրը եւ սկիզբը տարբեր՝ Ոչ
փռիգացւոց, հատուածք եւ փողք եւ կորիբանդք – Այս պատմութիւնս կայ յԱրձանականն...)։
գ/61աբ։ դ/61բ-2ա։ ե/62աբ։ զ/62բ։ է/62բ։ ը/62բ-3ա։ թ/63ա։ ժ/63աբ։ ժա/63բ։
ժբ/63բ։ ժգ/63բ։ ժդ/64ա։ ժե/64ա։ ժզ/64ա։ ժէ/64աբ։ ժը/64բ։ ժթ/64բ։ ի/64բ-5ա (սկիզբը
տարբեր՝ Ի Սիս կարծեցեալ եղեւ ոյհի աղջկանն յափշտակելոյ...)։ իա/65ա։ իբ/65ա։
իգ/65ա։ իդ/65աբ։ 2. [Պատճառ]/65բ-6բ (խորագիրը՝ Առաջին ճառ։ Յաղագս Պոլիպիդեացն
եւ որ ընդ նոսա անուանցն)։ ա/65բ-6ա։ բ/66ա։ գ/66աբ։ դ/66բ։ ե/66բ։ զ/66բ-7ա։
է/67ա։ ը/67ա։ թ/67աբ։ ժ/67բ։ ժա/67բ-8ա։ ժբ/68ա։ ժգ/68ա։ ժդ/68բ։ ժե/68բ։ ժզ/68բ։
ժէ/68բ-9ա։ ժը/69ա։ ժթ/69ա։ ի/69ա։ իա/69աբ։ իբ/69բ։ 3. (խորագիրը տարբեր՝
Մեկնութիւն նմանապէս այնոցիկ եւ որ յառաջնումն արձանականին եղեւ յիշեալ
պատմութեանց), [Պատճառ]/69բ-70ա։ ա/70աբ։ բ/70բ։ գ/70բ-1ա։ դ/71ա (Չորրորդ
պատմութիւն Յաղագս Պէլօպսի խակագործութենէ, որ եւ գրեալ է ի մկրտու[թեան] ճառին)։
ե/71ա։ զ/71աբ։ է/71բ (Որ առ Տօրոսքն օտարասպանութիւնք Է.երորդ – Տօրոսքն ազգք են
սկիւթացիք, առ որ փոխադրեալ եղեւ ի ձեռն Արտեմիդեա...)։ ը/չիք։ թ/71բ։ ժ/71բ-2ա։
ժա/72ա։ ժբ/72ա։ ժգ/72ա։ ժդ/72ա։ ժե/72աբ։ ժզ/72բ։ ժէ/72բ։ ժը/72բ։ ժթ/72բ-3ա։
ի/73ա։ իա/73ա։ իբ/73աբ։ իգ/73բ-4ա։ իդ/74ա։ իե/74ա։ իզ/74աբ։ իէ/74բ-5ա։ իը/75ա։
իթ/75աբ։ լ/75բ։ լա/75բ։ լբ/75բ։ լգ/75բ։ լդ/75բ-6ա։ լե/76ա։ լզ/76ա։ լէ/76բ։
լը/76բ։ լթ/76բ-7ա։ խ/77ա։ խա/77ա։ խբ/77աբ։ խգ/77բ։ խդ/77բ։ խե/77բ-8ա։ խզ/78ա։
խէ/78ա։ խը/78բ։ խթ/78բ։ ծ/78բ։ ծա/78բ-9ա։ ծբ-ղ/չիք։ 4/չիք։
Ունի՝
ա. 68աբ
Ժ. Հանդերձ այսոքիկ եւ յաղագս սաղամանդրեանցն պատմութիւն – Սաղամանդրն կենդանի ինչ
է՝ մեծութեամբ իբրու այնմ... եւ նա ոչ այրի։
բ. 78բ
ԾԲ. Այլ պատմութիւն – Այսինչ առասպելեալ լինի՝ ի Տիւռենկան ծովն գազան ինչ գոլ...
ուտէր անխնայապէս եւ գազանաբար։
գ. 76բ
ԼԶ. Յաղագս սնափառին Անաքսարագորոսի գրեալ է։
դ. 76բ
ԼԸ. Յաղագս Փաղէղոսի ասացեալ է ի ճառի սրբոյ աւուրն լուսոյ եւ գրեալ է։
ե. 78ա
ԽԷ. Յաղագս Միւթրոսի գրած է։
Ծնթ.
Ունի շարադասութեան եւ բառային որոշ տարբերութիւններ։ 2րդ միաւորի ա-ե
ենթամիաւորները չառանձնացւած եւ անխորագիր։
13.
79ա-81բ Վասն որ հերձուածողն Նաւատիոս զկնի մկրտութեանն ոչ թողոյր յանցաւորին
գրեաց Աստուածաբանն Գրիգորիոս առ եօթնալոյսն Բասիլիոս, եւ նա պատասխանէ – Գանձ
եկեղեցոյ Աստուծոյ է Հին եւ Նոր կտակարանքն եւ ամենայքն վկայեն... եւ զայլ
սքանչելիսն արար, եւ սոքա ասեն՝ կեցոյ եւ ապրեցոյ։
Վերնագրից
առաջ նոյնպէս կարմրագիր՝ «Գրիգորի գրեալ է ի պատմութիւն ի Բասիլիոսի»։
14.
81բ-6ա Տեսիլ սրբոյն Յոհաննու Աստուածաբան աւետարանչին՝ Յաղագս Գալստեան Տեառն, թէ
որպէս իջանելոց է յահեղ աւուրն յերկնիցի յերկիր – Յետ Յարութեան Տեառն մերոյ
Յիսուսի Քրիստոսի եւ համբառնալոյն յերկինս... պահեսցեն զպատուիրանս իմ այժմ եւ
յաւիտեան օրհնեալ լիցին. ամէն։
15.
86ա-95բ Պատմութիւն վասն Նեռին ծնընդեանն, սնունդն եւ չար գործոյն, եւ յառնելոյ
Եղիայի եւ Ենովքայ, վասն զօրանալոյ ֆռանկ ազգին եւ առնելոյն զմեծն Ստամպօլ եւ
սուրբն յԵրուսաղէմ եւ վասն փոխման թագաւորացն եւ վասն կատարածի աշխարհի եւ վասն
դատաստանի աւուրն՝ ասացեալ սուրբն Ագաթանէլի՝ սուրբ եւ անյաղթ փիլիսոփայի՝ յաղագս
լսողաց – Արդ, ի լնուլ ամաց Է.եանց դարուն, մտանելոց ԸՌԸՃ. եւ Խ. (8840) ամին լինի
կատարումն լուսնին... լսելոյ երանաւէտ ձայնին. եթէ՝ եկայք աւհնեալք Հօր իմոյ.
ամէն։
16.
[Մանունք]
ա. 81բ
Այլուստ բան – Մանանեխ օգուտ գործէ ամենայն կարգաց մերոց... պայծառ՝ վասն
թողութեան, վաշ՝ նմանողին։
բ. 81բ
[Նշանակութիւնք անուանց] – Գրիգոր եւ Գրիգորէս արթուն եւ հսկող թարգմանի, Վրթանէս՝
հետեւումն Տեառն, Ռստակէս՝ կրկին պարգեւք, Յուսիկ՝ փրկանք, Ներսէս՝ բղխումն
շնորհի, Իսահակ՝ ծաղր երեսաց եւ խնդութիւն աչաց։
գ.
95բ-6ա Առասպէլ, զոր ասեն ի հինն, զոր յիշէ Փիլոն – Պասիփա՝ ոմն դուստր
արեգականն... Պասիփա՝ անկարգ խառնակութիւն։
դ. 96ա
Մովսէս եդ օրէնս խիստ – Քահանայապետին՝ տարեւորական պահք, քահանայիցն՝ շաբաթուք...
այս հնոյն աւանդութիւն։
ե. 96ա
Այս են անուանք թագաւորաց Պարթեւի հայոց – Հրաչէ, Տիգրան, Արշակ, Վաղարշակ...
Խոսրով, Վրամշապուհ, Արտաշէս։
զ. 96ա
Այս են թագաւորք հայոց վերջինք, որք են Բագրատունիք, որ յԱնի քաղաք թագաւորեցին –
Աշոտ՝ որդի Սմպատայ, Սմպատ՝ որդի նորա... որ անուանեցան Մամիկոնեանք։
17.
97ա-108ա Վկայութիւնք վասն Տեառն մերոյ՝ Յիսուսի Քրիստոսի՝ ի տեսլեան գրոցն
Յօհաննու աւետարանչին, ընդ նմին եւ բան առ բան լուծումն մեկնութեան։ Առաջին գլուխ
– Յայտնութիւն Յիսուսի Քրիստոսի ի ձեռն որոյ ետ Աստուած ցուցանել ծառայից իւրոց...
[Ա. 1] Վկայութիւն Յիսուսի Քրիստոսի, զոր էտես եւ որ էրն... գայ վաղվաղակի
յանդիմանութիւն անհաւատից եւ ի պարծանս հաւատացելոց, եւ նմա ընդ Հօր իւրում եւ
ամենասուրբ Հոգւոյն փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Գրիգոր Տաթեւացի, Գիրք, որ կոչի Ոսկեփորիկ, Կ. Պոլիս, 1746, Գլուխ ԼԲ., էջ
295-339։
18. 109ա-89բ
[Անդրէասի Կապադովկացւոյ Մեկնութիւն Յայտնութեանն Յովհաննու]
Տե՛ս
ձեռ. 1161, 79բ-168բ։ Յիշ. թարգմանողի/189աբ (խմբագրուած. Տե՛ս ստորեւ)։ Ի
տիեզերական ժողովոյն կամս.../109ա-10բ։ Գլուխք/110բ-2ա։ Ի յայտնութիւնն
Յօհաննու.../112ա-5ա։ ա/115ա-8բ։ բ/118բ-9բ (վջ./// ...ի հոտոտելիս մտաց
հաւատացելոց///)։ գ/120ա (սկ. թափ. «///տենին բարութեանցն։ Յայտն է փայտին
անուամբ...»)։ դ/120աբ։ ե/120բ-1բ։ զ/121բ-3բ։ է/123բ-4ա։ ը/124ա-5բ։ թ/125բ-7բ։
ժ/127բ-30բ։ ժա/130բ-1ա։ ժբ/131ա-2ա։ ժգ/132ա-3ա։ ժդ/133աբ։ ժե/133բ-4բ։ ժզ/134բ-5ա։
ժէ/135աբ։ ժը/135բ-7ա։ ժթ/137ա-8բ։ ի/138բ-40ա։ իա/140ա-1ա։ իբ/141աբ։ իգ/141բ։
իդ/141բ-2ա։ իե/142աբ։ իզ/142բ-4ա։ իէ/144ա-5ա։ իը/145բ-6ա։ իթ/146ա-7ա։
լ/147ա-8ա։ լա/148աբ։ լբ/148բ-9ա։ լգ/149ա-51բ։ լդ/151բ-5ա։ լե/155ա-6ա։
լզ/156ա-7ա։ լէ/157ա-8ա։ լը/158աբ։ լթ/158բ-9բ։ խ/159բ-60ա։ խա/160ա։ խբ/160ա-1ա։
խգ/161աբ։ խդ/161բ-2ա։ խե/162ա-3բ։ խզ/163բ-4ա։ խէ/164ա։ խը/164ա-5ա։ խթ/165աբ։
ծ/165բ։ ծա/165բ-6բ։ ծբ/166բ-7բ։ ծգ/167բ-8բ։ ծդ/168բ-71ա։ ծե/171ա-3բ։
ծզ/173բ-4ա։ ծէ/174աբ։ ծը/175ա-6ա։ ծթ/176աբ։ կ/176բ-7բ։ կա/177բ։ կբ/177բ-8։
կգ/178ա-9ա։ կդ/179բ-80բ։ կե/180բ-1ա։ կզ/181ա-2ա։ կէ/182ա-5բ։ կը/185բ-6ա։
կթ/186աբ։ հ/187ա։ հա/187աբ։ հբ/187բ-8բ։
Ծնթ.
Լս-ներին սրբագրումներ եւ յաւելումներ։
–189աբ
Նախադրութիւն սրբոյն Յովհաննու Յայտնութեանն
Ես՝
Ներսէս նուաստս ի Քրիստոս եւ տարտամս յուսումնասիրաց, վերջին եւ նուաղեալ ժամանակի
ծնունդ, յընթեռնուլն զՅայտնութիւնն Յովհաննու տագնապէի յանձն իմ առ ի յոչ գիտել
զլուծումն բանից սքանչելեացն, եւ այսր-անդր խուզելով զմեկնութիւն նորին ի մերս
բարբառ ոչ գտի։ Յետ որոյ եհաս ինձ ընթանալ ի մեծն Անտիոք եւ, շրջելով որ անդ
վանորայս հոռոմոց եւ ֆռանկաց, այս տենչումն բորբոքէր ի միտս իմ, ուստի եւ քննեալ
գտի ի գրեանս հռչակաւոր ուխտի Սրբոյն Պօղոսի ի քաղաքի անդ զՄեկնութիւն
Յայտնութեանս՝ ի լումպարտ բարբառ, եւ ի նոյն գիր, որով վարին ֆռանգք, Բ.ու
(=երկու) մեկնչաց արարեալ, եւ փափաքելով թարգմանել, ոչ գտի զոք, որ յայնմ բարբառոյ
կարէր ի հայս յեղաշրջել։ Ապա ելեալ արտաքոյ քաղաքին՝ ի սուրբ լեառն, որի հիւսիսոյ
կողմն անդր ի մի ի վանօրէիցն հոռոմոց, յորում անուն էր Պէթիաս, առ ոմն արգելական
միայնակեաց, որոյ անուն էր Բասիլ, քննեալ գտի զցանկալին ի հելլենացի բարբառ եւ ի
գիր՝ ուղղաբան եւ վայելուչ, որ լեալ էր Աթանասի՝ պատրիարգի նորին քաղաքի։ Եւ
խնդրեալ աղաչանօք ի բարեմիտ առնէն՝ առեալ փութացայ գրովքն ի հայրապետական աթոռն՝
առ տէրն իմ եւ կաթողիկոսն սուրբն Գրիգորիոս, զոր ծանուցեալ ուրախ եղեւ յոյժ եւ
հրամայեաց թարքմանել ի ձեռն մետրապօլտին յԵրապօլսի Կոստանդեայ, որ անդ՝ ի ներքոյ
սրբոյ հայրապետին հովանւոյ հագչէր։ Եւ սկսեալ օգնութեամբն Աստուծոյ եւ սրբոյ
Տեառնն՝ նա ի թարգմանել եւ ես՝ ի գրել, վերընծայեցաք եկեղեցւոյ Հայաստանեաց
ուսումնասէր մանկանց զայս սքանչելի եւ աստուածային Յայտնութեանս Մեկնութիւն։
Արդ,
աղաչեմ զընթերցողսդ եւ զիմաստութեան |189բ| զսիրողսդ յիմանալն զխորս իմաստիցն
Աստուծոյ քննութեամբս զսուրբ զհայրապետն Հայոց՝ զտէրն իմ՝ զԳրիգոր զբարեմիտն, ե՛ւ
զբարեսէրն, ե՛ւ զառիթն թարգմանութեանս, ե՛ւ զհրամայող, մաղթեցէ՛ք ի Քրիստոս յաստիս
խաղաղութեամբ պահել եւ ի հանդերձեալն սրբոց իւրոց յերկնից արքայութիւնն ժառանգակից
ընդունել։ Այլեւ զԿոստանդին մետրապօլիտն, որ թարգմանեաց, եւ զԲասիլ կրօնաւորն, որ
զօրինակն ետ, Քրիստոս ողորմութեան իւրոյ արժանացուսցէ աղօթիւք ձերովք։
Թարգմանեցաւ
աստուծային Յայտնութեանս Մեկնութիւն ի թվականիս Ո. եւ ի ԻԸ.-ին (1179), ի սուրբ եւ
ի հայրապետական աթոռն, որ կոչի Հոռոմկլայ, շրջապատեալ յադենական աղբերէն Եփրատայ,
որ մատակարարէ բնակչացն զամենայն մարմնական պիտոյս, խնամօքն Աստուծոյ, ընդ
հովանեաւ Աստուածընկալ Նշանին Վանկոյ եւ այլ սքանչելի սրբոցն, որ հանգուցեալ են
անդր ի փառս Աստուծոյ։ Իսկ սրբաբանեցաւ ի նշանագրութենէն քերթողական արհեստիւ ի
յապահով անապատս Սուրբ Գէորգ, ի մէջ լերինս Տորոսի, որ է ի գահ Կիլիկիոյ, եւ ի
սկիզբն Պամփիւլայ, ձեռամբ նուաստ եպիսկոպոսի նորին մայրաքաղաքի՝ Տարսոնի,
տառապելոյս Ներսէսի, շնորհօք եւ ողորմութեամբն Քրիստոսի, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս.
ամէն։
Ծնթ.
Տե՛ս Մեկնութիւն Յայտնութեան Ս. Աւետարանչին Յովհաննու, արարեալ տ. Անդրէի եւ
Արետասայ եպիսկոպոսացն Կեսարու, յԵրուսաղէմ, 1855։ Այս ձեռագրում Ներսէս
Լամբրոնացու 1179 թ. յիշ-ը կիսատ՝ թերի է. հմմտ. ձեռ. 1161, 79բ (նոյնպէս՝ վերջից
թերի. մանրամասները տե՛ս Ներսէս վ. Ակինեան, Ներսէս Լամբրոնացի, Վիեննա, 1956, էջ
267-73)։ Այս յիշ.ը Յովս. Յիշ-ք, էջ 473-6. առել է Հմր 2520 ձեռ-ի 343ա-4ա էջերից,
իսկ Ե-ԺԲ. դդ-ի յիշ-ք, էջ 228-9՝ առել է Հմր 1418 ձեռ-ի 125ա-6բ էջերից։
19.
190ա-220ա Տեսութիւն պատմութեան բանից ննջման սրբոյ աւետարանչին Յովհաննու
աստուածաբանի՝ արարեալ սրբազան արքեպիսկոպոսին Տարսոնի Ներսէսի՝ ի խնդրոյ եղբօր
ումեմն
ա.
190ա-1բ [Յառաջաբան] – Գիր քոյոյ պատուականութեանդ մի անգամ եւ երկիցս, Հա՛յր
Սուրբ, եհաս առ իս... իւրաքանչիւր նոցա նշանակեցին, որ ասէ այսպէս։
բ.
191բ-220ա [Մեկնութիւն] – [Բան]. Է՞ր ընդ եղբարսն երանելին Յոհաննէս մեծաւ
ուրախութեամբ ի Տէր։ [Մեկն.]. Է՞ր ասէ եւ թէ յորո՞ւմ տեղւոջ կամ ի քաղաքի, ոչ
նշանակէ զլինելն... առ ի յեւս սորին իմաստութեամբ բարձրանալ շնորհօքն Քրիստոսի
Աստուծոյ յուսոյն մերոյ եւ լուսոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Ներսէս Լամբրոնացի, Տեսութիւն աղօթից, Կ. Պօլիս, 1736։ Նաեւ՝ Ներսէս վ. Ակինեան,
Ներսէս Լամբրոնացի, Վիեննա, 1956, էջ 155-159։
20.
220բ-49բ Ի չորս հարիւր ԻԶ. թուականութեանս Հայոց Գրիգոր քահանայ ի Նարեկայ,
որդւոյ տեառն Խոսրովայ Անձաւացեաց եպիսկոպոսի, արարեալ է զմեկնութիւն սուրբ գրոցս,
որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. ամէն։ Երգ երգոցի մեկնիչն է, ի Գրիգորէ Նարեկացւոյ
մեկնեալ – Արդ, նախ զայս արժան է ասել, թէ զի՞նչ մեկնի Երգ երգոց եւ այսու զանբաւ
պատուականութիւն նորա ուսանել... որք ուսանիքդ ի նոյն ինքն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր
մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Գրիգորի Նարեկացւոյ Մեկնութիւն Երգոց երգոյն Սողոմոնի, կազմեց Լ. Յովսէփեան,
Մատենագիրք հայոց, ԺԲ. հտ., Ժ. դ., Գրիգոր Նարեկացի, Երեւան, 2011, էջ 749-882։
Տպագրի հմմտ. սկզբից թերի, սկսւում է տպագրի էջ 762, 1ին հատուածի 13րդ տնից։
21.
249բ-59բ [Վկայութիւնք ի բանից վարդապետաց] Այ[ն]ուհետեւ աստուածաբանութիւն է
ա. 249բ-50ա
[Մեկնութիւն մասին Մատթէի] – Նմանեցաւ արքայութիւնն երկնից գանձի ծածկելոյ
յագարակի[Մտթ. ԺԳ. 44]. ա. արքայութիւն կոչի, նախ... վասն այն գանձ ծածկեալ ասէ։
բ.
250ա-2ա Այս վասն միութեանն Աստուծոյ ասացին իմաստասէրքն – Որպէս Դիոնէսիոս ասէ՝
Ամենայն բազմութիւն ի միութենէ առնու զծնունդն... ճանաչելն կեանք յաւիտենականք,
որում եւ զմեզ արժանի արասցէ երկրպագութեան Սուրբ Երրորդութեանն. եւ նմա փառք
յաւիտեանս. ամէն։
գ. 252աբ
Վկայութիւնք յաղագս համագոյ եւ զուգապատիւ Երրորդութեանն եւ նոյնագործ
արարչութեանն – Զի արարիչ է Հայր, արարիչ է Որդի, արարիչ է եւ Հոգին Սուրբ... հոգի
քո բարի առաջնորդ։
Տե՛ս
Գրիգոր Տաթեւացի, Գիրք, որ կոչի Ոսկեփորիկ, Կ.Պոլիս, 1746, Գլուխ ԺԴ., էջ 140-142։
դ.
252բ-3ա Այսքան ի վկայութեանց յաղագս ամենասուրբ Երրորդութեանն – Խոստովանիմ
զամենասուրբ Երրոր[դ]ութիւնն՝ զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգի... չորրորդ, զբաղարճ
եւ զգինի պատարագեաց։
Սկիզբը՝
252բ-3ա, տե՛ս Գրիգոր Տաթեւացի, Գիրք, որ կոչի Ոսկեփորիկ, Կ. Պոլիս, 1746, էջ
142-143, շարունակութիւնը, սկսած՝ «Բանն մարմին եղեւ, զի Բանին էր պատշաճ...» այլ
է։
ե. 253բ
Վասն Ծնընդեան Քրիստոսի – Առաջին պատասխանի, որ ասեն, թէ որպէս մարդ ծնաւ... ծնցի
մարմին անխիղճ։
զ. 253բ
Վասն Մըկըրտութեան – Նախ զի մարմնով միայնգամայն, նոյնպէս եւ հոգւով միայնգամայն
ծնանիմք... մի է սկիզբնական մեղքն, որով սրբիմք։
է.
253բ-4բ Վասն մահուն Քրիստոսի – Մահն յերիս բաժնի, այսինքն՝ բնութեամբ եւ կամաւ...
առաւել քան զայս օգտութիւն ի թաղմանէն Քրիստոսի եղեւ։
ը.
254բ-7ա Վասն եկեղեցոյ – Իսկ եկեղեցիս լերին նմանեցուցանէ... անճառ երանութեանն եւ
կենաց անվախճանից Քրիստոսիւ Յիսուսիւ Տերամբ մերով, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս.
ամէն։
թ. 257ա
Դարձեալ յայլում տեղ գրէ – Եղիցի լոյս աստեղաց՝ իբրեւ զԼուսնի, եւ Լուսնին՝ իբրեւ
զԱրեգակն... լինին Է.պատիկ քան զԱրեգակն։
ժ. 257աբ
Դարձեալ այլուր ասէ – Ծաղկեսցի իբրեւ զշուշան. շուշանն Բ. ազգ է եւ Բ. գոյն...
հոգին պայծառացեալ որպէս զձիւն սպիտակացեալ։
ժա.
257բ-8ա Դարձեալ յայլումէ ժողովեալ – Զեղէգն ջախջախեալ մի՛ բեկցէ... մինչեւ հանցէ
ի ճշմարտութիւն զիրաւունս որպէս եւ յայտնեաց։
ժբ. 258ա
Դարձեալ յայլոց ժողովեալ [Հարցումն եւ պատասխանի] – Հարցումն. Ասէ փիլիսոփայն
Դաւիթ. Ամենայն չար տանջելի... Պատասխանի՝ Ասեմք նախ՝ զի մեղանչէ՝ տանջի... զի
ինքն անպարտ էր չարչարանաց եւ ապականութեան։
ժգ.
258աբ Այլ վասն երկաբնակացն [Հարցումն եւ պատասխանի] – [Հարցումն]. Վասն յէ՞ր
ծերանայ կամ բորբոսի կամ որթնի մարմինն խորհրդական... [Պատ.] Ասեմք, թէ այսոքիկ
յատկութիւն հացին են եւ գինոյն... յաստուածակերպութիւնս դարձուցանէ զհացն եւ
զգինին։
ժդ.
259աբ Վասն բազում պատճառաց [Հարցումն եւ պատասխանի] – Հարցումն. Սուրբ Յովանէս
վասն յէ՞ր Կարապետ կոչի։ Պատասխանի. Նախ՝ զի կարապետ եղեւ Գալստեանն Բանին
մարդացելոյ... ոչ ոք է ի ծնունդըս կա՛՛։
ժե. 259բ
Նման Յովաննու [Վասն ցուցանելոյ զաստուածութիւնն բանին] – Նոյն Գաբրիէլ յաւետիս
Կուսին եցոյց... եւ ինքն Տէրն ասէ՝ ո՞ յանդիմանեսցէ զիս վասն մեղաց։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
ա. 96բ
[Հմայութիւն] – Վաճառի գընելո եւ ծախելոյ, որով աջողի եւ առաջ գայ...վաճառի ի
ծառային Աստուծոյ առուոտուրին. ամէն։
Ծնթ. Վր.
լս-ում նոյն ձեռքով 9 շրջանակ, ներսում՝ «նոր սէս ելպեւ ար այս ու սարդ եկ առ»։
բ. 96բ
Գիր սիրոյ վասն բանի յաջողութեան – Աստուծով գրէ զայս, ի բազուկս կապէ... զոր
ազատեալ եղեցի ձառայիս Աստուծոյ Ասօին. ամէն։
գ. 96բ
(այլ ձեռք, նոտրգիր) [Վասն զարմի Նոյեան] – Նո[յ]եայ կնկայ անոյն Նեմզար, տղէկների
անուն... այս է Նոյեան զարմ։
դ. 1ա
(այլ ձեռք, նոտրգիր) [Տէրունական աղօթք. հայատառ թուրքերէն-հայերէն, տող առ տող
թարգմանութեամբ] – (թրք.) Աթամզքի սէմատէսէն մուգատտէս օլայ։ (հայ.) Հայր մեր, որ
յերկինս... (թրք.) ապատիլ ապատ. ամին (հայ.) յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Թուրքերէնի
ստուգումը Անի Ժ. Աւետիսեանի։
Տե՛ս Յ.
Ստեփանեան, Ցուցակ հայերէն ձեռագրերի հայատառ թուրքերէն նիւթերի եւ հայատառ
թուրքերէն ձեռագրերի, Երեւան, 2008, էջ 62։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Զատիկ
Պօղտանի գրչի 49բ Զմեղաւոր Զատիկ եւ զանարժան, անպիտան յիշեցէ՛ք, ո՛վ եղբարք, ի
մաքրափայլ յաղօթս ձեր, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս Տէր մեր, եւ որ զիս յիշէ, յիշեսցէ զնա
Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոս յիւր միւսանգամ գալուս[տն]. Հայր՛՛։
53բ
ԶԶատիք Պօղտանի՝ զմեղաւոր յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, ո՛վ սուրբ ընթերցողք։
59ա
Զմեղաւոր գրիչս՝ զանարժան Զատիք Պօղտանի յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, ո՛վ սուրբ ընթերցողք։
60ա
ԳԳ.Ա.ՍՍ.ԺԺ.ԹՌ։ (գումարագիր ծածկագիր՝ Զատիք) ԸՃ.ԶՃ.Ղ.ԴՌ.Ա.ԴՃ.Ի (գումարագիր
ծածկագիր՝ Պողտանի)։ Գրեցաւ ի թվական[ին] ՌԿԴ. (1615)։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ.-ք, Բ., էջ 548, Հմր 711։
2.
Կարապետ գրչի 108ա Տեա՛րք իմ սուրբք եւ ծառայակիցք առ Քրիստոս, աղերսեմ յիշել զիս՝
զանարժանս երկնի եւ երկրի, զմտօք խաւարեալ Կարապետ՝ ծառայօղ բանի, այլեւ
զրաբունապետն իմ եւ զամէնիմաստն թարգմանիչն՝ Ոսկան հռետոր։
3.
Ստացողի 189բ Նաեւ զվերջին ստացօղ զայս սրբոյն աւետարանչին Յոհաննու տեսլեան
մեկնիչիս եւ Էր ընդ եղբարս Մեկնիչիս Կոստանդնուպօլսոյ պատրիարգ ծերունի Եփրեմ
վարդապետս, որ յոյժ ըղձմամբ եւ փափականօք գրել ետու՝ յիշատակ ինձ եւ ամենայն
կենդանեաց եւ ննջեցելոց իմոց, ի թուականութեանս Հայոց ՌՃԽԶ. (1697), ի յարքայանիստ
քաղաքս Անդրիանուպօլիս։ Եւ որք յիշէք զմեզ, միով Հայր մեղայիւ, յիշեալ լիջիք ի
Քրիստոսէ՝ Աստուծոյն մերոյ. ամէն։
220ա
Յիշատակարան գրքիս այսորիկ. Փա՛ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ
Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։ Արդ, ի հազար հարիւր
եւ ի ԽԶ. (1697) թուականիս Հայոց ես՝ տրուպս եւ պիտակս՝ Կոստանդնուպօլսոյ պատրիարգ
երաժիշտ Եփրեմ վարդապետս, որ եմ աշակերտ մեծի Սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի տեառն
Յակովբայ սրբազան կաթողիկոսի ընդհանուր Հայաստանեայցս հայրապետի՝ վերափոխեցելոյն
առ Քրիստոս՝ ի յոյսն ամենայնի։ Վասն որոյ՝ ցանկացօղ եւ փափագօղ եղէ եւ
ստա|220բ|ցայ զայսքան եղեալ գրոցս, որք կային աստ ի յառաջագոյն գրեալ ի մէջ գրքիս
այսմիկ։ Իսկ հետոյ կրկին անգամ եւ ես գրել ետու ի Էտրէնէ տէր Մինաս քահանային
զՄեկնութիւն տեսլեան սրբոյ աւետարանչին Յոհաննու, եւ Մեկնութիւն Էր ընդ եղբարսին՝
ի հալալ արդեանց իմոց՝ առ ի վայելումն ինձ՝ թարմատարիս եւ յիշատակ իմոյ հոգւոյս։
Արդ, աստանօր բազում թախանձանօք եւ աղերսանօք հայցեմ եւ խնդրեմ հարցդ սրբազանից եւ
եղբարցդ մաքրագունից, զի յորում աւուր եւ ժամու որք պատահեսջիք զայս սրբոյ
մատենիս՝ տեսութեամբ, գաղափարութեամբ եւ կամ ընթեռնլով, յիշեսջիք միով Հայր
մեղայիւ զիս՝ փտեալ ծերունիս, զոր կամ ի վերոյգրեցեալ Կոստանդնուպօլսոյ պատրիարգ,
երաժիշտ Եփրեմ վարդապետս, հանդերձ ծնօղիւքս իմով եւ համօրէն աշակերտեալ միաբանիւքս
եւ ամենայն ազգատոհմիւքս՝ զննջեցեալսն եւ զկենդանիքսն իմ. իսկ որ առատն է ի տուրս
բարեաց՝ Քրիստոս Աստուածն մեր, զձեզ՝ յիշողացդ, եւ զմեզ իսկ հուսկ հետոյ ողորմեսցի
իւր միւսանգամ սուրբ գալստեանն իւրոյ եւ արժանաւորս արասցէ զիւր երանաւէտ
քաղցրալուր բառբառոյն, որ ասէ ընդ յաջակողմեան դասուն, եթէ՝ Եկայք օրհնեալք Հօր
իմոյ, ժառանգեցէ՛ք զանսպառ յարքայութիւնն երկնից, որ է օրհնեալ անզրաւ յաւիտեանս
յաւիտենից. ամէն։ Հայր մեր, որ յերկինս։
37ա
Զգր՛՛ Սուքիաս՛՛։
Ծնթ.
Գրուած է բնագրական միաւորի վերջում, կարդալի գուցէ «գր[իչ]»՞, բայց անհասկանալի
է, թէ ի՞նչ գրիչ է, գուցէ նախագաղափար աւրինակի՞ց է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 260ա
(1804 թ., նոտրգիր) Թվին 1253 (1804), Ունսի (=Յունիսի) մուտն Էրեւանու քաղաքն՝
որպէս տիրացու Ըստեփանս, ուռուսի ղալաբանդլղօվն (՞) այս հռչակազարթ մեկնիչս, որմէ
արախլուի միոյ ձեռանէ Ե. ռիալով գնհատեցի եւ ինչ մէհնաթով առի իմ հալալ փողով։
Ով այս
գրքոյս նեխած հայի, / Յերանավէտ ձայն ոչ լսի, / Իսկ իփրեւ զաթոռս կործանի / ՚ի
խորս անդնդոց հալածի։ / Ապա թէ բարութեամբ նայի, / Յաւուրն յետին ոչ ամաչի։
2. 260ա
(ԺԹ. դ.՝ 1825 թ.ից առաջ, շղագիր) Ես՝ տէր Աստուածայտուր, առա այս հռչակազարդ
մ[ե]կնիչս տիրացու Ըստեփանոսի կնոչէն, յանծնեց ինծ յիշատակ իւր՝ Ըստեփանոս մարդոյ
հոգո հիշատակ եւ իւր յամայն ննջեցելոց։ Աստուած ի փառս իւրում համարի. ամէն։
3. 260բ
(1825 թ., նոտրգիր) Տէր Աստուածայտուրի որդի Յակոբին։ Թվին ՌՄՃՀԴ.ին (1825)։
4. 108բ
(1839 թ., նոտրգիր) Փառք, պատիւ Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ։ Գրվեցաւ գիրս թուին
ՌՄՁԸ. (1839)։ Առայ յիշատակ գիրքս այս՝ հռջակազարդ մեկնիչ, որ է Յօհանու տիսիլք՝ Ի
տիեզերական ժողովուն կամս, որ եղեւ Աստուածավ, եւ թող տուի որդոյ իմ՝ տիրացու
Յակոբին եւ Յօհանջանին եւ Պետրոսին եւ կողակից իմ Ըռէհանին եւ հայրսն՝ Հոռոմին,
թոռին Յակոբին՝ ՌՄՀԳ. (1824) թուականին, Օհանին՝ ՌՄՁԱ. (1832) թվականին, Պետրոսին՝
ՌՄՁԷ. (1838) թուին, տէր Աստուայծատուր քահանայիս՝ ՌՄԽԵ. (1796) ծնընդեան իմոյ
թւին, ձեռնադրել իմոյ քահանայ ՌՄՀԳ. (1824)։ Աստուած վայելումն տացէ, ո՛վ
ընդերձօղ, Հայր մեղայիւ ասացէ, Աստուած ձեզ ողորմեսցի ի մուսանգամ գալստեան իւրոյ։
5. 260բ
(1840 թ., շղագիր) Այս հռչակազարթ մեկնիչ յիշատակ է տէր Աստուածատուրին։ [Ով] որ ի
ձեռն առնու, ողորմի, յիշէ Աստուած իւրեանց, [ո]ղորմեսցի ի մուսանգամ գալըստեան
Տեառն մերո եւ փրկչի Յիսուսի Քրիստոսի։ Թվին ՌՄՁԹ.ին (1840), որ ես գրեցի։
[Տիրա]ցու Յակոբ Տէր-Աստուածատուրօվ գրեց այս գիր///. ամէն։
Ծնթ.
260ա, 260բ, 108բ, 260բ էջերի յիշ-ները գրուած տէր Աստուածատուրի եւ նրա որդի
Յակոբի ձեռքով:
6. 1բ
(1840 թ., նոտրգիր) Յոլովեալ ժամանակիս եւ փոփոխեալ տարուն՝ թվին ՌՄՁԹ. (1840).
պատճառ գրուս այս է. գալ թագաւորն Նիկօլայ եւ յաղթելօվ զշահն եւ զթագաւորն
օսմանցու յախտելօվ եւ հետօհ (=յետոյ) զկնի նորա ԺԲ. (12) տարուն եւ վասն մեր
մեղացն՝ շարժ լինելով եւ գայր հանկարծակի Զ. ջրհեղեղ, կորօսեաց Զ. յԱկոռին գիւղըն
եւ Սուրբ Հակոբայ վանքն։ Ես՝ տիրացու Հակոբ, գրեցի տէր Աստուածատուր, որ<վ>
1840 յամի։ Լսօ՛ղըք, Աստուած ողորմի ասացէ՛ք։
Օվ էր
տէսէր էս աշխարըս էս օրին, / Մեր մեղացըն՝ շարժը քանտեց Հակոռին, / Հակոռին էր էս
աշխրհի մէ նշան, / Չըպահելով Աստուծոյ պատվիրանը, / Աչկը թարթեց, կոտորեց հազար
ջանը։ / Օ՞վ էր տէսեր էս աշխարըս էս օրին։
7. 259բ
(ԺԹ. դ., շղագիր) Սայ ամանաթ է տէր Ակօբի հար Թամարին, առաջի մարտ Ստէփանի
Վդնեն՛՛։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
5բ, 108ա սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ԳԻՐՔՍ / ՍՈՒՐԲ ԷՋՄ/Ի[Ա]ԾՆԱ Է»։
ՆՇՈՒՄ՝
2ա՝ «Նուէր Սուրբ Էջմիածնայ մատենադարանին, Գաբրիէլ Յոհաննիսեանց, 12, V, 1885»,
2ա՝ «3506» (մատիտով)։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
92բ՝ «էէըըըըթժժժ», 93բ՝ «ԶԶԶ», 1ա՝ այբուբէն՝ «Ա.-Ֆ. Աստուած իմ, ա-ը, ա-զ, ա-զ,
ա-ը, եէ», 190ա, 221ա՝ «Թուխտ Լ.», 255բ՝ «այաբգդեզէըթժ», 258բ՝ «աբգդեզէըստ»,
260բ (նաեւ՝ արաբական գծագրութեաբ թուանշաններ՝ 1-9)։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
260բ՝ մարդու դէմք։
3507
ԽՈՐՀՐԴԱՏԵՏՐ
ՌՃԺԸ. – 1669
ԳՐԻՉ՝
Մարութա։
ԹԵՐԹ՝
32. չգրուած՝ 1աբ, 31ա-2բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ե×6 (Գ 8)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
18,5×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն, խորանների մէջ (13×8)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 5ա)։
ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
դրոշմազարդ կտաւ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ (սկ.)՝ մագաղաթ, չգրուած։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 2ա, 18ա։ Ճակատազարդ՝ 1բ, 15ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն (8բ,
10ա, 25ա)։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, մէջքի վր. մասի կաշին թափուած, 2ական կապիչներն ու գամերն
ընկած, Ա. պհպ-ի վր. մասը եւ թ. 32 ստ. անկիւնը հատած. գրեթէ բոլոր թերթերի
անկիւնները մգացած. թ. 31-2՝ անցքեր, թ. 31-2, Բ. փեղկ՝ ցեցի անցքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
2ա-30ա
Խորհրդատետր
Տե՛ս
ձեռ. 2385, 69ա-156բ։ 1. ա/2ա-4բ։ բ/4բ-5ա։ գ/5ա-6ա։ դ/6աբ։ 2. ա/6բ-7ա։ բ/7ա-8ա։
գ/8ա-10ա։ դ/10ա։ ե/10ա-1բ։ զ/11բ-2բ։ 3. ա/12բ-4բ (չիք՝ Մի ոք յերախայից...
Մարմին տէրունական)։ բ/14բ-23բ (չիք՝ Ահիւ կացցուք...)։ գ/23բ-4բ։ դ/25ա-29ա։ 4.
ա/29աբ։ բ/29բ։ գ/29բ-30ա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
30ա Ո՛վ
սուրբ պատարագօղ, յիշեա՛ զանարժան Մարութայ գծողս, եւ զծնօղսն իմ աղաչեմ յիշել
միով Տէր ողորմեայիւ։ Ո՛վ կառավար, զմիտսդ ուղղեա՛ եւ զհետ նա|30բ|ւավարին
ընթացո՛յ։ Գրեցաւ ՌՃԺԸ. (1669) թվին, ի Ապրիլ ամսոյն ԺԵ. (15)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
30բ (ԺԸ.
դ., նոտրգիր) Յիշատակ է զայս գեղեցկանկար եւ զարմանայտես Խորհրդայտետրս Վերգետցի
լուսահոգի Ակոբի որդի պարոն Պողոսին, որ ետ յիշատակ ի դուռն սրբազան Առաքելոյն
Թօվմայի, որ եւ ընդերցօղ այսմ մատենիս յիշեսցէ միօվ Հայր մեղայիւ, որ եւ ինքն
յիշեալ լիցի անմահ գառինն Քրիստոսի աստ եւ ի հանդերցելումն. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Խորհրդատետր», պհպ. Աա.ին սոսնձած թղթին՝ «441, 3507»,
«ՌՃԺԸ. – 1669 Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», «Ունի միկրոֆիլմ»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աա՝ «Թվին ՌՃ.», 30բ՝ «ւավարին թացոյ։ Գրեցաւ ՌՃԺԸ. (1669), ւավարին
ընթացոյ»։
3508
ՄԱՇՏՈՑ
ԿԱՖԱ
ՊՁԳ. – 1434
ԳՐԻՉ՝
Թադէոս կր.։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Աստուածատուր քհյ։
ԹԵՐԹ՝
192։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷ×12 (Ա 8, Բ 11+2, ԺԱ, ԺԲ 10, ԺԷ 7)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ, այլ թուղթ՝ թ.
1, 20-1. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (13,5-14×10), թ.
20-1 (13×9)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 44ա), նոտրգիր՝ 20ա-1բ (նմուշ՝ 21ա)։ ՏՈՂ՝ 22։
ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ կարմիր
կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+ԳԴ՝ չգրուած սպիտակ թուղթ:
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 2ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն (62բ, 78բ, 90ա), վեցթեւ աստղ
(46ա)։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. 2ական գամերն ու կապիչներն ընկած, դռնակի աստառի եզրերն անջատ, կաշին
ծալուած, աստառը գունաթափ. նորոգուած ԺԷ. դարում, այլ ձեռագրի թղթով հիմքերն ամրացրած
(թ. 3-45, 9բ՝ նորոգման թղթի վրայ կարմիր-կապոյտ լուսանցազարդ), աւելացրած
պհպ-ները, թ. 1 (լրացնելով ցանկը), թ. 20-1 (լրացնելով թափուած թերթերի բնագրային
պակասը՝ նոտրգրով), ապա նորոգուած Ի. դարի 70ականներին, պհպ-ների, թ. 1-31ի եզրերն
ու արտք. լս-ները, թ. 155-6ի վր. լս-ի մի մասը ամրացուած, թափուած մասերը
լրացուած, թ. 161ը վերին աջ կողմից 8 տողի չափով թափուածը լրացուած նորոգման
չգրուած թղթով, գրադաշտը վնասուած, գրեթէ բոլոր թերթերի լս-ներին խոնաւութեան
հետքեր, թ. 6 շերտազատուած, երկու մասի բաժանուած, ընդմէջ թ. 9-10ի 2 թերթ
թափուած, թ. 186-7ի՝ 5 թերթ, թ. 1-15, 186-92ը մգացած-սեւացած. 82բ-3ա՝ թանաքի
բծեր, 56աբ, 168բ-9բ, 170բ՝ սեւ թանաքոտ մատնահետքեր, լուսանցակողերը՝ գունաթափ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 1աբ
[Ցանկ] – (սկ.) /// ԼԲ. Վասն անականոսոց... ԾԲ. Վասն ջորհոր աւրհնելոյ։
1. 2ա-8բ
Ա. Կան[ոն] Մկըրտութեան – Սաղմոս ՃԶ. Տէ՛ր, ոչ բարձրացաւ սիրտ իմ... Եւ ասէ
զաղաւթս. Տէր Աստուա՛ծ մեր, Աստուա՛ծ բարերար, որ զվրիպեալս... պատսպարեա՛
զամենեսեան յիւրաքանչիւր յարկս յակս հանդերձ /// (վջ.):
Ծնթ. 8բ
ստ. լս. հետագայի յաւելում, նոտրգիր` «Մկըրտեալս եկեալս երկրպագութիւն երկրպակէ
սուրբ եկեղեցոյս, մերկացաւ զանաւրէնութիւն եւ սգեցաւ լոյսն յաւիտենից երկըրպաքէ
սրբոյ սեղանոյ [եր]կրպաքէ սուրբ յաւազանին մերկացաւ զանօրէն/// (շար.)»։
2.
9ա-14ա [Բ.Կանոն Պսակ առնելոյ] – (սկ.) /// Դարձեալ ի Ծնընդոց. Եւ ա՛րկ, Տէ՛ր
Աստուած զթմրութիւն ի վերա Ադամա...
3.
14ա-25բ. Գ. Կանոն համաւրէն զամենայն ննջեցեալսն յուղարկելո առ Քրիստոս – Ասեն
սաղմոս. Զերկինք պատմենն։ Կանոնագլուխ. Դատեա՛, Տէ՛ր... Եւ ասէ զաղաւթս. Աստուա՛ծ
յաւիտենական, անսկիզբն, անեղ...
Ծնթ. թ.
20-1` բնագրի պակասը լրացնելու համար արուած հետագայի յաւելում, այդ պատճառով
21աբ-ի վերջին 7 տողը նոյնն է 22ա-ի սկզբի 5 տողի հետ, իսկ 22բ-ն կիսով չափ
չգրուած։
4.
25բ-9ա Դ. Կանոն այգոյն – Սաղմոս. Եղիցի ականջաց քոց։ Պաւղաւսի առաք[ելոյ] ի
Թեսաղոնիկեցոց թղ[թոց] ընթերձուա[ծ]. Այլ մեք պարտիմք գոհանալ...
5.
29բ-35ա Ե. Կանոն յորժամ տղա վախճանի – Ասի սաղմոս հասարակացն։ Կանոնագլուխ
դատեան... քարոզ՝ Վասն վերուստ եւ զաղ[աւթս]. Սուրբ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր...
6.
35ա-7ա Զ. Կանոն այգոյն – Սաղմոս. Եղիցի անուն Տեառն աւրհնեալ յասմ հետէ։ Ընթերցուածս
յԵսայեայ. Զի ի Տեառնէ եղիցի դարձ նոցա...
7.
37ա-40բ Է. Կանոն ոգէհանգիստ առնելո եւ կամ պատարագ մեռելո – Ասեն սաղմոս ի թիւ.
Երանի ում թողութիւն եղեւ... Ընթերցուած յԵրեմիա. Տէ՛ր Աստուած Իսրայէլի, անձինք
նեղեալք եւ ոգիք ձանձրացեալք...
8.
40բ-5ա Ը. Կանոն Տեառնականի – Ածեն զխոստացեալն ի դուռն եկեղեցոյն եւ ասեն սաղմոս.
Երանի որում թողութիւն եղեւ... Ընթերցուածս յՂեւտացւ[ոց]. Եւ կոչեաց զՄովսէս Տէր
եւ խաւսեցաւ ընդ նմա...
9. 45աբ
Թ. Աւրհնութիւն սեղանո Տեառնականի եւ պատար[ագի] – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ,
Հա՛յր Տեառն մերո Յիսուսի Քրիստոսի...
10.
45բ-6ա Ժ. Աւրհնութիւն հատի մարտիրոսաց – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած, արարի՛չ
ամենայն արարածոց...
11.
46ա-56բ ԺԱ. Կանոն ջուր աւրհնե<ա>լո յաւուր Յայտնութեան Տեառն մերո Յիսուսի
Քրիստոսի – Այս կատարի. Սաղմոս կցուրդ ԻԸ. Ձայն Տեառն ի վերայ ջուրց...
Ընթերցուածս յԵլից. Եւ խաղաղացոյց Մովսէս զորդիսն Իսրայէլի...
12.
56բ-62բ ԺԲ. Կանոն ապաշխարող աւրհնելո – Երթան ի դուռն եկեղեցոյն եւ ասեն սաղմոս ի
թիւ ՁԵ. Խոնարհեցո՛, Տէ՛ր... Ընթերցուած յԵսաեա մարգարէէ. Լուացարո՛ւք, սրբեցարո՛ւք...
13.
62բ-4բ ԺԳ. Կանոն հաղորդ տալո – Սաղմոս ողբաձայն Ծ. Ողորմեա՛ ինձ, Աստուա՛ծ, ըստ
մեծի ողորմութեան։ Ընթերցուած յԵսայեա. Յո՛ւշ լիցի քեզ, Յակո՛վբ...
14.
64բ-73ա ԺԴ. Կանոն Մեծի հինգշաբաթին զապաշխարողս արձակելոյ – Առնու քահանայն եւ
տանի ի դուռն եկեղեցոյն զապաշխարողսն եւ ասեն սաղմոս ԻԴ.... Ընթերցու[ած] յԵսաեա.
Եւ կատարեսցին աւուրք սգո քո...
15.
73ա-7բ ԺԵ. Կանոն քարոզ պատուիրանին, զոր զեկուցանէ քահանայն ժողովրդեանն – Նախ
[քան սկիզբն] խորհրդոյն առեալ զխաչն եւ զԱւետարանն ի գիրկս իւր եւ կարկառեալ զձեռս
իւր՝ ասէ այսպէս. Լուարո՛ւք ինձ, որդեա՛կք իմ, եւ ես զերկիւղ Տեառն ուսուցից...
16.
77բ-89բ ԺԶ. Կանոն Մեծի հինգշաբաթին Ոտնալուաին, ըստ որում ասաց Յիսուս, եթէ՝
Աւրինակ մի ետու ձեզ, զոր արարեալ է Տեառն Եբրեմի Խորին Ասորոց, զոր թարգմանեաց
սուրբ վարդապետն Հայոց Մեծաց Գրիգորիոս Վկայասէրն – Ի տասներրորդ ժամուն զկնի
կատարման սուրբ պատարագին, ժող[ով]ին ի գաւիթս սուրբ եկեղեցոյ... եւ քահանայն ասէ
զաղաւթս. Փառաւորեմք զքեզ, Տէ՛ր մեր եւ փրկիչդ Յիսուս Քրիստոս...
17.
89բ-103ա ԺԷ. Կանոն խաչ աւրհնելո – Բերեն յեկեղեցին եւ լուանան նախ ջրով եւ ասեն
սաղմոս Կ. Լո՛ւր, Աստուա՛ծ, աղաւթից իմոց... Եւ կարդան զաղաւթս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր
Աստուած, արարիչ ամենայն արարածոց...
18.
103ա-12ա ԺԸ. Կանոն հիմնարկութեան եկեղեցո, զոր սահմանեալ է Յոհաննու
Մանդակունեցո՝ հայոց կաթողիկոսի եւ պատրիարգ վարչապատո – Ժողովեալ աստուածայնոյ
քահանապետին... Եւ եպիսկոպոսն ասէ զաղաւթս զայս. Բարեխաւսութեամբ սրբուհոյ
Աստուածածնին եւ ամենայն սրբոց քոց...
19.
112ա-33բ ԺԹ. Կանոն նաւակատեաց եկեղեցոյ – Յերեկորեա հսկումն լինի մինչեւ
ցառաւաւտն... Ընթերցուած յԱռակաց. Իմաստութիւն շինեաց իւր տուն...
20.
133բ-4բ Ի. Կանոն յորժամ նոր դուռն դնեն եկեղեցոյ եւ հաստատեն – Ասեն սաղմոս ՃԺԷ.
Խոստովա՛ն եղերուք... Եւ ասեն զաղաւթս զայս. Տէ՛ր Աստուած, նորոգիչ եւ զարդարիչ
քոյոց արարածոց...
21.
134բ-8ա ԻԱ. Կանոն աւազան աւրհնելոյ – Հաստատեն զաւազանն ի տեղոջ իւրում եւ
լուանան ներքո եւ արտաքոյ... Ասէ զաղաւթս. Տէ՛ր Աստուած, մեծ եւ փառաւորեալ
յամենայն արարածոց ի քո յահաւոր եւ յամենազաւր անունդ...
22.
138ա-47ա ԻԲ. Կանոն պղծեալ տաճարի յանաւրինաց եւ դարձեալ կանոն շարժեալ սեղանոյն,
[ո]ր խախտեալ լինի – Վերստին հաստատեն, եւ մտանէ եպիսկոպոսն յեկեղեցի... Եւ
եպիսկոպոսն ասէ զաղաւթ. Որ ունիս իշխանութիւն...
23.
147աբ ԻԳ. Կանոն զնոր նկարեալ եկեղեցի աւրհնել – Յերեկորեա հսկումն լինի... Եւ
եպիսկոպոսն ասէ զաղաւթս զայս. Սուրբ ես, Տէ՛ր, եւ ի սուրբս բնակեալ...
24.
147բ-8ա ԻԴ. Կանոն հանդերձեղէն, սպաս աւրհնելոյ – Տանին յեկեղեցին, առաջի բեմին եւ
սակաւագունքն ունելով ի վեր՝ ասեն սաղմոս Գ... եւ ասեն զաղաւթս. Տէր Աստուա՛ծ
բարձեալ, որ զգեցուցէր զեկեղեցի քո...
25.
148աբ ԻԵ. Կանոն սկի եւ մաղզմա աւրհնելոյ – Նախ լուանան ջրով եւ ապա գինով... Եւ ասեն
զաղաւթս զայս. Աւրհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ ետուր մեզ զնիւթս զայս...
26.
148բ-9ա ԻԶ. Կանոն նոր գիրք աւրհնելոյ – Տանին յեկեղեցին եւ [հա]նեն յամբիոնն,
ունելով սարկաւագացն ի վերա բազկաց, եւ ասեն սաղմոս ի թիւ ՀԸ. Նայեցարուք... Եւ
ասէ զաղաւթս. Աւրհնեալ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ ետուր մեզ...
27.
149ա-50բ ԻԷ. Կանոն ժամահար աւրհնելոյ – Բերեն յեկեղեցին եւ լուանան նախ ջրով եւ
ապա գինով եւ մաքրեն սուրբ ջնջոցով։ Եւ ասեն սաղմոս ի թիւ ՂԵ... Եւ ասեն զաղաւթս
զայս. Տէր Աստուա՛ծ զաւրութեանց եւ արարիչ ամենայն արարածոց, զքեզ աւրհնեն...
28.
150բ-4բ ԻԸ. Կանոն ժամատուն աւրհնելոյ – Կարդան զաղաւթս. Աւրհնեալ է ամենասուրբ
Երրորդութիւնն...
29.
155աբ ԻԹ. Կանոն զնշխ[արս սրբոց ի հանգիստ փոխարկելոյ – [Տանին ի տեղին, ուր]
արժանն է եւ ասեն սաղմոս կցուրդ. Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց։ Ընթերցուած ի
Չորրորդ Թագաւոր[ութենէ]. Եւ ելին ամենայն ծերքն Իսրայէլի...
30.
155բ-60բ Լ. Կանոն մոնոզոն աւրհնել, հերակտրութիւն եգիպտացոց եւ սրբո լերինն եւ
Պաղեստինէին, արանց եւ կանանց, որք կուսութեամբ յանձն առնուն, որ ի Քրիստոս. կարգն
այս է – Ածեն զնուիրեալն ի դուռն եկեղեցոյն եւ ասեն սաղմոս ԻԴ. Առ քեզ, Տէ՛ր,
համբարձի... քարոզէ. Խնդրեսցուք հաւատով եւ աւրհնութիւն եւ փառք...
31.
160բ-1ա ԼԱ. Կանոն ձեռնադրութեան կանանց, որ են սակաւագուհիք – Սաղմոս ԽԴ. Բղխեաց
սիրտ իմ զպատգամս քո։ Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Աստուա՛ծ բարերար եւ բազմագութ, որ
արարեր զամենայն ինչ բանիւ...
32.
161աբ ԼԲ. Կանոն ձեռնադրութեան անագանոսաց, որ է գրակարդացք – Սաղմոս Ճ[ԺԸ].
Երանեալ են ամբիծք... Եւ ասեն զաղաւթս զայս. Տէ՛ր Աստուած, արարիչ ամենայն
արարածոց...
33.
161բ-6բ ԼԳ. [Կանովն, յորժամ կրաւնաւ]որ [վա]ղճանի, առ ի թաղու[մն այսպէս
յուղարկեն] ի հ[ան]գիստն – Զսպեն զնոյ[ն տիպն բոլորո]վին։ [որն սքե]մովն այծենաւքն
բա[ճկոնովն], կնկղովն, կոշկովն... Եւ ասէ հայրն զաղաւթս. Բարերա՛ր Աստուած...
34.
166բ-7ա ԼԴ. Կանոն ձեռնադրութեան կիսասարկաւագաց – Ասի սաղմոս ՃԻԵ. Ուրախ եղէ ես
ոյք ասէին ցիս... Եւ եպիսկոպոսն ասէ զաղաւթս զայս. Աստուա՛ծ ամենայի եւ Տէր
զաւրութեանց եւ կարգաւորիչ ամենայն եղելոց...
35.
167ա-9ա ԼԵ. Կանոն ձեռնադրութեան սարկաւագաց – Սաղմոս ԺԴ. Տէ՛ր, ո՞վ կացցէ... Եւ
ասէ զաղաւթս զայս. Աստուածային եւ երկնաւոր շնորհ, որ միշտ լնու...
36.
169ա-71ա ԼԶ. Կանոն խաչմայր առնելոյ, յաղագս բժշկութեան ամենայն իրաց, հաւտից,
տընկոց եւ բուսոց եւ ամենայն վտանկից – Ասի սաղմոս կցուրդ. Նշանեցաւ առ մեզ
լոյս... Ընթերցուած յԵրկրորդ Թագաւորութեանց. Եւ ասեն արք քաղաքին ցԵղիսէէ...
37.
171բ-4ա ԼԷ. Կանոն զա[րմատ]իս աւրհնել, զշեղջ եւ զհնձան եւ սերմանիս – [Ա]սեն
սաղմոս ԿԴ. Քեզ վայել է աւրհնութիւն... Ընթերցուած յԱռակաց. Պատուեա՛ զՏէրի քոոց
արդար վաստակոց...
38.
174ա-7ա ԼԸ. Կանոն հայր առնելո – Եւ ժողովին ուխտն եւ յառաջ բերեն զընտրեալն եւ
ասեն սաղմոս ի թիւ ԻԴ. Առ քեզ, Տէ՛ր, համբարձի... Ընթերցու[ած] յԵզեկիէլ
մարգ[արէէ]. Այսպէս ասէ կամարար Տէրն՝ Դէտ կացուցից ըզքեզ տանդ...
39.
177ա-9բ ԼԹ. Կանոն տնտես աւրհնելոյ – Սաղմոս, կցուրդ. Տո՛ւր զաւրութիւն ծառա[յ]ի
քո։ Ընթերցուածս յԵսաեա մարգարէէ. Այլ լուծ զկնճիռն անիրաւութեան քակեա՛...
40.
179բ-83բ Խ. Կանոն խաղող աւրհնելոյ – Պաշտեն միաբան. Փա՛ռք Սուրբ Խաչին.
ալէլուիա՜... եւ ասէ զաղաւթս զայս. Աստուած Հայր անսկիզբն, անեղ բնութիւն եւ
անմահ...
41.
183բ-4ա ԽԱ. Կանոն վ[ասն երա]շտի – Ասեն սաղմոս Ծ. Ողոր[մեա՛ ինձ, Աստուա՛ծ ըս]տ
մեծի... /// զաղաւթս զայս. Տէր Աստուած...
42.
184ա-5ա ԽԲ. Կանոն նշանի եւ մատ[անիս աւրհն]ելո ձեռնտուութեան հարսանեաց – Ա[սեն
սաղմոս. Խո]նարհեցո՛, Տէ՛ր, զունկն քո... Ասէ զաղաւթս զայս. Աստուա՛ծ յաւիտենական,
որ զանզոյգս եւ զբացորոշեալս զուգակցես ի միաւորութիւն...
43.
185աբ ԽԳ. Կանոն ութաւրեա պատանոյն – Առնուլ անուն ի քահանայի[էն եւ ասեն] զաղաւթ.
Տէր Աստուա՛ծ մեր, աղաչեմք...
44.
185բ-6ա ԽԴ. Կանոն քառասնաւրեա – Յորժամ բերեն զմանուկն յ[կեղե]ցին... Ապա ի դրան
եկեղեցոյն վեր <ա>ասէ ի վեր[այ] նորա զաղաւթս զայս. Տէր Աստուա՛ծ մեր...
45.
186աբ ԽԵ. Կանոն պատկեր աւրհնել[ոյ] – Ասեն սաղմոս. Եղիցի՛ անուն Տեառն
աւրհնեալ... Եւ ասէ զաղաւթս. Սո՛ւրբ ես, Տէ՛ր, եւ ի սուրբս բնակեալ...
46. 186բ
[ԽԶ] Կանոն, որ պիղծն ինչ կերեալ լինի – Գա առաջի քահանայիս եւ խոստովանի
զյանցանսն... Եւ ասէ զաղաւթս. Տէր Աստուա՛ծ մեր... ինչ որպէս կար/// (վջ.)։
47.
187աբ [Ծ] [Կանոն յորժամ զքառասնօրեայ տղայ ածեն յեկեղեցի] – (սկ.) /// սրբեա՛
ճշմարտութեամբ քով եւ արժանացո՛յ զսա... Եւ ասէ ի վերա զաղաւթս. Տէր Աստուա՛ծ մեր,
որ յաւուրս քառասուն...
Տե՛ս
Մաշտոց, Վենետիկ, 1831, էջ 38-43։
48.
187բ-9բ ԾԱ. Կանոն Եղբայրակցութեան – Դնեն յեկեղեցին զսուրբ Աւետարանն եւ զսուրբ
խաչն... Յոհաննու առաքելո ի կաթուղիկէից թխտոյ. Սիրելի՛ք, սիրեսցո՛ւք զմիմեանս...
49.
189բ-91բ ԾԲ. Կանոն յաղագս ջրհորոյ – Յորժամ հեղծնու ինչ, նա ասի շարական ԴՁ.
Առաքելոյ աղաւնոյ։ Սաղմոս. Ձայն Տեառն ի վերա[յ] ջուրց... ի Կորնթացոց թխտոյ
ընթեր[ցուած]. Ոչ կամիմ, եղբա՛րք, եթէ տգէտք իցէք խորհրդոյս այսմիկ...
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԶ. դ., բոլորգիր
192բ
Ընդերցուածս ի Գործոց առաքելոց [Ա. 1-6] – Զբանն առաջի, զոր արարի... եւ [նոքա]
մատուցեալ հարցանէին։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
191ա
Փա՜ռք համագոյ միասնական Սուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ
այժմ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն, որ ետ կարողութիւն տկարութեան իմոյ յանգ
ելանել ի թվին ՊՁԳ. (1434), ի հայրապետութեան տեառն Կոսդանդեա եւ սրբասնեալ
արհիեպիսկոպոսութեան տէր Կարապետի |191բ| Կաֆայի աստուածապահ քաղաքի եւ ամենայն
հիւսիւսական կողմանց։ Ի լաւ եւ յընտիր յաւրինակէ գրեցաւ, ի չար եւ ի դառն
ժամանակի, զոր Տէր Աստուած տացէ անդորրութիւն, ձեռամբ Թադէոսի սուտանուն
կրօնաւորի, ի քաղաքիս Կաֆաի՝ ի մենաստանս սուրբ, որ կոչի Սուրբ Մինաս, որ է աթոռ
սուրբ տէր Կարապետին։
Արդ,
սխալանաց եւ անարհեստութեան սորա անմեղադի՛ր լերուք, զի կար մեր այսչափ էր։ Որք
հանդիպիք սմա ուսմամբ կամ կարդալով, յիշեսջի՛ք յաղաւթս ձեր զծնողսն մեր միով Տէր
ողորմա[յ]իւ։ Եւ որք յիշէք, յիշեա՛լ լիջիք ի Քրիստոսէ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս.
ամէն։
(Գրչափոխութեամբ
եւ մանրագիր)՝ Արդ, որք հանդիպիք այսմ աստուածաբուխ տառիս, յիշեսջի՛ք ի մաքրափայլ
յաղաւթս ձեր զԱստուածատուր քահանայն՝ զստացաւղ գրոցս, որ ստացաւ զսայ յարդար
յընչից իւրոց։ Արդ, յիշեսջի՛ք ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր զծնաւղսն իւր՝ զԱստուածտուր
երէցն եւ զկենակիցն իւր՝ զՎարդեթուփն, զՄար|192ա|տիրոսն եւ զկենակիցն իւր՝
զՈսկէտիկինն, զԹադէոս երէցն եւ զԱռիստակէս երէցն, զորդին իւր՝ զԹադէոս էրէցն եւ
զԽաչատուր աբեղայն՝ զնահատակն, եւ զմայր իւր՝ զՍիրմախաթունն, զՅովակիմն եւ
զեղբայրն իւր զՀերն, զպատուելի զԱստուածատուր քահանայն եւ զկենակիցն իւր՝ զԹամթան,
զհամեստ զաւակն իւր՝ զԽաթունն, զնորին զաւակն՝ զԿարապետն եւ զՅովաննէսն, նաեւ՝
զհարազատ եղբայրն իմ զՅովաննէս եւ զկենակիցն իւր զԼալխաթունն եւ զզաւակսն իւր՝
զԵմինմելիքն եւ զՄարգարէն, եւ զքուրն իւր զԴէսպինան եւ զկողակիցն իւր՝ զԳրիգորէս
այրն իւր եւ զաւակն իւր՝ զԱլէքսանոսն եւ զպարոն Գորգն եւ զՅովսէփն եւ զՊապիկն։ Եւ
որք յիշէք, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս.
ամէն։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Ա., էջ 443-4, Հմր 485։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
պհպ. Գա՝ սեւ թանաքով քառակուսի (հնգիցս)՝ անընթեռնելի։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին շղագրով ձեռագրի հիմնական տուեալները, նոյն թղթի
հակառակ կողմին՝ «509, 3508», «ՊՁԳ. – 1434, Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», պհպ. Բբ՝ «N
52»։
3509
ՄԱՇՏՈՑ
ԺԵ. դար
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Նիկողոս երէց։
ԹԵՐԹ՝
199+1 (կրկն.՝ թ. 142)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ի×12 (Ա 3, Բ 7, Ե, Է, Ը, ԺԱ, ԺԲ 11, ԺԳ, ԺԴ 10,
ԺԶ, ԺԹ 9, ԺԷ 8, Ի 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(13×9,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 75ա)։ ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ
կաշի (Ա. փեղկ), շագանակագոյն մոմլաթ (Բ. փեղկ), մէջքը՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ տախտակ
(Ա. փեղկ), ստուարաթուղթ (Բ. փեղկ). աստառը՝ շերտազարդ կապոյտ կտաւ (Ա. փեղկ),
սպիտակ թուղթ (Բ. փեղկ)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Գ-Ե. թուղթ՝ Ա, Գ՝ դեղնաւուն, Դ՝ կապտաւուն
(18×8), Ե՝ սպիտակ՝ մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝ կենդանագիր-թռչնագիր, թռչնագիր-ձուկ,
հանգուցագիր. հանգուցագիր-ձուկ (123ա)։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Մատթէոսի։ Ժ. դ.։ Բ` ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի եւ ընդերկայնակի
հատումով։ Մագաղաթ 18×13,5. երկսիւն (8×15,5). տող՝ 6. բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝
Բա)։ Կարդալ՝ Բբ, Բա. «[իբ]րեւ դարձա[ւ եւ ետես զն]ա եւ ասէ՝ քա[ջալերեա]ց դուստր՝
[հաւատք քո] կեցուցին... նոցա, եւ [քարոզէր] զաւետար[անն արքայ]ութեան. [եւ
բժշկէր] զամենայ[ն ախտս եւ] զամենա[յն]» (Թ. 22-35)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. վերակազմած Ի. դարի 50ական թթ.ին՝ Ա. փեղկի տախտակն ու կաշին պահպանելով,
Բ. փեղկն ամբողջովին եւ մէջքի կաշին լրացնելով. ապա նորոգուած Ի. դարի 70ական
թթ-ին, թերթերի հիմքերն ամրացուած, թափուած մասերը լրացուած դեղնաւուն թղթով. Ա.
փեղկի տախտակը ընդլայնակի կոտրուած, կաշին մաշուած, վերին մասում թափուած, տախտակը
բաց, 2ական գամերն ու կապիչները թափուած. ընդմէջ թ. 1-2ի թափուած 2, ընդմէջ թ.
5-6ի, 10-1ի, 70-1ի, 106-7ի, 117-8ի, 155-6ի, 162-3ի, 169-70ի եւ 193-4ի՝ 1ական,
թ. 57-8ի, 163-4ի՝ 3 թերթ. թ. 196-9՝ գրադաշտը վնասուած վերից առ առաւելն 12 տողի
չափով, թ. 142գդ՝ ներքեւից 3 տող թափուած. գրեթէ բոլոր թերթերին խոնաւութեան
հետքեր, 128ա, 129ա, 171բ՝ իրար կպած թերթերն առանձնացնելիս բնագիրը տեղ-տեղ
վնասուած. լուսանցակողերը սեւացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-5բ
[Կանոն Մկրտութեան] – (սկ.) /// [Աւետարան ըստ Յոհաննու] /// [Զի]արդ կարէ մա[րդ
ծնանել]... |1բ| Զանձնինս Ողորմեաց։ Եւ կացուց/// |2ա| [լու]սաւորեցարուք, Սուրբ Հոգին
բերկրեսցէ ի քեզ... |5բ| ...եւ ուղիղ վարիւք հասցէ ի խոստացեալ հանգիստն///
(շար.)։
2.
6ա-12ա [Կանոն Պսակ առնելոյ] – [Ընթերցուած յԵսաեա մարգարէէ] (սկ.) /// Եւ ծնանիցի
ի մէջ ազգաց զաւակ նոցա... 10բ ոչ է բարիոչ(=ք) մարդոյդ միայն լինել/// 11ա
Զաքարիային եւ զԵղիսաբենին...
– 12ա-3ա
Պսակ վերուցա[նելոյ]. Սաղմոս. Երանի ամենեցուն, երրորդ սաղմոս՝ Լո՛ւր Աստուած,
աղաւ[թք]. Տէր Աստուա՛ծ ամենայկալ, ի քէն աւրհնեցան պըսակք ծառայից քոց... Տէր
Աստուա՛ծ մեր, որ յամենայն ժամ ընդ մեզ ես...
3.
13ա-8ա Կանոն հաղորդութեան – Առնու քահանայն զհաղ[որդութիւն], զխաչն եւ Աւետարան
եւ բուրվառ... [Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ եւ
արարիչ ամենայն արարածոց, որ արժան]ի ար[արեր զամենայն հաւատացե]ալքս...
4.
18ա-35բ Կանոն զամենայն զննջեալս առ Քրիստոս յուղարկելոյ – Ասեն սաղմոս. Երկինք
պատմեն։ Եւ ասի շարական... Եւ ասէ զաղաւթս. Աստուած յաւիտենական, անսկիզբն... որ
հարկանես, Տէ՛ր, եւ դու ինքնին /// (վջ.)։
5.
36ա-41բ [Կանոն երկրորդում աւուրն] – (սկ.) /// բարութեան։ Այլել[ուա], Սաղմոս.
Բարձր առնեմ զկ[քեզ]։ [Աւետարան ըստ Ղուկասու]. Զգո՛յշ լերուք անձանց...
6.
41բ-54ա Կանոն զամենայն վաղճանեալ. տղայթաղն – Սաղմոս ասեն. Առ քեզ, Տէ՛ր,
համբարձի... [Աղօթք] Սո՛ւրբ ես, Տէր Աստուա՛ծ մեր...
7.
54ա-7բ Կանոն Այգոյն – Երթան ի գերեզման։ Սաղմոս. Եղիցի անուն Տեառն աւրհնեալ...
Ընդերթու[ածս] յԵսա[յեայ] մարգար[էի]. Այսպէս ասէ Տէր, զի Տեառնէ եղիցի...
8.
57բ-63ա Կանովն Հոգէհանգիստ առնելոյ – Սաղմոս. Երանի ում թողու[թիւն]... Մի՛
նախանձիր ընդ /// (3 թ.) /// այսուհետեւ լերուք զուարդունք յաղաւթս։ Ալէլուիայ,
աղաղակեցէ՛ք առ Տէր։ Աւետարան Ղուկասու. Եւ մտեալ շրջէր ընդ Երիքով, եւ ահա այր
մի...
9.
63ա-70բ Կանովն Տեառնական, աղն աւրհնութիւն – Ածեն զնվիրեալն ի դու[ռ]ն
եկեղեցոյն... Ընթերցուածս Ղեւտացոյն. Եւ կոչեաց զՄովսէս... եւ զամենայն
սատանայական որոգայթս, զի աստ բարէպ[աշտութեամբ] /// (շար.)։
10.
71ա-86բ [Կանոն ջուր աւրհնելոյ] – [Ընթերցուածս յԵսայեայ մարգարէէ. (սկ.)
///[պ]ատմեցէ՛ք զայս ամենայն երկրի... Ընթերցուածս յԵզեկիելէ մարգար[էէ]. Եւ մոյծ
զիս...
–75ա-86ա
[Աւրհնութիւն ջրոյն, զոր ասացեալ է սրբոյն Բարսղի հայրապետին Կեսարու
Կապուտկացւոյ] – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ, յամենայնի հզաւր եւ
սքանչելագործ... քեզ հանցուք զաւրհնութիւն եւ զփառս Հաւր։
11.
87ա-106բ Կանովն նաւակատեաց եկեղեցոյ՝ պղծել յաւրինաց եւ շարժեալ սեղանոյ վերստին
հաստատեալ – Մտանեն եպիսկոպոսն, քահանայաւքն... Սաղմոս. Աստուա՛ծ, մտին
հեթ[անոսք]... [ասէ զաղաւթս զայս] Որ ընդունողդ ես աղաւթից... ապա պատարագ մատչի
եաւթն /// (վջ.)։
12.
107ա-13բ [Կանովն քարոզ պատուիրանի, զոր զեկուցանէ քահանայն ժողովրդեանն] – (սկ.)
/// առեալ զձեռն ասասցէ. զայս ասէ. Լուարո՛ւք ինձ, որդեա՛կք իմ եւ զերկիւղ Տեառն
ուսուցանեմ...
13. 113բ-7բ
Կանոն զարմտիս աւրհնելոյ, զսե[ր]մնեալ հնձան – Սաղմոս. Հովիտք բազում արասցէն
ցորեն։ Ընդերց[ու]ածս յՈվելիէ մարգա[րէէ]. Քաջալերեա՛, երկի՛ր...
14.
117բ-22բ Կանոն աւազան աւրհնելոյ – Հաստատեն զաւազանն ի տեղոջ իւրում եւ լուանա՝
ներքոյ եւ արտաքոյ ջրով... (117բ եւ դնեն ընդ աջ/// |118ա| ///ոց կեցցուք յայսմ
աշխարհիս...)
15.
122բ-42ա Կանովն Խաչ աւրհնելոյ – Բերեն յեկեղեցին եւ լուանան ջրով եւ ասեն Սաղմոս
թիւ [Կ.], կցուրդ. Լո՛ւր, Աստուա՛ծ, յաղաւթ[ից իմոց]... Ընթերց[ուած] յԱռակաց.
Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն...
16.
142ա-56ա Կանոն Ոտնալուային – Ի տասերրորդ ժամուն ժողովին ի դուռն եկեղեցոյն... Եւ
եպիսկոպոսն ասէ զաղաւթ. Փառաւորեմ զքեզ, Տէ՛ր... (155բ ...այնոցիկ, որ գան զհոտ
լու///... |156ա| [ուր]ախութեամբ աւրհնել, գովել, փառաւորել...)
17.
156ա-66ա Կանոն ապաշխարող առնել – Առնու քահանան զեկեալս ապաշխարութեան... ասէ
զաղաւթս զայս. Աստուած ի վերա ապաշխարողին... (162բ երկայնամիտ եւ բազումողորմ եւ
զղջանա ի վերա չարեաց /// |163ա| մարդկան։ Ընթերցուածս յԵզեզելի մարգարէին.
[Խնդ]րեցէ՛ք զՏԷր եւ յորժամ գտ[ան]իցէք զնայ...)։
18.
166ա-80ա Կանոն ապաշխարող արձակելոյ – Ժողովէ քահանայն զապաշխարողսն ի դուռն
եկեղեցոյն... Ընթերձուածս յԵսայեայ մարգ[արէի]. Եւ կատարեսցին աւուրք... երկու
պարտ[ա]պանք էին, որումն փոխատու/// |170ա| Եւ եւս միաբան...
19.
180ա-93ա [Աւետարանք Իւղաբերից, Բժշկութեան, Հանգստեան]
ա.
180ա-2ա Աւետարան Իւղաբերից ըստ Մա[տ]թէոսի [ԻԸ. 1-20] – Ասէ առաւաւտու. Եւ
յերեկոյ ի շաբաթոյն, յորում լուսանայր...
բ. 182աբ
Աւետարան ըստ Մա[տ]թ[էոսի] բժշկութիւն [Դ. 23-25] – Եւ շրջէր Յիսուս ընդ ամենայն
կողմն...
գ.
182բ-3ա Աւետար[ան ըստ Մ[ատ]թէոսի] հանգ[ստեան. ԺԱ. 25-30] – Յայնմ ժամանակի
պատասխանի ետ Յիսուս՝ Գոհանամ զքէն...
դ.
183ա-4բ Աւետարան ըստ Մարկոս իւղայբերից [ԺԵ. 42-ԺԶ. 8] – Եւ ասէ. Եւ իբրեւ երեկոյ
եւ եղեւ, քանզի ուրբաթ էր...
ե.
184բ-5բ Աւետա[րա]ն ըստ Մարկ[ոսի] բժշկութիւն [Բ. 1-12] – Եւ մտեալ դարձեալ ի
Կափառնաումն յետ աւուրց...
զ.
185բ-6ա Աւետարան Մարկոս. հանգըստեան [ԺԳ. 32-37] – Այլ վասն աւուրն այնորիկ եւ
ժամուն ոչ ոք գիտէ...
է.
186ա-7բ Աւետարան իւղաբերից Ղուկասէ [ԻԳ. 50-ԻԴ 12] – Եւ ահայ այր մի անուն
Յովսէփ...
ը.
187բ-8բ Աւետարան ըստ Ղուկ[ասի] բժշկութեան [Է. 11-17] – Եւ եղեւ ի վա[ղիւ] երթայր
ի քաղաք մի...
թ.
188բ-9ա Աւետարան ըստ Ղուկաս. հանգ[ստ]եան [ԻԱ. 34-38] – Զգո՛ւշ լերուք անձանց,
գուցէ ծանրանայցեն...
ժ.
189ա-91բ Աւետ[ա]րան ըստ Յոհան[ու] իւղա[բերից] [ԺԹ. 38-Ի. 18] – Յետ այսորիկ
աղաչեաց զՊիղատոս Յովսէփ, որ յԱրեմմաթայն էր...
ժա.
191բ-2բ Աւետար[ան] ըստ Յոհան[ու] բժշկութիւն [Ե. 1-30] – Յետ այսորիկ տաւն էր
հրէից...
ժբ.
192բ-3ա Աւետարան ըստ Յոհան[ու] հանգըստ[եան] [Ե. 19-23] – Ամէն, ամէն ասեմ ձեզ,
ոչ կարէ որդի մարդոյ առնել յանձէ...
20.
193բ-6բ Գանձն ննջեցելոց համաւրէն («Մ[Ա]ՆՎԵԼՍ») – Մինդ ի [յ]Է[է]ն, Բանդ, որ ի
Հաւրէ... որ զմահ մարմնոյ /// 194ա Նախախնամող Արարիչ հոգոց Տէր յաւրինիչ... ի
չարեացն զիս թափեցէք, խաղաղութիւն կացէք, մնացէք, / զմեզ ի ձեր յաղաւթս ձեր
յիշեցէ՛ք, ողորմեայ զմեր ննջեցեալս ահաընկ (այսպէս)։
Ծնթ.
Տե՛ս ձեռ. 825, 35ա-7ա, «Տէր Մանուէլ եպիսկոպոսի ասացեալ ի թաղումն մեռելոց»։
21.
197ա-9ա Տաղ որ/// [Ողբ թաղման. ի վերայ գերեզմանին ասայ. ձեռ. 825, 37ա-8բ] – Ո՛վ
քա[հանայք եւ վար]դապ[ետք աստուածաբան, եւ] ժողովուրդք [հաւատացեալք] ամենեքեան...
ես հաւատովս վերանամ երկնից խորան, զի Տէրն քաղցր է պա[ր]տական ողորմութիւն։
Ծնթ.
լս-ներում՝ հետագայի բնագրային յաւելումներ (25ա, 31բ, 35բ)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
113բ
Ըստայացող գրոցս յիշեցէ՛ք զանարժանս տէր Նիկողոս էրէցս եւ զհայրն իմ զտէր Ղուկասն
յիշեցէ՛ք եւ ասէ՛ք, եւ Աստուած յիշէ ձեզ իւր սուրբ արքայութիւն. ամէն, հայր։
199բ
[Փա՜ռ]ք համագոյ եւ միասն[ական Ե]րրորդութեան՝ Հաւր եւ Որ[դւոյ եւ Հո]գոյն Սրբոյ
յաւիտեա[նս յաւիտենի]ց. ամէն։ Գրեցաւ [սուրբ] /// (2 բառ) եւ ի [յը]նտիր
ա[ւրինակէ] ///ի, ձեռամբ սու[տանուն] /// (1 բառ) Նիկողոս իրից[ու] /// (2-3 բառ)
ի [գ]իւղն, որ կոչի /// ի ասրուղայան (՞) /// (2-3 բառ) սուրբ եկեղեցոյս /// (2-3
բառ) Սուրբ Լուսա[ւ]որչ ///։ [Յեր]ես անկեալ աղաչեմ /// (1-2 բառ, թերեւս՝ «ով
դասք») լուսերամից, որ հանդիպիք /// [սուրբ] գրեցս, յիշեսջիք ի սուրբ եւ
[մա]ք[րա]փայլ յաղաւթս ձեր [զիս] եւ զծնաւղքս իմ՝ զհայրն [իմ]՝ զտէր Ղուկասն, եւ
զմայրն իմ՝ զԽաթունն, եւ զուսուցիչն իմ ///։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «510, 3509, ԺԵ. Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին ձեռագրի տուեալները եւ «Սահակ աբեղայ 1888»։
3510
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Անանուն Ա. (11ա-21բ, 24ա-81բ), Անանուն Բ. (լրացնող, 1բ-10բ, 22ա-3բ, 81բ-94ա,
98ա-9բ)։
ԹԵՐԹ՝
99։ ՊՐԱԿ՝ 10+Ա-Ը×12 (Ա 10, Բ 12+2, Ը 17)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով, այլ թուղթ՝
թ. 1-10, 83-99. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19,5×14,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (16×10),
միասիւն՝ թ. 1-10, 82-99՝ (17-17,5×10,5). ստ. լս-ներում յիշագրեր՝ լրացնողի
ձեռքով։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր՝ 11ա-21բ, 24ա-81բ (նմուշ՝ 46բ), նոտրգիր՝ 1բ-10բ, 22ա-3բ,
81բ-94ա (նմուշ՝ 23ա)։ ՏՈՂ՝ 18 (թ. 11-21, 24-81), 24-25 (թ. 1-10, 22-3, 81-94,
98-9)։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ ստուրաթուղթ. աստառը՝
դրոշմազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր (ուրուագծային), հանգուցագիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, աստառը գունաթափ. Ա. եւ Բ. փեղկերի ստ. անկիւններում
հետագայում արուած անցքեր (նշանակութիւնն անորոշ). թ. 1-10, 22-3, 82-96՝ ԺԸ. դարի
յաւելում, բնագրի պակասը լրացուած նոտրգրով, թ. 2-4, 5-9, 10բ, 25բ, 29բ-30ա, 34ա,
35բ, 37բ, 45բ, 50ա, 60ա, 84բ-5ա, 86-96՝ թանաքի հետքեր, թանաքոտ մատնահետք (9բ),
95բ-6ա՝ որոշ տառեր ջնջուած, գրեթէ բոլոր թերթերի եզրերին խոնաւութեան հետքեր, թ.
1-83 հիմքի մօտ վերին անկիւնում բորբոսի հետքեր, թ. 18՝ արտ. լս-ը գրեթէ կիսով
վերից պատռուած, թ. 11՝ ստ. լս-ին, թ. 60՝ արտ. լս-ին պատռուածք, թ. 96՝ ստ. հիմքի
մօտ եւ գրադաշտին կաթած մոմի հետքեր, թ. 18, 20, 61՝ ջնջուած տողեր, Ա. կազմաստառի
ելուստին սոսնձած թղթից (թերեւս պհպ-ը) մնացած հիմքին երեւում են գրչափորձ տառերի
եւ բառերի մասեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
1բ-10բ Այսպէս պարտ է սարկավագ ձեռնադրել քահանայ եւ կոչել. արտաքուստ ելանէ ի
դուռն եկեղեցուն եւ խրատէ նոցա այսպէս. նախ՝ Սահմանադրութիւն դաստիարակութեան
նորածնեալ մանկանց, որք հրաւիրելոց են աստիճան քահանայութեան։ Խրատք հարկաւորք եւ
պիտանիք՝ արարեալ ի տէր Առաքելոյ Սիւնեաց նահանգի – Եւ ըստ կարգի ժամանակին
վարժեալ զմանկունս ի սնունդ սրբութեան եւ իմաստութեան յերկիւղն Աստուծոյ...
Ծնթ.
Գրիչը «Սահմանադրութիւն դաստիարակութեան...» ճառը մտցրել է սարկաւագ ձեռնադրելու
կարգի մէջ։
2.
11ա-2ա Խրատքն ձեռնադրութեան – Նստի եպիսկոպոսն յաթոռ առաջի սուրբ սեղանոյն, եւ
գան աւագ երիցունքն... Ձայնէ բարձր առ հայրապետն եւ ասէ. Հրամաեա՛, Տէ՛ր...
3.
12բ-25ա [Կանոն ձեռնադրութեան քահանայի] – Յետ այսորիկ մատիցէ յառաջ առաջնորդ
սուրբ ուխտին, կալով առաջի եպիսկոպոսն...
– 22ա-3բ
Եւ ապա յատուկ անուանէ, նզովէ զամենայն հերիտիկոսաց դասքն...
Հմմտ.
Մաշտոց ձեռնադրութեան կղերիկոսաց, սարկաւագաց եւ քահանայից..., Վաղարշապատ, 1876,
էջ 26-37։
4.
25բ-39ա Սկիզբն աստիճանաց, կղերիկոսաց, որք են սաղմոսերգու, աւելածու եւ այլն ըստ
իւրաքանչիւր կարգի – Եւ յառաջն ծխեն խունկ սուրբ սեղանոյն եւ ասեն շարական ըստ
աւուրն... եպիսկոպոսն ասէ զաղօթս. Տէր մեր նայեա՛...
5.
39ա-81բ Կանովն յորժամ սարկաւագ ձեռնադրեն – Զգենու եպիսկոպոսն եւ այլ քահանայք
ըստ օրինին, եւ դպիրք բուրվառովք...
6.
81բ-5բ Յաղագս վարդապետական իշխանութիւն շնորհելոյ – Նախ հրաժարեսցէ ամենայն
հերձուածողաց եւ ապա դաւանութիւն տացէ ըստ հաւատոյ... /81բ/ ի վերայ իմ վասն որոյ
էօծ/// /82ա/ իսկ զիս աւետարանել աղքատաց...
7.
86ա-94ա Կանոն խաչ օրհնելոյ – Տանին եկեղեցին, լուանան նախ ջրով եւ ապա գինով...
Ընթերցուած յԱռակաց. Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն...
8.
98ա-9բ Կանոն եկեղեցի օրհնելոյ։ Աղօթք Դանիէլի մարգարէին – Տէ՛ր Աստուած, մեծ եւ
սքանչելի, որ առնես զուխտ եւ զողորմութիւն սիրելեաց քոց... 99բ եւ սրբեա՛ զսեղանս
այս, յո՛յս հաւատացելոց եւ /// (վջ.)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1.
94բ-6ա Կանոնք ժողովածոյ. ո՛վ եղբայրք, գրէմք, որ յուսանիք – Արուագիտացն եւ
անասնագիտացն եւ որ ընդ կին ընդ սոդոյմայեցիսն գործէ, միապէս է կարգ նոցայ... այլ
մնայ եպիսկոպոսին հրամանին։
2. 96աբ
Յաղագս Խ. (40) պատարագի առնելոյ տեառն Փիլիպոսի – Հրամայեալ է յունել Խ.ունս
(=քառասունս), զօր կարգ հրամանօք նորայ... որոյ քաւեսցէ զմէղս մէր Քրիստոս Աստուած
մէր. ամէն։
3.
96բ-7ա Այլ վասն անկնունք մանկան մեռանելոյ – Հարցմունս այս է, թէպէտ անկատար
մեռանի... թաղել, խաչիւ օրհնութեամբ կնքել զգերեզմանն։
4. 1ա
(այլ ձեռք, ԺԸ. դ., նոտգիր) [Տաղ իմն] – Ո՛հ, յարաժամ ցնծալով, բերկրալով, / զի
կաս, ո՛վ անձն իմ, հետէվով... Տէ՛ր իմ, ես գտայ, Տէ՛ր իմ, քեզ մեղայ (գծերով
զատուած երեք մաս)։
– 1ա
(նախորդի գրով եւ ձեռքով. հայատառ թուրքերէն) Թէրճիպէ էյլէտիմ, մուրէքէպիզ
սուլուտուր պու եազըյը եազան գ///ւաոր ճումլէնիզին գուլուտուր։
Ծնթ.
Բառանջատումը Օքսանա Կարապետեանի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 97բ
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Ես էմ տրուպ եւ անպիտան
դպիրներաց
մէչն էմ անբան,
թէ որ
ասէք օվ էս դու այն,
զՁեր
ծառայ անուն Վարդան։
Ձեզ
աղաջէմ, հա՛յրք պատուական,
լերո՛ւք
խղճոյս խրատական,
որ
հոգէոր էք հրածորան,
համեղ,
անուշ, ախորժական։
Հոգով
Սրբով խոսիք ինձ բան,
մխիդարվիմ
եւ յուրախանամ,
ես՝
մեղաւոր, տրուպ Վարդան,
նոր եմ
գրոյս հետեւիլ կամ,
սղալանացս
մի՛ մեղադրէք,
ես ձեզ
մեղայ ամենայն ժամ։
2. 12ա
(1882 թ., շղագիր) Ես՝ նուաստ Յովհաննես ծ. վարդապէտ Գրիգորեանց ի տոհմէն
Արծրունեանց, յոյժ սիրեմ զձեռագիր մատեանս հինս։ 1882, Յունվար 26. Առաջն.
տեղա[պահ] Հայոց Պուլկարիոյ, ի Ռուսճուք, Պուլկարիայ։
Ծնթ.
Տե՛ս Կնքադրոշմ։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
12բ, 25բ սեւ թանաքով բոլորակ, կենտրոնում Քրիստոսը, որի ներքեւում՝ «ՅԻՍՈՒՍ
ՔՐԻՍՏՈՍ», շուրջանակի՝ «Է ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԵՒ ՊԱՏՐԻԱՐԳ
ԿՈՍՏԱՆ/ԴԻՈՅ ՊՈԼՍՈ, ԹՎԻՆ ՌՃԾԴ. (1705)», 12ա կապոյտ թանաքով շրջան, կենտրոնում
եպիսկոպոսական խոյր, գիրք, աստղ ճաճանչների մէջ, շուրջանակի՝ «ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ
ԾԱՌԱՅ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ, 1874»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին ձեռագրին վերաբերող տեղեկութիւններ, ստորագրուած՝
«Օշականցի Սահ[ակ] աբեղայ 1888», «512, 3510», «ԺԷ. Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», մէջքին
սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «18 Մաշտոց»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
9ա՝ «Սաղմոս», 21ա՝ «տան», 60, 81բ՝ խզբզոց, 84ա՝ անընթեռնելի շղագիր տառեր, 97բ՝
«աբգդեզէըթ» (երկիցս), «Հգ ամենայզօր»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
33բ, 53ա լս.՝ եկեղեցի։
3511
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
86. չգրուած՝ 26աբ, 86բ։ ՊՐԱԿ՝ 1-7×12 (2՝ 14)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ երեքնուկ, որի աջ եւ ձախ կողմերում՝ «VP» կամ թագ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
19×14։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմիրով սահմանագծուած (14,5×10), թ. 14-25
(15×9-9,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 34ա)։ ՏՈՂ՝ 18։ ԿԱԶՄ՝ դարչնագոյն դրոշմազարդ
կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝
ԱԲ (սկ.)՝ չգրուած սպիտակ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ:
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր, մարդադէմ (42ա, 56ա)։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, բրոնզ (թ.
14, 19)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, Բ. փեղկին մոմի հետքեր, Ա. կազմաստառը չիք, միջուկը
բաց. առաջին 2 պրակներն առանց համարների, 3րդից սկսած (թ. 27) կրկնակի
համարակալած՝ հիմքի մօտ Բ-Զ, աջ անկիւնում՝ արաբանիշերով՝ 1-5, պհպ. Աա՝ եզրերը
դեղնած. թ. 1-6՝ թանաքն արտացոլուած թերթերի հակառակ երեսներին, 86ա՝ գիրն
արտացոլուած հակառակ երեսին։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1աբ
Խրատք ձեռնադրութեան. յառաջաբանութիւն է (հետագայում սկզբում շղագրով յաւելած՝
«Կանոն») – Նստի եպիսկոպոսն յաթոռ՝ առաջի սուրբ սեղանոյն... Ձայնէ բարձր առ
հայրապետքն. Հրամայեա՛, Տէր աւրհնութեամբ ասելով...
2.
2ա-12բ Սահմանադրութիւն դաստիարակութեան նորածնելոց մանկանց, որք հրաւիրելոց են
աստիճանի քահանայութեան։ Խրատք հարկաւորք եւ պիտանիք՝ արարեալ վարժապետին Գրիգորի
Հռետորի – Արդ, ըստ կարգի ժամանակին վարժել զմանկունս առ սնունդ սրբութեան եւ
իմաստութեան յերկիւղն Աստուծոյ... Իսկ ի յաւուր ձեռնադրութեան նստցի եպիսկոպոսն
յաթոռ՝ ի մէջ յատենին, ի դուռն սուրբ եկեղեցոյն, առաջի ամենայն բազմութեան...
3.
13ա-25բ Խրատ ձեռնադրութեան յառաջաբանին – Նստի եպիսկոպոսն աթոռ՝ առաջի սուրբ
սեղանոյն, եւ գան աւագ իրիցունք... Ձայնէ առ սուրբ հայրապետն շարականաւս ասելով.
Նայեա՛ց ի մեզ...
4.
27ա-42ա Սկիզբն աստիճանաց կղերիկոսաց, որք են սաղմոսերգու եւ աւելածու եւ այլն,
ըստ իւրաքանչիւր կարգի – Եւ յառաջն ծխեն խունկ սուրբ սեղանոյն եւ ասեն շարական ըստ
աւուրն՝ յորում լինի, եւ սարկաւագն քարոզէ՝ Եւ եւս խաղաղութիւն, միաբան աղաչեսցուք
զմարդասէրն Աստուած ըզՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս վասն ծառայիս իւրոյ այս անուն... եւ
եպիսկոպոսն ասէ զաղօթս. Տէ՛ր մեր, նայեա՛յ յերկրպագութիւնս եւ պահպանեա՛ զծառայս
քո...
5.
42ա-55ա Կանոն յորժամ սարկաւագ ձեռնադր[են] – Զգենու եպիսկոպոսն, եւ այլ քահանայք՝
ըստ յօրինին... սարկաւագն ձայնէ. Աւրհնեա՛ Տէր։ Եւ եպիսկոպոսն ասէ. Աւրհնեալ սուրբ
եւ անմահ թագաւորութիւն...
6.
56ա-85բ Կանոն ձեռնադրութեան քահանայի – Զգենու եպիսկոպոսն ըստ յօրինի ի սրբատուն
եկեղեցւոյն... եւ ասեն շարական ԳՁ. Այսօր աստուածութեանն զուարճանայ...
7.
85բ-6ա Կանոն նկարեալ պատկեր աւրհնելոյ – Յերեկորեա հսկումն առնեն եւ յերրորդ
ժամուն գան ի մէջ եկեղեցոյն եւ ասեն սաղմոս՝ Երանեալ են ամբիծքն... Ապա եպիսկոպոսն
ասէ զաղօթս. Սո՛ւրբ Տէր եւ ի սուրբս հանգուցեալ եւ բնակեալ... աւրհնութի՛ւն Հօր եւ
Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգոյդ. ա[մէն]։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 25բ
(1832 թ., շղագիր) Յոհաննէս վարդապետս՝ միաբան Սուրբ Նախավկայի, որ եմ տեղւոյ իսկ
Շամբեցի, գրեցաւ ի ժամանակս ժողովարարութեան ի յերկիրն Սիւնեաց՝ Խնձորես գիւղն,
1832, Հոկ[տեմբեր] 21։
Ծնթ.
Տե՛ս Կնքադրոշմ՝ 25բ, 85բ։
2. 55բ
(1882 թ., շղագիր) Զայս Մաշտոցս ձեռնադրութեան նուիրեցի մեծի գրադարանի Սրբոյ
Էջմիածնի՝ ի յիշատակ ինձ եւ ծնօղացս, ի հայրապետութեան Տէր Տէր Գէորգայ Դ. վեհափառ
եւ ազգասէր կաթողիկոսի ամենայն Հայոց, որոյ մեծագործութեան արդիւնք են մեծահամբաւ,
հոյակապ ճեմարանն Սրբոյ Էջմիածնի՝ տաճարն լուսաւորութեան ազգի հայոց, բարեկարգ
թանգարանն Սրբոյ Էջմիածնի, տպարանն, ընթերցարանն եւ այլն։ Ի 1 Յունվարի, 1882 ամի,
Մեսրովբ եպիսկոպոս Սմբատեանց Նախիջեւանցի։*
* Ծնթ.
Սրան յաջորդում է տարբեր ձեռքով, շղագիր՝ «Պիղծ, անիրաւ»։
3. 55բ
արտք. լս. (ԺԹ. դ., շղագիր) Ո՛ նուիրատու, քեզ անկ էր միայն զնուիրէ քումմէ խօսել
ու ոչ ջատագովել զարժանընտիր հայրապետին զգործ, որք չեն զանխուլ յազգայնոց մերոց,
եւ քեզ չէր հարկ զնոսա յիշատակել աստ, որով եւ յայտնի առնել ամենեցուն
զկեղծաւորութիւն եւ զշողոքորթութիւն քո։
Ծնթ.
Վերաբերում է նախորդ յիշատակարանը գրող Մ. Սմբատեանցին։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
2ա, 14ա, 42ա, 85բ սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔԵՐՈՎԲԷ ՎԱՐԴԱՊԵՏ», 25բ, 85բ սեւ
թանաքով, զարդարուն եզրերով քառանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ /
1272 (1823)»։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «19 Մաշտոց», պհպ. Աբ-ին սոսնձած թղթին՝ ձեռագրի
մասին տեղեկութիւններ եւ «Ս[ահակ] աբ[եղայ] 1888», պհպ. Բա՝ «Մաշտոց ձեռնադրութեան
քահանայի»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
14ա՝ հանգուցագիր «Հ»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աա՝ «վասն», պհպ. Աբ՝ «Աստուծովս Քրիստոս», 26ա՝ «Քրիստոսի ծառայ Յովհաննէս»
(կապգիր)։
3512
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
188+1 (կրկն.՝ թ. 141). չգրուած՝ 188բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷ×12 (Ա, ԺԷ 10, Է, Ը, ԺԱ 11, Թ
4) (սկզբնապէս՝ Ա-Թ×12 (Ա 10, Է 11, Թ 3)+Է-Ը×12 (Ը 11)+Ա-Զ×12 (Զ 10)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ 1. թ. 1-96՝ թագ, ներքեւում՝ IV կամ VI, 2.
թ. 97-119, 174-88՝ կարաս, վրան ջրաշուշան, 3. թ. 120-42՝ աշտարակ-ամրոց (՞), 4.
թ. 143-74՝ այլ թուղթ. լուսադրոշմով՝ բոլորակ՝ մէջը թեւատարած թագակիր արծիւ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×14,5-15։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ թ. 1-74 (15×11), թ. 75-188 (14×10)։
ԳԻՐ՝ նոտրգիր (24ա), թ. 97-188՝ գրչափոխութեամբ (121ա)։ ՏՈՂ՝ 24։ ԿԱԶՄ՝ ճնշագծերով
շագանակագոյն կաշի՝ 2 կապիչով ու փայտէ գամերով. միջուկը` տախտակ. աստառը՝ կապոյտ
կտաւ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Լս-ային՝ Սուրբ ոմն՝ 150ա։ Լուսանցազարդ՝ 103բ, 119բ։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր՝
սեւ-կարմիր (36բ)։ Գոյներ՝ կապոյտ, կանաչ, վարդագոյն։
Ծնթ.
Բացի 36բ-ի հանգուցագրից՝ միւսները այլ ձեռագրից կտրած եւ այստեղ սոսնձած։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. Բ. փեղկին ցեցի անցքեր. սկզբնապէս թ. 1-96ը առանց պրականիշերի, 97-108՝
Է., 109-19՝ Ը., 120-78՝ Ա-Ե. պրականիշերով, ձեռագրի ամբողջական պրակակալումը
Ա-[ԺԷ] արուել է աւելի ուշ. ենթադրելի է, որ գրիչը տարբեր ժամանակներում գրել է
որպէս տարբեր ձեռագրերի նիւթեր, ապա միացրել իրար. Ա-Գ պրակները հիմքից թուլացած.
բոլոր թերթերի եզրերին խոնաւութեան հետքեր, գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխ, թ.
112-9, 150-78՝ թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով գրադաշտը մգացած-սեւացած. թ. 36՝
կիսով հիմքից անջատ, թ. 104՝ մէջտեղից պատռուած կիսով, թ. 183-8՝ արտք. լս-ին
անցք։
* Ծնթ.
Թէեւ Համառօտ ցուցակում (Ա., էջ 1030) ձեռագրիս «Ստացող՝ Վարդա՞ն վրդ.» է, բայց սա
անհիմն է. 78բ եւ 96ա էջերում յիշուած «Վարդան վարդապետ»ն Արեւելցին է, որի
մեկնութիւնից օգտուել է Գր. Տաթեւացին։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-77ա Գրիգորի՝ աշակերտի Յոհաննու Որոտնեցոյ եւ քաջ դիտապետի Համառօտ հաւաքումն
Յառակաց գրոցն Սաղոմոնի՝ ի լուսաւոր բանաց մեծին Ներսէսի
Տե՛ս
ձեռ. 342, 109ա-71բ։ Ցանկ/1ա-2ա։ ա/2ա-37բ։ բ/37բ-45ա։ գ/45ա-77ա։
45ա վր.
լս. կարմիրով, գրչից՝ «Իմա՛, սիրելի՛, զի Երգ Երգոցի Լուծմունքն յետ սորա է
եդեալ»։
Բ.
77ա-96ա (խորագիրը՝ 78բ) Համառաւտ հաւաքումն ի տեսութիւն լուծմանց Երգոյ երգոյն՝
աշխատասիրեալ Գրիգորիոս հսկողի, արի, երջանիկ հռետորի եւ քաջ փիլիսոփայի հայոց,
աշակերտի Եռամեծին Յովհաննու Որուտնեցոյ՝ ի լուսաւոր բանից վարդապետին Վարդանայ։
– 78բ
(խորագրից յետոյ) Ո՛վ ամենազօր Հոգիդ Սուրբ, Աստուա՛ծ ճշմարիտ, զտկարութիւն
եղկելոյս դու զորացո՛յ, որով եւ աւարտեցից եւ քեզ փառք յաւիտեանս:*
Տե՛ս
ձեռ. 3642, 2ա-74բ։ Ցանկ/77ա-8բ։ ա/78բ-9բ։ բ/79բ-80բ (սկիզբը՝ Զի՞նչ է, որ Երգ
երգոց կոչի)։ գ/80բ-1բ։ դ/81բ-2բ։ ե/82բ-4ա։ զ-ժե/չիք։ ժզ/84ա-5ա։ ժէ/85ա-6բ։
ժը/86բ-8ա։ ժթ/88ա-90բ։ ի/90բ-2ա։ իա/92աբ։ իբ/92բ-3բ։ իգ/93բ-5ա։ իդ/չիք։
իե/95ա-6ա։
– 96ա Եւ
ամենայն աշխատողացն ի սմայ, երջանիկ եւ լուսաւոր վարդապետին Վարդանայն եւ
խնդրողացն եւ համարեն աշխատողացն ի սմայ, ուսուցչացն եւ ուսուղացն ի սմա եղիցի
յիշատակ բարեաց, անմոռաց, յիշմամբ ի կրկին կենցաղս եւ յաւիտենից յաւիտեանս։
Ծնթ.
Բնագրի մասերն անխորագիր են։
* 78բ
Աղերսանման այս տողը՝ «Ո՛վ ամենազօր Հոգիդ Սուրբ...», Հմր 3642 ձեռ.ում չկայ, բայց
կայ ի ձեռ. Հմր 1099, 67բ։
Գ. 1.
97ա-116ա Ի Միխաիլ գրոց Պատմութենէ առ սակաւ մի գրեցի
ա.
97ա-8ա Ա. Ի Քամիրացոց աշխարհն՝ ի կողմն Հտնկաց ոմն թագաւոր հր[ե]ա եւ առաքեաց
Յուստիանոս առ նայ... բայց մի՛ արասցեն սպանի (՞) նա խաղաղութիւն։
բ. 98ա
Բ. Ի թիւ Ասորոց ՊԽԸ. եղեւ հրաշք ի վեր քան զհօ(աւ)ատալն, որ թէ ոչ էի գտեալ
գրեալ... մանկան ի կերպս ծերոյ։
գ.
98ա-9ա Գ-Դ. Ի ժամանակս Յուստիանոսի էր սուրբն Յակոբ Կուռդնկարն կոչեցեալ... թէ ոք
նեղէ զնոսա եւ գնաց ինքն յաթոռ իւր։
Ծնթ.
Նիւթերի բաժանումն արել ենք ըստ արտաքին լս-ին նշուած գլխահամարների, Դ. համար
չկայ, ուստի նախընտրեցինք 2՝ Գ-Դ. համարները միասին գրել։
դ. 99ա
Ե. Ի ՊՀԱ. թւին Ասորոց սկսօ թվին հայոց առ տէր Ներսէսիւ հայրապետիւ... եւ մեռանի
սակօ [աւ]ուրս անձինք ԼԶՌ. (36000)։
ե.
99ա-100բ Զ. Իսկ թագաւորն պարսից Խոսրով, յորժամ տիրեաց Միջագետաց, առաքեաց առ
նոսա եպիսկոպոս նեստարական... եւ այսպէս Աստուած զփառօորիչնս իւր փառաօորէ։
զ. 100բ
Է. Մահմատ, որ էր որդի Ջափրի, ցրուեաց զամենայն ժողովեալ ստացուածս հօր իւրոյ...
եւ ողորմութիւն նորա տեսցէ զիս։
է.
100բ-1բ Ը. Ի ժամանակին յայնմիկ թագաւորն տաճկաց Ապուսաղ անուն... բազումք ի
զօրացն մեռան, զի չէինս ի վերայ փոփոխական օդոյն ամարան եւ ձմերան։
ը. 101բ
Թ. Ի յազգէն թուրքաց ազգօ Արթուխեաց յարեօ ոմն Պաղական ոմն... աղաչանօք թագուհոյն
դարձօ յաթոռ իւր։
թ.
101բ-2բ Ժ. Ի ժամանակս Պաղկին, որ կայր ի Մելտենի սակօ հետոյ... զի Թաթէոս
առաքեալն ի Հայք տարօ այս որ է։
ժ. 102բ
ԺԱ. Եւ գտօ պատում Ի. զնմանէ, որ գրեալն էր, թէ ազգն հրէից ի Տիբերա բնակեալք...
փառօորեաց զԱստուած եւ երկրպագեաց նմայ։
ժա.
102բ-3բ ԺԲ. Ի թիվ ասորոց ՌՆՂԶ. (1396) եւ հայոց ՈԺԳ. (1164) թագաւորեաց Յունաց
Մանիլն... զի խնդրեալ էր Մանիլն եւ զասորոց դաւանութիւնն։
ժբ.
103բ-4ա ԺԳ. Զայսու ժամանակաւ եկն շարժ ահօոր Յունիս ի Թ. ի տաւնի սուրբ առաքելոցն
Պետրոսի եւ Պօղոսի... մինչ զի բազումք երկմտին դատաստանացն Աստուծոյ կարչամիտք
եղեաք։
ժգ.
104աբ ԺԴ. Ի թվին հայոց ՈԻԹ. (1180) ել Սալահատինն յԵգիպտոսէ... տանջեաց զինքն
խօրօ (խաւարաւ) զբազում օուրս։
ժդ.
104բ-5բ ԺԵ. Ի ՈԼԸ. (1189) թվին զօրացօ Սալահատինն յաճախութենէ... հանդերձն ոչ
այրեցաւ վասն սքանչելեաց։
ժե.
105բ-6բ ԺԶ. Ի ՈԽԱ. (1191) թւին հայոց խառնեցօ տունն ֆռանկաց... վասն մատուցանելոյ
պատարագս կա, եւ ունին իւթս պատարագի։
ժզ.
106բ-7բ ԺԷ. Իսկի թագաւորն, որ առաքեաց զնոսա Փիրշապուհ անուն... ելից ի Ադամա ի
դրախտէն ի Զ.ն Յունուարի ըստ հռոմեացոց եւ ի ԻԱ. Տբեդ ամսոյ ըստ եբրաեցոց։
ժէ.
107բ-8ա ԺԸ. Ի յ.Թ. եւ Ժ. (19) ամի Տիբերա կայսեր Աբգար արքա հայոց... գրեցօ, թէ
ինքն է Քրիստոսն եւ Որդի Աստուծոյ կենդանոյ։
ժը.
108աբ ԺԹ. Իսկ յաղագս անկար պատմուճանին ասէ սուրբն Եփրեմ, թէ արկին վիճակ
զինուորքն... եւ արար զնոսա հնազանտս եւ զայնր կողմամբ։
ժթ. 108բ
Ի. Իսկ Տիտոս առ զԵրուսաղէմ ի Զատկի տօնին եւ կորոյս հրէայս բիւրս... եւ բարձօ
թագաւորութիւն հրէիցն։
ի.
108բ-9ա ԻԱ. Յետ Վեսպիանոսի թագաւորեաց Տիտոս որդի նորա, եւ թագաւորեաց եղբայր
սորա... եւ է դա գերագոյն յամենայն քարոզչաց։
իա. 109ա
ԻԲ. Յետ Տրայիանոսի թագաւորեաց Ադրիանոս, ի ԺԸ. ամի սորա ապստամբեցին հրէայքն...
զՎաղէնտիանոս, որ ասէր զմարմին ներքս յերկնից բերեալ։
իբ.
109ա-10ա ԻԳ. Իսկ Կոստիանոս (=Կոստանդիանոս) թագաւորն Գալիլոնի ունէր Բ. կանայս՝
զՀեղինէ եւ զԹէորորէ... իսկ վիպասանք զպատմութիւնս բանիւ զարդարեն եւ նշանօոր
իրօք։
իգ. 110ա
ԻԴ. Արդ, զայսու ժամանակօ երեւէր աստղն արեւելեան սքանչելին Գրիգորիոս Պարթեւն...
դառնաին յաշխարհն իւրեանց երեւելի փառօք եւ պարգեւօք։
իդ.
110ա-1ա ԻԵ. Զայսու ժամակօ երեւեցաօ Արիոս էրից Աղէքսանտրացի ի մէջէ բարէկամաց...
որք էին արք նշանօորք։
իե.
111աբ ԻԶ. Եւ էին Կոստ[անդի]նոսի Գ. որդիք. աւագն յանուն հօրն Կոստանտինոս... եւ
կուտեաց զօրս ի վերայ թագաւորին։
իզ. 111բ
ԻԷ. Բայց նախ քան զօանտել հոգին զղջացօ եւ դօանեաց զուղափառութիւն... եւ ապա
վճարեաց զկեանս իւր Կոստան[դէանո]ս արքայն։
իէ.
111բ-3ա ԻԸ. Իսկ Յուլիանոս քանզի վարժեալ էր կախարդական աղանդովն, կարդաց
զդիպուածս բախտին... ի Կիւլիկիա թաղեցան ի սահմանս Տարսոնի։
իը.
113աբ ԻԹ. Եւ ի Դ. ամին իւրոյ Թէոդոս կամեցաւ սրբել զեկեղեցին յարիանոսացն... լաւ
է ձեռն դնել ի վերայ դժնկի կամ թիւնօոր ինչ, քան ի վերայ տգիտաց եւ անարժանաց։
իթ. 113բ
Լ. Ի ԻԱ. թագաւորութեան Թէոդոսի յայնմ ժամանակի ածօ ի յԱնտիոքայ ի Կոստանդնուպօլիս
Նեստոր... այլ Նիկիայն կացցէ մինչեւ ի կատարած աշխարհի։
լ.
113բ-4ա ԼԱ. Որ այն էր գործ յԻնքնատիոսէ... զինեալ վառեաց ընդդէմ նոցա։
լա.
114աբ ԼԲ. Ասացուք եւ վասն նշխարաց սրբոյն Կարպ[իանոս]ին... անտր եթող զսուր Տինոս
եփեսացոց վերայն ամենայն զօրաց։
լբ.
114բ-5ա ԼԳ. Տեսցուք թէ մկրտութիւնն մեր զինչ էութիւն եւ զինչ արարողութիւն...
զիարդ կարեն չստել. այս է էութիւն։
լգ.
115աբ ԼԴ. ///ար աշխարհ, հեռու աշխարհ, կերպարան նման գոգի, կարաք... քանքար եւ
տաղանդ Ը. դահեկան, ո լուր օն։
լդ.
115բ-6ա ԼԵ. Յունան որդի այրուն Սարեմփթացոյ, զոր Եղիա կենդանացոյց... եւ հանդերձն
ոչ այրեցաւ վասն սքանչելեաց։
Ծնթ.
Միխայէլ Ասորու Ժամանակագրութեան համառօտած, վերաշարադրած, խմբագրած տարբերակն է,
երբեմն նման է տպագրին՝ Միխայէլ Ասորի, Ժամանակագրութիւն, յԵրուսաղէմ, 1871։ «Աւ»
երկբարբառը միշտ գրուած է «օ»-ով։ Յաջորդ 2 միաւորը եւս նոյն տեղից են, բայց քանի
որ ձեռագրում միմեանցից զատ էին, հետեւեցինք ձեռագրի բաժանմանը։
2. 116ա
Միխա[յ]իլ – Յայնմ ժամանակի Զէնոն կայսրն... ձեռնադրեցին զկնի Պռիտորա եւ աքսորեաց
զՄարկիանէ։
3.
116ա-9ա, 120ա Վասն Քաղկեդոնի. Պետրոսի սրբոյ աշակերտ ոմն էր Յոհանու Միայնակեսոյ
եւ տեսող գրեաց բանս ՀԲ. (72), զոր գիտէր յաղագս Քաղկեդոնի (Ա-ԻԷ.) – Ա. Պատմեաց
մեզ Յոհաննէս քահանայն Աղէքսանտրացի, թէ մինչ մանուկ էի ես... եւ անձամբ
թագաւորեաց Լեւոն ի Հռոմ, որ էր թրակացի, յիշխանացն Մարկիանէ։
Ծնթ. 1.
120ա-ում գրուած են այս միաւորի ժա-ժգ. մասերը, եւ սկզբում կարմրով առ այդ կայ
հրահանգ. «Ո՜վ եղբայր, զբանի զընկերն ի մէկ այլ դէմն տե՛ս»։
2. 1871
թ. տպագրի Բ. միաւորն է՝ էջ 176-206. ունի ՀԲ. (72) մաս, խմբագրած-փոփոխած։
Դ. 119աբ
[Բանք զանազանք յիմաստնոց, ի հարանց վարուց եւ ի Կանոնգրոց]
1. 119ա
Ասէ Սենեքեա – Ոչ յուսահատիմ ի բթամտէն վասն զի... համբերութեամբ ստացջիք զուր՛՛
ձեր։
2. 119բ
Արիստոտելի է – Ասէ ի կենաց աշխարհիս որպէս ի սեղանոյ պարտի յառնել ոչ քաղցեալ եւ
ոչ յագեալ... այլ արժանի պատւելոյն զանձն ցուցանել։
3. 119բ
Ասէ Կանոնքն – Ծառա ոչ կարէ լինել անօթ խորհրդոց... պարտաւոր գոր՛՛ մեծագունիցն։
4. 119բ
[Վասն ժուժկալութեան եւ առաքինութեան] – Գրէ սուրբն Բասիլիոս... ոչինչ պէտս
համարեալ լինին։
5. 119բ
[Ախտարական] – Այս է անուն անեղին Աստուծոյ. Օրիէլ, Ուզիէլ... տուր որ ուտէ
որ[պէս](՞) է։
6. 119բ
Անանիա Շիրակացոյ ասացեալ է րախջան հանելուկ – Այր մի գումարտակեալ ի Գանձակ...
զհատն Հ. (70)։
7.
120բ-31բ Բանք առակա[ւ]որք պիտանան բանի սպասօորաց ի կարգ զատայատրութեան, զի մի՛
կորդասցեն խօսկոյ եւ ի պատասխանելոյ.
ա.
120բ-3ա Առակս խաւսից ասի ի պատմութեանց – Թագօ(=աւ)որ մի ի ժամ վախճանի...զի դու
գողութեան արժանի ես եւ ոչ թագօ(աւ)ութեան։
բ.
123ա-6ա Ասացեալ Մեծին Բարսղի վասն լուսնայ, նորին ստուգիւ, վասն չարոյ եւ բարոյ
եւ վասն երազոյ, որ լինի եւ տեսանի յաւուրրցս այսոսիկ. Այսպէս – Առաջօ(=աւ)որն
բար[ի] է եւ շնահօ(=աւ)որ ամենայն իրաց յիմն արկել... երազն յօրն ելանէ ի բարին։
գ. 126ա
Ամենակաղորն Աստուած, որոյ իմաստութիւն ոչ գոյ բօ(=աւ) իւրաքանչիւր – Աստուած սեռս
ստեղծուածոց զանազան կազմեաց... յարկ բնակութեան, ըստ որում ասէ յԵլիցն։
դ.
126ա-9ա [Ո]մն ետ Մովսէսի առնել խորան, յորում դնէին զտ[ապանակն] – Տախտակք
կտակարանացն եւ ծածկի զնայ Դ. ազգ ծածկոց... զինչ է հանգիստն Աստուծոյ, զոր փոք[ր]
ի շատէ ասացաւ։
ե.
129ա-31բ Այժմ տեսցուք, թէ զի՞նչ է տապանակն եւ կտակն սրբութեան, որ ասցէ. Դուք եւ
տապանակ կտար(=կ)ի սրբութեան քո – Արդ, տախտաքն կտակարանացն նշանակէր զմարդ... ասէ
մարգարէն՝ Արի՛, Տէ՛ր, ի հանգիստ դու եւ տապանակ կտակի սրբութեան քո։
8.
131բ-3ա [Մասն Մաշտոցի. Կանոն մկրտութեան] Խրատ վասն մկրտութեան. այսպէս պառտ է,
առնելն է այսպէս – Յորժամ Ը.օրեայ լինի տղայն, քահանան տայ բերել ի դուռն
գօ(=աւ)իթ եկեղեցոյն... տան յարուեստ զինչ եւ կամեսցի։
9. 133ա-48ա
Բանք ժողովածու ի Հարանց վարուցն՝ ոգէշահ եւ պիտանիք ամենայն քահանաից եւ
միայանակեցեաց։ Եւ է այսաւր – Ասէին վասն ծերոյ. Որպէս ի տուընջեանն այսպէս լինէր
ի խօցն(՞) եւ գիշերն գործէր... ասէ ցնա հար Աբրահամ հայրահայ յայտարարէր։
Ծնթ.
Եկեղեցու հայրերի մասին մանր պատմութիւններ են՝ առանց ըստ մասերի տրոհման, ամեն
էջում մօտ 2-4 պատմութիւն։
10.
148ա-62բ [Գրիգորի Տաթեւացւոյ] Բան իմացական ի Հարցմանց գրոց, եւ մեք զայսքան
գրեցաք վասն օգտի – Հարց. Զի՞նչ է բարութիւն լուսոյն, որ ասէ. Ետես Աստուած
զլոյսն, զի բարի է։ Պատասխանի. Բազում ինչ բարութիւն եւ յատկութիւն է լուսոյն...
վասն այն եւ մարմնոյն ասէր. այս է հացն ի յերկնից իջեալ։
Հմմտ.
Գրիգոր Տաթեւացի, Գիրք հարցմանց, Կ. Պոլիս, 1729, էջ 185-195, 457-465, 468,
471-479, 482-483, 486-487, 490-496, 498-501։
11.
162բ-5ա Պատրիարգին հարցումն եւ սրբոյն Ներսիսի պատասխանիք Կլայեցոյ այսպէս – Ասէ
պատրիարգն՝ Թէ վասն ջուրին, որ ի սուրբ խորհուրդն վկայէ սուրբ Յակոբ... եւ գտեալ
սուրբն յաղթօղ ամենայն յունաց, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք։
12.
165ա-73ա [Ի Կանոնգրոց]
ա. 165աբ
Հարցումն ի կանոնաց ե[ւ] պատասխանի – Այլ եթէ ոք պատարագ մատուցանիցէ արդար եւ
իրաւապէս... իսկ զԲ. շաբաթապահա եւ զԲ. Գ. Խ.ուն (40) պահեսցէ։
բ.
165բ-6ա Գրեալ է ի գիրս Դանհետան, որ է Գիր դատաստանաց – Եւ ա[ւա]նդութեանցն
հրէիցն, եթէ Խ. (40) ամաւ քան զյետին աւերումն.... ուրեմն յայտ է, թէ Տէր Յիսուս
Նազովրեցին է մեսիայն։
գ.
166ա-7ա Կանոնք սուրբ հարցն այսպէս – Եթէ ի սուրբ խորհրդոյն յեկեղեցո սպաս ասի...
թողուս որ գնա, ոչ պղծի իրքն։
դ. 167ա
Վասն հոսման – Է որ խիստ մեղադրելի է, զի թէ յղբութենէ կերակրոց կամ ըմպելեաց...
թէ ըստ կին քահանայի, Դ. ամ։
ե. 167ա
Սահակ հայրապետի կան[ոն]ք – Եւ թէ ոք զպա[հ]քն լուծանէ... Գ. ամ ապաշխարէ։
զ. 167աբ
Խրատ քահանայից կանոնք – Իսկ ընտրեալ քահանան յորժամ ի սուրբ խորհուրդն
մերձենան... եղերուք կատարեալք որպէս եւ հայրն ձեր երկնի։
է.
167բ-9բ Կարգ զգուշութեանն քահանայից եւ այլ եւս մանկանց եկեղեցւոյ, որ զգուշանալ
կամին կենաց իւրոց, մանաւանդ ի սպասաւորութիւն սուրբ խորհրդոյ, զոր հաստատեալ են
սուրբ հարց եւ հոգէտես արանց։ Վասն ցաւոց հոգեկանաց – Եւ արդ, այսպիսի
պատրաստութեամբ մատիցեն ի պաշտօն քահանայութեան... լինի առանց խորհրդոյ, Գ. շաբաթ։
ը. 169բ
Յառաքելական կանոնաց է եւ ի հայրապետաց բանս հոգէշահս եւ պիտանացուս, զի մի՛
խոտորեսցուք յաջ կամ յահեակ – Եւ արդ, որք այսպէս սրբութեամբ սնանին, եւ լինի
կըտրիճ տղայն ԺԵ. (15)... զազգականաց արիւնն ամուսնութեամբ խառնեն, զոր եւ սուրբ հարցն
կան[ոն]քն արգելուն։
թ.
169բ-70ա Կանոնք սուրբ հարցն [Սահմանք կանոնաց սուրբ առաքելոյն Թադէոսի ի քաղաքին
Ուռհայ, ԼԱ.] – Եւ թէ ազգականք ամուսնանան... ընդ անիծիւք արարչին։
Ծնթ. Տես
Կանոնագիրք հայոց, հտ. Բ., աշխ. Վ. Յակոբեանի, Երեւան, 1971, էջ 39։
ժ. 170ա Կանոնք
սուրբ հայրապետաց – Եթէ ոք առնու կին ի մերձաւորէն... ոչն ծնունդ լինի։
Ծնթ.
Սկիզբը «Բարսղի գիր կանոնական վասն պէսպէս եւ բիւրպատիկ ախտից» կանոնի ՀԱ. գլուխն
է։ Տես Կանոնագիրք հայոց, հտ. Բ., էջ 118։
ժա.
170աբ Սրբոյն Սահակա կանոնք – Խորհրդական են եւ նուէրք եւ ընձայք ամենայն...
յամենայն արմըտեաց տասանորդս ի սրբումն եւ յաճումն ստացուածոց իւրեանց։
ժբ.
170բ-1ա Սրբոյն Բարսղի կանոնք – Եթէ ոք արգելցէ զպտուղս... յերկրորդացն են
հաւասար։
ժգ. 171ա
Ի Նիկի[ոյ] սուրբ ժողովոյն կանոն Ա. – Ոչ է պարտ քան զԼ. ամն ձեռնադրել քահանա։
ժդ. 171ա
Ի սուրբ առաքելոյնն Թաթէոսէ կանոնք – Արժան է եպիսկոպոսին ձեռնադրել քահանա...
լինել օրինակ հօտին։
Ծնթ.
Տե՛ս Սահմանք կանոնաց սուրբ առաքելոյն Թադէոսի ի քաղաքին Ուռհայ ի լուսաւորել
զնոսա, գլուխք Գ., Ա., Կանոնագիրք հայոց, հտ. Բ., էջ 24, 20։
ժե. 171ա
Կրկին ի նոյն – Պարտ է Լ.ամեա (30) լինել... ըստ հնոյ օրինաց եւ այլ մի՛ պակաս։
ժզ.
171աբ Ի Ներսէսի հաոց կաթողիկոսի ի կանոնական խրատուց – Ոչ ունի քահանան յԱստուծոյ
եւ ի մէնջ հրաման... զուարճասցին ըստ գեղեցիկ կարգօ(=աւ)որութիւնսն։
ժէ. 171բ
Ի կանոնական խրատուց՝ [ասաց]եալ Ներսէսի հայոց կաթողիկոսի – Մի՛ ոք ի ձէնջ
անարժանութեամբ... մի՛ խռով կալ ընդ միմեանս աղաչեմ, աղաչեմ։
ժը. 172ա
Այլ կանոնք – Քահանաին պարտ է Գ. օր յարաջ զգուշանալ... մի՛ յետ քնոյ ջուր արբցէ։
ժթ.
172աբ Ի կանոնաց սուրբն Բարսղի Կեսարացոյ – Քահանան մի՛ իշխեսցէ ի շաբաթու կամ ի
կիրակէի արտաքոյ եկեղեցոյ կեալ... թէ ոք յանդգնի, նզովեալ լիցի։
ի. 172բ
Յառաքելական կանոնաց – Եթէ եպիսկոպոս կամ էրից կամ սարկօ(=աւ)ագ լուծանէ
զօ(=աւ)ուրս պահոց... զոք նզովէ, նզովեալ եղիցի։
իա. 172բ
Բարսղի կանոնք – Քահանայ, որ զեխի գինով... մի՛ մատչի ի սուրբ խորհուրդն։
իբ. 172բ
ՅԱնդիոքա ժողովն կանոնաց – Կամ եղեւ մեծ ժողովոյն... պարկեշտութեամբ հաց ուտել,
որպէս վաել է քահանաից։
իգ. 172բ
Ի Նիկիականաց – Քահանա[յ], որ զարծաթ իւր... ճաշակիցէք զմարմին Տեառն։
իդ.
172բ-3ա Սրբոյն Գրիգորի եւ Լուսօ(=աւ)որչի – Քահանա[յ], որ ի մեղս զառած եղէ...
մի՛ վարձեսցի։
իե. 173ա
Թաթէոսի առաքելոց Յաղաքս եպիսկոպոսաց – Արժան է եպիսկոպոսին զամենայն
հօ(=աւ)ատացեալսն միապէս սիրել... յանդիմանել առանց հարցման (ԻԶ. Բ.)։
Ծնթ.
Կանոնները երբեմն նոյն վերնագրի ներքոյ պարունակում են մէկից աւելի փոքրածաւալ
կանոններ։
13.
173ա-88ա [Մասն Գրոց հարցմանց Գրիգորի Տաթեւացւոյ] – Յաղագս աստեղագիտաց, որ եւ
բախտ ասեն եւ ճակատակիր. Այսպէս ասեն հերձուածողք. զամենայն ինչ մարդկան ի հարկէ
գոլ... զի բազում ինչ խորհիմք եւ կամիմք եւ ոչ կատարի զայլայլումն օդոց եւ բուսոց։
Տե՛ս
Գրիգոր Տաթեւացի, Գիրք հարցմանց, Կ. Պօլիս, 1729, էջ 7-25 (Գլուխ Ա., Բ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
116ա Ո՛վ
եղբայր, սիրտս փափաքէ ի գրել եւ ի գրոց բան ժողովել։ Աղաչեմ՝ զգծողիկս Աստուած
ողորմիւ յիշատակել։
126ա
Եղբա՛յր, զինչ յաւրինակս կայր, գրեցի, բայց զինչ Աստուած կամի, զայն կատարէ։
(Նոյնը՝ հայատառ թուրքերէն)՝ Յաեզի Յիսուս կեչէր գուտս ամինազ է։
Ընթերցումը
եւ բացատրութիւնը Անի Ժ. Աւետիսեանի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 96ա
(1711 թ., նոտրգիր) Սուրբ գիրքս յիշատակ է Աստապատեցի Նուկէնց Պետրոս վարդապետին
եւ հոգեւոր հօրն իմոյ՝ տեառն Խաչատրոյ՝ մեծի վանիցս յառաջնորդին եւ ծնօղաց իմս՝
Յօվաննէսին եւ Գիւլնապաթին, եւ եղբարցս՝ Ստեփաննոսին եւ Ամիրգիւլին, եւ ամենայն
աշխատաւորացն իմ։ Աղաչեմ, որք ընթեռնուքդ ասել զողորմին եւ զՀայր մեր յերկին, նաեւ՝
զհամշիրաքն իմ՝ զՅոհաննէս րաբունին, առ Տէր յիշել մաղթեմ ի բարին։ Գրեցաւ ՌՃԿ.ին
(1711), ի դրան Սրբոյն Ստեփանոսի վանքին եւ ի վայելումն միաբանիցն նորին՝ եղբարցն
իմ։
2. 96բ
(ԺԸ. դ., շինծու բոլորգիր) Յիշատակ է այս գիրքս Սագանին, ծնողացն եւ իւր
կողակըցուն եւ համայն նը[ն]ջըցելոց հոգուն, որ ետուր ի ձեռս տէր Մարտիրոս՝
մեղապա[ր]տ եւ մեղսասէր անարժան քահանա[յ]իս։ Եթէ ընդերնումք, եթէ պաշտում[ք],
պատարագ մատուցանեմք նորին յինեւ նոր նը[ն]ջեցելոցն՝ մասն եւ բաժին եղիցի աստ եւ ի
հանդերձելումն, որ ասէ. Գանձեցէ՛ք գանձս ձեր երկինս, ուր գող եւ ցեց ոչ ապականէ եւ
կենդանեացն երկեար կեանս պագեւեսցէ անսասան. ամէն։
3. 188բ
(1848 թ., շղագիր) Գրիգոր Թարխան, 1848 ամի 5 Յունիս գրուտամբ ա էս ես
ըստորագրեալ։ Գրիգոր Թարխ.։
4. 47բ
(ԺԹ. դ., շինծու նոտրգիր) Այս է Տաթէվանիս յիշայտակ է։
5. 188ա
(ԺԹ. դ., շղագիր) Շատ բարեւ եւ բարի հասց, իմ եղբա՛ր Մուրադ, ի նոր գիրըս քեզ։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
1ա, 78բ, 96ա, 173ա սեւ թանաքով բոլորակ՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՊԵՏՐՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ /
ՌՃԾԵ. (1706)», 1բ սեւ թանաքով բոլորա՞կ՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ [ԾԱՌԱՅ]////ՍՏԵ՞///»
(պատռուած, ջնջուած, դժուարընթեռնելի), 2ա, 96ա, 97ա սեւ թանաքով բոլորակ, ներսում
պատկերուած՝ Գառն Աստուծոյ, 103բ կարմիր թանաքով բոլորակ, կենտրոնում պատկերուած
Հայր Աստուած, Յիսուս Քրիստոս, վերեւում թեւատարած աղաւնու տեսքով Սուրբ Հոգին,
շուրջանակի՝ «ՇՆՈՐՀԻՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ ՏԷՐ ԵՓՐԵՄ ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ ՌՄԾԹ. (1810)»
(այլ թղթից կտրած եւ աստ սոսնձած է, կնքադրոշմի վերեւում նոյն թղթին թռչնագիր «Է»,
գոյները՝ կանաչ, վարդագոյն)։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին ձեռագրի մասին տեղեկութիւններ եւ «527, 3512», «ԺԷ.
դ., Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «բարձ բնորին նորին», 10բ՝ «աբգ» (երիցս), արաբական թւանշաններ, 14ա՝ «պ
(հնգիցս), թ (երիցս), ֆ», 21բ՝ «Շ (երիցս), Է», 25բ՝ տառեր՝ «ԶՓտպԱ» (բազմիցս),
29աբ՝ տառեր՝ «ԱԲ» (բազմիցս), 38բ՝ «Զզօրութիւն գրոյս վ զ զօոռԶ», 96բ՝ «լար,
նորին բարձե էրկից», 102բ՝ «աբ Աստուծոյ գիս», 142բ՝ «ԴԱ», 188բ՝ տառեր, արաբանիշ
թւեր, հաշիւներ, «խնծոր, նորին, նորին մեծութիւն», «ատուր, ատուր, տատուր,
աստմատուր չորս բովիդ»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
97բ` երկրաչափական լուսանցազարդ խաչերով։
3513
ՎԱՐԴԱՆ
ԱՐԵՒԵԼՑԻ, ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ ՍԱՂՄՈՍԱՑ
ԺԵ. դար
ԳՐԻՉ՝
Կարապետ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Մարգարէ վարդապետ։
ԹԵՐԹ՝
249+2 (կրկն.՝ թ. 50, 100). չգրուած՝ 1ա, 248ա-9բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԲ×12 (Զ 11, ԺԷ 10, ԻԱ
8, ԻԲ 6)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,2×14։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (13,5×9,5-10)։
ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 60ա)։ ՏՈՂ՝ 26 (թ. 1-70), 28 (թ. 71-130), 29 (թ. 131-247)։
ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դեղին մետաքս.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 2ա (ուրուագծային)։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր (ուրուագծային)։ Գոյներ՝
կարմիր, սեւ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Աւետարան Ղուկասու։ Ժ. դ.։ ԱԲ+ԳԴ՝ ստացուած 2 թերթի ընդլայնակի ծալումով եւ
ընդերկայնակի եզրահատումով։ Մագաղաթ 17,5-18×13,5. երկսիւն (14,5×11,5, 14,5×9,5).
բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Աբ). տող՝ 9, 10, (սկզբնական վիճակ՝ 26,5×18. երկսիւն
(22×15). տող՝ 19)։ Կարդալ՝ Աա-Բբ, Աբ-Բա, Դբ-Գա, Դա-Գբ. «[Ի]բրեւ տեսին
աշա[կ]երտքն, սաստէ[ի]ն նոցա։ [Ի]սկ Յիսուս կոչեց[եալ] [զ]նոսա... Եւ Յիսուս ասէ
ցնա. Հայեաց հաւատք քո կեցուցին զքեզ» (ԺԸ. 15-43)։ Ունի ստ. լս. համաբարբառ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած եւ կազմած ԺԸ. դարում, կազմի եզրերի ու մէջքի կաշին մաշուած, 3
կապիչներից երկուսն ու 3 գամերն ընկած, 1 կապիչը մաշուած, աստառին՝ ցեցի անցքեր.
ընդմէջ թ. 118-9ի, 128-9ի, 199-200ի նորոգման հետեւանք թերթերի ելուստներ, թ. 1,
45-9՝ եզրերը պատռուած, թ. 1-13՝ ստ. լս-ին պատռուածքներ, թ. 128-36, 227-39՝ ստ.
լս-ին, թ. 201-23՝ արտք. լս-ին, թ. 56-63 հիմքի մօտ վերին մասում ցեցի անցքեր,
144ա՝ ստ. լս-ին մոմի կաթոցի հետք, թ. 207-8՝ գրադաշտին կտրուածք, գրադաշտը
խոնաւութիւնից գունափոխուած, պատուած սնկային հիւանդութեան հետքերով. պտռկ-պհպ-ի
եզրերը սեւացած, որոշ հատուածներ (Գբ-Դա) հետագայում թանաքով մգացուած. թ. 45, 74,
101, 124, 148, 173, 200՝ արտք. լս-ներին ամրացուած երկի գլուխները մատնանշող
էջանշան թելեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1բ-247բ
(այլ ձեռքով, նոտրգիր) Աշխարհալոյս (ուղղուած՝ աշխարհալուր) եւ տիեզերալոյս
վարդապետին Վարդանայ, պարզ եւ լուսօ(=աւ)որ խորին խորհրդով եւ դժւարակի Մեկնութիւն
արարեալ Սաղմոսիս, շարժեալ ի Հոգւոյն Սրբոյ արհիականէն յԱղբատայ եւ աշակերտաց
իւրոց յոյժ աշխատեալ, զո[ր] ցուցանէ առաջիկայ ամբարեալ ի վարժմանց Սիոն եւ ի
խնդրոյ ուսումնասիրաց։ Աւգնեա՛, Հոգի՛ Սուրբ Աստուած, զընթաց հետեւողեալ մանկանցս
աշխարհի
Տե՛ս
ձեռ. 1119, 1ա-304ա: Մասն նխ./չիք։ Յիշ./չիք։ Նխ./2ա-11ա։ 1/11ա-44բ։ Նխ./44բ։
2/45ա-74բ։ Նխ./74բ։ 3/74բ-101ա։ Նխ./101ա։ 4/101ա-24ա։ Նխ./124ա։ 5/124ա-48ա։
Նխ./148բ։ 6/148բ-73ա։ Նխ./173ա։ 7/173ա-200ա։ Նխ/200աբ։ 8/200բ-44ա։ Յիշ./244աբ։
9/244բ-7բ (զանփրկագործն պատարագն ետես զբոլորից փրկա/// վջ.)։
Ծնթ.
Լս-ներում գրչի եւ հետագայի ձեռքով լրացումներ՝ 3ա, 6բ, 10ա, 11ա եւ այլն։ Տե՛ս
Մեկնութիւն Սաղմոսաց Դաւթի, Աժդարխան, 1797։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
4ա ստ.
լս. Ո՛վ եղբայր, անմեղադիր լե՛ր, շտապեցա։
7բ ստ.
լս. Ո՛վ եղբա՛յ[ր], անմեղադիր լե՛ր, տունս մութն է ու շօք, տողն |8ա| չէրեւուր, ՚ւ
արինակս վատ է (նման՝ 29ա)։
28բ ստ.
լս. Անիծած է քունն ու ճանճն ու լուն։
33ա ստ.
լս. Ո՛հ, ո՛հ, յայս լւերոյ չարէս լափեցին։
40ա Ո՛վ
մարդ, անմեղադիր լե՛ր, ի ման/// (2-3 բառ) մտաւ։
44բ ստ.
լս. Զմեղապարտ գիծս յիշեցէ՛ք ի Տէր, եւ զստացող սորա. եւ դուք յիշեալ լիջ[իք]։
51ա ստ.
լս. Ո՛վ եղբայր, անմեղադիր լե՛ր, զի միտքս մեղաւք կու[րա]ցել է։
59բ ստ.
լս. Ո՛վ եղբայր, անմեղադիր լե՛ր ծէ գիր չե///աւոր։
60ա Ո՛հ,
ո՛հ, խիստ նեղացայ (նման՝ 223բ)։
64բ
ԶՄարգարէ վարդապետ յիշեցէ՛ք (նման՝ 131ա, 138ա, 174ա, 228ա)։
74բ
ԶՄարգարէ վարդապէտ յիշեցէ՛ք եւ զծրողս զԿարապետ (նման՝ 136ա, 160ա, 212ա, 213ա,
235բ)։
77ա ստ.
լս. Աւահ ի գլխայցավէս, եղբա՛յր։
103ա ստ.
լս. Ո՛վ եղբայր, թէ սխալ բան հանդիպի, ինձ անմեղադիր լե՛ր, զինչ աւրինակն էր, ես
նոյնպէս եմ գրել։
109բ ստ.
լս. Վա՛յ ի գլխոյցաւէս, Մարգարէ վարդապետ յիշէ՛։
124ա
Զհոգիազարդ [հայր]ն իմ ըստ հոգւոյ, զանփորձն ի կորստական սխալմանէ, զմոլուքն եւ
զըբարեպաշտ այր։ (ջնջած՝ Զկախաբերան///) ջնջուած, զյիշման արժանինն զՄարգարէ
վարդապետ յիշեցէ՛ք ի բարի մասին առաջի Քրիստոսի՝ խնդրելով ի նմանէ զթողութիւն եւ
զմեծ զողորմութիւն եւ ինձ՝ ամենամեղ ծրողիս Կարապետի եւ ծնաւղաց իմոց։
117բ ստ.
լս. Ո՛հ, ո՛հ ի գլխոյ ցաւէս (նման՝ 129բ, 219բ)։
142ա ստ.
լս. Զանարժան գրողս յիշեա՛։
147բ ստ.
լս. Զանպէտ եւ զյոգնամեղ Կարապետ գրողս յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս։
155բ Եւ
Կարապետիս ողորմութիւն՝ անարժան եւ անպէտ գրչիս։
168ա ստ.
լս. զՄարգարէ վարդապետ ստացող սորա եւ զԿարապետ գրիչս եւ զմեր ծնող յիշ[եցէ՛ք]։
173ա
Զսրբասէր եւ զսրբասնեալ զՄարգարէ վարդապետ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, ո՛վ բարեսէր
ընթերցողք, նա եւ զանպիտան ծրողս զԿարապետ։
188ա Ի
ձեռն նորին բարեացն եւ ինձ եղիցի մասն բարի գտանել անարժան գրչիս եւ ծնաւղաց իմոց։
189բ ստ.
լս. Զփծուն գրիչ եւ զհոգեւոր մայր իմ զԱրղունմէլէք յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս։
200ա Եւ
զյոգնամեղ գրող գրոցս զԿարապետ գրիչ եւ զծնաւղսն մեր եւ զեղբարսն յիշեցէք առ Տէր ի
բարի։ Եւ երախտաւորաց մերոց եւ հոգեւոր մաւր մերոյ՝ Արղունմէլէքի։ Անդ արասցէ
Քրիստոս Աստուած զբարի հատուցումն եւ առաւել Մարգարէ վարդապետի՝ ստացողի գրոցս եւ
ծնողացն եւ որք յիշէք, յիշիք ի Քրիստոսէ՝ Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն։
237ա
Զմեղապարտ գիծս զԿարապետ եւ զծնաւղսն իմ յիշեցէ՛ք։
238ա
զՄարգարէ վարդապետ զստացող սորա եւ զանձնապարտ գրողս յիշ[եա՛]։
243բ ստ.
լս. Ոհ, ոհ ի գլխոյ ցաւէս ճրագէն։
244բ
Նաեւ զանպտուղս ի բարեաց զանարժան Կարապետ գրիչ զկի (՞) ամաւթալի գործոց անբարեաց
եւ զծնաւղսն իմ յիշել աղաչեմ ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր, զի թերեւս եւ մեզ լիցի
ողորմութիւն գտանել ի Քրիստոսէ յաւուրն աներեակ, եւ եղբաւրն իմ Վարդանա, որ
զթ[ուղթ] կո[կեաց]։
Ծնթ.
Որոշ իրար նման յիշատակարաններ թղթի որակի եւ թանաքի պատճառով մասամբ ջնջուած են
եւ կարող են հետագայում ջնջուել, ուստի բոլորն ընդօրինակել ենք։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «ԺԶ. (ապա Զ.-ն դարձրած Ե.) Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս],
«531, 3513», մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1. Վարդան վարդապետի Երգ Երգոց (ջնջած),
Մեկն. Սաղմոսաց», 1բ՝ «Բաղչասարայցի տէր Յովհան[նէս]» (շղագիր)։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աա՝ «Զանարատն աւրհնեսցո՛ւք զԱստուածածինն», պհպ. Բբ՝ «Այլ որ անմահդ ես ի
սկզբանէ կաւաւ մեռար բնութեան», 1ա՝ «Այսաւր լըցաւ խոստումն Աստուծոյ առ նահապետսն
ի զաւ», «Բարի արմատ շառաւեղ իսկ արդ։ Ժառանգա///(1 տառ ջնջուած)ո հինար։
Հաստատութիւն իմ լե՛ր, Տէ՛ր, եւ յոյս փրկութեան լուսապայծառ շնորհաւք հի։ Խորհրդով
մաքրագունիւ արդ։ Ծընընդեան Հոգոյն Սրբոյ, զորս յադ», «Ո որդւոյն Աստուծոյ զանուն
ընդ ամենայն երկիր տարածեալա ամէն էրէս»,1բ՝ «մայր եւ կոյս աղախ, այլ դու Տէր իմ
այց», 248բ՝ «Ահա սակայն իսկութեամբ, զի վավաշոտութիւն է գաղտնի դահիճ է տզրուկ
անկըզ մի, որ կակղագունիւ պարանաւ կախէ զմարդն ի կախաղանէ<ղանէ> այլ եւ արհ.
<ա> արդ», պհպ. Գա՝ «ԶԶ», խաչի պատկեր, պհպ.Դբ՝ «Զբ<զբ>անաւաւ նոյն
կամաւ»։
3514
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՆՈՐ
ՋՈՒՂԱ (՞)* ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Փանոս։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Յովանէս։
ԹԵՐԹ՝
193. չգրուած՝ 67ա-72բ, 191աբ, 193աբ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԶ×12 (ԺԱ 11, ԺԵ 10, ԺԴ (=ԺԶ)՝ 14)
+2։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×12,4։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ թ. 1-66, 95-192,
մատիտով սահմանագծուած (11,5×7,3), երկսիւն՝ թ. 73-84, կարմրով սահմանագծուած
(12,5×8,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 168ա), բոլորգիր՝ թ. 73 (նմուշ՝ 73ա)։ ՏՈՂ՝ 23
(թ. 73-84), 25 (թ. 73-84)։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը` տախտակ.
աստառը` շերտազարդ կտաւ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ (վջ.)` չգրուած սպիտակ թուղթ։
* Ըստ
Գէորգ Տէր-Վարդանեանի՝ կազմի դրոշմազարդերը եւ թղթի տեսակը վկայում են ձեռագրի՝
Նոր Ջուղայում կամ նրա շրջակայքում գրուած լինելու մասին։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, մէջքի վր. եւ ստ. մասի կաշին թափուած, դռնակը, 1
կապիչն ու 2 գամն ընկած, մնացած կապիչի կէսը պոկուած, փեղկերին, աստառին՝ ցեցի
անցքեր. թ. 1ից առաջ եղած 4 թերթից մնացած 4-6 սմ լայնութեամբ մասերը սոսնձած Ա.
կազմաստառին, թ. 178-ը նոյնը թ. 120ի հետ՝ վրան սխալմամբ ԺԴ. պրակահամարը, կազմած
թ. 177-9ի միջեւ. թ. 1՝ լս-ները պատռտուած, գրադաշտին անցքեր, թ. 4-13՝ վր. լս-ին՝
պատռուածք, թ. 16-57՝ ստ. լս-ին, թ. 191-3՝ վր. լս-ին ցեցի անցքեր, գրեթէ բոլոր
թերթերի ստ. եւ արտք. լս-ներին խոնաւութեան հետքեր, թ. 182-93՝ արտք. եւ ստ.
լս-ները սեւացած, թ. 63-4՝ կպած թերթերն իրարից անջատելիս վերին անկիւններին
անցքեր առաջացած, 66բ՝ գիրը մասամբ արտատպուած 67ա-ին. պհպ. Ա-Գ՝ ցեցի անցքերով,
եզրերը պատռտուած, սեւացած. լուսանցակողերը՝ սեւացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. Առակք
Սողոմոնի – Նխդր. 1աբ։ Գլ. 1բ-3բ։ Գիրք 4ա-16ա, 18բ-42բ, 43ա-51ա։
ա.
16ա-7բ Յիշատակարան Առակացն Սողոմոնի, զոր իւրօվ ձեռօք գրեաց տեառն (=տէրն) Ներսէս
(«Ա-Ք») – [Աստուած]եղէն հոգովն ի սմա, / խաղաղութեան անուն արքա... քաղցր կոչելով
աստուածակառք, յաննիւթական տարեալ քաղաք։
բ.
17բ-8բ Անդրադարձութիւն տառիս Յիշատակի («Ք-Ա») [Տեառն տէր Ներսէսի Հայոց
կաթողիկոսի ասացեալ. ձեռ. 1784, 253աբ] – [Ք]աղցրագունիս այս մաղթանօք / լցեալ
հոգիս խաւար մեղօք... աւարտ բանիս Տէր ողորմեա՛, / առհասարակ մեզ եւ նոցա։
գ. 42բ
Նորին Ներսէսի ասացեալ («ՆԵՐՍԷՍ») – [Ն]որոգ ծնունդ, որ յերկիր գաս / եւ յերկար
կենօք դու մնաս... եւ յետ աստեացս առ նա գընաս։
դ. 51ա
Տեառն Ներսէսի նորին ասացեալ («ԲԱՆ ՆԵՐՍԷՍԻ») – [Բ]անիդ ընդ Հօր Էականի/ եւ
ճշմարիտ Սողոմոնի... ինձ ողորմեա՛ քում ծառայի, / տառիս գծողի տեառն Ներսէսի։
Բ.
Ժողովող – Գիրք 51ա-65բ (Ժ. 1-ԺԲ. 14. կրկնուած՝ 73ա-5ա)։
ա. 65բ-6ա
[Նորին Տեառն Ներսէսի ժողովողն, Տե՛ս 75ա] («ՆԵՐՍԷՍԻ ԲԱՆՍ Է») – [Ն]մանաբար
խորհուրդ խորին / յայտնէ եւ միւս անուն նորին... երգել միշտ փառս ընդ սրովբէին
(նոյնը՝ 75աբ)։
բ.
75բ-6ա Ի գծողէս բան առ ճշմարիտ Ժողովողն («ԳՐԻԳՈՐԷ») – Գըթեալ չարեօք սիրտ իմ
անյոյժ, / գերեալ ախտիւք հոգիս անբուժ... Էդ Էակցին Հօր Միածնին, / ինձ ողորմեա՛
յօրն ահագին (նոյնը՝ 66ա)։
Գ. Երգ
երգոց – Գիրք 76ա-83ա (Ա. 1-5ը կրկնուած՝ 66բ):
– 83աբ
Նորին Ներսէսի ասացեալ («ՆԵՐՍԵՍԻ Է») – [Ն]որոգելոյս ի քէն Յիսուս / եւ ի մեղաց
խաւարելոյս... յիմանալիդ փոխել ի լուս։
Դ.
Իմաստութիւն – Գիրք 83բ-109բ։
ա. 110ա
Նուաստ Յոհանիսի Ծործորեցոյ Իմաստութիւն գլխոյն («ՅՈՀԱՆԵՍԻ ԲԱՆ») – [Յ]իմաստութիւն
կենաց վերին, / շարժեա՛ եւ զիմ սիրտս ըստորին... նման իննեակ դասուց յերկին, / որք
են սկսեալ, ոչ դադարին։
բ.
110ա-1ա Նորին Ներսէսի ասացեալ ի Սողոմոն արքայն («ՍՈՂՈՄՈՆ») – [Ս]այ մարգարէ
աստուածաբան / Եւ իմաստուն յոյժ խոհական... նա կորուսեալ, զոր ետ նմա, / սա
շնորհըս տա, որք Ադամա։
Ե.
Իմաստութիւն Սիրաքայ – Գլ. 111բ-2ա։ Գիրք 112ա-44բ։
Ծնթ. թ.
178 նոյնն է թ. 120ի հետ։
– 111աբ
[Յաղագս կանոնի] – Չհամարձակիմ ասել, թէ իցէ ի մարգարէից, այլ ասեն զսա ոմանք
սպասաւոր լեալ մեծի իմաստնոյն Սողոմոնի, սակայն Հընոյ օրէնսդրութեան գիրք համարին
եբրայեցիք ընդ ամենայն Ի. եւ Բ. (22). Մովսէսի՝ Ե. մարգարէիցն ըստ սրբագրացն՝ Թ.
եւ զՅեսու Սիրաքա |111բ| եւ զՅուդիթ Տուբիայ եւ զՀովիւն չհամարին արժանի կանոնի։
Այլ եւ ի ճահ իմն թուի ինձ ասացեալն զսմանէ աշակերտ եղեալ Սողոմոնի, զի արար զոճիր
(՞) հանգոյն երգոյն նորա։ Եւ սկսանի ասել ըստ Սողոմոնի, թէ՝ Պատուեա՛ զՀայր քո եւ
լե՛ր հնազանդ մօր քո, եւ թէ՝ Երեանեալ է այր, որ զիմաստութիւն խորհի, եւ թէ՝ Ի
մանկութեան քո ընտրեա՛ զիմաստութիւն. եւ այլ բազում երկար բանիւք խրատեալ աւարտէ ի
փառս Աստուծոյ. ամէն։
Զ. Յոբ –
Նխդր. 144բ-6ա։ Գրք. 147բ-77բ, 179ա-90բ, 192աբ (ի հեռաստանէ դիտեն աչք իւր, եւ
ձագք նորա ///, չիք՝ ԼԹ. 29-ԺԲ.)։
Ունի՝
146ա-7բ
Յուլիանեա եպիսկոպոսի Աղիկառնացւոյ – Նշանակէ գիրք երանելոյս Յոբա... ախոյեան
եկեալ ծնդրէր մարտակից ի նմանէ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
42բ Ո՛վ
Յովանէս՝ սիրօղ բանի, / քո սուրբ հոգիտ փառաւորի, / որ ցանկացար սրտի մտօք /
ասացեալ բանից Սողոմոնի։ / Քրիստոս տացէ քեզ սիրտ բարի, / զի ընթեռնուս զբանս
առակի / եւ զորս ի այս կա օգտակար / ի քո |43ա| խորհուրդըտ համբարի։ / Յորժամ
կարդաս եւ զղջասցիս, / եւ միտքդ առ քեզ անփոփեսցիս, / դու զիս յիշեա՛ սրտի մտօք, /
ըզՓանոս զանունս, զոր գրեցի, / նայ, որ անուն Յիսուս կոչի, / ինքն ինձ եւ քեզ
ողորմեսցի։
83բ Ընդ
քեզ եւ ընդ քոյդ նմանողսն ընկալցի Քրիստոս Աստուած զմեղաւոր գրողս։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
4ա, 190ա սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՏԷՐ ԴԱՆԻԷԼ, ՌՃՀԸ. (1729)» (ութանկիւնը բաժանած
9 վանդակի, 1, 3, 7, 9 վանդակներում գրուած թուականը, կենտրոնում՝ անունը, 2, 8՝
կատուազգի կենդանի, 4՝ մարդ, 6՝ թռչուն)։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «17», Ա. փեղկին սոսնձած թղթին՝ «94», Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «533, 3514», «ԺԷ. Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
48բ՝ «բարի», 85բ՝ «պ տըւվւի խե», 193ա՝ զանազան բառեր։
3515
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
4 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
81+1 (կրկն.՝ թ. 45)։ ԿԱԶՄ՝ ծաղկաթուղթ, մէջքը՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ.
աստառը՝ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կանաչ ցայտկէն։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա (վջ.)՝ սպիտակ չգրուած
թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի ստուարաթուղթը մաշուած, փոքր-ինչ վնասուած։
ՆՇՈՒՄ Ա.
կազմաստառին սոսնձած լուսագծերով եւ «1816» լուսադրոշմով թերթիկին տեղեկութիւնք
ձեռագրի մասին, 1ա՝ «541, 3515», «ԺԹ. Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», մէջքին սոսնձած
թղթին՝ «Մեկնութիւն մարգարէութեան Յովնանու»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
Ի ՄԻ ԿԱԶՄԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1բ (1864
թ., շղագիր) Այսոքիկ տետրակք, ըստ յարմարութեան նիւթոյն եւ դրիցն, հաւաքեալ ի
թղթոց հանգուցեալ Ղուկաս արքեպիսկոպոսի, ետու կազմել ի մի գիրք, որպէսզի մի՛ ինչ
կորիցէ հետզհետէ՝ արտաքոյ ցուցակի թերթատեալ մնալովն։ Ի 15 Հոկտեմ[բեր], 1864, ի
Սուրբ Էջմիածին, նուաստ Վրթանէս վ[արդապետ]։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԺԹ. դար
ԹԵՐԹ՝ 13
(թ. 1-13, գրչի էջակալում 1-24, որ է՝ 2ա-13բ). չգրուած՝ 1ա։ ՊՐԱԿ՝ 1+1×12։ ՆԻՒԹ՝
կապտաւուն թուղթ. լուսագծերով ու լուսադրոշմով՝ ոճաւոր զինանշան, այլ թուղթ՝ թ. 1.
սպիտակ թուղթ, մասն կազմաստառի։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(16×10-10,5, ստ. լս.՝ յիշագրեր)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 6ա)։ ՏՈՂ՝ 27։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թ. 13՝ դեղնաւուն հետքեր, տեղ-տեղ թանաքը արտացոլուած թերթերի հակառակ
երեսներին։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
2ա-13բ
Մեկնութիւնն մարգարէութեանն Յօնանու՝ արարեալ տեառն Եփրեմայ կաթողիկոսի
Կիլիկեցւոյ՝ յաշակերտէ եւ յեղբօրորդւոյ տեառն Գաբրիէլի գերահանճար կաթողիկոսի՝ ի
խնդրոյ տեառն Թէոդորոսի՝ վարդապետին Կիլիկեցւոյ, որ այժմ է կաթողիկոս ի Մեծն
Կիլիկիայ, ի թուին Հայոց ՌՄԺԸ. (1769), ի հոյակապ մայրաքաղաքն Հերապօլիս, որ է
Բերիա
– 2ա-5բ
Յառաջաբանութիւն – Եւ արդ, գրէ աստուածային Պօղոս անօթընտիրն առաքեալ առ հոգէծին
զաւակն իւր... բեր այսուհետեւ ի նոսին բանս մարգարէին երթիցուք, որ ասէ։
ա.
6ա-13բ Գլուխ առաջներորդ. Եւ եղեւ բան Տեառն առ Յօնան... գլխ. 1, Հմր 2 –
Գուսանաց, որ ըստ աշխարհի սովորութենէ է նոցա ձայնատու գործեօք զուարճացուցանել
զմիտս... քան տառապեցուցանել զժողովուրդ իւր։ Յօթներորդ /// (վջ.)։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 12
(թ. 14-25)։ ՊՐԱԿ՝ ԺԴ-ԺԵ×12 (ԺԴ 1, ԺԵ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,3×13,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14,5×9)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 16ա)։ ՏՈՂ՝ 17։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
(ուրուագծային) – Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր,
կապոյտ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. եզրահատման հետեւանքով պրականիշերը կիսով կտրուած, թերթերը սխալ կազմած,
կարդալ՝ թ. 22, 23, 14-21, 24, 25, թանաքը արտացոլուած թերթերի հակառակ երեսներին,
թ. 22ից առաջ թափուած 11 թ., թ. 21, 24-5՝ ցեցի անցքեր, 23բ դեղին հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
ա. 22ա
[Կանոնք Ներսէսի եւ Ներշապհոյ Մամիկոնէից եպիսկոպոսի, գլուխք ԼԶ, ԼԷ] – (սկ.) /// Եւ
մի՛ աղանդաւորաց երբէք վանս տալ... խնդրել յԱստուծոյ զմարմնաւոր առողջութիւն եւ
հոգւոց փրկութիւն. ամէն։
Տե՛ս
Կանոնագիրք հայոց, աշխ. Վ. Յակոբեանի, Երեւան, 1964, էջ 490։
բ. 22բ
[Աստիճանք աւրինաց (աղիւսակ խաչանման), ձեռ. 488, 127բ] – Երեք պապք, երեք մամք...
երրորդ ի թոռնիայցն։
գ. 23աբ,
14ա Ներսէսի՝ Հայոց կաթուղիկոսի [Խրատ աստիճանաց ազգականութեան] – Ընթեռնլով իմ
զխրատ աստիճանաց ազգականութեան... ընդանիայն եւ թոռնիայն իգականք։
– 14ա
[Յիշատակարան հեղինակի] – Արդ, որ ոք ընթեռնլով զբունն վերահասու լինի մերովս
աւժանդակեալ, թէ կամեսցի փոխել զխրատ աստիճանացն, մի՛ իշխեսցէ թողլով զհինն, որ է
աղիւսակաձեւ դրոշմածն, զոր առաջնոց վեհիցն է աշխատասիրեալ, բայց թէեւ զբոլորս
դրոշմեսցէ անընթեր, ինքն գիտասցէ, միայն զհինն մի՛ թողցէ։
դ.
14բ-7ա Վասն աստիճանաց ազգականութեանն յերրորդ գր[ոցն] Տիտոսի առաքելոյն –
Ազգականութիւն ծնընդականութեան անուն է... ըստ որում գրեալս ունի նկարագրեալ, եւ
Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
ե.
17ա-21բ, 24ա-5բ Ամենայն առաքինութեամբ զարդարեալ եւ կատարեալ աստուածակիր հոգելից
առն Աստուծոյ Յակոբ վարդապետի Ղրիմեցոյ ասացեալ՝ Յաղագս ազգականութեան։ Աւգնեա՛յ,
Հոգի՛ Աստուծոյ – Գիտելի է, զի ազգականութիւն տարորոշեալ յանձանցն է... ըստ չորից
տարերցդ շարախառնութեան մարմնոյն։
Ծնթ.
Աղիւսակք՝ 19բ, 20ա, 22բ, 23ա, 25ա։
19ա
գրչից՝ «Եւ գծողիս Աստուած ողորմի ասա՛յ, որ յաղիւսակդ աշխատեցա՛, շրջեա՛ զթուխտդ
եւ Տե՛ս զթելերդ ի տուփսդ աղիւսակիդ»։
զ. 25բ
Յաղագս հոգեւոր ազգականութեան (այսչափ)։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Գ.
ՌՄԻԱ. –
1772
ԳՐԻՉ՝
Կարապետ։
ԹԵՐԹ՝ 47
(թ. 26-71, կրկն.՝ թ. 45, գրչի էջակալում՝ 1-93, որ է՝ 27ա-71բ). չգրուած՝ 26բ։
ՊՐԱԿ՝ խառն (Ա 14, Բ 10, Գ՝ չիք, Դ 11, Ե 12)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ (թ. 26-60՝ կարմրաւուն,
թ. 61, 70՝ դեղին)։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 17,6-18,3×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, կարմրով
սահմանագծուած (13×9)։ ԳԻՐ՝բոլորգիր (նմուշ՝ 27ա)։ ՏՈՂ՝ 21։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թերթերը եզրահատուած, ստորին եզրագիծը անհաւասարաչափ. Բ. պրակի վերջին
թերթին սխալմամբ գրւած Գ., որին յաջորդում է Դ. պրակը։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. ա.
27ա-30ա Աղաւիտ, որ է աստղայբաշխութիւն։ Գլուխ առաջին։ Օգնեա՛յ ինձ, Հոգիտ Սո՛ւրբ
Աստուած, եւ հասո՛յ աւարտ ա[յ]սմ մատենիս – [Վ]ասնզի իմաստութիւն կենդանութիւն է
հոգւոյ եւ բանականութեան եւ փարատիչ... երբ փնտռեցաք, նայ հանցար ճշմարիտ։
բ. 30աբ
Երկրորդ բանն, թէ որպէս կառնեն <թէ որպէս կառնեն> զայս գիտութիւնս եւ է ԲԺ.
(12) դրունք։ Առաջին դուռն – Օվ առնէ բան մի այս բաներուս, որ կարծեօք առնէ նայ,
այս գիտութիւնս չօգնէ իւրն... եւ եղեւ ինձ այս գիտութիւնս եւ արհեստս։
գ. 30բ
Դուռն չորրորդ – Եորրդ (=Չորրորդ) այս է, զոր ասացան իմաստասէրքն, թէ հրեշտակաց
լուաք... կատարի զօրութեամբ հրեշտակացն։
դ.
30բ-1ա Դուռն Ե.երրորդ – Հինկերորդ, որ այսպէս հաստատեցին ամենայն իմաստունքն, թէ
գիտութիւնս զայս ի գիշերն լաւ է գործել, քան զցերեքն... չարգործ աչքն վնասէ
արհեստս։
ե. 31ա
Դուռն Զ.երորդ բանին – Զ.երորդ, զոր ասացեալ են իմաստասէրքն, թէ այս արհեստիս
տէրքն պարտ է, որ հանապազ զաղէկն ու բարին գործէ... ի զատ կենայ։
զ. 31աբ
Եօթներորդ դուռն – Էօթներորդ դուռն, զոր աս[ա]ցին իմաստունք, թէ պարտ է այս
գիտութեանս տէրն պարկեշտ կենայ... ոչ միս կենդանեաց։
է. 31բ
Ութ դուռն – Ութերորդ դուռն, որ չէ պարտ ամենայն բանի... իւր տեղն բերէ։
ը. 31բ
Իններորդ դուռն – Իններորդ դուռն, յորժամ բան մի առնես բարի... չէ պարտ զանբանն եւ
այն մարդոյն։
թ. 31բ
Տասերորդ դուռն – Տասներորդ դուռն, թէ պարտ է այն մարդ, որ այս գիտութեան տէր
լինի... եւ տղիղան եւ զուստուռլապն։
ժ. 31բ
Մետասան դուռն – Մետասաներորդ դուռն, որ մարդ սուրբ լինի... որ լինի արիալ անձն։
ժա.
31բ-2ա ԲԺ.ան դուռն – Երկոյտասան դուռն, որ մարդն կենդանի հոգի լինի եւ ուժով...
զօրութիւն պակաս լինի։
ժբ.
32ա-4ա Այլ դուռն վասն թլսմաթին – Առաջին գիտութիւն վերին աստեղաց զօրութիւն կու
բերէ յերկիր... ոչ մեղէ զրկէ յարքայութիւնէ այտ ապայ ոչ այտպէս է։
ժգ.
34ա-6բ Ֆասլ այն է, որ ոմանք որպէս գտան զայս արհեստս, են ոմանք, որ նոցայ...
յայնժամ իւր բանն ուժով լինի։
ժդ.
36բ-7բ Առաջին դուռն – [Ա]ռաջին դուռն մուհիս այն է, որ այս պատկերներն շատ ազգէ
նախշ հանած է... որ այն բանին լայեխ է եւ կատարի Աստուծով։
ժե.
37բ-41ա Դուռն վասն գիտութեան աստղայբաշխութեան – [Ա]ռաջին վասն աստղայբաշխութեան
էլմինիճոման պարտ է գիտել մարդոյ... հայեցք չունենայն։
ժզ. 41աբ
Դուռն, որ ցուցանէ զաստղայգիտութիւն – Առաջին այն է, որ բռճիրն ցոցանէ, Բ.՝ որ
աստղ գիտենաս... ի վերայ վաղճանման. եւ այլ պարտ է մեզ զամենայն կենդանակերպ
առանձին ցուցանել։
ժէ.
41բ-2ա Բ. դուռն ցոցնելոյ զբնութիւն կերպիցն – Առաջին, զի են հրայինք, Խոյն տալիլ
առնէ վասն տաքութեան... հողն, որ միջակ է, ակն որ հօվուի ունի։
ժը.
42ա-4ա Դուռն Գ. ցուցման կեն[դան]ակերպաց – Ֆասլ, որ ցոցանէ զբնութիւն կենդանեաց,
միայբան ասաց[ա]ն խօսք իմաստնոց... մութալիթայն է, որ է եռանկիւն։
ժթ. 44աբ
Չորրորդ, որ ցուցանէ կենդանակերպաց զարականն – Ֆասլ, վասն որոյն կենդանայկերպից
զարական եւ զիկական... իշխանութիւն ի վերայ որձ բաներուն։
ի.
44բ-5բ Հինկ գլուխ, որ ցուցանէ կերպաց գործն – Ֆասլ, որ յիշէ զպռճերու բարին եւ
չարն... որ հոգ կու տայ մարդուն։
իա.
45բ-5գ Վեցերորդ գլուխ, որ ցուցանէ զբաժին – Ֆասլ, որ ցուցանէ, թէ միջի այս
կենդանակ[ե]րպից բաժին մի ունի... հարաֆ լինի մօտիկ, նայ գուշակէ՝ Կուսին է. եւ
այսպէս ընթանայ։
իբ. 45գ
Գլուխ Է.երորդ. կենդանական ի վերայ անասնոց – Ֆասլ, որ ցուցանէ զկենդանակերպին, որ
իշխանութիւն ունի... Ձուկն զոտվին. եւ է այսպէս։
իգ.
45գ-6ա Գլուխ Ը.երորդ. Յաղագս բնութեան – Ֆասլ, որ է վասն բնութեան, որ կատարեցաւ
խօսք իմաստնոց... խաբէութիւն լինի խիստ, եւ այտ է։
իդ.
46ա-7ա Գլուխ իններորդ. Վասն պատկերաց – Ֆասլ, որ ցուցանէ զմարդոյ կերպն... փոքր
գլուխ եւ նեղայճակատ, եւ այտ է։
իե.
47ա-8ա Գլուխ տասներորդ – Ֆասլ, որ ցուցանէ զհիւանդութիւն ցաւոց. Խոյն գլուխ զատ
ցաւ... օվ ծնանի, սատակ լինի, եւ այտ է։
իզ. 48աբ
Մետասաներորդ գլուխ – Ֆասլ, ու ցուցնէ զարհեստներն կերպաց. Խոյն ունի զարհեստ...
Ձուկն ունի զՀաքեմներն, լեղւորդնին եւ նաւայվարներն եւ այլք։
իէ.
48բ-9ա Գլուխ ԲԺ.երորդ, որ ցուցանէ զտեղըն – Խոյն ունի զլեռներն, որ քար է, եւ
տեղք, որ ոչխար արածի... լաց լինի. այսքան առ այս։
իը.
49ա-50ա Գլուխ երեքտասաներորդ, որ զքաղաքն ցուցանէ – Խոյն ունի զՊաղտատ, զԱռան...
Հնդիք, որ յարեւելից դիհն է։
իթ. 50ա
Գլուխ չորեքտասաներորդ, որ զճոհարն ցուցանէ – Խոյն ունի պղնծն, զերկաթն եւ
զթագն... Ձուկն չունի ինչ, եւ ասպէս իմացի՛ր։
լ. 50աբ
Հնգետասաներորդ, որ շնչաւորն ցուցանէ – Խոյն ունի զայնոք, որ պճեղն ճեղքէ՝ որպէս
ոչխար, ճէյրան... որ սնբակ չունի, եւ զայլսն այսպէս իմացի՛ր։
լա. 50բ
Գլուխ ԺԶ. Զբուսն ցուցանէ – Խոյն, Ցուլն՝ բան չկա. Եկաւորն ունի զբարձր ծառերն...
զխնծորն, զսալորն եւ զմշմեշն։
լբ.
50բ-1ա Գլուխ ԺԷ., որ ցուցանէ տեղքն – Խոյն ունի զամենայն վառման կրակն... զինչ
կանած ջուր կա եւ ժողոյված ջրերն։
լգ.
51ա-2ա Ութուտասաներորդ, որ զհայեցքն ցուցանէ – Ֆասլ, որ ցուցանէ զհայեցք աստեղաց
յիրար եւ կենդանակերպից... Յիր Գ. եւ ԺԱ. (11) թաստիս կոչի... բարձրութիւն լաւ է,
քան զցածութիւն։
լդ. 52աբ
Գլուխ ԺԹ.երորդ – Ապայցուցումն, թէ զի՞նչ յաշխարհս շէն կայ... ունի զարեւմտից եւ
հարֆո դիհն։
լե.
52բ-3բ Գլուխ Ի.երորդ – Ֆասլ, որ յաղագս երկնից, որ երկինքն Դ. բաժին է արած...
աստղն ամեն պուռճ ազգ մի արուրք կառնեն։
լզ.
53բ-5ա Ֆասլ, որ ցուցանէ սիւֆաթ աստեղացն. Գլուխ Առաջին – Եւ այլ իմացի՛ր, որ
երկինքն ո՛չ հօվ կա եւ ո՛չ տաք... անոր ասացաք, թէ հողմային է։
լէ.
55ա-6ա Գլուխ երկրորդ. յաղագս աստեղաց – Այլ դուռն եւ ճանապարհ աստեղաց։ Տեսաք
զԶոհալն, երբ... մինչ արեգակն գուգան հովացնեն։
լը.
56ա-7ա Գլուխ երրորդ։ Ցուցումն աստեղաց լաւ եւ վատին – Այլ դուռն, որ ցուցանէ
զաղէկն ու վատն աստեղաց... աղէկին աղէկ եւ վատին վատ։
լթ. 57աբ
Գլուխ չորրորդ։ Ցուցումն գործոց Դ. աստեղաց – Այլ դուռն, որ ցուցանէ զաստղերուն
գործքն. եւ այս Գ. ազգ է... վատ լինի, այսպէս իմացի՛ր։
խ.
57բ-8ա Գլուխ Ե.երորդ. Վասն բնութեան աստեղաց – Հինգերորդ գլուխ։ Այլ իմացար
զբնութիւն աստեղաց... զաղէկ ի վատ եւ վատն աղէկ փողէ։
խա. 58ա
Գլուխ Զ.երորդ, որ ցուցանէ որձն ու էգն – Այլ դուռն, որ ցուցանէ զորձն, զէգն
աստեղաց... տալէհին մէջ էգ է։
խբ. 58բ
Գլուխ Է.երորդ. Յաղագս աստեղացն Է. – Այլ դուռն, որ ցուցանէ զցերեկւան եւ
զգիշերան։ Իմացի՛ր, որ Արեգակն... վատն մառեխն է գիշեր եւ տիւ։
խգ. 58բ
Գլուխ Թ.երորդ։ Յաղագս աստեղացն – Այլ դուռն աստեղաց, թէ յարեւելից ի՞նչ աստղ ի՞նչ
ցեղ է եւ յարեւմտից ի՞նչ ցեղ է... հեռաւորութիւն այսքան է յարեգակէն։
խդ. 59ա
Գլուխ Թ. Ցուցումն աստեղաց – Այլ ցուցումն, թէ զի՞նչ իրք կայ, բաժանած է այս Է.
աստղիս վերայ... տերեւ Լուսնին է, կուտն՝ Օտրիտն է։
խե. 59ա
Գլուխ Ժ. Ցուցումն աստեղաց Ժ. – Այլ, որ յիշէ զհամերն. Զոհաթ փոյթոքն թթուն ու
ծանր համն... զանհամն, քիչ թըթու։
խզ. 59աբ
Մետասան գլուխ գուներուն – Այլ դուռն յաղագս գուներուն. Զոհալն ունի զսեւ... դեղնի
եւ կարմրի։
խէ. 59բ
Գլուխ ժԲ. Ցուցումն բնութեանց աստեղաց – [Ա]յլ Զոհալն ունի զի՞նչ հօվ կա ու չոր...
լուսին հաւասար եւ գէճ բնութիւն։
խը.
59բ-60ա Գլուխ երեքտասան – [Գ]աս Գ. դուռն, որ յիշէ զտեղերն. Զոհալն ունի զլերունք
երկայն... Լուսին զինչ դուրան կայ։
խթ. 60ա
Չորեքտասաներորդ. Վասն տղաց – Այլեւ կեցւածք աստեղաց. Զոհալն ունի զգետն... զայն,
որ ծառ զատ կայ։
ծ. 60աբ
Հնգետասաներորդ։ Յաղագս աստեղաց – Դուռն, որ ցուցանէ զերկիրներն. Զոհալն ունի
զՍնդուզ... զՄուլուսլ, զՊայեկան եւ զայլն։
ծա. 60բ
Վեցտասաներորդ, որ զբաներն յիշէ – Դուռն յաղագս բաներուն. Զոհալն ունի զբուրաստան
եւ զերկաթին քակն... զինչ որպէս քար լինի։
ծբ.
60բ-1ա ԺԷ.երորդ (17) գլուխ, որ յիշէ զհրայհալելքն – Զոհալն ունի զարճիճն,
Մուշթարին ունի զկլաեկն... զինչ, որ մատանի լինի։
ծգ. 61ա
Ութ եւ Ժ[Ը].երորդ (18). Յաղագս հնտերուն – Դուռն, որ ցուցանէ զհնտերն. Զոհալն
ունի զպղպեղն... ունի քաղցր նուռ եւ խաղող եւ այլն։
ծդ. 61աբ
Տասն [Ժ]Թ.երորդ (19) գլուխ, որ յիշէ բուսքն – Դուռն, որ յիշէ զբուսքն. Զոհալն
ունի զի՞նչ հօվ եւ չոր հուտ կայ... ծառ, որ կանաչ լինի, պակլան,պանպակ։
ծե. 61բ
Քսաներորդ գլուխ, Ի. (20) – Դուռն, որ ցուցանէ զկեր[ա]կուրն եւ դեղերն. Զոհալ ունի
զինչ հօվ ու չոր դեղ կայ... Լուսին զինչ հօվ եւ գէճ բան կայ։
ծզ.
61բ-2ա Քսան եւ մէկ գլուխ – Զոհալն ունի խուաթի մասքեան, որ թարգմանի ուժ բռնող...
Լուսին՝ զուժ եւ բնութիւններն, եւ այլն։
ծէ. 62ա
Քսաներկու գլուխ յիշման կենդանեաց – Զոհալն ունի զինձն, զկատուն, պախրէն, մուկն...
զուղտն ու պաղրէն եւ այլն։
ծը. 62աբ
Քսան Գ. (23) գլուխ, որ զթռչունք յիշէ – Զոհալն ունի զայնոք, որ գիշերն շուրջ
գան... Լուսին՝ զբաթն ու սագն եւ այլն։
ծթ. 62բ
ՔսանԴ.երորդ (24) գլուխ – Դուռն, որ յիշէ զօդւածին. Զոհալն ունի զմազն մորթն...
Լուսին՝ մարմնոյ ձաղ դիհն։
կ. 62բ
Քսանհինգերորդ – Դուռն, որ յիշէ զզօդւածնին. Զոհալն ունի զաղէկ ճորտն... Լուսին՝
զշլինքն։
կա. 62բ-3ա
Քսան ու Զ. (26) գլուխ – Դուռն, որ յիշէ զրուցքն. Զոհալն ունի զլսելիքն... Լուսին՝
զտեսն։
կբ. 63ա
Քսան եւ Է. (27) գլուխ – Դուռն, որ յիշէ զանդամն. Զոհալն ունի զականճն... Լուսին՝
ձաղ աչքն։
կգ. 63ա
Քսան եւ Ը. (28) գլուխ – Զոհալն ունի զհալեւորն, Մոշթլին՝ զմիջակ կերպն... Լուսին՝
զերեխայութիւն։
կդ. 63ա
Քսան եւ Թ. (29) դուռն – Դուռն, որ յիշէ զազգերն. զԶոհալն ունի զաւագ պապն...
զքուրերն, մայրն եւ մօրքուրն եւ այլն։
կե. 63աբ
Երեսուներորդ գլուխ զշաքլն ցուցանէ – Զոհալն ունի զայն մարդ, որ վատ տեսակ է...
բոլոր աղէկ հայեցք։
կզ. 63բ
Երեսունմէկ գլուխ, որ զգործքն յիշէ – Զոհալն ունի մարդոյ վատ արարմունքն... զաղէկ
սիրտ եւ վախկոտն։
կէ.
63բ-4ա Երեսուն եւ երկու գլուխ – Դուռն, որ ցուցանէ զբնութեներն եւ զարուրքն...
կին պակաս երթա եւ այլն ըստ կարգի իմացի՛ր։
– 64աբ
Դուռն, որ յիշէ զմարդկան ցածութիւն ու բարձրութիւն – Զոհալն դալիլ առնէ... Լուսին
վերայ մեծայտանց։
կը. 64բ
ԼԳ. (33) գլուխ, որ յիշէ զհաւատն – Դուռն, որ յիշէ զհաւատն. Զոհալն ունի զճհուտն
եւ ի՞նչ որ սեւ հագնին... եւ զամենայն հաւատս, եւ Քրիստոսի՝ յուսուն մերոյ փառք
յաւիտեանս. ամէն։
2.
65ա-8ա [Գուշակութիւնք ըստ կենդանակերպից. ձեռ. 2954, 43բ]
ա. 65ա
Զոյհալն հալեւոր մի, մի ձեռն աչ մարդոյ գլուխ եւ ձախն մարդոյ ձեռք... պատէ երկինքն
Լ. (30) տարին։
բ. 65բ
Մուշթարին կտրիճ մարդ մի է. աչ ձեռն մերկիկ թուր... պատէ զերկինքն ԺԲ. (12) տարին։
գ. 66ա
Մառեխն կտրիճ մի, որ հեծեր է Դ. առիւծ... պատէ երկինքն Ա. տարի կէս։
դ. 66բ
Արեգագն մարդ մի, որ հեծեր է Դ. ձի... պատէ զերկինքն Ա. տարին։
ե. 67ա
Զոհրան կին մի. հեծեր է ուղտն... պատէ [զերկինքն] Զ. ամիս։
զ. 67բ
Ատարիտն կտրիճ մի է. հեծեր է թաւուզն... պատէ երկինք Գ. ամիս։
է. 68ա
Լուսինկան ի յաջ ձեռն խիշտ... պատէ երկինքն ԻԹ. (29) օր եւ կէս։
Ծնթ. 65ա
իւրաքանչիւր էջի վերեւից 15 տողի չափով ազատ տեղ թողած՝ թերեւս կենդանակերպերի
նկարների համար, հմմտ. ձեռ. 2954, 43բ-6բ, որտեղ նկարներ կան։
3.
68բ-9բ Դուռն, որ յիշէ զթէպիթ աստեղն, որ հաստատուն։ Գլուխ Առաջին, համար Ա. –
[Թ]ապիթ, որ կոչի հաստատ։ Աս[ա]ցին ոմանք մի աստեղայբաշխաց, թէ... որ թարգմանի
մեծութին։
ա.
69բ-71բ Դուռն Առաջին – Խոյն կայ յինքն աստղ մի, որ իւր անունն Աւիրին ասէ... որ
ղարիպ լինի եւ թէ վատ ուժ կալնու/// (շար.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
26ա
Գիրք, որ կոչի Աղաւիտ, արար<ար>եալ ի հնոց ֆիլիսոփայից, աստեղաբաշխից եւ
թարգմանեցեալ ի հայի բառբառ ումեմն ի բանասիրացն, ի հնոցն է առեալ է։ Եւ լուս
ածեալ ի հայրապետութեան տեառն Սիմէոնի կաթուղիկոսին, ի թւայբերութեան հայոց ՌՄԻԱ.
(1772)՝ Մայիսի ԻԲ. (22), ձեռամբ խակայկիրթ Կարապետ գրչի, աւուրց դառն այգունս։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Դ.
ԺԹ. դար
ԹԵՐԹ՝ 10
(թ. 72-81). չգրուած՝ 80բ-1բ։ ՊՐԱԿ՝ 1×10։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ 1. լատինատառ անընթեռնելի գրութիւն, 2. առիւծ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×13,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն՝ սեւ մատիտով սահմանագծուած (14×9,5, ստ. լս.՝ յիշագրեր)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 76ա)։ ՏՈՂ՝ 23-24։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր (77բ, ուրուագծային)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. հիմքի ստորին մասի մօտ եւ եզրերը գունափոխ-մգացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
72ա-80ա
[Բանք մաղթանաց առ Սուրբ Կոյսն]
ա.
72ա-3բ Խոսք մաղթանաց ընդ երանուհի Սուրբ Կոյսն Տիրածին՝ աղերսեալ ի խորոց սրտէ –
Գանձարան գանձուց ամենատեսակ սրբութեանց, լիուլի լցեալ շտեմարան... մի՛ դադարիր
բարեխօսել վասն իմ, Քրիստոսի մայր։
բ.
74ա-5բ Վերստին առ նոյն գթած մայրն յուսոյ հաշտութեան, սրտային գոչման աղաղակ
աղօթից ցաւագնեալս անձին – Դարձեալ ո՜վ յառաջատես համայնազօր իմաստութեամբ Սուրբ
Էին... ոչ բոցակիզեաց քո սուրբ զորովայն, բարեխօսեա՛ առ Տէր վասն իմոյ փրկութեան։
գ.
75բ-7ա Գրութիւն առ օրհնաբանութեամբ պաշտելի փրկութենագործ սրբազան գործիսն
սոսկալի չարչարանաց Տեառն մերոյ Քրիստոսի, սրտային գոչման աղաղակ ցաւագնեալս անձին
– Եւ ընդ հայցուածախառն աղերսարկութեանց բարեբանեալ Տիրածին Կուսին... արա՛ ինձ
այց՝ թողլով զմեղանս իմ յանցանաց։
դ.
77բ-80ա Առ իմ տառապելոյս խնամակալ եւ միջնորդ երջանիկ սուրբսն Աստուծոյ սրտային
գոչման աղաղակ աղօթից ցաւագնեալս անձին – Ո՜վ գերահրաշ տաղաւար անճառ եւ անքննին
սրբութեան... հաշտեաց, Տէ՛ր, ընդ իս սոցին բարեխօսութեամբն, որ միայնդ ես մարդասէր
եւ բազումողորմ։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
81բ՝ «Кото»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
81բ՝ գմբեթ, գծեր։
3516
ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ,
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
113+1 (կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 1ա-5բ, 108բ-12բ։ ՊՐԱԿ՝ 4+Ա-Թ×12 (Ա, Է 11)+4։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմներով՝ 1. 3 զանգակաձեւ ծաղիկ, 2. ոճաւոր
բոլորակ զինանշան, ներսում՝ «FAFA», այլ թուղթ՝ թ. 1-4, 110-4. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ 1. եռամահիկ, ներքեւում՝ «B», 2. երեքնուկ, որի աջ եւ ձախ
կողմերում՝ «VP»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20×14,3։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14,5×9)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր
(նմուշ՝ 17ա). խորագիրք՝ կարմիր։ ՏՈՂ՝ 27։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ ծաղկաթուղթ. մէջքը՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. աստառը՝ վարդագոյն հէնքով ծաղկաթուղթ.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ թ. 1ադ-3 + թ. 110-3. չգրուած թուղթ.
լուսագծերով։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. մէջքի կաշին փոքր-ինչ վնասուած, 2 թերթ կտրուած-հանուած, ընդմէջ թ. 4-5ի
թղթի ելուստ, թ. 6-16, 19-22, 29-30, 35-6, 49-54, 63-4, 86-8, 93, 96-100, 106-7,
108՝ թանաքի մգութեան եւ թղթի բարակութեան պատճառով գիրը արտացոլուած թերթերի
հակառակ երեսներին, թ. 98-108՝ խոնաւութեան հետքեր, թ. 1՝ անկեան վրայ, թ. 46 ստ.
լս-ին՝ աղտոտուածութեան հետքեր, թ. 4՝ ստ. անկիւնը պատռուած, գլխատառերը՝ չգրուած,
տեղերը՝ բաց թողած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
6ա-108ա
[Ագաթանգեղայ Պատմութիւն Հայոց]
Տե՛ս
ձեռ. 1458, 2ա-183ա։ Առաջաբան/չիք։ ա/6ա-23բ։ բ/24ա-41բ (խորագիր՝ չիք)։
գ/41բ-108ա։ դ/չիք։
Ստ.
լս-ներում ունի խորագրեր։
– 35բ
Նախաշ ճարտար ամենեւին,
Կազմեա՛
դու շամբ եղեգային,
Գոլով
տեղի թագաւորին,
Տրդատ
հայոց մեծ արքային,
Շինեա՛
խոզանս ի մէջ շամբին,
զՏրդատ
ահեղ կնոջ թային (=կնճթային)
Եւ այլ
գազանս ի մէջ շամբին,
Արջ եւ
առիւծ ընկեր նորին։
Ծնթ.
Մանրանկարչին ուղղուած ոտանաւոր է. ձեռագրում կան նաեւ դատարկ թողած հատուածներ՝
էջի կէս, 1/3ի չափով, թերեւս մանրանկարելու համար։ Այս ենթադրութիւնը հաստատւում է
նաեւ 41բ ստ. լս-ի խրատից՝ «Հան աստ զսուրբն Գրիգոր գաւազանաւ, եւ զՏրդատ՝ խոզ
անկեալ առաջի նորա։ Եւ զամենայն նախարարսն խառնիճաղանճ մարդկային կերպիւ, բայց
այլադէմ, ի լսել վարդապետութիւն նորա»։ Այս մասին Տե՛ս Ագաթանգեղայ Պատմութիւն
հայոց, Տփղիս, 1909, էջ ԺԹ., Ի.։
Տե՛ս
Ագաթանգեղայ Պատմութիւն Հայոց, աշխ. Գ. Տեր-Մկրտչեանի, Կանայեանց Ստ., Տփղիս,
1909, 2, ԻԹ. 474 էջ. Հմմտ. Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն հայոց, Մատենագիրք հայոց, Բ.
հտ., Ե. դար, Անթիլիաս-Լիբանան, 2003, էջ 1295-1735. ձեռագիր՝ Ը, էջ 1293։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
10ա սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՊԵՏՐՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «4բ Ագաթանգեղոս քառածալ, նոտրագիր, գրեալ ի թղթի մինչ
ցվերջ վարդապետութեան Ս. Գրիգորի, յիշատակարան ոչ ունի։ Նուէր յԱստրախանայ»,
մատիտով՝ «Նախաշ» ոտանաւոր 35բ 41բ։ Կնիք Պետրոս վարդապետի 10ա, Չունի երրորդ
մասը, վերջանում է Վարդապետութեամբ», 1ա՝ «ԺԸ. դ., Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», 1բ՝
«614, 3516», մէջքին սոսնձած թղթին՝ «4»։
3517
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԱՍՏՐԱԽԱՆ
ՌՄԺԵ.-ՌՄԺԷ. – 1766-1768
ԳՐԻՉ՝
Յարութիւն Ջուղայեցի։
ԹԵՐԹ՝
230 (գրչի էջակալում՝ 1-437, որ է՝ 5ա-224ա). չգրուած՝ 1ա-3ա, 192աբ, 224բ-31բ։
ՊՐԱԿ՝ 2+Ա-ԺԷ×12 (Թ, Ժ, ԺԱ 10, ԺԷ 4)+1-5×8 (Ե 6)*։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ 1. բուսական շրջանակ, ներսում թագ եւ անընթեռնելի տառեր, 2. թագով
պսակուած շրջան, որի մէջ առիւծ, մի ձեռքին թագ, միւսին գաւազան, շրջանակի վրայ՝
«PRO PATRIA», 3. ոճաւոր սիւն, որի վրայ անընկալելի պատկեր, վրան «CD»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
19×15։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, սեւ մատիտով, ապա կարմիր թանաքով սահմանագծուած, թ.
3-21 (16,5×12, ստ. լս.՝ յիշագրեր), թ. 22-39 (15,5×12), թ. 40-61 (15,5×11,5), թ.
62-99 (15-15,5×11,3), թ. 100-91 (14,5-15×11), թ. 193-224 (16,5×12,5)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 185ա), բոլորգիր՝ 3բ-4բ, 5ա, 193ա՝ վերնագրերը (նմուշ՝ 4ա)։ ՏՈՂ՝
20-26։ ԿԱԶՄ՝ մուգ պտերով բաց շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝ տախտակ.
աստառը՝ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա. (վջ)՝ չգրուած սպիտակ թուղթ,
մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ուղղանկիւն երկգիծ շրջանակ (գծուած երեւի ճակատազարդի համար, բայց չլրացուած)՝
5ա։ Զարդագիր՝ թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, տեղ-տեղ ճաքճքած, վնասուած մէջքը նորոգուած ԻԱ.
դարում նոր կաշուով. թերթերը եզրահատուած, ինչի հետեւանքով առաջին ինը պրականիշերը
մասամբ կամ ամբողջովին կտրուած. թ. 17-22, 69-72, 76-86՝ թանաքի թթուայնութեան
հետեւանքով գրադաշտը գունափոխ, թ. 21՝ գրադաշտին փոքրիկ անցք, թ. 23՝ ջրի կաթիլի
հետք, 78բ՝ գրադաշտին 4 թանաքի մեծ բիծ, թ. 155՝ արտք. լս-ին փոքրիկ պատռուածք։
* Ծնթ.
Պրակահամարները գրուած են թէ՛ թուերով եւ թէ՛ տառերով, օրինակ՝ Ժ. 10, ԺԱ. 11 եւ
այլն, առաջին 8 պրակների պրականիշերի մեծ մասը թերթերի եզարահատման հետեւանքով
կտրուած, բայց թուի եւ տառի միատեղ կիրառութեան նշանները նկատելի են որոշ էջերում՝
50բ, 62բ, 86բ։ Պրակ Թ. սկզբնապէս 10 թերթ, մէջտեղի բացուող զույգ թերթից
իւրաքանչիւրի ստ. լս-ում գրւած Թ.։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 3բ-4բ
Վասն հինգ հարիւր եղբարցն – Լուա՛ք ի պատմութեանց այսպէս գրեալ, զի ասէ Աւետարանն,
թէ յորժամ խաչեցաւ Քրիստոս... կատարեցան չարչարանօք եւ մահուամբ վասն անուանն
Քրիստոսի՝ Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Բ.
5ա-223ա [Բանք Միխայէլի Ասորւոյ]
1.
5ա-207ա Տեառն Միխայիլի պատրիարգի Ասորոց Համառօտ Ժամանակաց զրոյցք, քաղուածոյ
արարեալ ի յոլովից պատմագրաց, ի վարժս բանասիրաց, սղամանակ ասութիւն՝ յԱդամայ
մինչեւ յետին աւուրս թեւացեալ
ա.
5ա-11ա [Գլուխ Ա. Յաղագս յԱդամայ հետէ մինչեւ յԱմազունք] – Ես, եղբա՛յրք իմ ի
Քրիստոս ուսումնասէրք եւ աստուածասէրք, կարօտեալ գիւտից ժամանակաց... Թարայ լեալ
ամաց եւթանասուն՝ ծնաւ զԱբրահամ։
բ.
11ա-7ա [Գլուխ Բ. Ամազունք, որ եւ կին էր թագաւոր, եւ այլ կարգ թագաւորացն
Բաբիլացւոց եւ ոսկեհանութիւն եւ հաւատալն Աբրահամու] – Յայսմ ժամանակի եղեն
ամազունքն, որ է զօրութիւն կանանց պատերազմօղաց... ի նմանէ կոչեցաւ աշխարհն Աստիկէ
(Ատտիկէ)։
գ.
17ա-22բ [Գլուխ Գ. Յաղագս Մովսիսի ընդ ծովն Կարմիր] – Մովսէս լեալ Հ. (70) ամաց՝
երեւմանն Աստուծոյ արժանացաւ... կանայքդ այլազգիք հեռացուցանեն զքեզ ի Տեառնէ,
որպէս եւ եղեւն։
դ.
22բ-36ա [Գլուխ Դ. Յաղագս թէ դշխոյ եկն առ Սողովմոն] – Առ սա եկն դշխոյն հարաւոյ,
զոր ասեն յազգէն դստերացն Նոյի... ի երկրորդ ամին սորա թագաւորեաց մակեդոնացոցն
Անտիգոնոս՝ ամս ԼԶ. (36)։
ե.
36ա-44բ [Գլուխ Ե. Յաղագս թարգմանութեան Հին կտակարանցն ի Կիպրոս կղզի] – Ի
չորրորդ (=վեցերորդ) ամին Պտղոմեայ թարքմանեցան Հին կտակարանքն ի Կիպրոս կղզի...
Պիղատոս զպատկերն Զեւսայ եմոյծ ի տաճարն եւ զգանձանակն տաճարին թափեաց ի ջրէջսն։
զ. 44բ-7բ
[Գլուխ Զ. Յաղագս կարգաւ առաքելոցն որք կատարեցան] – Յերեսուն ամի տնտեսութեան
Տեառն մերոյ ընտրեցան առաքեալքն... մի Աստուած, մի անձն դաւանին եւ պահեն զօրէնսն։
է.
47բ-54բ [Գլուխ Է. Յաղագս Աբգարու, որ առաքեաց յԵրուսաղէմ նկարագիր վասն պատկերին
Քրիստոսի] – Թ. եւ Ժ. (19) ամին Տիբերեայ կայսեր Աբգար արքայ Հայոց եւ Ասորոց
լուաւ զհամբաւ Տեառն... զօրացաւ հալածումն քրիստոնէից, եւ քակեցան եկեղեցիք։
ը.
54բ-6ա [Գլուխ Ը. Յաղագս թէ սով սաստիկ եղեւ ի Դիոկղետիանոսի ժամանակն] – Եւ եղեւ
սով սաստիկ, մինչեւ եղեւ մոթ մի ցորեան... հրամայեաց ոչ զինուորել եւ ելանել ի
զօրս, որ ոչ իցէ ծնունդ աւազանին։
թ.
56ա-60բ [Գլուխ Թ. Յաղագս Արիոսի հերձուածողին] – Յայնմ ժամանակի երեւեցաւ Արիոս
էրեց Աղէքսանդրացի ի մէջ Է. բարեկամաց իւրոց... սակայն կայր նա չարափառութեամբ եւ
մարտնչէր ընդ [ուղղափառն] (չգրած, բառի տեղը բաց թողած)։
ժ.
60բ-7ա [Գլուխ Ժ. Յաղագս Յուլիանոսի ուրանալոյ] – Իսկ Յուլիանոս յանցանելն ընդ
փողոց մի, որպէս եւ կարծէրն՝ բախտի ինչ պատահեաց... ի նմին ժամանակս թագաւորեաց
պարսից Շապուհ, զկնի մահուանն Արտազի։
ժա.
67ա-71բ [Գլուխ ԺԱ. Յաղագս Մելիտոսի, որ կանոնեաց չառնել խոստովանութիւն անիմաստ
քահանայի] – Եւ յերրորդ ամին Թէոդոսի սպանաւ Գրատիանոս ի Մաքսիմիանոսէ բռնակալէ...
յայնմ ժամանակի անուանիք էին Սիմէովն Սիւնակաց Անտիօք եւ Մօր Պարսամու ի սահմանս
Փոքր հայոց։
ժբ.
71բ-86ա [Գլուխ ԺԲ. Յաղագս Նեստորի հերձուածին] – Յորում ժամանակս ածաւ յԱնտիոքայ
ի Կոստանդինուպօլիս Նեստոր եպիսկոպոս... թէ յաւուր կիրակէի բնաւ մեծ եւ փոքր
յեկեղեցիս կացցեն յաղօթս եւ յուսումն։
ժգ.
86ա-8բ [Գլուխ ԺԳ. Յաղագս նշանք, որ եղեն. ամիս մի օդդ փոշի տեղաց, եւ թիզ մի
կուտեցաւ] – Բայց եւ զկնի այրման ամիս մի օդդ փոշի տեղեաց, եւ թիզ մի կուտեցաւ...
որ արար ճառս վասն աստուածպաշտութեան եւ շարականս ուղղափառ մտօք։
ժդ.
88բ-92ա [Գլուխ ԺԴ. Յաղագս աւերման Ամթայ, եւ Պօղոս անուն հրեայ եղեւ պատրիարք
Անտիոքայ, եւ ժողովեաց զամենայն եպիսկոպոսունս, զկնի Պօղի Ասկղիպել եւ չար գազան
եւ հեղեղն, որ ջրասոյզ արար զՈւռհայ] – Զայսու ժամանակի աւուրբք խաղաց թագաւորն
պարսից Կուտն ընդ Միջագէտս... իմացան թէ ՄՌ. (2000) այրս, զորս տարեալ էր ջուրն,
զորս ոչ գտին։
ժե.
92ա-7բ [Գլուխ ԺԵ. Յաղագս Ասկղիպայ եւ Եփրեմի, որ անիծանէին զուղղափառսն. եւ եկն
պատուհաս ի վերայ նոցա] – Եւ մինչ Ասկղիպ եւ Եփրեմ խրախանային ի միասին եւ
անիծանէին զուղղափառսն... զզարդն քակեցին եւ հանին անդի եւ տարան յաշխարհն
իւրեանց։
ժզ.
97բ-101ա [Գլուխ ԺԶ. Յաղագս որ յութ հարիւր քառասուն թուին Ասորւոց եղեւ հրաշք
անհաւատալի եւ զկնի եղեւ մահտարաժամ, որ բնաւ չէր լեալ։ Եւ եղեւ սով եւ շարժ
քառասուն օր] – Ի ՊԽԸ. (848) թուին ասորոց եղեւ հրաշք ի վեր քան զհաւատալն... եւ
ոչ դադարեաց ի ժամանակս իւր յաղքատանոցս եւ ի հիւրանոցս շինելոյ։
ժէ.
101ա-13բ [Գլուխ ԺԷ. Յաղագս որ յութ հարիւր եւթանասուն եւ մի թուին Ասորւոց եւ
Ամթոյ պատուհասին] – Ի ՊՀ.ս (870) թուին ասորոց սկսաւ թուականն հայոց, ՅԼԴ. (334)
ամին Յուստինեայ... եւ ոչ վստահացաւ պատահել նոցա եւ դարձաւ անդրէն։
ժը.
113բ-21բ [Գլուխ ԺԸ. Յաղագս որ յայսմ ժամանակի երեւեցաւ Մահմէտ որդի Աբդլլահի ի
թուին հայոց վաթսուն եւ եւթն (618). զայսու ժամանակօք խաւարեցաւ կէս արեգականն
յարեգ աշնանամտին մինչեւ ի Քաղոց ամիս] – Յայնմ ժամանակի երեւեցաւ Մահմետ [որդի]
Աբդլայի... եւ առ Մաւի զՄարուդ կղզի եւ զԿըւէ եւ դարձաւ։
ժթ.
121բ-8բ [Գլուխ ԺԹ. Յաղագս՝ սով սաստիկ եղեւ, եւ զկնի եղեւ հողմ սաստիկ հիւսիսային
եւ փլոյց բազում եկեղեցիս եւ բրգունս քաղաքաց։ Եւ Ոմարայ, որ հրամայեաց ոչ
ընդունիլ զքրիստոսէից վկայութիւն] – Զայսու ժամանակօք եղեւ սով դառնագոյն, եւ
կերան մարդիկ զմիմեանս... եւ եղեւ նմա որդի եւ կոչեաց զանուն նորա Լեւոն։
ի.
128բ-47ա [Գլուխ Ի. Յաղագս որ նշանք մեծամեծք եւ ցոլմունք եւ փոշի գայր, եւ ի ծովն
խռովեալ սիւնք հրեղէնք երեւեալ. եւ եկն կարկուտ՝ կշիռն երկու լիտր, եւ Ջամբրի
հարկապահանջութեան անյիշելի] – Յորում աւուրս եղեն նշանք մեծամե[ծ]ք՝ սկիզբն Մարտի
ամսեան մինչեւ յելս Ապրիլի... որոյ առաւել վրէժխնդիր եւ նախանձաւոր ցուցաւ այրս
այս։
իա.
147ա-52բ [Գլուխ ԻԱ. Յաղագս աստի սկսանի պատմութիւնս ի յառումն Կիւլիկիոյ առ հայս]
– Յաւուրս յայսոսիկ այրք Ծ. (50) հայազունք նեղութիւնք կրեալք ի թուրքաց, ելին
յանապատս սպառազինեալք... ասեն բառնալ թագաւորութիւն տաճկաց զկնի Հ. (70) ամի
իշխանութեան թուրքաց։
իբ.
152բ-4ա [Գլուխ ԻԲ. Յաղագս կռուելոյ արագիլք եւ խորդք] – Զայսու ժամանակօք եղեւ
մեծ պատերազմ հաւուց, քանզի խորդք եւ արագիլք զբազում աւուրս ժողովեցան...
խաղաղութիւն կալարուք ընդ միմեանս առաջի Աստուծոյ, եւ տո՛ւք պատերազմ ընդ
անօրէնսն։
իգ.
154ա-6բ [Գլուխ ԻԳ. Յաղագս գեղարդեանն Քրիստոսի] – Եւ յետ այնորիկ բերին զգեղարդն
Քրիստոսի անուանեալն, եւ ասաց... եւ դողացին ի նմանէ ամենայն շրջակա թշնամիքն։
իդ.
156բ-66բ [Գլուխ ԻԴ. Յաղագս առման Կլային Հռովմայ (Հռոմկլային)] – Ի նոյն աւուրս
գնաց Ճօշլինն ի վանքն Մօր Պարսամաւ, եւ ելին ընդ առաջ նորա քահանայքն... ի ձեռն
Տանուն ամիրային, եւ առ զԿատուկն եւ զԱբլասաթայն եւ զՏարանտայ։
իե.
166բ-71ա [Գլուխ ԻԵ. Յաղագս պարոն Թորոսի եւ Սալահատնին եւ հարցմանց Տ. Ներսեսի եւ
հաւատոցն քննութեան եւ երկու բնութիւն ասելոյն] – Ի սոյն ամի պարոն Թորոսն
արձակեաց դեսպանս պատարագօք ի Հալպ... եւ առ նոսա ձմեռն, եւ յոլովք կերան ի
ծովուն։
իզ.
171ա-84ա [Գլուխ ԻԶ. Յաղագս շարժին, որ եղեւ ի Յունիսի քսան եւ ինն. եւ ի խաչի
ամիսն եկն ձիւն քսան եւ հինգ թիզ] – Ի նոյն թուին եկն շարժ ահագին Յունիս ԻԹ.
(29)՝ ի տօնի սուրբ առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի, ի ժամ պատարագի... իւրաքանչիւր ի
յամիրայիցն այնուհետեւ խնամարկէին զընդ ձեռամբ ազգս քրիստոնէից։
իէ.
184ա-91բ [Գլուխ ԻԷ. Յաղագս Սալահատնին եւ մեծին Լեւոնի] – Ի ՈԼԸ. (638) թուին
հայոց զօրացաւ Սալահատինն ի յաճախութենէ մեղաց մերոց... զինչ է քահանայութիւն եւ
պատիւ նոցա, եւ հանգուսցուք զյօժարութիւնս մեր ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ
օրհնելոյն յաւիտեանս. ամէն։
իը.
193ա-207ա Նորին տեառն Մխաէլի Յաղագս քահանայ[ա]կան կարգաց, թէ ուստի՞ առնու
սկիզբն – Սկիզբն քահանայութեան շնորհի է անժամանակն Աստուած... արժանիս արասցէ
մասին սրբոց իւրոց հաւատոց եւ գործոց, որ տաս (այսպէս) դաւանեմ։
2. ա.
207ա-9բ [Դաւանութիւն Միխայելի պատրիարքի Ասորւոյ] – Դաւանեմ զնա, [զսուրբ] եւ
զուգափառ Երրորդութիւն՝ աներբ եւ անուր եւ անսկիզբն եւ անվախճան, միշտ անկարօտ եւ
բերկրեալ... գրեմք աղիւսակօք զասացեալ Է. աթոռոց աթոռակալաց մինչեւ յամենեւին
խոտան, զորս թողումք յիշատակ կենդանութեան։
բ.
210ա-7բ [Գաւազանագիրք աթոռակալաց հնգից աթոռոց]* – Հռոմա՝ Ուրտոս, Հռոմա՝ Աղէքսանդրոս...
Բարդիսու եւ զՇմուէլ զընդիմակսն սրբոյն Սա[հ]ակայ, իսկ զկնիսն այլք լցցեն։
գ.
217բ-23ա [Յիշատակարան թարգմանութեան Միխայիլի Ասորւոյ, արարեալ Վարդան վարդապետի.
ձեռ. 1518, Յաւելուած ի Վարդանայ, տպ.] – Արդ, եւ մեք՝ հետեւեալքս եւ պատահեալքս
այսմ, հասուսցուք մինչեւ առ մեզ... գովեալ եւ գոհաբանեալ յազգս բոլոր բանականաց
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:
223ա
գրչից՝ «Յիշատակարանս օրինակին է, ո՜վ եղբայր բարի»։
Ծնթ.
Մասերի զատորոշումը, փակագծուած վերնագրերն ու բառերը ըստ տպագրի՝ Տեառն Միխայէլի
պատրիարքի Ասորւոյ Ժամանակագրութիւն, յԵրուսաղէմ, 1870։ * Տպագրի համեմատ (էջ 583)
2. բ. միաւորում չկան Անտիոքի աթոռակալների ցանկը եւ Հռոմի առաջին 5 աթոռակալները։
Գ. 223աբ
[Հարցումն եւ պատասխանի վասն Զատկին – Հարց]. Իսկ թէ վա՞սն էր զԶատիկն ի վերոյ
գարնանամտին... [Պատասխանի]. Որպէս ասէ տոմարն վասն լրման Զատկին... պատուաւոր ի
մէջ ամենայն աւուրց եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
223բ էջի
վերջում, վերջնազարդից առաջ «1766»։
224ա
Յիշատակարան օրինակօղի գրքոյս. Փա՜ռք, պատիւ, գոհութիւն եւ երկրպագութիւն ամենասուրբ
Երրորդութեան եւ միոյ աստուածութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, որ ետ
կարողութիւն նուաստ եւ տառապեալ ոգւոյս, որ այս Պատմագիրքն սկսեալ օրինակեցի եւ
այժմ շնորհօք Հոգոյն Սրբոյ աւարտ հասուցի։ Վասն որոյ խնդրեմ աստուածասէր հարցդ եւ
եղբարցդ, ով ոք հանդիպիք սմա կարդալով կամ օրինակելով, յիշէսջի՛ք առ յոյսն բնաւից
Քրիստոս զնուաստ Յարութիւնս Ջուղայեցի, զհայրն իմ՝ Դաւիթն եւ զմայրն իմ՝
Սօլթանաշէն, որք հանգուցեալք են ի Տէր, եւ մանաւանդ զնորաբողբոջ որդիքն մեր՝
ըզԴաւիթն եւ ըզՄարգարայն, որք ծառայք ձեր են ամենեցոյն։ Թերեւս աղօթիւք ձերովք
զարգասցին ուղիղ հաւատով, երկիւղիւ եւ աստուածպաշտութեամբ, ի փառս անուան իւրոյ.
ամէն։ Եւ ինքն Քրիստոս՝ Տէրն մեր, որ առատն է ի տուրս պարգեւաց, ի միւսանգամ
գալստեան եւ յարքայութեան իւրում հատուսցէ առհասարակ վարձս բարեաց իւրաքանչիւրոց՝
յիշողաց եւ յիշեցելոց. ամէն։ Եղեւ աւարտումն ի թուին ԱՌԷՃԿԸ. (1768), Դեկտեմբեր Ի.
(20), ի Աստրախան քաղաքի։
3518
ԿԻՐԱԿՈՍ
ԳԱՆՁԱԿԵՑԻ, ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱՑ
ԺԸ. դար
ԹԵՐԹ՝
112+1-1 (կրկն.՝ թ. 1, թռիչք՝ թ. 84-86). չգրուած՝ 1աբ, 89ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԲ×12 (Ա 11,
Թ 2, Ժ-ԺԱ՝ չիք)+2։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ խարիսխ, այլ թուղթ՝
թ. 60-110. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ եռամահիկ, երեքնուկ, որի աջ եւ ձախ
կողմերում «CV», թ. 111-2՝ լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ կիսալուսին-աստղ-[թագ]։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,7×14։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (15-15,5×10,5-11)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝
37ա)։ ՏՈՂ՝ 27 (թ. 1-11), 26 (թ. 12-59, 106-10), 25 (թ. 60-105)։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը` ստուարաթուղթ. աստառը` թուղթ.
լուսանցակողերը` կարմիր, վերին լուսանցակողին սեւով՝ «Բէջան»։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ` չգրուած
սպիտակ թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1գ։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, խաչ (78բ), տաճար (93բ)։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած Ի. դարի 70ականներին, մէջքի վր. եւ ստ. մասերի թափուած կաշին
լրացուած, աստառը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի, նոր աստառը սոսնձած հնի վրայ. Բ.
փեղկին փոքր անցքեր. թ. 96՝ ԺԹ. դարի յաւելում՝ բնագրի պակասը լրացնելով շղագրով,
ընդմէջ թ. 97-8ի մօտ 10 թերթ թափուած, 98-9ի՝ 24 թերթ (Ժ, ԺԱ պրակները). թ. 15-8՝
դեղին հետքեր, 72ա՝ ջրի կաթիլների հետքեր, 84՝ հիմքի մօտ խոնաւութեան հետքեր, թ.
94-5՝ իրար կպած թերթերը անջատելիս գրադաշտի ստորին 4 տողերը մասամբ վնասուած, ապա
նորոգուած. լուսանցակողերին խոնաւութեան հետքեր։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1ա-111բ
Համառօտ պատմութիւն ժամանակաց ի սրբոյն Գրիգորէ մինչեւ յետինս թւացեալ՝ արարեալ
Կիրակոսի ընտրեալ վարդապետի՝ ի մեծահռչակ ուխտէն Գետկայ
Տե՛ս
ձեռ. 1518, 181ա-200բ։ Նխ./1գ-3ա։ ա/3ա-37ա։ բ/37ա-49բ։ գ/49բ-52ա (խորագիրը
շարունակած՝ թէ որպէս յառաջեաց եւ բռնացաւ)։ դ/52ա-3բ։ ե/53բ-7ա։ զ/57ա-8բ
(խորագիրը շարունակած՝ նեղեալ յայլազգեաց)։ է/58բ-9բ։ ը/59բ-60ա։ թ/60ա-1բ։
ժ/61բ-5բ։ ժա/65բ-6բ։ ժբ/66բ-7բ։ ժգ/67բ-9ա (խորագիրը շարունակած՝ սակաւ ինչ
առդիցուք)։ ժդ/69ա-71բ։ ժե/71բ-2բ։ ժզ/72բ-3ա։ ժէ/73բ-4ա։ ժը/74ա-5բ։ ժթ/75բ-6բ։
ի/76բ-8ա։ իա/78բ-9ա։ իբ/79ա-81ա (խորագիրը շարունակուած՝ զօրաց թաթարաց)։
իգ/81աբ։ իդ/81բ-6բ։ իե/86բ-7բ (խորագիրը շարունակած՝ թէ որպէս աւերեցին զնա)։
իզ/87բ-8բ (այլ միս ի սուրբ կենդանեաց մեր զենեալ՝ չշարունակած, տեղը բաց թողած)։
իէ/89բ (սկ. չգրուած, տեղը բաց թողած՝ եալ երկիրն յարենէ եւ ի ճարպոյ
վիրաւորացն...)։ իը/89բ-90բ։ իթ/90բ-2ա։ լ/92ա-3բ։ լա/93բ-4ա։ լբ/94ա-5բ։
լգ/95բ-6բ (խորագիրը շարունակած՝ եւ որ ինչ եղեւ)։ լդ/96բ-7բ։ լե/97բ (գայր
դեսպանքն փութացուցանել /// վջ.)։ լզ-խբ/չիք։ խգ/98աբ. (սկ. /// զպսակն
ընտրութեամբ արասցեն... զնոր բուսեալ չարիսդ /// շար.)։ խդ-ծզ/չիք։ ծէ/99ա (սկ.
/// կալեալ եւ հայր անուանեալ թագաւորին Վրաց Դաւթի...)։ ծը/99ա-102ա։ ծթ/102ա-3բ։
կ/103բ-6ա։ կա/106ա-7ա։ կբ/107ա-8ա։ կգ/108ա-9ա։ կդ/109աբ։ կե/109բ-11բ (շար.
111աբ, այլ ձեռքով, ԺԹ. դ., շղագիր)։
Տե՛ս
Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն հայոց, Երեւան, 1961, ձեռ. u, էջ ՃԸ.։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՆԱԽԱԳԱՂԱՓԱՐ ԱՒՐԻՆԱԿԻ
3ա Ընդ
նմին եւ մեղսամած Գրիգորի գրչի, միայն անուամբ Պուետիկոսի։
Ծնթ.
Համառօտ ցուցակում (Ա., էջ 1031) ձեռագրիս գրիչ է համարուած «Գրիգոր Պուետիկոս»ը։
Ձեռագրիս եւ սրան ազգակից այլ օրինակներում առկայ սոյն յիշատակարանի մասին Տե՛ս
Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն հայոց, Երեւան, 1961, էջ ՃԶ.-ՃԷ.։ Գաղափար օրինակի
գրիչ Գրիգոր Պուետիկոսը Գրիգոր վրդ. Դարանաղցին է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
111բ
(1864 թ., շղագիր) Այս քանի տողս ի լրումն թերութեան արտագրեցաւ ի տպեալ մատենէ
Կիրակոսի Պատմութեան, ի 22 Սեպտեմ[բերի], 1864, Վրթանէս վարդապետ։
Ծնթ.
Վրթանէս վարդապետը 11աբ թերթերի պակասը լրացնողն է, «տպեալ մատեն» ասելով նկատի
ունի թերեւս հետեւեալ տպագիրը. Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն հայոց, Մոսկուա, 1858։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1. Պատմու[թիւն] Կիրակոս [վար]դապետի Գանձակեց[ու]», Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին ձեռագրի մասին տեղեկութիւններ եւ «626, 3518», 1ա՝
«ԺԸ., Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», 112բ՝ «Սահակ վարդապէտի»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1բ՝ «Ա», 99ա՝ 3 գծեր, 112ա՝ վրացերէն այբուբէն եւ անկապակից տառեր, 112բ՝
«600000»։
3519
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՎԱՇԱՐՀԷՅ
(ՀՈՒՆԳԱՐԻԱ) ՌՂԶ. – 1647
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Խաչիկ Կաֆայեցի։
ԹԵՐԹ՝
365. չգրուած՝ 1ա, 8ա, 178ա-9բ, 258ա-69ա, 362բ, 363բ-5բ։ ՊՐԱԿ՝ 6+Ա-Լ×12 (ԻԴ 11)։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ 1. եղջերու, երեքնուկ՝ աջ եւ ձախ
կողմերում «VP», 2. թագով պսակուած ոճաւոր բոլորակ, 3. ոճաւոր զինանշան՝ կողքերին
2 առիւծ, թ. 180-1՝ Միքայէլ հրեշտակապետ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19,2×14,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն` 1բ-9ա սեւով շրջանակուած (13,5×8,5), թ. 9-54 (14×11), թ. 55-362
(14×10)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 190ա)։ ՏՈՂ՝ 26-31։ ԿԱԶՄ՝ բաց դարչնագոյն
դրոշմազարդ կաշի՝ մետաղէ 2 կապիչով (կապիչի վրայ զարդագծեր եւ «LH»). միջուկը`
տախտակ. աստառը՝ թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ չգրուած թուղթ՝
մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 9ա, 180ա, 306ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ թռչնագիր,
հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, մասամբ գունաթափ, Ա. փեղկի արտք. շերտը մգացած,
մէջքի եւ Ա. փեղկի միացման մասը Ի. դարում նորոգուած շագանակագոյն մոմլաթով,
աստառը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի, վր. կապիչի փականը եւ ստ. կապիչի մետաղէ
մասը ընկած. թ. 88, 175, 187, 188, 191-3՝ ստ. լս-ին պատռուածք, թ. 306-22՝ ստ.
լս-ին ցեցի անցքեր, թ. 341-3՝ արտք. լս-ին թանաքի հետք, թերթերից շատերի անկիւնները
սեւացած կամ թանաքոտ մատնահետքերով (77ա-8ա, 80-1ա, 324ա)։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 2բ-7բ
[Ցանկ գրոցս] – Ա. Վասն Մաւրկայ՝ [Յ]ունաց արքային եւ յետ նորայ Հերակլ... ՃԺԴ.
Վասն մեծի րապունապետին Թումայի, զոր արարեալ Կիրակոս բանասիրի։
1.
8բ-20ա Պատմութիւն յաղագս Սրբոյ խաչին, որ Հացունեան կոչի, եւ որպէս դարձաւ ի
Պարսից աշխարհէն խաչն աստուածընկալ եւ յայնժամ մասն ընկալեալ տիկնոջն Սիւնեաց – Եւ
եղեւ յետ թագաւորելոյն Մաւրկայ՝ արքային Հոռոմոց, քանզի առեալ էր նորայ կին... էր
թուականն հայոց ՃԲ. (653), Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս. ամէն։
Հմմտ.
ձեռ. 3461, 1բ-19ա։
2.
19բ-20ա [Վասն սքանչելեացն, որ եղեն ի Տրապէսն քաղաք, ի ձեռն սուրբ հայրապետին
Պետրոս ի ջուր օրհնելն. ցանկից] – Եւ եղեւ երբեմն ժամանակ, զի յաւուր յայտնութեան
Տեառն ժողովեալ էին... կացեալ կաթուղիկոս ամս ԼԹ. (39), եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեանս. ամէն։
3.
20ա-6բ Վասն կանոնական հրամանացն կաթուղիկոսի հայոց Կոստանդինի – Իսկ առաքինի
կաթողիկոսն հայոց Կոստանդին իբրեւ ետես զաւէր... գրեալքն ի նմանէ էին այսոքիկ։
ա.
20բ-2բ Թուխթ տեառն Կոստանդեայ կաթողիկոսի շրջաբերական – Ազթմամբ խնամոց ամենակալ
Հոգոյն Սրբոյ. այս գիր ձեռին իմո է՝ Կոստանդեայ ծառայի Քրիստոսի... առաքեաց ընդ
շրջաբերական թղթին ի ձեռս նոցունց այսպէս։
բ.
22բ-6բ Սահմանք կանովնականք տեառն Կոստանդեայ՝ հայոց կաթողիկոսի – Կոստանդին ծառայ
Քրիստոսի, եւ շնորհօք նորին՝ կաթողիկոս ամենայն հայոց... նախանձ հակառակութեան առ
նոսա ոչ գտանիւր։
4.
26բ-172ա Համառաւտ Պատմութիւն ժամանակաց՝ ի սրբոյ Գրիգորէ մինչեւ յետին աւուրն
թեւացեալ՝ արարեալ Կիրակոսի՝ ընդրեալ վարդապետի մեծահռչակ ուխտին Գետկայ
Տե՛ս
ձեռ. 1518, 181ա-260բ։ Նախերգան/27ա-9ա։ ա/29ա-64ա։ բ/64բ-79ա։ գ/79ա-81բ։
դ/82ա-3բ։ ե/83բ-8ա։ զ/88ա-9բ (խորագրի վերջում ունի՝ նեղեալ այլազգեաց)։
է/89բ-90բ։ ը/90բ-1ա։ թ/91ա-3ա։ ժ/93ա-6բ։ ժա/96բ-7բ։ ժբ/98ա-9ա։ ժգ/99ա-100բ։
ժդ/100բ-3ա։ ժե/103աբ։ ժզ/104աբ։ ժէ/105աբ։ ժը/106ա-7բ։ ժթ/107բ-8բ։ ի/108բ-10ա։
իա/110ա-1ա։ իբ/111ա-2բ։ իգ/112բ-3ա։ իդ/113բ-7ա։ իե/117բ-8ա։ իզ/118ա-9բ։
իէ/119բ-20ա։ իը/120բ-1ա։ իթ/121բ-3ա*։ լ/123ա-4բ։ լա/124բ-5ա։ լբ/125ա-6բ։
լգ/126բ-8ա։ լդ/128աբ։ լե/129ա-30բ։ լզ/130բ-1ա։ լէ/131ա-2ա։ լը/132աբ։
լթ/132բ-3բ։ խ/133բ-4բ։ խա-խգ/տե՛ս՝ 20ա-6բ։ խդ/134բ-5բ։ խե/135բ-6բ։ խզ/136բ-7ա։
խէ/137ա-8ա։ խը/138բ-41բ։ խթ/141բ-2ա։ ծ/142ա-3բ։ ծա/143բ-6ա։ ծբ/146ա-9ա։
ծգ/149ա-50բ։ ծդ/151ա-4ա։ ծե/154ա-5բ։ ծզ/155բ-6բ։ ծէ/156բ-7բ։ ծը/157բ-61ա։
ծթ/161ա-3ա։ կ/163ա-5բ։ կա/165բ-7ա։ կբ/167ա-8ա։ կգ/168ա-9բ։ կդ/169բ-70ա։ կե/170ա-2ա։
Ծնթ.
Շարադրանքի մէջ երբեմն մի բառից մինչեւ մի քանի տող չգրած, տեղը բաց թողած՝ 27ա,
27բ, 28բ, 41բ, 42ա եւ այլն։
* 121բ
վր. լս-ում հետագայի ձեռքով բաց գոյնի թանաքով՝ «ԶՃՁԸ.»։
5.
172ա-5ա Զենոբա եպիսկոպոսին խաւսք վասն Առաջաւորին Պահոց երկուշաբթին եւ ի վերայ
գիւտ նիշխարաց Սուրբ Կարապետին – Եւ յորժամ տեղեկացաւ թագաւորն Տրդատ վասն սրբոյն
Գրիգորի... զի խնդութեամբ զաւր տօնին խմբեսցեն փառաւորապէս ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի
Հոգին Սուրբ, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
6.
175ա-7բ Թուխթ Պիղատոսի դատաւորին առ Տիբերեա կայսրն, զոր գրեաց յետ Խաչելութեանն
Քրիստոսի՝ Աստուծոյ մերոյ – Ինքնակա՛լդ Սեբաստեայ, փառաւորի եւ հզօրի՝ Տիբերեա
կայսեր... իբրեւ էառ զհրամանս զայս Լիկիանոս։
Ծնթ.
177բ էջում 7 տող եւ յաջորդ երկու՝ 178-9 թերթերը չգրուած, թերեւս գաղափար օրինակի
բնագիրը թերի է համարել։
7.
180ա-2ա Վասն Կոստանդիանոսի թագաւորին – Թագաւորն Հռոմա Կոստանդիանոս կռապաշտ
էր... է բարեխաւս առ Քրիստոս վասն անձանց մերոց։
8.
182ա-90ա Գիրք ի վերա բնութեան հանրական եւ մասնական՝ քահանայի ումեմն Իշաւղխ,
անուն Յեսու – Խնդիր վասն բնութեան այսպիսի արասցուք... զի ոչ խնամէ բնութիւնն ըստ
իւրաքանչիւր պիտոյից եւ զգուշութեան։
9. 190աբ
Նորին ասացեալ վասն համոց – Յայտնի են Է. (7). Ա.՝ փոթոթն, Բ.՝ թըթուն, Գ.՝
քաղցրն, Դ. դառն... խարտէշ մաղձոտն պատերազմողս տեսանէ եւ հեծեալս։
10.
190բ-2ա Յաղագս գինոյ եւ արբեցութեան – Հարցանէ. Ի՞նչ է շահ գինոյն եւ կամ զի՞նչ է
վնաս. Պատասխանի. Չափաւորն ոչ է խոտելի... ոչ ապաքէն այնցիկ, որք ի գինոջ եւ որք
դիենն զգինարբւաւքն։ Այսքան եւ առ այս։
11.
192ա-305բ [Ժամանակագրութիւն Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 1731, 77ա-273բ։ ա/192ա-231բ։ բ/231բ-57բ*, 269բ-98ա։ գ/298ա-305բ (եւ
դառնակոծ արտասուոք լային առհասարակ ի վերայ նորայ՝ շար. չիք)։ դ/չիք։
* 257բ
գրչից՝ «Այս տեղս ԺԲ. (12) թուղթ շրջելով պակաս է, ո՛վ եղբայր»։
12.
306ա-59ա Պատմութիւն համառաւտաբար Վասն յարեւելեան թագաւորացն՝ պղծոյն եւ չար
գազանին Թամուրայ եւ այլոցն, զոր արարեալ քաջ վարժապետին Թովմայ վարդապետի
Տե՛ս
ձեռ. 1486, 169ա-96ա։ 1. ա/306ա-20ա։ բ/320ա-44ա։ 2. ա/344ա-7բ։ բ/347բ-51բ։
գ/351բ-5ա։ 3/355ա-9ա։
13. 360բ
[Անուանք Հայոց թագաւորաց]
ա. 360բ
Այս են թագաւորաց անուանք պարթեւաց Հայոց – ա. Հրաչէ. բ. Տիգրան, գ. Արշակ... իը.
Արտաշես։
բ. 360բ
Այս են թագաւորք Հայոց վերջինք, որ են Բագրատունիք, որ Անի քաղաք թագաւորեցան – Ա.
Աշոտ... ժբ. Դաւիթ։ Յաւիտեանս. ամէն։
14.
361ա-2ա [Հարցմունք եւ պատասխանիք վասն զանազան իրաց Գրոց Սրբոց] – [Հարց]. Նոյի
տապանակն որչա՞փ մեծ էր։ Պատասխանի՝. Յերկայնութիւնն Յ. (300) կանկուն էր... որ
ոտքն բեւեռեալ էր։ Ամէնն Թ. (9) բեւեռ էր։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1բ Ո՛վ
սուրբ հանդիպողք այսմ սակաւ Պատմագրիս, հայցեմ յոյժ կողկողագին պաղատանօք, զի
անմեղադի՛ր լինիք սակաւ բանիս, զի կար մեր այսչափ էր։ Եւս առաւել՝ երեսս անկեալ
աղաչեմ, ո՛վ սուրբ վեհագոյն իմաստնոցտ, զի զպակասութիւն սորա եւ զսղալն ուղղեցէ՛ք
վասն սիրոյն Քրիստոսի, եւ ինձ՝ մեղաւորիս անմե[ղ]ադի՛ր լերուք, եւ Քրիստոս Աստուած
զձեզ ի սըղալանաց մեղաց փրկէ եւ ազատէ. ամէն։ Այլեւ անմեղադիր լերո՛ւք վասն
ցանկիս, որ ի մեզանէ զցանկս եդաք՝ վասն ո՛չ նեղանալոյ հանդիպողացդ եւ ո՛չ զթուխտն
չարչարելոյ, քանզի յոյժ նօսր եւ տկար է թուխտս, քանի ի յերկիրս այս դիժար կու
գտնվէր թուխտն եւ վասն այն՝ ինչ օր դիպեցաւ, գրեցաք։ Եւ մեք անդադար
ճանապարհորդէաք եւ յոյժ արտորանօք կու գրէաք, վասն զի մեք գնացող էաք, եւ օրինակս
մնալոց էր, վասն այն այսպէս եղեւ։ Այլեւ բազում բան մնաց ի կարգ ցանկիս, որ չի
գրեցաք, զի օրինակն ամենայն բանի, խորագիր եւ կամ ծաղկագիր չէր գրեալ, եւ մեք այլ
վասն արտորանաց |2ա| չի կարացաք հետեւիլ եւ նմանապէս գրեցաք. անմեղադի՛ր լերուք,
հա՛յրք եւ եղբա՛յրք։ Այլեւ դարձեալ աղաջեմ, ո՛վ սուրբ հանդիպողացտ, յիշել ի Տէր
զառածեալս մեղօք յետին եւ վերջին գրիչս՝ զԽաչիկս անարժան, եւ զծնօղսն իմ եւ
զուսուցիչսն իմ եւ զամենայն արեան մերձաւորսն իմ, եւ դուք յիշեալ լիցջիք ի Տեառնէ
Աստուծոյ մերոյ եւ դասաւորեալ լիցջիք ի դասս աջակողմեան, եւ լսել տացէ զերանաւէտ
բարբառն, որ ասէ՝ Եկա՛յք, աւրհնեա՛լք Հօր իմոյ, ժառանգեցէ՛ք զանսպառ ուրախութիւնն.
ամէն։ Հայր մեր, որ յերկինս, սո՛ւրբ եղիցի ա[նուն քո]։
8բ Հայր
եւ Որդի եւ Հոգի Սուրբ ճշմարիտ, աւգնեա՛յ ինձ՝ մեղաւոր ծառայիս Աստուա՛ծ։ Զգործս
ձեռաց մերոց ուղիղ արա՛յ ի մեզ, Տէ՛ր, զգործս ձեռաց մերոց աջողեա՛յ ի մեզ։ Տո՛ւր
զորութիւն ծառայիս քո, կեցո՛յ զորդի աղախնոյ քո եւ արա՛յ առ իս նշան բարութեան։
Փառք Հօր։
20ա Որոյ
սուրբ նշանին Քրիստոսի մերոյ եւ սուրբ հայրապետիս եւ ամենայն սրբոցն
բարեխօսութեամբն, որ աստ իշատակեցաք, ողորմեսցի Քրիստոս Աստուած անարժան գծողի
սորին՝ Կաֆայեցի Խաչիկին, ծնօղացն եւ ազգականացն եւ ամենայն արեան մերձաւորացն
իւրոյ եւ յօրինակի շնորհողիս՝ Ճողեցի խոճայ Ոհանին, կարդացողացտ եւ լսողացտ, եւ
որք զողորմին ասէք. ամէն (նման՝ 26բ, 79ա, 81բ, 88ա, 89բ, 90բ, 91ա, 93ա, 96բ,
99ա, 100բ, 103ա, 104բ, 112բ, 113ա, 117ա, 120ա, 126բ, 128բ, 138ա, 141բ, 143բ,
149ա, 150բ, 161ա, 163ա, 167ա, 168ա, 169բ,175ա, 182ա, 190բ, 351բ, 355ա, 359ա)։
97բ Որով
փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած մեր երեւելի եւ աներեւոյթ թշնամեաց, մանաւանդ զգրողս գրիս
եւ զկարդացողս եւ զլսողս. ամէն։
64ա Որոց
սոցին սուրբ եւ արժանաւոր աղօթիւքն, որք աստ յիշատակեցաք, ողորմեա՛յ, Քրիստո՛ս
Աստուած, ըստացողի գրոցս՝ մեղաւոր եւ անարժան ծառայ գծողիս՝ Խաչիկին, ծնողացն եւ
ազգականացն եւ ամենայն արեան մերձաւորաց իւրոյ, եւ յաւրինակի շնորհաւղիս՝ Ճողեցի
խոճայ Ոհանին, կարդացողաց եւ լսողաց, եւ՝ որք զողորմիսն ասէք. ամէն։ Հա՛յր մեր, որ
յերկինս, սուրբ ե[ղիցի անուն քո]։ Այլեւ յիշեցէ՛ք զուսուցիչն ձեր եւ հետոյ մեր՝
զտէր Մկրտիչն եւ զտեր Զաքարիա աբեղայն, որ զգիրս ուսոյց, եւ յիշեսցի զհոգի ձեր ի
սուրբ գալստեանն Տեառն։
83բ Որ
ողորմի Քրիստոս Աստուած գրողիս, կարդացողիտ եւ լսողացն, եւ որք զողորմի ասէն.
ամէն. Հայր [մեր] (նման՝ 103բ, 105բ, 107բ, 108բ, 110ա, 111ա, 118ա, 119բ, 121ա,
123ա, 124բ, 128ա, 130բ, 131ա, 132ա, 132բ, 133բ, 134բ, 135բ, 136բ, 137ա, 146ա,
154ա, 155բ, 156բ, 157բ, 165բ, 170ա, 172ա, 320ա, 344ա)։
292ա Ո՛վ
սիրելի եւ բարեկամ եղբա՛յրք, անմեղադիր լերո՛ւք բանիս պակասութեանն, քանզի
աւրինակն աստ աւարտեցաւ, քանզի կատարեալ չէր գրաց։ Յիշեցէ՛ք ի Տէր Քրիստոս
զմեղաւոր եւ անիմաստ գրիչս՝ զԽաչիկս եւ զծնաւղս իմ. եւ դուք յիշեալ լիցիք ի նոյն
Տեառնէ։
358բ
Փա՜ռք անբաժանէլի եւ միասնական Սուրբ Երրորդութեան՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգւոյն
Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։ *Որ ետ կարողութիւն տկար
բնութեանս եւ անժուժ անձինս եւ անիմաստ գրչիս, որ տեսեալ եղաք այս Պատմագիրս ի
յերկիրն Մաճառաց, որ ասի Էրտէլ, ի ձեռն խոճայ Ոհանին Ճողեցի, եւ յոյժ փափաքանօք
առեալ օրինակեցաք բազում արտորանօք, քանզի շօքօտօլէ ի շօքօտօլ ձեռվներս ի գիր դնէք
եւ ըստ փափաքանաց մերոց կամէաք հասանել, եւ ինքն՝ ողորմածն Աստուած, որ կատարող է
աղաչանաց ծառայից իւրոյ, ոչ անտես արար, եւ զմեր խնդրեալն կատարեաց եւ մեր փափաքն
ելից, եւ կատարեցաք զգիրս, որ բազումք յիշատակին սորայ միջի՝ թէ՛ թագաւորք եւ թէ՛
հայրապետք։
Արդ,
երես անկեալ աղաչեմ, ո՛վ սուրբ հանդիպողացտ, հարց եւ եղբարցտ՝ մեծի եւ փոքու, որք
կարդայք կամ օրինակէք, յիշեցէ՛ք միոյ Հայր մեղայիւ զառածեալս մեղօք՝ յետին եւ
վերջին գրիչս՝ զԽաչիկս Կաֆայեցի եւ զծնօղս իմ՝ զխոճայ Պաղշին եւ զմայրն իմ՝
մահտեսի Եաղութխաթունն, եւ քուրք եւ եղբայրքն իմ եւ զամենայն արեան մերձաւորս իմ,
այլեւ զուսուցիչքն իմ՝ զտէր Մկրտիչն եւ տէր Զաքարիայ կրօնաւորն, որ զգիրս ուսոյց
մեզ, եւ թողութիւն հայցեցէ՛ք սոցա եւ իմ՝ մեղաւորիս եւ ծնօղացս, եւ թողութեանց
տուօղն Աստուած զձեր եւ ձեր ծնողացն թողցէ զանձանս նոցա եւ երանական ձայնին
արժանաւոր արասցէ, որ ասէ՝ Եկայք աւրհնեալք Հօր իմոյ, ժառագեցէ՛ք զանսպառ
ուրախութիւնսն. ամէն։ Հա՛յր մեր, որ եր[կինս ես]։
|359ա|
Արդ, գրեցաւ սայ ի թվականիս հայոց ՌՂԶ. (1647), ի ամսեանն Յուլիսի Ի. (20), եւ
աւարտեցաւ ի քաղաքըն Վաշարհէյ, ի յերկիրն Մաճառաց եւ թագաւորն Էրտէլիս Ռագօվգի
ասի, որ մինչ ի աստ ԺԸ. (18) տարի էր, որ տիրութիւն կանէր յերկրին։ Եւ էր սա
անուանի եւ խաղաղարար թագաւոր, զոր եւ զորդին թագաւոր կացուցեալ էր ի
կենդանութե[ա]ն իւ[րու]մ, մինչ զի կենդանի էր, ինք էր եւ յետ իւրոյ նստելոց էր
որդին։
Արդ, սիրելի՛ք
իմ եւ եղբա՛յրք իմ, խնդրեմ ի ձեզանէ կողկողագին պաղատանօք, ամենայն մեծամեծ
իմաստունքտ, զի սղալ ինչ իցէ սորա ներեցէ՛ք եւ մի՛ անիծանէք եւ սրբագրեցէ՛ք, քանզի
օրինակ սորայ զի բազում սխալ կար եւ որում հասու եղաք շինեցաք եւ որ ոչն՝ ոչ
կարացաք, նմանապէս գրեցաք։ Եւ այլ բազում սխալ ի մեզանէ եղեալ կայ անգիտութեամբ,
քանզի ուժ արտորանօք գրեցաք, քանզի երկրաւոր բազում բանից հետ էայք եւ վասն այն
արտորնօք գրեցաք, քանզի աւուրն Ժ. (10), ԺԲ. (12), ԺԳ. (13) տէրեւ օր լինէր կու
գրէաք՝ ասելով, թէ ինչ լինի՝ լինի, թող գրվի։ Վասն այն այլեւայլ գիր եւ այլեւայլ
թուխտ է՝ անմեղադիր լերո՛ւք, զպակասն եւ թերին դուք լցուցէ՛ք, եւ Քրիստոս զձեր
արդարութենէ զպակասն լցուսցէ եւ արքայութեան արժանի առնէ. ամէն։ Հա՛յր [մեր]։
* Ջնջած
սխալ գրուածը՝ «Որ ետ կարողութիւն եւ անժուժ անձին եւ անիմաստ գրչին»։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 242-4, Հմր 399. ունի 358բ-9ա, 1բ-2ա, 26բ, 64ա, 292ա էջերի
յիշ-ները։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
363ա
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Ես՝ Յովհաննէս վարդապետս, որ էի ի աշխարէն Սիւնեաց, եկեալ ի
այսմ տառի հանդիպեցայ ի քաղաքս Քաֆայ, զայս գիրքս եհաս ի ձեռս մեր։ Ամենայն աւուր
ընտեռնուի եւ մտադիր լինէի։ (այլ թանաքով)՝ Վասն որոյ աղաչեմ յիշել զիս յաղօթս
ձեր, եւ Աստուած զձեզ յիշէ։ Դուք եւ մեք միաբան ասասցուք՝ Հա՛յր մեր, որ յերկինս
[ես]։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1. [Պ]ատմութիւն Հացունեաց խաչի», թ. 1ին սոսնձած թղթին՝
ձեռագրի մասին տեղեկութիւններ, «633, 3519», 1ա՝ «3519» (մատիտով), «ՌՂԶ. – 1697
Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ զանազան անկապակից տառեր, 156բ՝ խզբզոց, գրադաշտի արտաքին զոյգ գծի մէջ
գրուած՝ վերից վար՝ «Յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, որ է Աստուած»։
3520
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌԾԴ. –
1605
ԹԵՐԹ՝
376 (գրչի էջակալում՝ 1-757, որ է՝ 1ա-375ա, այլ ձեռքով՝ 758-60, որ է՝ 375բ-6բ).
չգրուած՝ 277բ, 292բ, 293բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԳ×12 (Ա 10, ԻԴ 3, ԻԶ 4, ԼԳ 11)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ մասն ինչ զինանշանի, թագով պսակուած զինանշան,
«WERGOY/ VERYRAVT/ HATWOL / GEBAVT/ HANSEISEL», այլ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ ոճաւոր զինանշան՝ վերեւում թեւատարած արծիւ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×14,2։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14×10), թ. 155-320 (14×9,5), թ. 321-76 (15,5×10)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 353ա)։ ՏՈՂ՝ 26-30։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ թուղթ. լուսանցակողերը՝ մասամբ կարմիր (թ. 1-11, 320-76)։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ զինանշան, «FC», մասն
կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
(գծանկարային) – Ճակատազարդ՝ 1ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած ԺԹ. դարում, հիմքերն ամրացուած չգրուած թղթով եւ ախտարական
բնոյթի ձեռագրի (թ. 9, 10, 366, 376) թերթերի մասերով, եզրահատուած. կազմի կաշին
փոքր-ինչ մաշուած, վրան քերծուածքներ. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած.
ընդմէջ թ. 277-8ի 3 չգրուած թերթ կտրած-հանած, թ. 9՝ մեծ մասով հիմքից անջատ, թ.
169-77, 199-376՝ վր. լս-ին, թ. 278-93՝ նաեւ արտք. լս-ին ցեցի անցքեր, թ. 1-78՝
հիմքի վր. մասում կաթիլքի հետքեր, թ. 234-5՝ արտք. լս-ին պատռուածքներ, թ. 275-7՝
ընդերկայնակի 1 սմ-ով պակաս. չգրուած էջերում բնագրական պակաս չկայ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-70ա [Մեսրոպայ Վայոցձորեցւոյ] Պատմութիւն սրբոյն Ներսէսի հայրապետին
Տե՛ս
ձեռ. 702, 4ա-126ա։ ա/1ա-6բ։ բ/6բ-12ա*։ գ/12ա-8բ։ դ/18բ-22ա։ ե/22ա-5բ (խորագրից
յետոյ՝ զգծողս յիշեա՛ ի Տէր)։ զ/25բ-9ա։ է/29ա-33ա։ ը/33ա-7բ (խորագրից յետոյ՝
Զեղկելիս յիշ[եա՛])։ թ/37բ-42ա։ ժ/42ա-54ա։ ժա/54ա-61ա (խորագիրն այլ՝ Յաղակս պեղծ
նեռինն յայտնելոյ, ընդ նմին եւ կործանման)։ ժբ/61ա-5ա (խորագիրն այլ՝ Վասն մահուան
քաջին Մուշեղա զօրավարին Հաոց եւ Վերաց ի թագաւորէն Վարազդատա, որ էր եղբօր որդի
թագաւորին Պապա)։ ժգ/65ա-9բ։ Յշտկրն հեղինակի/69ա-70ա (Տե՛ս տպ., էջ 740-1)։
ժդ-իբ/չիք։
* Ծնթ.
ա. եւ բ. միաւորները՝ չառանձնացուած։ Տե՛ս Մեսրոպայ երիցու Վայոցձորեցւոյ
Պատմութիւն սրբոյն Ներսիսի հայոց հայրապետի, կազմեց Գէորգ Տէր-Վարդանեան,
Մատենագիրք հայոց, ԺԱ. հտ., Ժ. դ., Անթիլիաս-Լիբանան, 2010, էջ 631-741, ձեռագիրս
յիշուած՝ էջ 654։
Բ. 70աբ
[Վասն կաթողիկոսաց հայոց] – Ի Լուսաւորչէն մինչ ի Սահակ հայրապետն ի Ղաիսէրի կու
ձեռնադրէին կաթողիկոսունք... նա խնդրէր վրան զի պատարագ արասցեն։
Գ.
71ա-336ա [Ժամանակագրութիւն Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 1731, 77ա-273բ։ ա/71ա-133բ։ բ/133բ-231ա (սկ. վերեւից՝ 9-րդ տողը)։
գ/231ա-77ա (սկ. վերջից՝ 22-րդ տողը), 278ա-92ա, 293ա, 294ա-5բ։ դ/295բ-336ա (սկ.
վերեւից՝ 8-րդ տողը)*։
* 250ա
լս.՝ գրչից՝ «Սալահադ///ն էր։ Այս ///ն սոր եղեւ /// եւ այլ չար[ի]ք եղեւ է///պն
հայրն ///ահադնին /// [ա]ղքատ ոմն ///տեսաւ եր///եւ պատմեա[ց] [ը]նկերոջն /// ես
անէի յ///ուրջս զի ///ւր ելանէ յերանացս եւ յայն մնա///ին ծնաւն /// իկ ատեալ
պ[ա]տմութենէ ///ն ուսան»։ 264ա «Դեղեցի///, որ մեռա///»։ 277ա «Ասոր կարգն ընդ
տէրեւէն ետէ։ Այս Կիլիկեցոց թագաւորութիւն ջոկ է այս կարգէն»։ 293ա «Այս թաթարի
պատմութիւնէն Զ. տէրեւէն ետեւ ասոր կարգն է»։ 294ա «Ի յայսմ տեղօջէս ի վեր այլ ոք
է ասեր, զի այլազգ զրոյ սա» եւ այլուր՝ 239ա, 297բ։
Դ.
336ա-76բ Երանելոյն Աթանասի՝ արքեպիսկոպոսի Աղէքսանդրոյ Հարցմունք վայելուչք եւ
պատասխանիք Կիւրղի՝ Երուսաղէմի հայրապետի Յաղագս մակացութեան եւ հանճարոյ
(Ա.-ՃԻԴ.) – Հետեւումն համարիմ ընդ Աստուծոյ երիս բանս... Պատասխանի. Իսկ ոգի
մարդոյ գոյութիւն է... եւ զինչ լինիցի, այլ չարաչար տանջանք /// (վջ.)։
Տե՛ս
Գիրք պատասխանական սրբոյն Աթանասիոսի հարցմանն սրբոյն Կիւրղի Երուսաղէմացւոյ, Կ.
Պոլիս, 1749։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԸ. դար, նոտրգիր
1. 1ա-7բ
ստ. լս. [Ի Յիշատակարանէ Թովմայ Մեծոփեցւոյ] – Բազում հրաշիւք սկիզբն արարաք
ձեռնադրութեան։ Եւ ահա եկն ի ժամուն այնմիկ արծիւ մի սաւառնեալ թեւօք...
բարեխօսութեամբ եւ [ա]ղօթիւք Կիրակոս կաթողիկոսին։ Տէր Աստուած, սիրտ բռնաւորաց
քաղցրասցի ի վերայ քրիստոնէից, փորձանաց Աստուած ազատեսցէ, մանաւ[անդ] Այտին
գրիչս, որ յոյսն ապաւէն զԱստուած ունիմ։
Ծնթ.
Այտին անունը ջնջած է, բայց ընթեռնելի. գուցէ Յաւելագրութեան գրչի անունն է։
Հմմտ.
ձեռ. 1781, 112բ-4բ։ Թովմայ Մեծոփեցի, Յիշատակարան, Թիֆլիզ, 1892, էջ 73-74,
79-87։
2. 166ա
լս. [Վասն կանանց իւղաբերից] – Նստեալ կանանձ իւղայբերից / եւ ողբային
արտասուալից, / իբրեւ զմեռեալն անյուսալից / զկենդանին յաւիտենին։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
37բ
Գրեցի թ[ուին] ՌԾԴ. (1605)։
70ա Արդ,
ոյք ընթեռնո՛յք կամ օրինակէ՛ք, յիշեցէ՛ք յարժանաւոր յաղօթս ձեր վերոյյիշեցեալք ի
սմայ, եւ Աստուած զձեզ յիշէ. ամէն։
246բ ստ.
լս. Այսօր երիշերին չկարացին առնել զքաղաքն Սեպտ|247ա|եմբեր ԻԴ. (24)։
298բ ստ.
լս. Այսաւր Գ. օր է, որ միաւոր ենք մնացեր յեկեղեցին, / Գնա* թուֆանգին մեք մնացաք
խեղճ եկեղեցին, / Ի դուռն սուրբ |299ա| գնացին, / Թազա կենան կարդացողնին, / Որ
չհանդիպին Թօպին կամ Աստուածածնին / Խաչին Պահոց չորեքշաբթին, / Զայս գրեցի մէջ
գիշերին։
* Գնա
բառը մասամբ կէտերի մէջ, թերեւս ջնջած։
326բ ստ.
լս. Այսօր եկաւ մահդասին ի Ղայսարոյ՝ ի Յովանէս կաթողիկոսի մօտէն, ի յօրն
չորեքշաբաթի ի պահոց եւ սուրբ Գէորգա զօրավարին ի Սեպտեմբերի ԻԶ. (26)։
Ծնթ.
Խօսքը երեւի Սսի Յովհաննէս Դ. Այնթապցի կաթողիկոսի (1601-1621 թթ.) մասին է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 135բ
(1785 թ., շղագիր) Ով ոք այս երես թխթույս ընդերցի, / ըզկազանութիւն յունաց մետացի
(՞) ձեռամբ Գրիգորիս գրչի / Առ ի ծանուցանէլ ըզթիւն Փրքչի՝ 1785/11.2։
2. 239ա
(ԺԸ. դ., նոտրգիր, ջնջած) Այսդից ընդ այն չեմ սրբայգրեր։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1. Պատմութիւն վարուց Ս. Ներսիսի հայրապետի», Ա.
կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «1. Ա. Պատմութիւն վարուց Ս. Ներսիսի հայրապետի Մ.
երիցու, Բ. Մատթէոս Ուռհայեցի, Գ. Հարցմունք Աթանասի, թերի է, յիշատակարան ոչ
ունի։ Նուէր յԱստրախանա, 639, 3520», պհպ. Աա՝ «ԺԷ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աա՝ «Երանուհոյ Աստուածածնին եւ սրբուհւոյ կուսին եւ ամէնօրհնեալ
տիրուհւոյն», (82բ՝ հայատառ թուրքերէն «պունտատըր» (նշ. է «այստեղ է»)։
Թարգմանութիւնը
Անի Ժ. Աւետիսեանի։
3521
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
2 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
217+2 (կրկն.՝ թ. 1, 98)։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ կենտրոնում ձուածիր
բոլորակի մէջ 2 կերպար, դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ շերտազարդ կտաւ.
լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+ԲԳ՝ չգրուած թուղթ. լուսագծերով, Աա՝ գրուած։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած եւ քերծուած, մէջքի կաշին Ա. փեղկին միացման տեղում
վերից վար ճեղքուած, 2ական կապիչներն ու գամերն ընկած, մէջքին ցեցի անցքեր. պհպ.
Ա.՝ խոնաւութեան հետքերով, սեւացած, արտք. լս-ը եւ գրադաշտի մի մասը 3-6,5 սմ
լայնութեամբ վերից վար թափուած, պհպ. Բ.՝ ունի 3 սմ լայնութեամբ ելուստ, պհպ. Գ.՝
տեղ-տեղ շերտազատւած. գրոտած թղթից 9,5×3,7սմ էջանշան՝ սոսնձած Բ. կազմաստառին։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «1. Պատմութիւն /// Գ[րի]գորի ///»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աբ՝ «ա-ք»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ՌՀԹ. –
1630
ԳՐԻՉ՝
Ծէրիկ դպիր։
ԹԵՐԹ՝
17+1 (թ. 1-17, կրկն.՝ թ. 1). չգրուած՝ 1աբ, 17աբ։ ՊՐԱԿ՝ 2×12 (Ա 12, Բ 6)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ շրջանակ, որի մէջ թագակիր ձուկ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
19,3×15։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն` թ. 1գ-12, 14-5 (10-11,5×14, 11բ՝ 17,5×14), միասիւն՝
թ. 13, 16 (16,5-17×13-14)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 10ա)։ ՏՈՂ՝ 25 (թ. 1գ-11), 21-4
(թ. 12-7)։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր (8բ)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կարերը թուլացած, թ. 10, 11՝ հիմքից անջատ. թ. 12՝ ստորին մասը
թեքութեամբ կտրած. թ. 1-3՝ եզրերը պատռւած, սեւացած, թ. 1գդ, 2՝ վր. մասի
պատռուածքը նորոգած կարկատան թղթով. պհպ. Աա.ի վրայ պրականիշ՝ «Ի.», 14ա էջին
պրականիշ՝ «ԻԱ.»։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1գ-8բ
Արեգի Զ. եւ Մարտի ԺԴ. Վարք եւ յիշատակ սքանչելի առն Գրիգորի՝ Պապին Հռովմայ – Այր
ոմն կոմս էր ի Վրէնդիս քաղաքին... եւ բարւոք հովուելոյ զհօտ Քրիստոսի խաղաղութեամբ
եւ նա հանգեաւ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր։
2.
8բ-11ա (հայերէն եւ հայատառ ղփչաղերէն՝ մէջընդմէջ) Քիչի Թէոդոս փատշահ եազտը պիթիք
Թէոսկորոսքա Աղէքսանտրիյսքիյ հայրապետկա, Կիւրեղ հայրապետտան սօնկրա պօլկանկա, քի
քէլիբ յԵփեսոսկա ժողովք էդքայ պու դուրլու – Մէն տուկարտ ցէսար Թէոդոս տա
Վաղէնտիանոս... տա պիր Թէնկրիլիքքա հալի տա տայմա մէնկի մէնկիլիք. ամէն։
Ծնթ.
Նիկոլի տղա Ծերիկ դպրի պատմութիւնը միաբնակների դէմ պայքարի մասին։ Արտք.
լս-ներում՝ հայատառ ղփչաղերէն նշումներ (բառանջատումը եւ ծանօթութիւնը Օքսանա
Կարապետեանի)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ
1. պհպ.
Աա. (1631 թ., նոտրգիր)* Աղօթք եւ աղաչանք առ Սուրբ [Աստուածածին] – Ո՜վ
ամենասրբուհի Աստուածածին, պարծանք /// (1-2 բառ), ճրագ պայծառ քան զԱրեգակն... եւ
ամենայն փորձանաց հոգոյ եւ մարմնոյ ///։
* Տե՛ս
Յիշատակարան հետագայի՝ պհպ. Աա։
2.
11բ-6բ (ԺԷ. դ., նոտրգիր) [Ի կանոնգրոց]
ա. 11բ
Կանոն Սրբոյն Մեծի Ներսեսի հայրապետին – Պարտ է հաղորդութիւն քրիստոնէին, որ ամէն
Խ. (40) օր... տացեն ի տանն. ԻԷ. (27) գլուխն է։
բ.
11բ-2ա Կանոն սրբոյն Սահակայ հայրապետին, զոր գրել է այսպէս – Մի՛ ոք ի քահանայից,
յետ հաց ուտելոյ իշխեսցէ մկրտութիւն առնել... զտեսչութիւն ժողովրդոց, բռնութեամբ է
այն եւ ոչ հրամանաւն Աստուծոյ։
գ. 12բ
Վասն նիւիրանաց [Սրբոյն Սահակայ, ձեռ. 2252, 310բ] – Խորհուրդականք են նուէրքն
ամենայն եւ ընծայն քահանայից... ըստացւացոց իւրեանց տասնապատիկս ի քահանայից։
դ. 12բ
[Սրբոյն Բարսեղի կանոն, ձեռ. 2252, 311ա] – Եթէ ոք արկելցէ զպտուղ քահանայից...
ընդ խաչահանունսն եղիցին եւ ընդ անօրէնսն։
ե. 13ա-5ա
[Վասն քահանայից] – Դարձեալ եթէ ոք քահանայից բանիւ արարեալ իցէ ըզժողովուրդն իւր
վասն պատիւերազանցութիւն լինելուն... եթէ յանդգնի պատարագելոյ կամ մկրտելոյ,
նզօվեալ եղիցի։
զ.
15ա-6ա [Վասն անբարոյ կնոջ] – Որ զմի մօր կաթ սնեալ է, ոչ է պարտ ամուսնանալ...
շունն ոչխար չի դառնալ։
է. 16բ
Կանոն սրբոյն Սահակայ հայրապետէն է ասացեալ – Եթէ ոք առնու կին ի մերձայորէ... զի
բազում վնասք լինին այսցանէ։
Ծնթ.
16բ-ի կէսը Բարսեղի կանոններն են, թէեւ Սահակ հայրապետի կանոնների մէջ է գրուած։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
11ա
Գրեցաւ սակաւ գիրս թվականին ՌՀԹ. (1630), Օգոստոս ամսոյ Ժ., օրն Գ.շաբթի՝ ձեռամբ
մեղաւոր Ծէրիկ դպրի՝ որդի Նիկօլի։ Աղաչեմ յիշել ի Տէր։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 368, Հմր 543։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
Պհպ. Աա
(1631 թ., նոտրգիր) Բարեխօսութեամբ սրբոցս այս եւ աղօթիւք սուրբ զին՞ /// (1-2
բառ) սրբոյն Սարգսի եւ որդո նորա Մարտիրոսի եւ [Գէ]որքայ եւ Մեռկերիոսի զինաւորին
եւ սրբոյն [Մինասա] եւ Երմոգինեա եւ սրբոյն Թէոդորոսի, բա/// (2 բառ) մեծ վըկային
եւ Գրափոսի Տէր Աստուած փրկե[ա] ամենայն վտանգից աղօթիւք եւ յաղթութեամբ /// (1
բառ) [Կոստան]դիանոսի, Յաբկարու, Տըրդատա /// (1 բառ) եւ ամենայն սուրբ թագաւորաց,
աղօթիւք եւ բարեխ[օսութեամբ] /// [օգնա]կան եւ պահապան լե՛ր ի տուէ եւ ի գիշ[երէ]
եւ ի գընալ ի ճանապարհ, ի ննջել եւ ի յառնել /// (1-2 բառ)։ Թվին ՌՁ. (1631),
Նոյեմբեր Է. գրեցաւ աղօթքս /// (2 բառ) ի մայրաքաղաքն Հալաբ եւ ես /// (2 բառ)
տիրացու տէր /// որդի։ Աստուած աւրհնէ, զինքն ///։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «643/3521», «ՌՁ. 1631-ից առաջ, Մ[եսրոպ] եպսի[կոպոս]»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ՌԾԸ. –
1609
ԳՐԻՉ՝
Սահակ սարկաւագ։
ԹԵՐԹ՝
200+1 (թ. 18-217. կրկն.՝ թ. 36). չգրուած՝ 18աբ, 123բ, 125աբ, 127բ, 129բ, 131բ,
135ա, 137բ-9ա, 140բ-1բ, 143ա-4բ, 216ա, 217ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԸ×12 (Դ, ԺԱ, ԺԲ, ԺԷ 10,
ԺԸ 5)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով ու լուսադրոշմով՝ 1. բոլորակ, մէջը խարիսխ, 2.
ոճաւոր զինանշան, վրան թեւատարած թագակիր արծիւ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19,3×15։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն (12,5 × 8,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 134ա), 214բ-5բ՝ խազագրեալ։ ՏՈՂ՝ 21։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 31ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական (31ա)։ Գոյներ՝ կապոյտ, կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թ. 116-9, 145՝ հիմքից մասամբ, թ. 185, 213-5՝ ամբողջովին անջատ, թ. 185՝
սխալ կազմած, կարդալ թթ. 152-3ի միջեւ. թ. 161 ստ. լս.՝ պատռուածք, թ. 168-9 ստ.
լս., թ. 185՝ ընդլայնակի պատռուած, 190բ-1ա՝ գրադաշտին թանաքի հետք, թ. 191՝ վր.
եզրը թափուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
19ա-24ա [Մանունք. բանք տոմարականք]
ա. 19աբ
Յառաջաւորէն մինչ ի բուն Բարեկենդանն ԻԱ. (21) օր է... ի Յայտնութեան Բարեկենդանէն
մինչ ի Յայտնութիւն Ը. օր է, ի Յայտնութենէն Յառաջաւորն ԼԹ. (39) օր է։
բ. 19բ
Կա՛լ ՑՄՁԹ. (6289), զհայ թվականն ի վերայ բե՛ր՝ եբրայեցունէ... եւ տարեմուտն
տաճկաց Մարտի ԺԱ.ն (11) է, որ կոչի Նավռօզ։
գ. 20ա
Յոբելեանն Ծ. (50) ամ է, որով հրէայք վարին... Կաղանդն ամսամուտ կոչի։
դ. 20ա
Եւ ծանի՛ր, զի տարին ունի ԲԺ.ան (12) ամիս... եւ Ա. ժամն է Ռ. եւ Ձ. (1080) կէտ
(այլ ձեռքով՝ 18 կէտն 1 րոպէ է)։
ե. 20աբ
Գիւտ գրոյ այսպէս արա՛. կա՛լ ՃԺԷ. (117) զթվականն... Դեկտեմբեր լուսին ԻԹ. (29),
տիւն ժամս Թ., գիշերն ԺԵ. (15)։
զ.
20բ-2ա Բանալի գիր այսպէս արա՛. կա՛լ զառաջաւորն, Ժ. ի բաց ե՛րթ... ի Փիւրն
Լուսաւորչի չորեքշաբաթին գայ, եւ Քէին օր չկայ։
է. 22ա
Թվական Հռոմայեցոց այսպէս արա՛. կա՛լ զհայոց Մեծ թվականն... որ կոչի Քննիկոն
Հռովմայեցոց։
ը. 22ա
Հայոց Փոքր թվական այսպէս արա՛. կա՛լ զՄեծ թվականն՝ թիւ մի պակաս... փոքր թվական է
Սարկաւագին։
թ. 22բ
ԸզՃ. ԺԲ.ական (112) երթաս, Դ. կու մնայ, Է.ական երթաս, կու մնա Բ. թվին ՌԺԱ.
(1011) էր գարնանային եղանակն, ԾԲ. (52) ամ էր։
ժ. 23ա-4ա
Եւ այս են անշարժ եղանակքն – Յունվարի Ա. Կաղանդ է... ի ԻԹ. (29) Յայտնութեան
Բարեկենդան է։
ժա. 24ա
Չար աստղն է այս – Լուսնին Ա., ԺԱ. (11), ԻԱ. (21) ի յարեւելքէ... զայս ասեն
խանգարիչ աստղ։
2.
24բ-75բ [Պարզատոմար]
ա.
24բ-9բ [Կենդանակերպային աղիւսակք` Խոյից Ձուկ] – ՌԲ. (1002)... ՌՇԻԹ. (1529)։
– 28բ-9ա
Շ.եակին տողն ԽԴ. (44) տող է... մեզ հայոց Ապրիլի ԺԳ. (13) Զատիկ է։
բ.
29բ-30ա [Պարզատոմար տաղաչափեալ. ձեռ. 3050, 215բ] – Թվին ՌԲ. (1002) բանալի առաջի
գիրն Լիւնն է... Պարզատումարս գովելի, / Է գեղեցիկ եւ պիտանի... յիշման արէք զմեզ
արժանի։
– 30աբ
[Վասն պասուց եւ ուտեաց] – Ո՛վ ընթերցողք, յորժամ տարին նահանջ լինի, Փետրվար
ամիսն ԻԹ. (29) օր լինի... Բարեկենդանն զպասն չի լուծէր, բայց խթնումն կու լուծէ
(5 հրահանգ)։
գ.
31ա-75բ [Պարզատօմար, Ա-Ք] – Ա. Եւթներեակն Դ., Յունվար ԼԱ. (31) օր է Ե.շաբթի...
Բուն Բարեկենդան Մարտի Ը.։ Քէն հանապազ նահանջ է, զմնացեալն ի Փիւրն հարցի՛ր. բաւ
է։
3.
76ա-88բ Հրամանք Գէորք վարդապետի եւ ծառայաբար կատարումն Յակոբ աշակերտի – Զհրաման
հարկի րաբունոյդ իմոյ եւ վարդապետաց պետի... այսքան բացայայտութիւն սակաւուք ինչ
յաղագս կենդանակերպից տանուտէրացդ ի սերմակացու ուսումնասիրաց։
Տե՛ս
Յակոբ Ղրիմեցի, Տոմարագիտական աշխատութիւններ, աշխ. Ջ. Էյնաթեանի, Երեւան, 1987,
էջ 177-187, ձեռագիր C՝ էջ 122։
4.
88բ-9բ [Վասն զանազանութեան իւղոյն, ձեռ. 3276, 25բ] – Արդ, իւղոյն որակութիւնն
զանազան է եւ զի ի կովուց եւ յոչխարաց բաղկանա... եւ կանայք պատրաստեցին ի թաղումն
Տեառն։ Այսքան վասն իւղոյն աստ գրեցաւ։
5. 89բ
[Վասն Ե. սքանչելեաց] – Զի իսկոյն ընդ իջանել Բանին ի յարգանդ Կուսին Ե. սքանչելիք
եղեւ՝ բաժանումն արեանն, թանձրանալն, ձեւանալն, հոգեւորիլն եւ աստուածանալն, ի
միում վայրկենի եղեւ՝ յական թօթափելն։
6.
90ա-1ա [Այս է խրատք Ծռազատկի. ձեռ. 2147, 218ա] – Թվին Հայոց ՌՁԳ. (1634),
եւթներեակ Գ. վերադիրն Թ., Աւագ լրում՝ Ապրիլի Զ., օրն կիրակի եւ բանալի գիրն՝
Շան... մոլորին յոյնք, որ են հոռոմ ազգք։
7. 91աբ
[Տօնացուցակ] – Յունվարի Զ. եւ Տբէթ ի ԻԱ. (21) եւ Քաղոցի ԻԹ. (29) Յայտնութիւն
է... Քաղոց ի ԻԱ. (21) Յա[յ]տնութեան Բարեկենդան է (14տալ հրահանգ)։
8.
91բ-105ա [Լուսնացոյց] Ծնունդ լուսնի այսպէս արա՛ – Կա՛լ հանապազ Լ. (30) կամ Կ.
(60) զվերադիրն... 93ա. Վերադիրն Թ., Լուսնագիրն Ա., Աւագ լրումն Ապրիլի Զ.։
Յունվարի Ի. (20) ծնունդ Լուսնի... Դեկտեմբերի ԻԱ. (21) ծնունդ Լուսնի. ԺԵ. (15)
սահաթին, ՋԲ. (902) մասունքին։
Ծնթ.
Տօմարական հաշուարկներ վերադրի հետեւեալ արժէքների համար՝ 9, 21, 2, 13, 24, 5,
16, 27, 8, 19, 30, 11, 22, 3, 14, 25, 6, 17, 28։
–
105բ-6ա Վերադրի աղիւսակ, բաղկացած ուղղահայեաց «Վերադիր», «Լրմունք», «Քանիք»,
«Ա-ԻԸ.» սիւնակներից, ընդամէնը 31 սիւնակ եւ հորիզոնական 19 սիւնակ՝ ըստ Վերադրի
արժէքների։
105բ
արտք. լս «Զմուտ աղիւսակիս այսպէս արա՛. Կա՛լ զթվականն ՋՁԵ. (985) ի բաց ե՛րթ...
գտանես զգիր տարուն»։
–
106բ-7ա Լուսնագիր այսպէս արա՛. կա՛լ զթվականն հայոց ՋՁԷ. (985) թիւ ի բաց ե՛րթ...
Զատիկն ջհտնուն։
– 107ա
Լուսնագրի աղիւսակ «Լուսնագիր», «Վերադիր», «Աւագ լրումն», «Քանիք», «Քանիք
լուսին», «Բ.շաբթի-Կիրակի» սիւնակներով։
–
107բ-8ա Աղիւսակ 12 կենդանակերպի անուանումներով, ամիսք հռովմայեցոց, Քանիք,
Կրկնակ Կիսակ, Յարակայ, Է.երեակ սիւնակներով։
107բ
արտք. լս.՝ «Զմուտ բոլորիս այսպէս արա՛. Կա՛լ ի հասարակաւորութենէն Բ. թվով պակաս
մինչեւ ի յօրն յորում իցես... գի՛տ զգօտիսն եւ զգիր ամսոցն»։
– 108բ
Աղիւսակ «Յայտնութիւն», «Տեառընդառաջ», «Աւետիք Աստուածածին», «Գարնանամուտ»,
«Աստուածածին», «Սուրբ Խաչ», «Յիսնակաց բարեկենդան», «Սուրբ Յակոբայ Բարեկենդան»
եւ «Եւթներեակ» սիւնակներով։
9.
109բ-23ա [Ազարիայի Ջուղայեցւոյ] [Յաղագս մտից ի Շ.եակս. ձեռ. 74, 308բ] Զմուտ
ՇԼԲ. ամաց շրջանիս այսպէս արա՛ – Կա՛լ զթվականն, Հռոմին փոքր ԻԸ. (28) թիւ ի բաց
ե՛րթ... եւ Գ. անգամ Մարտի ԻԲ. (22)։
–
109բ-23ա [Խորանք ԺԹ.եակ Լուսնի. հմմտ. 2015, 155բ]. 5ական սիւնակներից բաղկացած
աղիւսակք՝ «Է.երեակ, Վերադիր, Լրմունք, Քանիք, Պատկեր օրն» սիւնակներով։
10.
[Վասն հոռոմաց պասուց]
ա. 124ա
Հոռոմոց Պետրոս առաքելի պասն, որ կու բռնեն, գիտեա՛, թէ քանի օր է... ի Դեկտեմբերի
ԻԵ. ծնունդ է։
բ. 124բ
Թէ կամիս ի իմանալ զհոռոմազգին պասն քանի շաբաթ կուգայ Եղիական պասուցն յետեւ –
Գիտացի՛ր զտարուն բանալի գիրն, թէ որն է... Գ. շաբաթ յետեւ սուրբ Եղիայի օրն է։
11.
126ա-40ա (չգրուած՝ 127բ, 129բ, 131բ, 135ա, 137բ-9ա) Այս են ամենայն տնօրինականք
Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որ կան յաստուածակոխ սուրբ քաղաքս Երուսաղէմ –
[Ն]ախ եւ առաջին քաղաքն գալիլեացւոց Նազարեթ... եւ ի գլուխ լերինն փառաւոր
եկեղեցի։
12.
145ա-207ա [Տօնացոյց]
Տե՛ս
ձեռ. 2441, 3ա-196ա։ 1/չիք։ 2. ա/145ա-6բ (սկ. /// [Ալէլու]իա, ալէլուիա եւ եւս
խաղաղութիւն, աւրհնութիւն փառք։ Դարձեալ Սղ. ասաց Տէր ցՏէր իմ...)։ բ/146բ-50ա։
գ/150ա-1բ (ունի 151բ՝ Իսկ զՅարութեան հ[արցերն] այսպէս ասա՛)։ դ/151բ-2բ, 185աբ,
153աբ (վջ. այլ՝ Երիկունն ՀԲ. ԴԿ. Բանն որ ընդ Հօր յէ)։ 3. ա-բ/չիք։ գ/153բ-6բ։
դ/156բ-68բ։ 4. ա/168բ-73ա։ բ/173ա-5բ։ գ/175բ-7ա։ դ/177ա-82ա։ ե/182ա-4բ,
186ա-7ա։ 5/187ա-91բ։ 6/191բ-5բ։ 7. ա/195բ-6ա։ բ/196ա-9ա։ գ/199ա-201ա։
դ/201ա-3ա։ 8. ա/203ա-4ա։ բ/204ա-5ա։ գ/205աբ։ դ/205բ-7ա։
13.
207աբ Խրատք Իւղաբերից աւետարանաց Հանգստեան եւ Բժշկութեան – Յորժամ Վասն ի
վերուստ ասես Սաղմոսի առաջին քարոզ, դու Յոհաննու գլուխ կարդայ... Ի Յոհաննէս Ի.
ՃԴ.։
14.
207բ-11ա [Մեսեդիք Ծննդեան (ԱՁ., ԱԿ., ԳԿ.), Յարութեան (ԱՁ.-ԴԿ., Գաղ., Կիր. մտց.
(=կիրակմտից), եկղ. (=եկեղեցւոյ)), մարտիրոսաց (ԱՁ.-ԴԿ.), ապաշխարութեան
(ԱՁ.-ԴԿ.), Աւագ Շաբաթու (Բշ.-Զշ.), Մեծի Ե.շաբթի (Եշ.-Զշ., խչ.), Ճաշու սաղմոս
տներ Պահոց (ԱՁ.-ԴԿ.), Ճաշու սաղմոս տներ Աղուհացից (Բշ.-Զշ.), Պահոց (Բշ.-Զշ.),
ապաշխարութեան շաբաթա՛՛ պահոց ճաշուց յառաջ քան Գրիգորին (Բշ.-Զշ.), Ճաշու
Յարութեան (ԱՁ-ԴԿ., Աղց., Դշ., Զշ., Կիր., Գալստեան, եկեղեց.)] – Մեսեդի Ծնընդեան.
ԱՁ. Տէր ասաց ցիս. Որդի իմ ես... Տէր թագաւորեաց վայելչութիւն՛՛։
15.
211աբ Ալէլուք գիշերային Յարութեան (ԱՁ.-ԴԿ.) – ԱՁ. Ողորմութեամբ Տեառն լի եղեւ...
ԴԿ. ծափս հարէք ամենայն հե[թանոսք]։
16.
211բ-5բ [Սաղմոսք Յարութեան, Յինանցն, Համբարձման, Ճաշու սաղմոս տներ մարտիրոսաց,
Աւետման Սուրբ Աստուածածնին, Ծննդեան, Յովհաննու Կարապետին, Սուրբ Ստեփաննոսի,
Գալստեան Սուրբ Հոգոյն, տապանակի, Վարդավառին, հրեշտակապետաց, Ղազարու, Աղօթք
Ալէլուիայի..., Երկինք պատմեն..., Մի նախանձիր..., Ողորմեա եւ ի մեղութեան,
Հանգստեան աւետարանի, Գալստեան, Յարութեան, Համբարձման, Խաչի, Ծննդեան,
Տեառնընդառաջի] Սաղմոս Ճաշու տներ Յարութեան – Դու յարուցեալ գթասցիս ի վերայ...
լուծումն հայցէր ի կեանս Աւետարանի։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1. 142աբ
Աւետարանք Իւղաբերից յաւուր կիրակի
ա. 142աբ
Աւետարան ըստ Մատթէոսի [ԻԸ. 1-20] – Եւ յերեկոյի շաբաթուն, յորում լուսանայր
միաշաբաթին... ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս մինչեւ ի կատարած աշխարհի։
բ. 142բ
Աւետարան ըստ Մարկոսի [ԺԵ. 42-6] – Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ, քանզի ուրբաթ էր...
գնեաց կտաւ եւ իջուցեալ զնա, պատեաց։
2. 216բ
Աւետարան ըստ Մարկոսի [Է. 31] – Եւ ելեալ միուսանգամ ի սահմանացն... ի մէջ
սահմանացն Դեկապօլիս։
Ծնթ.
Գրուած երկիցս։
3. պհպ.
Բբ [Տէրունական աղօթք] – Հա՛յր մեր, որ յերկինս ես... յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
105բ
արտք. լս. Եւ զիս՝ անարժան գրչակս զՍահակ սարկաւագ, յիշեա՛։
137ա
Քրիստո՛ս Աստուած, քո սուրբ տնաւրինակացս եւ Սուրբ Յարութեամբդ ողորմեա՛ ստացողի
սորա եւ ծնաւղաց սորա եւ մեղուցեալ գծողին. ամէն։
214ա
Գրեցաւ սակաւ գիրս հայոց թվին ՌԾԸ. (1609), Յունիսի ԻԲ. (22), օրն Ե.շաբթի,
աւարտեցաւ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ աւրհնելոյն, ձեռամբ մեղաւոր Սահակ սարկաւագի՝
որդոյ Լուսիկին. ամէն։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ.ք, Ա., էջ 330, Հմր 412։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Աբ՝ տառեր՝ ա-ք, 18բ՝ «ցայսօր», 129բ՝ «եւ տեղի», պհպ. Գբ՝ խզբզոց, «այս այս
մեր», «Աղօթք հանդերձումն (երիցս) դինել, զՏէր աղաչեսցուք», «Հայս մեր, որ յերկինս
ես։ Սուրբ եղիցի անուն քոյ, Եկեսցէ», 142բ՝ «Եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ Առ առ», 203ա`
«Նոյեմբերի ԻԱ., տօն է Երից ամաց Աստուածամօրն ընձայնման», 213ա (լս.)՝
«Կարապէտը»։ 18ա` «Ominpotenica Patris», 143ա՝ «Wimnie O u g sini», 144ա՝ «ven
crearovsirusduchu Ssiwovricvejuyheies u», 144բ «kyvie eleison kywiccleis kyvie
chuysier leison sch to yesk Mas Pulex pla», 216բ եւ 217բ. լատիներէն՝ «Initium
sapientiae timor Domini» (= Սկիզբն զգաւնութեան երկեւղ Տեառն) Սաղմ. ՃԺ. 10, պհպ.
Բա՝ ջնջած, պհպ. Գբ՝ հայատառ թուրքերէն «շվյասընտան սօնրա սորդուն չու հաճ թանա
ըսնա պաղլաղըմ պաղաք///դ» (սրանից հետո հարցրին քանի), պհպ. Գբ՝ «Ես՝ Կապրիէլ,
կիրեցի այս գիրիս»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
129ա՝ խաչ, պհպ. Գբ՝ չորս թռչուն։
3522
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
2 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
352+2։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն կաշի. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ սպիտակ թուղթ։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+Դ-Ե. չգրուած սպիտակ թուղթ՝ լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ բոլորակ,
մէջը բուսական զարդարանք (պհպ. Գ.), մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին տեղ-տեղ մաշուած, քերծուած, եզրերը վնասուած։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
20ա սեւ թանաքով բոլորակ՝ անընթեռնելի, 331բ սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ
ԾԱՌԱՅ / ՊԵՏՐՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ տեղեկութիւնք, պհպ. Աա՝ «646, 3522», «ՌՁԳ.-1634,
Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», մատիտով «N 13», մէջքին սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «21
Պատմ[ութիւն վ]ասն կատարածի աշխարհի»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԼՕՎ
(ԼՎՈՎ) ՌՁԳ. – 1634
ԳՐԻՉ՝
Աւետիք (7ա-27ա, 144ա-223ա), Անանուն (1ա-4բ, 27բ-139ա)։
ԹԵՐԹ՝
225+1 (թ. 1-225, կրկն.` թ. 177). չգրուած՝ 5բ-6բ, 123բ-5բ, 126ա-7ա, 128աբ,
139բ-43բ, 223բ-5բ։ ՊՐԱԿ՝ 6+Ա-ԺԹ×12 (Ժ, ԺԲ 14, ԺԱ չիք)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով
եւ լուսադրոշմով՝ բոլորակ, մէջը բուսական զարդարանք, ոճաւոր զինանշան, մէջը երկու
ոտքի վրայ կանգնած առիւծ, միւս կողմում՝ թագ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×15։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն
(13,5-14×10)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր՝ 7ա-27ա, 144ա-223ա (նմուշ՝ 18բ), 1ա-4բ, 27բ-139ա
(նմուշ՝ 88ա)։ ՏՈՂ՝ 24։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թ. 7-136՝ հիմքին ցեցի անցքեր, թ. 33-40, 45-6, 59-60, 62, 63՝ լս-ներին
թանաքի հետքեր, 127բ՝ թանաքի թուլացման պատճառով գիրը մեծաւ մասամբ անընթեռնելի,
չերեւացող, 129ա-ի գիրը արտատպուած 128բ-ին։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-3ա
[Մասն Ձայնքաղ շարակնոցի. Աւրհնութիւնք] – ԱՁ. Աւրհնեսցո՛ւք ըզՏէր, զի փառօք է
փառաւորեալ Ա.Ձ. Աւրհնեսցուք զՏէր, զի փառաւք է փառաւորեալ Ա.Կ... ՄԿ. Սեղան քո,
Տէ՛ր, զաւ[րհնութեանց]։
Բ. 3բ-4բ
Վասն շարականաց, թէ ով է ասացեալ – Որք զծորանս Հոգոյն արբին եւ ի ժամանակս ժամանակս
երգեցին... եւ գտանես զձայն ստուգիւ եւ զիս յիշես։
Գ.
7ա-12ա Պատմութիւն վասն կատարածի յաշխարհի եւ վասն դատաստանի աւուրն եւ վասն
գալըստեան Նեռին, եւ թէ ինչ լինելոց է յառաջ, քան զգալուստն Քրիստոսի նշանք – Նախ՝
տեսանելի է զայս, զի յորժամ յայտնեսցի մարդն անօրէնութեան... հեղկատակութեան
պատիժս ըստ արժանոյն, յորմէ փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած... այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս
յաւիտենից. ամէն։
Դ.
12ա-87բ [Հարցմունք, պատասխանիք, խրատք]
1.
12ա-7ա Խրատ վասն խոստովանութեան – Բայց նախ վասն խոստովանութեան խորհրդոյս գիտելի
է, զի Ժ. ազգ պակասութիւն կա խոստովանելն... զամենայն ոչ գրեցաք, վասն որոյ այսքան
բաւական է ուշիմ մտաց։
2.
17ա-32բ Ագաթանգեղի փիլիսոփայի ասացեալ վասն Նեռին գալստեան – Արդ, ի լրնումն
յետին դարին յութ հարիւր ամին... խեղկատակութեան պատիժս ըստ արժանոյն, յորմէ
փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զխոստովանողս... յաւիտենից. ամէն։
– 30ա
գրչից՝ «Ո՜վ զեղկելի գծող գրիս, / յօրն յարութեան Ադամա զարմիս, / զի յորժամ
հարցանէ դատաւորն ամենեցուն ի յիս, / չունիմ պատասխանի այս գլխակորեալ գերիս։
3.
32բ-4բ Հարցմուն[ք] եւ պատասխանիք լաւ եւ պիտանիք, հաւաքեալ իբրեւ զծաղիկ –
Հարցումն. Յաղագս ի՞նչ պատճառի փարիսեցիքն առաքեցին... Պատասխանի. Ոչ վասն պատուոյ
հարցանէին, այլ զի տեսին...իսկ Աստուած ոչ ումեքէ երկնչի. եւ նմա փառք յաւիտեանս.
ամէն։
4.
34բ-54բ Հարցմունք գեղեցիկ եւ պիտանիք – Հարցումն. Զի՞նչ եթէ աւրհնեալ է փայտն,
որով լինի արդարութիւն։ Պատասխանի. Նախ՝ փայտ տապանն Նոյի, որ զժողովեալսն ի ծոց
իւր... փեսա եսպան եւ փախեաւ յԵգիպտոսէ։
5.
54բ-6բ Վասն Է. ժողովոյն – Զկնի ՅԻԵ. (325) ամի Ծննդեանն Քրիստոսի եղեւ առաջին
ժողովն ի Նիկիա... որ ի կռապաշտութենէ ազատեաց զմեզ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս.
ամէն։
6.
56բ-64ա [Հարցմունք զանազանք] – [Վ]ասն յղութեան. Հարց. Որ Գաբրիէլ հրեշտակն ասաց,
թէ որ ի նմայ ծնեալ է։ [Պատ.] Չասաց, թէ յղացեալ է կամ ծնացելոց է... պարգեւս տվին
իւրաքանչիւր ոք մէջն մի որոջ եւ երկդրամեան մի ոսկի անգիր։
7.
64ա-5բ Վասն տնօրինականացն Քրիստոսի Աստուծոյ, թէ ուր կան – Անկար պատմուճանն,
աստուածային նափորտն եւ զարկիոն... իսկ բնական օրն է ԻԴ. (24) սահադ եւ Ճ. (100)
կէտ եւ մէկ սահադնէ Ռ. եւ Ձ. (1080) կէտ։
8.
65բ-8բ Պատասխանիք ի Սուրբ Գրոց ընդդէմ տաճկաց [Բանք ընդդիմադրականք առ
մահմետականքն. ձեռ. 774, 78աբ] – Արդ, մեք՝ երիս Աստուածս, օտարս եւ զատեալս ի
միմեանց ոչ ասեմք... եւ անտի ի ծնունդն Քրիստոսի ՇԺԸ. (518), եւ Քրիստոսի
մարդասիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
9.
68բ-73ա Խրատ յոգէշահ եւ պատասխանի Յոհաննէս Կոզեռ վարդապետին – Արար Աստուած
զմարդն հոգի եւ մարմին եւ զարդարեաց զնա... այլ զայն, որ լաւ հաց լինի, եւ
Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
10.
73բ-5բ Այլ խրատ իմաստասիրաց ասացեալ – Ամենայն իրք ի չորից գոյացեալ. չորք են
լինելութեան պատճառք... պարտ է պահել առ մարդն հանապազ դանակ, դաստառակ, մատանի,
կաղմար, թուղխթ, ասեղ, թերցան, սանտր, քըսակ։
11.
75բ-84բ Յաղագս հին օրինացն Իսրայէլի, զոր ամենայն օրէնք եւ մարգարէք բացայայտեն,
թէ Քրիստոս Աստուած է – Ըստոյգ եւ արժան եւ ամենայն ոք գիտէ, որ առաջի ժամանակն
Մովսեսի սիրեցեալ... հանէ զմարդն արքայութենէն Աստուծոյ, որպէս զԱդամ եհան ի
վայելչական դրախտէն։
12.
84բ-7բ Խրատ վասն խոստովանութեան, զոր պատշաճ է ամենայն քրիստոնէից այսպէս առնել,
զի առանց սորայ չիք փրկութիւն – Պարտ է քրիստոնէին, յորժամ կամիցի գնալ ի
խոստովանութիւներիս ինչ ածել զմտաւ... 85բ [Գ]ործք ողորմութեանն, որ է ԴԺ.ան
մարմնաւորքն են... 86բ Այլուստ – Մարմինք մեր օդեալ են ի Դ. տարերաց... 87ա
Այլուստ է բանս, որ ասէ զեղբայր իւր մարդասպանէ... որ կերակուր եւ ըմպելի չկարէր ի
բերանն տանել (85ա՝ Գրչից «Զայլն ի այլ տեղ գի՛տ եւ ասա՛. այսչափս այստեղս բաւական
է»)։
Ե.
87բ-8բ Վասն Վարդան սուրբ վարդապետին, որ զայս գիրքս առաքեաց ի Կլայն Հռովմ – Վասն
սուրբ եւ փրկական տնօրինական սրբութեանցն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ այս գտաւ ի
գրոց... քանզի Աստուած անհասանելի եւ անիմանալի է ամենայն մտաց եւ անքննելի։
Զ.
88բ-96ա ԹԷ որպէս օրինակ է մարդս Աստուծոյ պատկերակցութեանն – Ո՛վ իմաստուն
հարցող, զայս ի միտ ա՛ռ եւ գիտացի՛ր... ազատիլ ի դառն տանջանաց դժոխոցն եւ լինել
արժանի արքայութեան Աստուծոյ, որում վայել է փառք... ամէն։
Է. 96աբ
Վասն Գ. թագաւորացն մոգուց – [Ա]յս Գ. թագաւորքս, որք եկին Քրիստոսի
երկրպագութիւն... պահեալ կայր մինչեւ ի Մերգոն մոգուց արքայն։
Ը.
96բ-9բ Հարց. ուստի՞ են Գիրք Սուրբք – Յամէնառատ պարգեւացն Աստուծոյ, որ մինչեւ
ցյետին արարածս... թէ Ա. մնա, դժար գա, թէ Բ. միջակ, թէ Գ. կարճ եւ մեղմն գա։
Թ. 99բ-118բ
Դաւանութիւն հաւատոյ եւ վասն Բանին միաւորութեան – Հաւատով խոստովանիմք եւ
երկրպագանեմք զուգափառութեան... արդ, ընդէ՞ր տրտում ես, ա՛նձն իմ, կամ ընդէ՞ր
խռովես զիս, յուսա՛ առ Աստուած եւ խոստով[անի՛ր]։
1.
111բ-2բ Հարցմունք գեղեցիկ՝ վասն աստուածութեան – Հարցանեմք զբաժանողսդ, թէ Մարիամ
զո՞ր բնութիւն ծնաւ։ Թէ ասեն՝ Աստուած եւ մարդ... չարչարէր եւ անչարչարելի մնայր։
2.
112բ-4ա Վկայութիւն Սուրբ Երրորդութեան – Ողորմութեամբ Տեառն լի եղեւ երկիր, եւ
Բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան... իսկ գրոց մարգարէիցն վկայութիւնք են վասն
Երրորդութեանն, որ ժողովեցան ԿԲ. (62) թուով։
3.
114ա-8բ Վկայութիւնք մարդեղութեանն Քրիստոսի – Նախ՝ ասաց Աստուած Աբրահամու. Ի
զաւակի քում աւրհնեսցին ամենայն ազգք երկրի եւ ի Նորս՝ մեկնութիւն սոցա. ասաց
Աստուածածինն ամենայն ազգք երկրի... յուսա առ Աստուած եւ խոստով՛՛։
Ժ.
118բ-20ա Պատմութիւն պիղծ Յուդայի սննդեան եւ ծննդեան – Արդ, ի հոգէկիր
վարդապետացն այսպէս իմացաք եւ լուաք, թէ յորժամ ծնաւ չարն Յուդա... ի ձիւթն
յեռացեալ եւ յորդն անքուն, որոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զամենայն հաւատացեալս
անուան իւրոյ, եւ նմա փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս. ամէն։
ԺԱ.
120ա-3ա Թուղխթ, զոր առաքեաց Պիղատոս առ կայսրն Հռովմայ Տիբերիոս – Ինքնակա՛լդ
Սեբաստեա, փառաւորի եւ հզօրի Տիբերեա կայսեր՝ ի Պիղատոսէ՝ դատաւորէ յարեւելից
կողմանս... եւ բնաջինջք եղան վասն անօրէնութեան իւրեանց, եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեանս. ամէն։
ԺԲ.
129ա-39ա [Թուղթք եւ ճառք Կիւրղի Ալէքսանդրացւոյ]
1.
129ա-35ա Սրբոյն Կեւրղի եպիսկոպոսապետի առ Նեստոր՝ նախ քան զմերժելն, զի տայր նմա
տեղի ապաշխարութեան յառաջ քան Եփեսոսի ժողովն – Առ սուրբ ե՛ւ աստուածապաշտ ե՛ւ
պաշտօնակից մեր Նեստոր... անդրանիկ ի մեռելոց, որ կենդանարար որպէս զԱստուած
նզովեալ եղիցի։
2.
135ա-9ա Նորին Կեւրղի եպիսկոպոսի Աղէկսանդրու առ պիղծն Նեստոր հայհոյիչ – Ամենայն
ինչ յայտնի եւ ուղիղ է իմաստնոց, եւ ոյք գտանեն զգիտութիւն... սիրեցեր
զարդարութիւն եւ ատեցեր զանօրէնութիւն վասն (չշարունակած)։
– 136աբ
Ա. Առաջին ճառ նզովից – Եւ եթէ ոչ ոք խոստովանեսցի, եթէ Աստուած է ըստ
ճշմարտութեան...
–
136բ-7ա Բ. Երկրորդ ճառ նզով[ից] – Եթէ ոք ոչ խոստովանեսցի բնութեամբ միանալ ի
մարմնի...
– 137աբ
Գ. Երրորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք զմի Քրիստոս բաժանեսցէ երկուս, յերեսս...
–
137բ-8ա Դ. [Չ]որ[ր]որդ գլուխ նզովից – Եթէ ոք յերկուս դէմս եւ երկուս զօրութիւնս
բաժանեսցէ...
– 138աբ
Ե. [Հ]ինգերորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք իշխեսցէ ասել աստուածազգեստ մարդ Քրիստոսի...
–
138բ-9ա Զ. [Վ]եցերորդ ճառ նզովից – Եթէ ոք ասասցէ Տէր Քրիստոսի զԲանն յԱստուծոյ
Հօր է...
– 139ա
Է. [Ե]ւթներորդ ճառ նզովից – [Ե]թէ ոք ասիցէ՝ մարդ զօրացեալ յԱստուծոյ Բանէն...
3.
144ա-8բ Ը. Սրբոյն Կեւրղի Աղէկսանդրացոյ առ բարեպաշտ թագաւորն Թէոդոս – Ասէ ուրեմն
սրբազանն Կիւրեղ. Սկիզբն իմաստութեան երկեւղ Տեառն... զի իւրաքանչիւր կանոն ինն եւ
տասն ամաց շրջագայութիւն ունի։
Տե՛ս
Կիւրեղ Աղեքսանդրացի, Գիրք պարապմանց, Կ. Պոլիս, 1717, էջ ճժբ-ճխա.։
ԺԳ.
148բ-58ա Սահման կարգաւորութեան կուսից եւ պարկեշտ կանանց, զոր ուսուցանէ
Լուսաւորիչն մեր Գրիգոր, թէ որպէս վարեսցին յաշխարհի – Այլ թէպէտ բարձեալ է վասն
աւերման յաշխարհիս մերոյ ամենայն բարեձեւութեան... անմահ փեսային միանալ սիրով ընդ
Քրիստոսի Յիսուսի Տեառն մերոյ, որ է աւրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյն այժմ եւ
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
ԺԴ.
158ա-63բ Դարձեալ խրատ կրօնաւորաց, թէ զի՞նչ հարկաւոր է յանապատս բնակողաց եւ
զի՞նչ պիտանացու – [Ա]սեմք նախ եթէ այն է, հարկաւոր է առանց որոյ կեալ... ի վերայ
բարով։ Այսքան առ այս, եւ Քրիստոսի պսակողին սրբոց փառք եւ երկրպագութիւն
յաւիտեանս (Գր. Տաթեւացի, Ձմերան, ԻԱ., սկ. չիք)։
ԺԵ.
163բ-4բ Վասն միակեցաց եւ կրօնաւորաց խրատ – Որք կամիցին Քրիստոսի հետեւեղոք
լինել... աստուածայնոցն փափաքի հասանել, որում վայել է փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ
այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
ԺԶ.
164բ-71բ Այս, ինչ կա, քարշաճ ի դու[ր]ս ի հայոց գրենաց յշդոմ (՞) լրութեան նոցա –
Առաջին ի գիրս, որ կոչի Մաշտոց, ի գլուխն Աշխարհաթաղին... այս ձերն, ասէ
Դամասկացին Յոհանէս, ընդ հայսն։
ԺԷ.
171բ-85ա Թուղթ եւ պատասխանի առարկութեանցն ընդդէմ հասարակորդաց՝ արարեալ մեծի եւ
իմաստնոյն Յոհանու Ծործորեցոյն – Զհաւատարիմ տնտեսիդ մեծի տանդ... վայելէր հաւատով,
հայեցմամբն յԱստուած, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
ԺԸ.
185ա-223ա Պատմութիւն սրբոյն Նիկողայոսի ծննդեան եւ սննդեան եւ զվարուց եւ
սքանչելեաց եւ կատարման մեծի քահայանապետին Քրիստոսի՝ արքեպիսկոպոսին Զմիւռնացոյ
մայրաքաղաքին, որ է Լիկիացոց նահանգին – [Յ]ամենայն սուրբս եւ զերջանիկ ընտրեալս
յԱստուծոյ գովել եւ պատուել... փառաւորեսցեն զԱստուած եւ զծառայն նորա Նիկողայոս
առաւելապէս աւրհնութեամբ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում վայել է փառք, հանդերձ
Հարբ եւ Հոգովն Սրբով, որ է մխիթարիչ յամենայնի յաւիտենից յաւիտեանս. ամէն։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
նոտրգիր, ԺԷ. դար
1. 127բ
[Գիր նշանաց, Ո-Ք] – Որոգայթ՝ որգ”, որդոց՝ դոյ”, Ողորմեայ՝... քաղցր (՞)՝ քց”։
Ծնթ.
Թանաքի թուլացման հետեւանքով գիրը մեծաւ մասամբ անընթեռնելի։
2. 125բ
(այլ ձեռք) [Մասն քարոզի իմն] – Զի հրամայէ Դաւիթ մարքարէն ասելով, թէ՝ Ընդ սուրբն
սուրբ եղիցիս... ի բաց թօթափեայ յինէն։
3. 125բ
(նախորդի ձեռքը) [Հայրէն] – Խրատն մարդու դառն է եւ լեղի, / պտուղ կու տայ քաղցր
եւ բարի, / մա[ր]դ որ չունի անուն բարի, / մեռած լաւ է, քանց կենդանի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Անանուն
գրչի 3ա Զողորմուկս խիստ եւ լալի եւ ողբալի, / ո՛վ շնորհալի եղբա՛յր բարի, /
մաղթեմ յիշել առ յոյսն ամենի, / եւ Տէրն մեզ եւ ձեզ ողորմի։
2.
Աւետիք գրչի 223ա Գրեցաւ պատմութիւնս սրբոյն Նիկողայոսի Զմիւռնացւոյ ի թվին ՌՁԳ.
(1634)՝ Հոկտեմբերի Գ., ի քաղաքին Լօվ՝ ընդ հովանեաւ ննջման Սուրբ Աստուածածնա, ի
թագաւորութեանն ըՌզաց (=Ռուսաց) երկրին Վլատիսլավ՝ արի եւ քաջ բարեպաշտիմ, որ ի
այս ժամանակս եկեալ էր ի քաղաքն Լէվ, երթայր ի պատերազմ ընդդէմ մահմետական ազգին
սուլթան Մուրատին։ Բայց գրեցաւ սա ձեռամբ տխմար եւ անարհեստ գոլով պատանեկին՝
Ավէտիք անուն՝ որդոյ տէր Սիմոն քահանային, բայց խնդրեմ, որ անմեղադիր լինիք գրոյս
խոշորութեան, մանաւանդ սղալանաց, զի անհմուտ էի գրագրութեան։ Աղաչեմ, որ զմեղաւորս
միով Տէր ողորմայիւ յիշեսջիք, եւ դուք յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ ահեղ դատաստանին.
ամէն։ Հա՛յր մեր, որ յերկ[ինս]։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Բ., էջ 545, Հմր 809 (ունի միայն այս՝ 323ա էջինը)։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «է բան, որ առնէ իւր ըստեղն, ես էմ կորու, աբգդեզէըթժիլ», 5ա՝ «Երանել է այր,
որ ո՛չ գնաց ի խորհուրդս ամպարշտաց, ի ճանապարհի մերաւուորաց ո՛չ եկաց եւ յաթոռս
ժանտից ո՛չ նստաւ»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
127+1 (թ. 226-352, կրկն.՝ թ. 320). չգրուած՝ 241բ, 266աբ, 285բ, 292բ, 297բ,
306բ, 315ա, 342բ, 352աբ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԱ×12 (Ա, ԺԱ 11, Բ 10)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ.
լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ շուշանանման ծաղիկ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×15։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
երկսիւն (14,5-15×7-11,5), եռասիւն՝ 230աբ (15×10)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 231ա)։
ՏՈՂ՝ 29։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. լս-ին խոնաւութեան հետքեր, թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով որոշ թերթերի
գիրն արտացոլուած հակառակ երեսներին։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
220ա-51բ [Քերականութիւն թաթար (=հայատառ ղփչաղերէն) լեզուին]
–
226ա-9բ Ցանկ գրոցս, զոր գրեալ է եւ ունի յինքեան զհոլովս անուանց եւ զխոնարհմունս
բայից ի հայ եւ ի թաթար լեզու (այբբէնական կարգով) – Ամպոց եւ որոտմանց՝ ԾԳ,
Անհատից՝ ԽԴ... Տրական հոլովք անւանց՝ Գ.։
–
228ա-9բ [Ցանկ Ա-ԿԶ] – Ա. Ուղղական անուանք հայերէ[ն] եւ թաթրէն
թարգմ[ա]ն[ութիւն]ը... ԿԶ. Աստղաբաշժ տումար։
1.
230ա-41ա, 242ա-65բ [Ա.] Ուղղականք անուանց – Անուանք ամենայն գոյից... (թաթ.)
Ադլար պարչա վարլխլար[ն]ընկ... Աստուած։ Աստուածք... (թաթ.) Թէնկրի։ Թէնկրիլար...
ձիթապտուղք՝ զայթունլար, ձիթէնիք՝ զայթունդէրաքիլր։
2.
267ա-74ա Բ. Սեռական։ (Թաթ.) Ճընսլանկան – Հարց. Որոյի՞ն չես դու։ Պատասխանի.
Հաւրն։ (թաթ.) Քիմնինկ. նէմասըսէն սէն։ Ճ[եւա]պ ադանընկ... ամենայն տեղաց։ (Թաթ.)
պար չաեէր լարնընկ։
3.
274բ-9բ Գ. Տրական։ (Թաթ.) Պէրմախլխկան – Իւր կու երթաս։ Ի Աստուած։ (թաթ.) Խայտա
պարըյըրսէն։ Թէնկրիկա... ի տեղն(ք), (թաթ.) եէր կատալար՛՛։
4.
280ա-5ա Դ. Առաքական։ (Թաթ.) Եէպէրիրկան – Հարց. Որո՞վ առաքեցեր դու։ Պատասխանի.
Աստուծով։ (թաթ.) Քիմնինկ պիլա եպէրդինկսէն։ Թէնկրի պիլա... տեղեաւ(ք). (թաթ.) եէր
պիլալար։
5.
286ա-92ա Ե. Հայցական։ (Թաթ.) Խօլմախլխկա – Հարց. Զոգու խնդրեցեր դու։ Պատասխանի.
զԱստուած. (թաթ.) Քիմնի[նկ] խօլդուկսէն։ Թէնկրինի... զհարկաւոր(ք)ն (թաթ.)
եասախլընըլար քերատի։
6.
293ա-7ա Զ. Փաստն պատճառականք։ (Թաթ.) Սապաբլխնընկ – Հարց. Յայնժամ յորմէ՞ առաքեալ
էիր դու։ Պատասխանի. ի Աստուծոյ։ (թաթ.) Օլ վախդ քիմաանեէ։ Պէրըլդընկսէն... ի
երկբայէ (իցն)։ (թաթ.) դշքիլտանլար։
7.
298ա-306ա Է. Անցեալ ժամանակի Գ. դէմս խօսք։ (Թաթ.) Քեչքան զաման պէլկիլի էդքան Գ.
սուրաթկա խօս – Աղօթեցի։ Աղօթեցեր։ (թաթ.) Ալղըշ էդիմ։ Ալղըշ էդինկ... առաքեցին։
(Թաթ.) Եէպէրտիլար։
8.
307ա-14բ Ը. Ուղ՛՛ բայք անցեալ – Թաւեցի։ Թաւեցեր։ (Թաթ.) Խալընլադտըմ։
Խալընլադտընկ... տրորեաց։ (Թաթ.) էզտի։
9.
315բ-22բ Թ. Ներկայական ժամանակի ներգործական բայք յանձնառական։ (Թաթ.) Իչինատ
պօլկան զամաննընկ խլնմախլխ սօզլար պօյին ալմախլխլար – Ահայ կու աղօթեմ։ (Թաթ.)
Աւշաա ալղըշլաիյիրմէն... արգելեմ(ք)։ (Թաթ.) Դիյիրլատիյիր եա դուդիյիրմա։
10.
323ա-30ա [Ժ.] Ապագայ ժամանակի ներգործական բայք յանձնառականք։ (Թաթ.) Սաղնեզրամ
քելկանզամանընէ խլմախլիս սօզլար պօյնա ալմախ – Ապա աղօթելոցես եմ/ք մեք։ (Թաթ.)
Սօնկրա ալղըշլաստրմէնպզ՛՛...ժըտելոց, ժամանելոց, ժաժխացուցանելոց։ (Թաթ.) Խօլսար։
11.
331ա-2բ [ԺԱ.] Բայք անցեալ ժամանակաց կրական (=կրաւորական), զոր յանձն իւր կրէ ոք։
(Թաթ.) Սօղլար քեչքան զամանլարնընէ խըլընմախխայսի քենտի պօյունտախըլընըր քիմսանը –
Աբիոնեցայ ես, աբիոնեցար դու։ (Թաթ.) Եառլըղանտըմ մէն։ Եառլըղանտընկսէն...
այլափառացայ(ք)։ (Թաթ.) Օզկահայպաթլանտի։
12.
332բ-3ա ԺԲ. Ներկա ժամանակի [բայք]։ (Թաթ.) Իչինպօլկան զամանընկ – Այպանիմ,
այպանիս։ (Թաթ.) Այիպլանըյիր մէն եա, մասխարալանյիր մէն... այցելիմ/ք/ս/ք/ն։
(Թաթ.) Տարման լանիյիրմ/պ/ս/ալար։
13.
333աբ ԺԳ. Հրամա[յա]կան բայք։ (Թաթ.) Պօյրուխ էդ մախ սօղլար – Աղօթեմ ես, աղօթեա
դու։ (Թաթ.) Ալղըշլայիյմ մէն, ալղըշլասէն...առնու նա։ (Թաթ.) Ալսընսընօլ։
14.
333բ-4ա ԺԴ. Ըղձական բայք անցեալ ժամանակի։ (Թաթ.) Սանլխ հասրաթ պիլա սօղլարքեչքան
զամաննընկ – Երանի էր ինձ... (Թաթ.) Սանէդդի մանկա... ահ թէ աւրհնեալ էր։
(Թաթ.)Այքի ալղըշլամիշ պօլկա է տի։
15. 334ա
ԺԵ. Ներկա<կա> ժամանակի։ (Թաթ.) Իչինատպօլկանզամանն ընկ – Երանի թէ աղօթէի։
(Թաթ.) Սանքի ալղըշլակամ... ոհ թէ աղօթէին։ (Թաթ.) էյքի ալղըշլակալար։
16. 334ա
ԺԶ. Ապագայ ժամանակաց։ (Թաթ.) Սոնկրա քելկան զամռննընկ – Երանի թէ երթայցեմ։
(Թաթ.) Սանքի պարսամ... երանի թէ շինեսցեն։ (Թաթ.) Սանքի եասասալար։
17.
334աբ ԺԷ. Ուրացական անցեալ ժամանակաց։ (Թաթ.) Ինկար էդմախքեչքան զամանն ընկ –
Չառի, ոչ առի։ (Թաթ.) Ալմատըմ, ալմատըմ... չառին։ (Թաթ.) Ալմատըլար։
18. 334բ
ԺԸ. Հրաժարական։ (Թաթ.) Քլամական սօզ – Չեմ առնել, ոչ առնեմ։ (Թաթ.) Ալմամ,
ալմամ... չեն առնել։ (Թաթ.) էդմազլարեա ալմազ լար։
19.
334բ-5ա ԺԸ. (=ԺԹ.) Հարց եւ պատասխանի։ (Թաթ.) Սյրմախ տաճուվաբ պէր մախ – [Հարց]
Կո՞ւ գործես։ [Պատ.] Հա, կու գործեմ։ (Թաթ.) Իշլարսէն, հէյա իշլարըմ... վասն այն
որ կարեմ, քանզի ոչ ունի իմ կարողութիւն։ (Թաթ.) Անընկուչուն պօլմամ չէրաեօխ տըր
խուվաթլխըմ։
20. 336ա
[Ի.] Հոլով անուանց – Ուղ[ղ]ական՝ Աստուած... (Թաթ.) Դողրու՝ թէնկրի... (միայն
«Աստուած» բառի հոլովումը)։
21.
336ա-7ա [ԻԱ. Դերանուանք հայոց եւ թաթրի. ցանկից] – Ով ո – քիմ, զքեզ-սէննի,
զիս-մէննի...սմա – պունկար, դմա – օշատանկա։
22.
337ա-342ա [ԻԲ. Հոլովմամբ հարց-պատասխանի հայերէն եւ թաթրի. ցանկից] – Ստեղծող –
եառադուչի, ստեղծուած – եառադըլկան... Հարց. Ո՞ ստեղծ զքեզ։ Պատասխանի. Ի
Աստուած... (Թաթ.) [Սօր”] Գիմ եառադդը սէնի... Ի Սուրբ Երրորդութենէն – արի
երրորդութիւն տան։
23.
343ա-51բ Աստուածաբանութիւն [Հարցմամբք եւ պատասխանիւք, ԻԳ.-ԼԸ. Տե՛ս Ցանկ] –
Յանուն Աստուծոյ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սըրբոյ... (Թաթ.) Ադընկաթէն կրինինկ...
Յայտն է, թէ Հայր ունի այսպէս եւ (Թաթ.) պարպուդուրլու տա///։
* Ծնթ.
բնագիրը թերի, չիք՝ Ցանկի ԼԹ-ԿԶ. միաւորները։
335բ
[Ձեւ յիշատակարանի] Երրորդութի՛ւն Սուրբ, գերագո՛յնդ Աստուած եւ գերագո՛յն
բարութիւն, երկրպագելի՛ եւ պաշտելի՛ աստուածպետութիւն՝ Հա՛յր եւ Որդի՛ եւ Հոգի՛
Սուրբ՝ երեքլուսեան ճառագայթիւ, իմանալի լուսոյք նըշուլիւք լուսաւորեա՛ զաչս մըտաց
մերոց, զի լուսով երեսաց քոց տեսից զլոյս քո իմաստութիւն երկնային, տո՛ւր մեզ
զճրշմարիտ բանից թարքմանութիւն եւ առաջնորդեա՛ հոգի բարութեան, ուղղեա՛ զընթացս
իմացմանս մերոց ի շառաւիղս քո սրբութեան եւ արդարութեան, զի ձեռք քո արարին եւ
ստեղծին զիս, իմաստուն արա՛ զիս, եւ քննեցից զվկայութիւնս քո։ Աւրհնեա՛լ ես, Աստուա՛ծ։
Ծնթ. Մի
տող ցած կրկնած՝ «Երրորդութիւն Սուրբ, գերագոյնդ Աստուած եւ գերագոյն բարութիւն,
երեկրպագելի եւ պաշ»։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
նոտրգիր, ԺԸ. դ.
1. 305ա
[Ախտարական] – 624 գրամ որ արիւն երդա, կէս տրամ լեղակ տու խմէ... զոպոպին լեզուն
ի քեզ պահես, ամենայն ոք զզքեզ սիրէ եւ ոչ կռվին ընդ քեզ։
2. 330բ
(այլ ձեռք) Գիր բանալեաց – Այսպէ՛ս արա ի Մարտի ԻԲ. (22), եւ համարեա՛յ մինչեւ ի
Զատիկն... օրն ցուցանէ անսղալ (ունի բոլորակաձեւ աղիւսակ)։
Ծնթ.
հայատառ ղփչաղերէնի բառանջատումը եւ ստուգումը Օքսանա Կարապետեանի:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
237ա, 328բ՝ «գրչափոր է, գրփ, գրչափորց է, գրչափորձ է, գրչափորձ է», 335բ՝ տառեր,
բառեր։
3523
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ԷՋՄԻԱԾԻՆ
ՌՄԺԶ. – 1767
ԳՐԻՉ՝
Յակոբ վրդ. Սիմէօնեան։
ԹԵՐԹ՝
99. չգրուած՝ 1ա։ ՊՐԱԿ՝ 1+Ա-Թ×12 (Թ 2)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ խաչ, «P. SEKRE», զարդաշրջանակ, մէջը՝ «S», այլ թուղթ՝ թ. 1, 96ի
ստորին մասին սոսնձած 19,8×14՝ լուսագծերով եւ ճնշադրոշմով՝ թագով պսակուած
ուղղանկիւն։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×15։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (16×11,5 ստ. լս.՝ յիշագրեր)։
ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 95ա)։ ՏՈՂ՝ 35։ ԿԱԶՄ՝ կանաչ ծաղկաթուղթ, մէջքը եւ
անկիւնները՝ դարչնագոյն կաշի, մէջքին ոսկեգոյն զարդեր. միջուկը՝ ստուարաթուղթ.
աստառը՝ դեղնաւուն թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր ցայտկէն։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝ չգրուած
դեղնաւուն թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Գոյներ՝ կարմիր, սեւ։
ՎԻՃԱԿԸ՝
բաւարար. կազմի ծաղկաթուղթը մաշուած, Ա. փեղկի անկեան կաշին թափուած, մէջքի եւ Ա.
փեղկի միացման մասը կիսով չափ անջատ. բոլոր թերթերի հիմքերին եւ վր. լս-ներին ցեցի
անցքեր. թանաքի թթուայնութեան հետեւանքով թ. 2-95՝ գրադաշտը գունափոխ, թ. 29-30՝
գրադաշտին պատռուածք, թ. 96ի ստ. լս-ին սոսնձած 19,8×14 չափսի թերթիկ՝ վրան ԺԹ.
դարի կէսից յետոյ արուած բովանդակային յաւելում։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
2ա-27բ Գիրք կոչեցեալ Վէմ գայթակղութեան, շարադրեցեալ յԻլիայ Մինեադիս եպիսկոպոսէ
Քեռնիքի եւ Բալաւիդացն վիճակի, ի խնդրոյ ուրումն իշխանի, եւ թարգմանեալ ի յունացն
ի հայս յամի Տեառն 1767 եւ ի հայոց՝ ՌՄԺԶ. (1767) եւ Յունվարի 31, ի
Կոստանդնուպօլիս քաղաքի։ Վէմ գայթակղութեան, այսինքն՝ սկիզբն եւ պատճառ պատառման
երկուց եկեղեցեացն արեւելականի եւ արեւմտականի – Խնդրեցեր յինէն, ո՛վ իշխան,
փառաւորագոյն եւ ամենաբարեպաշտ, առ ի յուսանիլ մանրամասնաբար, թէ զինչ է այն, որ
բաժանէ զերկուս եկեղեցիսն... մնայ մինչեւ ցայսօր պատառումն ընդմէջ եկեղեցեացն, որ
եւ միացուսցէ անլոյծ կապիւ՝ շնորհ ամենասուրբ Հոգւոյն. ամէն։ Վերջ։
Լս-ներում
բաժանուած է 1-57 հատուածների։
Բ.
28ա-94բ Վարդապետութիւն յաղագս Սրբազան Աթոռւոյն Հռօմայ՝ ըստ դիտաւորութեանն
Ֆռանկսզաց. նախ թարգմանեցեալ ի կալլիականէն ի յիդալականն եւ ի յիդալականէն ի
յունականն, իսկ յայժմոյս՝ ի յունականէն եւս թարգմանեցեալ ի հայկական բարբառ։ Յամի
շնորհաց 1765 եւ ի Նոյեմբերի 18ին սկսեալ
Տե՛ս
ձեռ. 1954, 76ա-278ա։ Նախաբան/28աբ։ 1/28բ-9բ։ 2/29բ-30ա։ 3/30բ-2ա։ 4/32ա-3բ։
5/33բ-6ա։ 6/36ա-7բ։ 7/37բ-9ա։ 8/39ա-40ա։ 9/40ա-2ա։ 10/42ա-3ա։ 11/43աբ։
12/43բ-5ա։ 13/45ա-6ա։ 14/46ա-7ա։ 15/47ա-9ա։ 16/49ա-50բ։ 17/50բ-1բ։ 18/51բ-3բ։
19/53բ-4ա։ 20/54ա-5բ։ 21/55բ-8ա։ 22/58աբ։ 23/58բ-9բ։ 24/59բ-62ա։ 25/62ա-5ա։
26/65ա-9ա։ 27/69բ-71բ։ 28/71բ-2ա։ 29/72ա-4բ։ 30/74բ-6ա։ 31/76բ-7բ։ 32/77բ-80ա։
33/80ա-1ա։ 34/81ա-2բ։ 35/82բ-3ա։ 36/83ա-5ա։ 37/85ա-7ա։ 38/87ա-9ա։ 39/89ա-90ա։
40/90աբ։ 41/90բ-1բ։ 42/91բ-3բ։ 43/94աբ։
Գ.
95ա-9բ Ծանուցումն թագաւորական խորհրդարանին։ Յամի 1743, փետրվարի ԻԳ.ին (23) –
Արգիլեցեալ է ամենայն վարդապետ[աց] եւ ուսուցչաց եւ որպէս զիարդ եւ իցէ կերպիւ
մարդկանց, որք ունին ընթեռնուլ... վասն այսորիկ պատկառելով թերեւս ի
յարեւելականացն (95բ՝ գրչից. «Զայս գլուխս վասն այսորիկ եդաք աստ, զի ընթերցեալ
զայս կարողասցի նախկին գրուածոցն բարեպէս տեղեկանալ եւ լաւապէս հասկանալ, զի թարց
սորայ չկարէ ինչ շահել ի նոցունց»)*։
* Ծնթ.
96բ էջի ստ. մասին աւելացրած թղթի (19,8×14) վրայ՝ ԺԹ. դարի (1846ից յետոյ)
յաւելում բոլորգրի նմանեցրած շղագրով։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
27բ
Գրեցաւ ի ՌՄԺԶ. (1767) թուին հայոց՝ ի յամսեանն Սեպտեմբերի Ե. (5), առ դրան
վեհափառ աթոռոյս Սրբոյ Էջմիածնի, ձեռամբ կարնեցի Սիմէօնեան Յակոբ մեղսալի եւ
ապաշնորհ վարդապետիս։
94բ
Փա՜ռք քեզ, Տէ՛ր, փա՜ռք քեզ, Աստուա՛ծ, յաղագս ամենայնի Տէ՛ր, փա՜ռք քեզ։ Գրեցաւ ի
յունական բարբառոյ նորաթարգման բանքս այսոքիկ՝ ի նոյն թարգմանչի ձեռագիր օրինակէն,
ըստ կէտին եւ ըստ տառիցն դրութեան, ի Յակոբայ իբրու վարդապետէ, ի ՌՄԺԶ. (1767)
թուականութեանս՝ ի Սեպտեմբեր ամսոյն ԺԵ. (15) սկսեալ եւ ի յերեսնին աւարտեալ, առ
դրան վեհափառ աթոռոյս Էջմիածնի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 1բ
(ԺԹ. դ., շղագիր) Գիրք, որ կոչի Վէմ գայթակղութեան՝ շարադրեցեալ յԻլիայ Մենեադիսէ
եպիսկոպոսէ Ֆալավռիդացն վիճակի՝ ի խնդրոյ ուրումն իշխանի։ Եւ թարգմանեցեալ ի
յունաց լեզուէ ի հայս ի Կոստանդնուպօլիս՝ յումեմնէ բանասիրէ, յամի Տեառն 1767։ Իսկ
այժմ տպագրեալ ի յեօթներորդում ամի հայրապետութեան լուսանկար մօրն մերոյ Սրբոյ
աթոռոյն Էջմիածնի, տեառն Ղուկասու կաթողիկոսի ամենայն հայոց՝ հրամանաւ իշխանազնեայ
տեառն Յովսեփայ սրբազան արքեպիսկոպոսի եւ առաջնորդի ազգին հայոց, որք են ընդ
տէրութեամբ Ռուսաց։ Արդեամբք եւ ծախիւք բարեպաշտօն ազնուատոհմ Մանիչարեանց
Աստուածատրեան ազնիւ պարոն Մարգարին, յամի Տեառն 1786, իսկ ի թուին հայոց ՌՄԼԵ.
(1786), ի Սանկտ Պետրբուրգ, ի տպարանի Խաչատուրեանց պարոն Գրիգորի, կրկին հրամանաւ
կառավարչացն բարեկարգութեանց, վերնագիր տպագրեալ Ա. մասին սակս տեղեկութեան։
Ծնթ.
«Վէմ գայթակղութեան» 1786 թ. տպագրի տիտղոսաթերթի արտագրութիւնն է։
2. 27բ
(ԺԹ. դ., նոտրգիր) Ցայս վայր տեսաւ տպագրեալ ի Ս[անկտ] Պետրբուրգ յաւուրս Ղուկասու
կաթուղիկոսի, յամի Տեառն 1786։ Եւ թէ էր զանց զերկրորդաւն եղեալ չիմանե (՞) Խաչ.
տէր Յովհաննէս Խաչկեանց։
ՆՇՈՒՄ՝
մէջքին սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «1. Վէմ գայթակղութեան», Ա. կազմաստառին սոսնձած
թղթին ձեռագրի մասին տեղեկութիւններ եւ՝ «Ի ձեռագրաց Տ. Գէորգեայ Դ-ի՝ հանեալ ի
գզրոցէն ծաղկած այվանի», «677, 3523, 1786, Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս]»։
3524
ՏԱՒՆԱՊԱՏՃԱՌ
ԺԴ. դար
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր (1ա-2բ, 148ա-56բ, 304ա-6բ, 321ա-30բ, 334ա-412բ), Անանուն Ա. (3ա-148ա,
331ա-3բ), Անանուն Բ. (157ա-282բ), Անանուն Գ (283ա-304ա, 307ա-21ա)։
ԹԵՐԹ՝
412+1 (կրկն.՝ թ. 151, հետագայի էջակալում՝ 1-852, որ է՝ 1ա-411բ). չգրուած՝ 2բ,
354բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Խ×12 (Գ 4, Ե, ԺԷ, ԻԸ չիք, Զ, ԻԵ, ԻԷ 11, Ժ, ԺԶ, ԻԶ, ԼԶ, ԼԸ 10, ԼԵ,
ԼԷ 9, Խ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 17,5×12,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14×9-9,5)։
ԳԻՐ՝ բոլորգիր՝ թ. 1-2, 148-56, 304-6, 321-30, 334-412 (նմուշ՝ 326ա), բոլորգիր՝
թ. 3-148, 331-3 (նմուշ՝ 332ա), բոլորգիր՝ թ. 157-282 (նմուշ՝ 185ա), բոլորգիր՝ թ.
283-304, 307-21 (նմուշ՝ 298ա)։ ՏՈՂ՝ 29 (թ. 1-2, 157-304, 307-21), 30 (թ. 3-156,
304-6, 321-412)։ ԿԱԶՄ՝ վարդագոյն մոմլաթ, մէջքը՝ սեւ կտոր. միջուկը՝
ստուարաթուղթ. աստառը՝ չգրուած սպիտակ թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝
չգրուած սպիտակ թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 3ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր,
դարչնագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. 1970ական թթ-ին 1-110 եւ 388-412 թերթերի եզրերն ամրացուած, թափուած
մասերը լրացուած կիսաթափանցիկ թղթով. 412բ՝ գրադաշտը վնասուած, դժուարընթեռնելի,
1ա՝ մասամբ դժուարընթեռնելի, թ. 392՝ կիսով չափ թափուած, լրացուած նորոգման թղթով,
բնագիրը վնասուած. ընդմէջ 26-7ի 8 թերթ թափուած, թ. 40-1ի 13 թերթ (Ե. պրակն
ամբողջովին + 1 թ. Զ. պրակից), թ. 282-3ի 13 թերթ (ԻԸ. պրակը +1 թ. ԻԷ.ից), թ.
363-4ի 3 թերթ, թ. 392-3ի 2 թերթ. բոլոր թերթերի հիմքերը, վր. եւ ստ. եզրերը
խոնաւութեան հետեւանքով գունափոխ-մգացած, թ. 196՝ ստ. լս-ին անցք։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
3ա-306ա, 307ա-53բ, 355ա-412բ [Տաւնապատճառ]
1.
3ա-10բ [Ա.] Ի տաւնի Դաւթի եւ Յակոբայ – Սկիզբն տաւնից եւ ամենայն հոգեւոր
ուրախութեանց է տաւն Ծնընդեան եւ Յայ[տ]նութեան Տեառն... խնաեսցէ Քրիստոս յեկեղեցի
սուրբ. եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։
– 10բ
Այլուստ – Մարկիոն Պոնտացի էր ի ժամանակս Հագիանոսի Հռոմա հայրապետն... թւի թէ
լեալ է յաւուրս առաքելոցն։
2.
10բ-8բ Բ. Ստեփանոսի Նախավկաի եւ յառաջսար[կաւագի] – Աստուածազարդ շուք տաւնիս
լուսակազմ երեւմամբ իւրով ահիւ լնու... եւ զայն աւր եւս տաւն կարգեցին, որ է
աւգոստոս Բ.՝ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ. ամէն։
3.
18բ-24ա Գ. Պատճառ Պետրոսի եւ Պաւղոսի՝ գլխաւորաց առաքելոցն – Յաստուածարար
սքանչելեացն բազումք են, զոր իմանամք... արդիւնացուսցէ զիւրատուր իշխանութիւն նոցա
ի վերա մեր քաղցրութեամբ եւ մարդասիրութեամբ. եւ նմա փառք յաւիտեանս։
4.
24ա-6բ Դ. Յոհաննու եւ Յակոբա՝ Որդոցն Որոտման – Աստուածահրաման պատուիրանաւն
ունէր Իսրայէղ զսկիզբն տաւնին... եւ սա ասէ՝ թէ ոչ ծնջիք ի ջրոյ /// (վջ.)։
5.
27ա-9ա [Ե. Յոհաննու Ոսկիբերանին՝ Ի Գործոց մեկնութենէ սկիզբն, ձեռ. 2771, 211բ] –
(սկ.) ///նութեամբ եւ զայլս բազումս, ի բազում արւեստս։ Արդ, վասն այնորիկ
նշանաւք... այլ ի Պենտեկոստէին, որ եւ ի մեզ բխեսցէ ողորմութեամբն իւրով։
6.
29ա-31բ Զ. Յաղագս Երկրորդ գալըստեանն – Եղիցին գաւտիք ձեր պնդեալ ընդ մէջ եւ
ճրագունք լուցեալ... [Ղուկ., ԺԲ. 35-36]. Շատ ինչ ունի եկեղեցի յաւանդութենէ...
նմանեսցուք նւաստքս այսքանեաց փառաւորաց ողորմութեամբ Տեառն մերոյ Յիսուսի
Քրիստոսի, որում փառք։
7.
31բ-6բ Է. Յաղագս իջման Հոգոյն Սրբո ի դասս առաքելոցն – Բարի է Աստուած եւ բարոյ
ամենայնի արարիչ... բնութեամբ եւ աստուածութեամբ եւ զաւրութեամբ եւ կամաւք
միաւորեալ ընդ Հաւր եւ ընդ Որդոյ. եւ նմա փառք յաւիտեա[նս]։
8.
36բ-40բ Ը. Յաղագս տապանակին խորհրդոյ – Եւ արար Բեսէլիէլ զտապանակն յանփուտ
փայտից [Ելք, ԼԷ. 1]. Աւծ զնա ոսկով, լուսափայլեալ անձինք... եւ աստուստ առ Հայր
իւր եւ երընջոցն ան/// (վջ.)։
9.
41ա-7բ [Ժ. Յաղագս Մեծի աւուր հինգշաբաթոջն] – (սկ.) ///որսն, յորոց մի էր
յերեւելի աւուրցն աւրս այս՝ հինգշաբաթ Հին Զատկին... կատարմամբ յիշատակին
յառաջիկաիցն զգուշացուցանէ, եւ նմա փառք յաւիտ[եանս]։
10.
47բ-54բ ԺԱ. Աղաւթք Ամպակումա եւ երգ – Տէ՛ր, զլուր քո լուա եւ երկ[եայ, հայեցայ]
ի գործս քո եւ զարմացա։ [Գ. 2] Զարդ գեղեցկութեան երկնի վասն այնորիկ զսքանչելի է,
զի այլեւայլ փառաւք պայծառանա... եւ իշխեցելովք, մեռելաւք եւ կենդանաւք մերովք, եւ
նմա փառք յաւի[տեանս]։
11.
54բ-63ա ԺԲ. [Յելից մեկնութենէ. ի խորհուրդ աւուրս, ձեռ. 2770, 234բ] – Խաւսեցաւ
Տէր ընդ Մովսիսի եւ ընդ Ահարոնի յերկրին Եգիպտացոց... [Ելք ԺԲ. 1] [Մեկն.]
Աստուածայինքն միայն իւրք են... ժրաջան աշխատութեամբ եւ աներկբայ հաւատով, եւ նմա
փառք յաւիտեանս. ամէն։
12.
63ա-71բ ԺԳ. Յաղագս Տապանակին – Բազմաց ի հեբրաեցոցն եւ յերուսաղէմացոցն եկեալ ի
հաւատս յետ Յարութեանն Տեառն մերոյ... մի անգամ մատչէր ի տարոջն արեամբ ի
սրբութիւնսն։
13.
71բ-4բ ԺԴ. ՅԵզեկիելէ. – Եւ եմոյծ զիս Հոգին առաջի դրաց տաճարին, եւ աւրհնեալ էր
ջուր... [Եզկ. ԽԷ, 1-6] – [Մեկն.] Եզեկիէլ ի Բաբելոն գոլով, մարգարէն՝ ի
գերութիւն... որսացից զնոսա յամենայն լերանց, ուր ցրւեցան. եւ Քրիստոսի փառք
ամենայն յաւիտեան։
14.
74բ-7ա ԺԵ. Ընդ Երեկուշաբթին ընթեռնուն կանունական ընթերցուած – Ի սկզբանէ արար
Աստուած զերկինս եւ զերկիր [Ծննդ. Ա., 1]։ [Մեկն.] Քանզի երկուշաբաթսն Զատկին
աւրինակ բերէ... խնդրելով ի Քրիստոսէ ողջ լինել կրկին մարդովն։
15.
77ա-81ա ԺԶ. Խորհուրդ եւ կարգաւորութիւն եկեղեցոյ – Ոչ եթէ այժմ ինչ ծանեաք
զխորհուրդ եկեղեցոյ, այլ յառաջ քան զլինելն աշխարհի... որ յամբս թռուցել զւարթ
երեսաւք ընդ առաջ փեսային, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
16.
81ա-5բ ԺԷ. Յարութեան նախեր[գ]ան – Այսաւր յարե[ա]ւ Քրիստոս ի մեռելոց եւ յարոյց
ընդ իւր, զի վայր անկեալ բնութիւնս ի մեղացն մահուանէ... հանդերձելոց փառացն
արժանի լինել շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ յարուցելոցն ի մեռելոց եւ յարուցանողին
Հաւր եւ փառակցի հոգոյն, որոց երիցն ի միում աստուածութեան փառք, պատիւ յամենայն
եղականաց՝ յիմանալեաց եւ ի զգալեաց, այժմ եւ միշտ եւ յաւի[տեան]։
17.
85բ-9բ ԺԸ. Տեսութիւն աւետարանին Մաթէոսի – [Բան.] Մի՛ համարիք եթէ եկի լուծանել
զաւրէնս կամ զմարգարէս [Մտթ. Ե. 17]։ [Մեկն.] Առ դպիրսն եւ փարիսեցիսն, որ հակառակ
կաին... եւ մեք ի վերա ամենայնի հասեալ փառաւորեսցուք զՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս,
որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
18.
89բ-97ա ԺԹ. Վարդապետին Վարդան արարեալ ի պատիւ սուրբ Աստուածածնին, ի խնդր[ոյ
Սարգսի, ձեռ. 2551, 117ա] – Անթառամ ծաղիկ անդ (շարական). [Մեկն.] Թագաւորել սուրբ
եկեղեցի աստուածաբար հրաման տա... 90բ Զի թէ մեր թարգմանիչն եւ հոգեշարժ մարգարէն
Մովսէս Խորենացին... կարող եւ կամեցող ողորմութեամբն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ
է աւրհնեալ եւ փառաւորե[ա]լ ընդ Հաւր եւ ամենասուրբ Հոգոյն յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն։
19.
97ա-105բ Ի. Յաղագս տարէմտին՝ Վանական վարդապետին արարե[ա]լ – Աստուծով
իմաստնացեալն Սաղամոն ի գիրս իւրական զեկուցանէ... հանապազ ի փառս տւողին ամենայն
բարեաց, որում փառք այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ա[մէն]։
20.
105բ-13բ ԻԱ. Պատճառ բանիցն Գրիգորի Աստուածաբանի, որ ասէ՝ Ի պահի իմում կացի –
Յետ համբառնալոյ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի եւ իջման Հոգոյն Սրբոյ... որ
նորոգեաց զմեզ ի նոր նորոգութիւն հոգոյ եւ մարմնոյ, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։
21.
113բ-6բ ԻԲ. Տեսութիւն բանիցն Եսա[յ]եա, որ ասէ՝ Մխիթարեցէ՛ք, քահանայք –
Բանականիս սեռի բազում մասունս բաժանի, բայց գլխաւորք ի նոցունց եւ աւկտակարք...
ըստ այնմ, ուր առ աւել եղեն մեղքն, եւս առաւել շնորքն։
22.
116բ-25ա ԻԳ. Ի սուրբ Քառասունսն է – Բարի է Աստուած եւ ամենայն բարութեան
արարիչ... յապրուստ հոգոց մերոց ապաւէնք սարսուցելոցս յաւուր յայտնութեան եւ ի
միւսանգամ [գ]ալստեանն Քրիստոսի Աստուծոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս։
23.
125ա-30ա ԻԴ. [Տեսութիւն Աւետարանին Ճաշոյ. ձեռ. 2770, 134ա] – Առն միոջ էին Բ.
որդիք [Ղուկ. ԺԵ. 11], զի զամենայն ինչ Քրիստոս ան[ձ]ամբ վճարեաց... խառնեց[եա]լ
մարդիկ ի դասս հրեշտակացն արժանի արասցէ զձեզ երկնից արքայութեանն, պսակակից եւ
սեղանակից սրբոց եւ սիրողաց իւրոց, որ է աւրհնե[ա]լ յաիտեանս. ամէն։
24.
130ա-4ա ԻԵ. Եւ արդ, երկեղիւ սիրեսցուք, զի արդարոցն աւրենք... որ կարող իցեն զմեզ
արժանիս առնել մեծամեծ պարգեւացն, որոց լիցի ամենեցուն մեզ հասանել շնորհաւք եւ
մարդասիրութեամբ Տեառն մերոյ եւ փրկչ[ին]։
25.
134ա-40ա ԻԶ. Աւետարան ըստ Մաթէոսի. Զի որպէս փայլակն, որ ելանէ յարեւելից [Մտթ.
ԻԴ. 27] – [Մեկն.] Մարգարէք եւ [առա]քեալքն հոգովն Աստուծոյ խաւսեցան...
յանկարծակի հասանիցէ ի վերա նոցա սատակումն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
26.
140ա-3բ ԻԷ. [Տեսութիւն Աւետարանին Ղուկայ ճաշոյն, ձեռ. 2770, 147բ] – [Բան.] Եւ
ասէ առ աշակերտն՝ Այր մի էր մեծատուն, որոյ էր տնտես (Ղուկ. ԺԶ, 1)։ [Մեկն.] Այր
զինքն անւանէ... մի՛ վերջանայք, որով ամենայն ինչ յարդարի, արժանի արասցէ երկնից
արքայութեանն ի փառս ամենասուրբ անւան իւրոյ (այլ ձեռքով՝ աւրհնեալն յաւիտեան)։
Ծնթ.
Աւարտը տարբեր ձեռ. 2770-ից։
27.
143բ-8ա ԻԸ. Մարտիրոսաց – Յորժամ լուսաւորին հարք հոգեւորք, ընդ նոսին եւ որդիքն
լուսաւորին... որք հաւատով եւ յուսով զյիշատակս նոցա կատարեմք Յիսուսիւ Քրիստոսիւ,
որում փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
28.
148ա-54բ ԻԹ. Պատճառ ամենայաղթ Սուրբ խաչին Քրիստոսի ի Բարձրացուցէքն – Ամենայն
բարեկամի եւ սիրելոյ գալուստ ուրախարարք են... եւ յութն անսպառ ուրախութեամբ
զուարճանա ի փառս պսակողին Քրիստոսի՝ մեղսաքաւիչ թագաւորին անմահի, որ է աւրհնեալ
յաւիտեանս ընդ Հաւր եւ Սուրբ Հոգոյն յաւիտեան յաւիտ[ենից]։
29.
154բ-6ա Լ. [Պատճառ] Յոհաննու Ոսկէբերանոյ Հաւատամքի – [Բան.] Հաւատամք ի մի
Աստուած՝ Հայր ամենակալ. Մեզ մի ե Աստուած Հայր... իսկ Սաբինոս Մակեդոնիոյ
եպիսկոպոսն ընգալաւ զհամագոյութիւն ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մեր։
– 156բ
Իսկ մոլորեալն Մարկիոն ասէ. Երիս երկինս ի մինն... եւ տեսեալ Աստուծոյն բարոյ եւ
աւտարի, որ նստէր յերրորդ երկինս։
30.
157ա-63ա ԼԱ. Մեկնութիւն Արարածոց, զոր արարեալ է սրբոցն – Սկիզբն իմանալոյ մեզ
վասն լինելութիւն արարածոց... ծերքն, խորհուրդք, ժողովուրդն, մարմին, զՇմայ
յիշեա՛։
Ծնթ.
Գուցէ Շմայոն, Շմաւոն անունն է, որը կարող է լինել կա՛մ գրչինը կամ նախագաղափար
օրինակի գրչինը։
31.
163ա-6բ ԼԲ. Մեկնութիւն Եսայեայ մարգարէի՝ Լուր երկ[ին] [Ա. 2] – Աներեւոյթ է
սրբոցն մարգարէիցն բան եւ լի ծածկեալ իմաստիւք... քանզի սնանի ի Երուսաղէմ
մանանայիւն եւ հոգեւոր /// (վջ.)։
Ծնթ.
ԼԳ-ԼԴ/ չիք։
32.
167ա-70բ [ԼԵ. Յաղագս Գալստեան Կիրակէին՞] – (սկ.) /// Եւ երեւի աշխարհ ի լուսոյ
նորա։ Արար եւ աստեղս, որ շուրջ են զնովաւ... զի յայնմ աւուր ահեղին եւ ի մեծ
հրապարակին բարեխաւսութեամբ սուրբ առաքելոցն եւ սուրբ Աստուածածնին թողցէ զանցանս
մեր եւ զննջեցելոցն, եւ նմա փառք։
33.
170բ-8ա ԼԶ. Յաղագս յարութեան Ղազարու – Բնութեամբ է լուսոյ խնդալն, զի ի ծագելն
զըւարթանան եւ ծիծաղին ամենայն դէմք կենդանեաց... ամենակարողն ձեռն զամենեսին արիս
գործեսցէ ի պատիւ եւ ի փառս անուան նորա այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեան։
34.
178ա-86ա [ԼԷ.] Աւետարանք Եղաբերից չորսն առեալ – Եւ ահա այր մի՝ անուն Յովսէփ այր
նախարար... [Ղուկ. ԻԳ. 50-53, Մարկ. ԺԵ.. 42-46, Մտթ. ԻԷ. 57-60, Յովհ. ԺԹ.
38-42]. 178բ Այս Յովսէփ էր ի նախարարացն մեծատուն եւ երեւելի... մկրտե[ցէք] զնոսա
յանուն Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեան]. ամէն։
35.
186ա-8ա ԼԸ. Պատճառք թելադրութեան Դ.ից աւետարանչացն, թէ որպէս գրեցան եւ յորքան
ժամանակս կամ որպիսի աւրինակաւք յառաջինսն սոցա խորհուրդ երկնայր եւ գայր –
Յարեւելս ասի տնկեալ զդրախտն, ուստի եւ աղբիւր ելանէր... եւ ի պատշաճ ժամանակի
կատարէ զլինելոցն։
36. 188ա-91ա
ԼԹ. [Վասն Մարկոս եւ Ղուկաս աւետարանչաց] – Մարկոս եգիպտացոց քարոզեաց զիւր
աւետարանն, քանզի անդ ընկալաւ... լինիմք ճշմարտապէս ժառանկք Աստուծոյ եւ
ժառանգակից Քրիստոսի. ամէն։
37.
191ա-4բ Խ. [Ի բանն Ծննդոց. Ա, 26] Եւ ասաց Աստուած. Արասցուք մարդ՝ ըստ պատկերի
մերում – [Մեկն.] Աստուածընկալն Դաւիթ աստուածաշարժ լեզուով խաւսի ընդ Աստուած ի
ՃԳ. սաղմոսին... զի զոր կորուսաքն, առցուք շնորհաւք Տեառն մերո[յ] Յիսուսի
Քրիստոսի, որում փառք։
38.
195ա-7ա ԽԱ. [Քարոզ ի բան.] Դուք եք աղ երկրի [Մտթ. Ե. 13] – Աղն կրկին ունի զբնաւորական
աւգտակարութիւն՝ զանհամութիւն կերակրոցն համեմեալ... ծանեան զԵրրորդութիւնն ի
գալըստեանն Քրիստոսի, վասն որոյ աւրհնութիւն եւ գովութիւն Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն
Սրբոյ յաւիտեանս. ամէն։
39.
197ա-205ա ԽԲ. [Զաքարիա Ձագեցի] Վասն Գալըստեանն Տեառն յԵրուսաղէմ – Քանզի նշանք
հրաշափառագոյնք բնաւորեալ են շարժեալ զմիտս մարդկան ի զարհուրումն... որպէս եւ
նորոգեցայք որպէս զարծիւ ի մանկացեալ ի ձեռն աւազի ծնընդեան։
Տե՛ս
տպ., Մատենագիրք հայոց, Թ. հատոր, Անթիլիաս, 2008, էջ 63-82 (խմբագրուած)։
40.
205ա-9ա ԽԳ. Անուանք մարգարէիցն, թէ ուստի՞ էին եւ ո՞ւր թաղեցան, սրբոյն Եպիփանու
ասացեալ – Ովսէէ մարգարէ էր ի Բէլամովթայ, ի ցեղէն Իսաքարայ... է մինչեւ ցայսաւր
անյայտ ի բազմաց քահանայից անտի, եւ յամենայն ժողովրդենէն կատարեցաւ ցուցակ
մարգարէից։
41.
209աբ ԽԴ. Նախերգան – Խաւսեցաւ Տէր ընդ Մովսէսի եւ ասէ. Առ՛ քեզ խունկ անուշ ծաղիկ
ընդիր... [Ելք Լ. 22-25] Ի Ե. նիւթոյ գոյացեալ եւղն... ըստ այնմ, թէ Քրիստոս եկեալ
քահանայապետ յաւիտենից, եւ նմա փառք յաւիտեանս։
–
210բ-1բ Այր մի էր մեծատուն եւ ագանէր... [Ղուկ. ԺԶ. 19]. Մեծատունն ամենայն
մեծատանց իմանի պատկեր թէպէտ եւ ըստ ծիրանեաց... զոր այժմ իբրեւ որդի մարդոյ
տեսանիցէք ի միջի ձերում։
42.
211ա-3բ ԽԵ. [Ի բանն Մատթեայ. Ահաւասիկ ես առաքեմ զձեզ իբրեւ զոչխարս ի մէջ գայլոց
[Ժ. 16] – [Մեկն.] Եւ քանզի վասն կարեւորաց պիտոյից կերակրոցն արար զնոսա
վստահագոյն... ակնարկէ ասելովն, որ համբերեսցէ, իսպառ նա կեցէ։
43.
213բ-6բ ԽԶ. Պատճառ Խաչին բարձրացուցանէին եւ սակաւ մի գրին հայոց, որ տուաւ ի
ձեռն աղաւթից սրբոյ վարդապետին Մեսրոբա եւ Սահակա – Յըսկզբան լուսաւորութեան մերոյ
եւ նորոգման մարդկա[յ]ին բնութեանս, յորժամ Բանն Աստուած խոնարհեցաւ... որ է
հերձուած Նեստորի. Բարձրացուցէք զՏէր Աստուած մեր, գոչէ մարգարէն։
44.
216բ-20ա ԽԷ. [Ի] Խորհուրդ եկեղ[եցւոյ]. աւգնեա՛, Յիսո՛ւս Քրիստոս, բանն, որ եղեւ
ի վերա[յ] Եսա[յեա]. Ի վերա Հր[է]աստանի եւ ի վերա Երուսաղէմի [Ա. 1] – Միջոց իմն
է տեսիլն եւ անյայտ եւ է բանս զգալի եւ իմանալի... ծագեսցէ զլոյս աստուածութեան
իւրոյ ի սիրտս մեր։
45.
220ա-7ա ԽԸ. [Ի բանն Եսայեայ]. Եւ եղեւ յամին յորում մեռաւ Ոզիայ արքայ [Զ. 1] –
Եւ զիարդ իցէ զի զայլ ժամանակս թագաւորացն... էին կամեցեալք, դարձեալ էին եւ
ապրեալ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ, որում փառք։
46.
227ա-35բ Խ[Թ.] Նշան կարդացման, զոր ընկալաւ եկեղեցի։ Այսոքիկ ը[ստ] [Եպ]իփանու ի
սաղմոսն ԺԸ. եւ Ժ. աւգնե[ա՛] Յիսուս – Զաստուածեղէն աւրինացն Գ.իս ձեւս եւ երիս
որոշմունս... որ զհետ մեր գալոց են ի մերոց, յորս լիցի մեզ արժանի լինել
ողորմութեանն որոյ, եւ նմա փառք յաւիտեանս։
47.
235բ-50բ Ծ. – Եւ զայս խորան աստուածաշուք, խորան եւ անշարժ խաղաղութիւնն Աստուծոյ
անսասան պահեսցէ... մատըռուակել յաւժարիմ ի տէրունի տանէն յամենաբուղխ աղբերէն,
յորոց մի է եւ ասացեալս։
48.
250բ-4ա ԾԱ. – Պաւղոս առաքեալ՝ Յիսուսի Քրիստոսի, կամաւքն Աստուծոյ սրբոց, որ են
յԵփեսոս եւ հաւատացելոց... կամ զի՞նչ հայցէր յաղաւթելն, այլ զի բոլորով սրտիւ
հաստատեսցին ի սէրն Յիսուսի Քրիստոսի։
49.
254բ-63բ ԾԲ. Վարդան սուրբ վարդապետի արարեալ եւ պարզե[ա]լ մեկնութիւն սկիզբն տեսլեանն
Եզէկիէլի մարգարէին – [Բան.] Եւ եղեւ եւ յամին յերեսներորդի յամսեանն չորրորդի
[Եզ. Ա. 1-4]... [Մեկն.] Աստուծով իմաստնացեալ Սաղամոն ասէ ուրեմն...
հնազանդութիւն իշխեցելոց եւ հանգիստ հանգուցելոց, ընդ որս լիցի եւ մեզ հասանել
շնորհիւ ողորմութեանց Աստուծոյ, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։
Տե՛ս
Վարդան Արեւելցի, Ճառք, ներբողեանք, աշխ. Յ. Քէոսէյեան, Երեւան, 2000 թ., էջ
122-135։
ա.
263բ-70ա Նորին Վարդան վարդապետի ի նոյն գրոց – [Բան.] Եւ ի մէջ նորա իբրեւ զտեսիլ
բազմագունի ականց [Եզ. Ա. 4-15]... [Մեկն.] Այգի կիսակութ եւ ոճ արտոյ յագարակի...
երախտաւորցն լիցի ողորմութիւն գտանել ի Քրիստոսէ Յիսուսէ մերոյ, որ է աւրհնեալ ընդ
Հաւր եւ Սուրբ Հոգոյն աժմ եւ միշտ։
բ.
270ա-8բ Ի նոյն գրոց նորին Վարդանայ սուրբ վարդապետի – Եւ տեսի եւ ահաւասիկ անիւ
մի յերկրի... [Մարգ. Եզեկ., Ա. 15-Բ. 1]. Աստուածագործ աշխարհիս յայսմիկ տարերք եւ
մասունք ծնողականք են...
Ծնթ.
Նախորդ՝ 263բ-70ա էջերի եւ այս միաւորները տպագրում փոքր-ինչ տարբերութիւններով
ներկայացուած իբրեւ մէկ միաւոր՝ Վասն կառացն Եզեկիէլի ասացեալ վարդապետին
Վարդանայ, տե՛ս տպ., էջ 136-60։
50. 278բ-82բ
ԾԳ. Թագաւորք երկրի աւր յայտարարեալ են ու ի նոսին պարգեւս բաշխեն... եւ մեք գուցէ
ընդ պարտ պատժոց պատ/// (վջ.)։
Ծնթ.
ԾԴ/չիք։
51.
283ա-90բ ԾԵ. [Պատճառ Վարդավառին ի բանն] – Եւ արդ, զ«Ուրա՛խ լեր, երիտասա՛րդ»-ս
[Ժող. ԺԱ. 9]։ Ի Սողոմոնէ Վարդավառիս ընթեռնուլ։ Այս է պատճառն. զի զայս տաւնս
իբրեւ նշանակեալ... եւ ի միտ առնուլ, թէ ըստ ամենայնի մտանելոց է ի դատաստան, եւ
գնալ ըստ կամաց դատաւորին Քրիստոսի, որում փառ[ք] յաւիտեան։
52.
290բ-6ա ԾԶ. Իգնատիոսի ի Ղուկա Աւետարան[ի մեկն]ութենէն – Եւ յամսեանն վեցերորդի
առաքեցաւ Գաբրիէլ հրեշտակ յԱստուծոյ... [Ղուկ. Ա. 26] Ամիս վեցերորդ ըզՆիսան ասէ
եւ ոչ եթէ ի թիւս ամսոցն... շարժեալ լինի Մարիամ ի Հոգոյն եւ ասէ Մեծացուսցէ։
Տե՛ս
Իգնատիոս Սեւլեռնցի, Մեկնութիւն սրբոյ Աւետարանին, որ ըստ Ղուկասու, Կ. Պոլիս,
1735։
53.
296ա-304ա ԾԷ. Աստուածածնին ննջ<ն >ման – Պայծառ եւ հրաշալի է
տաւնախմբութիւնս, միանգամայն եւ գերայզանց քան ըզբնութիւն... աւրհնեալ է յամենայնի
ծնաւղն քո, աւրհնութիւն եւ փառք Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ այժըմ եւ միշտ։
54.
304ա-6ա Վասն կատարման ժողովոյն եւ խորհրդո պատարագի – Յետ ասացելոցս պարտիմք եւ
զսրբոյ պատարագին բան եւ իմաստ եւ զնորին կատարման... համեմատ ծանուցեալ եւ
աւրհնաբանեալ, ընդ որս եւ մեք արժանասցուք մեծի գոհութեանն եւ հաղորդութեան ի
Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում փառք յա[ւիտեան]։
Ծնթ.
304ա արտք. լս-ին՝ «Յաղագս պատարագին»։
55.
307ա-15ա ԾԸ. [Ի Մեծի աւուր Վարդավարին Այղակերպութեան Տեառն մերոյ ի Թաբովր.
Երանելւոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի Կոստանտինուպաւլսի եպիսկոպոսի ի Մաթէոսի
Աւետարանին Մեկնութենէն. ձեռ. 1525, 429բ] – [Բան.] Ամէն ասեմ ձեզ, զի են ոմանք ի
սոցանէ, որ աստ կան, որք մի՛ ճաշակեսցեն զմա[հ] մինչեւ տեսցեն զՈրդի մարդոյ եկեալ
փառաւք [Մտթ. ԺԶ. 28]։ [Մեկն.] Քանզի բազում ինչ զվշտաց ճառեաց եւ զմահուանէ...
այլ յեղծանել այնպիսի երեսաց գործոցն միայն քննութիւն լինի։
56.
315ա-9բ ԾԹ. [Ի բանն Մատթէոսի. Եւ ելեալ Յիսուս ի կողմանս Փիլիպեայ կեսարեան [Մտթ.
ԺԶ. 13] – Պարտ եւ արժան է իմանալ, թէ ուստի գայր Տէրն ի կողմանս յայսոսիկ...
սրբարար ի վերա անձանց մերոց, զի արժանի լիցուք մտանել ի հանգիստն յաւիտեան
յաւիտենական ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում պատիւ եւ զաւրութիւն յաւիտեանս։
57.
319բ-27ա Կ. Յաղագս տաւնի Սրբո Խաչին եւ նորին նաւակատեաց, որ ի չորեքտասանին
կատարի Սեպտեմբերի ամսոյ ի փառս Աստուծոյ մերո[յ] եւ Տեառն Յիսուս Քրիստոսի – Ի
ժամանակս Մեծին Կոստանդիանոսի, որ կոչի նա ամ խաղաղութեան մերո[յ]... շնորհեսցէ
զթողութիւն յանցանաց իւրական ողորմութեամբն եւ գթութեամբն, որ է աւրհնեալ, գովեալ
եւ բարեբանեալ յիմանալեաց եւ ի զգալեաց յաւիտեանս յաւիտեն։
58.
327բ-30բ ԿԱ. Յաղագս եկեղեցո – ՅԱռակացն Սաղոմոնի՝ Իմաստութիւն շինեաց իւր տուն
[Առ. Թ. 1]։ [Մեկն.] Առակախաւսն Սաղոմոն ի բազում մասունս աւրինակաց... ուղղեցէ՛ք
գիտութեամբն որդոյ զհանճար հոգեկեցոյցն առաքինութեան։
59.
331ա-3բ ԿԲ. [Ի բանն Ղուկայ. ձեռ. 1246, 211ա], Յետ այսորիկ երեւեցոյց Տէր այլ եւս
եւթանասուն եւ Բ. եւ առաքեաց զնոսա... [Ղուկ. Ժ. 1] – [Մեկն.] Զայս նկարեալ եցոյց
յաւրինակի անդ ի գալ ժողովրդեանն... ասէ՝ խնդացէ՛ք մի՛ ընդ այսոց հնազանդելն, այլ
զի անունաք ձեր գրեալ են յերկինս։
60.
334ա-7ա ԿԳ. – Բարերարն բոլորից մարդասէրն Աստուած, որ ի յանճառ սիրոյ
բռնադատեալ... ոչ լնու զբարիոք խնդրուածս մեր, իսկ երկրորդ ժամանակն եւ պատահումն
իրացն։
61.
337ա-9բ ԿԴ. [Մեկնութիւն սրբոյ Աւետարանին, որ ըստ Ղուկասու արարեալ սուրբ
վարդապետին Իգնատիոսի] – [Բան.] Դատաւոր մի էր ի քաղաքի ուրեմն, յԱստուծոյ ոչ
երկնչէր... [Ղուկ. ԺԸ. 2]։ [Մեկն.] Դեմք առակիս ոմանց թւեցաւ, թէ... տա պատերազմ
ընդ կրաւնիցն բառնալ զնայ, զոր սատարեսցէ Տէր Յիսուս Քրիստոս հոգով բերանոյ իւրոյ
ըստ առաքելական ձայնին։
Տե՛ս
Իգնատիոս Սեւլեռնցի, Մեկնութիւն սրբոյ Աւետարանին, որ ըստ Ղուկասու, Կ. Պոլիս,
1735, գլուխ ԺԸ. էջ ՅԵ-ՅԺ., ձեռագրի աւարտը թերի, մինչեւ տպագրի էջ ՅԹ.։
62.
339բ-42բ ԿԵ. [Ի բանն Պաւղոսի] Աղաչեմ զձեզ, եղբա՛րք գթութեամբն Աստուծոյ [Հռոմ.
ԺԲ. 1] – [Մեկն.] Բազում ինչ ճառեաց վասն Աստուծոյ մարդասիրութենէն... եւ ոչ էր
հպարտանալ, քանզի սկզբնաչար եղեւ ի [մ]էջ այս ախտ, որով անգեալ եղաք խորխորատս
կորսեան։
63.
343ա-9բ ԿԶ. [Ի բանն Մատթեայ] Եւ տեսեալ Յիսուսի ժողովուրդս բազումս ել ի լեառն
[Ե. 1] – [Մեկն.] Տես զանմեծարգութիւն նորա, զի ոչ ի քաղաքս եւ գեւղս շրջէր
նոքաւք... յայնժամ լցուցանէ զքաղցեալսն անճառ բարութեամբն։
64.
350ա-3բ ԿԷ. [Ի բանն Յովհաննու] Եթէ սիրէք զիս, զպատուիրանս իմ պահեսջիք [ԺԴ. 15]
– [Մեկն.] Քանզի ասաց նոցայ, թէ զամենայն զոր ինչ խնդրէք յանուն իմ... քարոզել
տիեզերաց զհաւատս ճշմարիտս, որ ի Հայր եւ Որդի եւ յամենասուրբ Հոգին, որ է
աւրհնեալ յաւ[իտեան]։
65.
355ա-8բ ԿԸ. [Ի բանն Մատթէի] Եւ ի ծնանելն Յիսուս ի Բեդղաէմ Հրէաստանի յաւուրս
Հերոդէի արքա [Բ. 1] – [Մեկն.] Նախ զեղանակ ծնընդեանն եւ որ նովաւ լինելոց էր
փրկութիւն ճառեաց... որով գնաին ուրախութեամբ յաշխարհն իւրեանց ընդ ցուցեալ
ճանապարհն ի հր[ե]շտակէն։
66.
358բ-63բ ԿԹ. [Ի բան Մատթեայ] Յայնժամ գա Յիսուս ի Գալելիէ ի Յորդանան առ Յովանէս՝
մկրտիլ ի նմանէ (Գ. 13) – [Մեկն.] Աստուածաինքն ոչ ըստ մարդկայնոցս բերին ակամա
շարժումն... աղտեղացայց կամ զի/// (վջ.)։
67.
364ա-8բ ՀԱ. [Վասն զանազան բնութեանց]
ա. 364ա
Նշանք բնութեանց – Որ արիւն յաւել լինի, սպիտակ լինին երեսքն... պակասէ իւր միտքն։
բ. 364աբ
Վասն բնութեան Ասկղիպեդեայ – Ասէ՝ ի մարդոյ ի գլխոյն գա ամենայն բարի... եւ ի
կոկորդէն երթա ի ստամոքսն։
գ.
364բ-5բ [Վասն սննդեան մանկան] – Դիմոկրատէս հարցաւ, թէ սնունդ մանկանն եւ
կերակուր ուստի՞ է եւ ո՞րպէս նայ յորովայնին։ Հիպոկրատէս ասաց, թէ՝ Կին յորժամ յղի
լինի, կանացիքն արգելուն, եւ արիւն կանացիքն յամէն աւր պարզի... զի յարենէ
կերակրեցաւ եւ սեւացաւ։
դ.
365բ-6ա Որ Իբասա բժըշկի՝ Վասն տղայոց – Բնութիւն լինի մանկանց ցրտին եւ գիջին...
յորժամ չհանդուրժէ ունել, սովամահ լինի եւ անցուցանէ։
ե. 366աբ
Վասն երիտասարդաց բնութեան Իբասա – Զի նման է ջերմութիւն այնպիսոյն հրոյ... ջրով
արբցէ եւ զաւր հասարակ անաւթի կացցէ։
զ.
366բ-7ա Նորին վասն ծերոց բնութեանց – Զի ծերոց բնութիւն շրջի... զի տհալ է եւ
զփորն լոյծ ունի։
է.
367ա-8ա Ասկղիպդայ վասն չորից բնութեանց մարդոյ եւ տարոյ եւ ամսոյ – Բնութիւն
մարդոյ բաժանեալ է ի չորս առաջս... կծու ինչ եւ գինի անապակ խառնարբ։
ը. 368աբ
Վասն բնութեան մարդկան – Բնութիւն է ի չորից նիւթոց... սաստկացեալ մասինն
ծնընդական։
թ. 368բ
Յաղագս բնակրութեան – Բնակրութիւնք են այսոքիկ. քաղց, ծարաւ... եւ զմահն, որ լինի
ԺԴ. (14)։
ժ. 368բ
Յաղագս եկամտից – Եկամուտք են այսոքիկ. որկորամոլականն, ագահականն, գիջականն... որ
լինին հաւաստեւ Լ. (30)։
ժա. 368բ
Յաղագս բնութեան հոգոյ – Հոգին հուր է... ի զերագահասն շարժողութիւն։
ժբ. 368բ
Յաղագս բնակրութեան հոգոյ – Բնութիւնք հոգոյ են ցանկականն, ցասմնականն... առ բարի
եւ առ չար։
ժգ. 368բ
Յաղագս եկամտիցն – Եկամուտք հոգոյ են սնափառութիւնք, հպարտութիւնք... եդաք, որ են
ԽԲ. (42)։
68.
369աբ ՀԲ. Ն[ա]խ[երգան] (լս-ից) – Բանն Աստուած կատարեալ աստուածութեամբն
խոնարհեալ ի հայրական ծոցոյ... որ լուսաւոր առնէ զամենայն մարդ, որ գալոց է
յաշխարհի։
–
369բ-72ա Այլ բան – Երկինք ասի եկեղեցի յաղագս բարձրութեան եւ պայծառութեան... աջ
ունկն սրբոյ Կուսին, որ զուրախարարն լւաւ ի հրեշտակէն զաւետիս փրկութեան աշխարհի։
69.
372ա-4ա ՀԳ. Դրուատ ի սուրբ աւետարանիչն Յոհ[աննէս]. ծաղկաքաղ – Գերապայծառ է եւ հրաշափառ
մեզ խորհուրդ տաւնախմբութե[ա]նս... ի բանալ դպրութեանցն, որո անճառ է իմաստութիւնն
եւ անչափ գիտութիւնն, եւ նմա փառք յաւիտեանս։
ա.
374ա-7բ Վասն քահանա[յ]ից – Աստուած յորժամ զեղբայրն Մովսիսի առ իւր
քահանաութիւն... եւ երթեալդ տանէ զմոլորեալն բառնալով ի վերայ ուսոցն խնդալով։
բ.
376բ-7բ Նախերգան Սարգսի վարդապետի յիշեա՛ ի Տէր – Ուղփաճեմ վարուք պանծացեալք եւ
սնընդակիցք բարեպաշտութեան պարզք եւ անարատք գառինք... զիա՞րդ է պաճուճեալ, եթէ ոչ
Հոգոյն Սրբոյ հրաշազան պարգեւաւք։
70.
377բ-81բ ՀԴ. Սեւէրիանոս ի հուրէ – Զմին ունելով աղբիւր ջրոյ բնութիւն յոլովից...
որպէս նախահարքն մեր պատմեցին իմացեալ վասն սրբոյ կուսին Մարիամու, որ ծնաւ եւ
մնաց անապական։
Ծնթ.
Հմմտ. ձեռ. 1147, 503բ Մեծն հռետորի Տիրատրոյ՝ ի բան. Ամէն ասեմ ձեզ, որ կապիցէք
երկրի։
ա.
381բ-2ա Յոհաննու Իմաստասիրի միաշաբաթի սրբոյ – Արդ, ասասցուք զխորհուրդ
Միաշաբաթին, որ զհանդերձեալ բարեացն... նորին հրամանի հետեւել առաքելական կանոնացն
հնազանդելով։
71.
382ա-6բ ՀԵ. [Ի բանն Ղուկասու]՝ Եւ եղեւ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ... [Ղուկ. Բ. 1]
– [Մեկն.] Քանզի առաջին աշխարհակալ Աւգաւստոս ցուցաւ... զի Աստուած սքանչելագործն
երեւեցաւ յաշխարհի։
ա.
386բ-9ա Տապանակին – Եւ ասէ Տէր ցՄովսէս. Տեսցես զամենայն, որ ցուցաւ քեզ ամպանման
խորանն... քաղաքակից լինել մեզ, սրբոցն եւ աստուածասիրաց անձանց, որպէս զի ի
տաճարի նորայ ամենեքեան տացուք փառս։
72.
389ա-90ա ՀԶ. Յաղագս Վարդավառին – Թէ վասն էր Վարդավառ կոչի. այսպէս աւանդութեամբ
ի նախահարցն մեզ պատմեցաւ... անուշաբուրակ բուսոցն դարձեալ բուրողական թէ տեսցեն ի
Թափաւրական լերինն։
73.
390բ-1բ Այլ նախերգան – Բազում ինչ Սաղոմոն զնմանութիւն ունէր զՓրկչին... զվայելման
ճառեաց, զկնի կատարածի գրոցն ասաց. Ուրախ լե՛ր, երիտասարդ։
74.
391բ-5ա ՀԷ. Յաղագս տաւնի ի Սրբոյ խաչին. Ի Սաղոմոնէ. Դարձեալ եթէ ոք ի նաւ ելեալ
ընդ ամեհի [Իմաստ. Սող. ԺԴ. 1] – Առակախաւսն իմաստուն խրատ զգաւնութեան
մատուցանէ... մխիթարիչ հոգեւոր տխրութեանց եւ լցուցիչ ամենայն կարաւտութեանց, վասն
որոյ յիրաւի աւրհնի սա յամենեցունց, որով լինի արդարութիւն ի փառս Աստուծոյ։
75.
395ա-404բ ՀԸ. Գերունակն լոյս ի Հաւրէ լուսոյ ծագումն եւ ծնունդ յառաջ քան
յաւիտեանս... որ իբրեւ զառիւծ գոչէ, ապա եթէ խոտորի ոք արտաքոյ կամաց նորայ, որ
հրամայեաց, թէ՝ Որ զիս սիրեսցէ, զհետ իմ եկեսցէ եղէց /// (մի տող)։
76.
405ա-12ա ՀԹ. [Ի բանն Յովհաննու] Ե[ղեն յայնժամ նաւա]կատիք յԵրուսաղէմ եւ ձմեռն
էր... [Ժ. 22] – [Մեկն.] Արարիչն բոլորից ժամարոնակն (՞) Աստուած էր ահր/// էին
հանուրց րոպէից... յաններելի տանջանացն ///մէ փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած
խոստովանողաց անուանն իւրոյ, որ է աւրհնեալ, գովեալ... յաւիտենից. ամէն։
77.
412աբ [Յաղագս իմաստասիրութեան, իմաստունի, իմաստակի եւ իմաստութեան] – Զանազան են
իմաստք անուանադրութեանց եւ առանձնապէս ունին իւրաքանչիւր զտեսութիւն, զի այլ է
իմաստասիրութեան անուն... զիմանալեացն դասապետութիւն ///ամք ըստ ան///ել
անդասակարգութեանց //իեաց առ Եփեսացիս քանզի [կ]ամքն Աստուծոյ հա///լէ առ նոսայ։
Բ.
1ա-2ա, 306բ, 354ա [Բանք զանազանք, տոմարականք]
1. 1ա
[Յաղագս երից նաւակատեաց] – (8 տող անընթեռնելի) Արարչական խնամքն որ միշտ
բարեգթութեանդ ստեղծուածս իւր... եւ յայնժամն է կատարե[ալ] (2 բառ անընթեռնելի),
ո՛վ Աստուած ընդ մարդկան բնակէ եւ փառաւորեն։
2. 1բ-2ա
Յաղագս աղաւթից – Լուսազարդ իմաստիցն /// (1 բառ) որ միանգամ զքաղցրութեանն ճաշակ առեալ...
եւ միտքն ի խնամս փառաց կամացն Հաւր, առաջի խաչին Յիսուսի Քրիստոսի գնեալ արեամբն
նորա ի դէմս միւսանգամ գալըստեանն, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
3. ա.
306բ Առաջաւորի լրումն այսպէ՛ս արա. Առաջաւորի լրումն է – Կա՛լ զթւական հա[յ]ոցն,
Թ. ի վերա բեր եւ... զգիր տարոյն ի վերա Յայտնութեանն դի՛ր, Առաջաւոր է։
բ. 306բ
Այս ե անծերանալի բոլորն, որ կոչի Աղէքսանդրացի... ի միւս կիւրակէն անցնի, եւ լինի
անսղալ։
4. 354ա
Թիւք տանց աստուածեղէն գրոց – Արարածոցն ՏՅԷ. (4307), Ելիցն ՎՆԳ. (3403)...
Տիտոսին ՂԷ. (97), Փիլիմոնին Զ. (6)։
354ա ի
ստ. լս.՝ «Համարք աստուածաշունչ գրոցն տանց»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
306ա
Տէ՛ր Աստուած, ողորմեա՛յ անարժանիս՝ Գրիգորի ի քում գ[ալստեան]։
354ա
Յիշեա՛ ի Տէր զգծողս եւ զխոշորութիւն գրոյս մի՛ աղարտէր, զի եւ դու յիշեսց[ես] ի
Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհ[նեալ] յաւիտեան։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 306ա
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) Ես՝ նուաստ ծառայս Աստուծոյ Սահակ վարդապետս, գնեցի զայս գիրքս
եւ այլ եւս եւթն գիրք ի Գրիգոր վարդապետին եղբաւր որդեացն՝ ի յարդար արդեանց իմոց
եւ եդի ինձ եւ իմոցն յիշատակ բարի։ Եւ արդ, ով ոք որ վարդապետ լինի եւ յիմ ազգէ եւ
կամ ի յայս /// (2 բառ ջնջած, անընկալելի), նայ ժառանգէ զիմ վարդա[պետա]կան
գրեանքն, որ է այս Տաւնապատճառս, Միխայէլն, Բառագիրքն, Աւէտարանի մեկնիչ Բ. գիրք,
Յովասափ, Բարսեղ, Գրիգորի աղաւթքն, Ընթերցուածն եւ Եսային ի ներս, Սողոմոնն եւ շատ
իրք ի ներս։ Այս գրեանցս ոչ /// կայ եւ ոչ /// (1 բառ ջնջած) եւ ոչ ի միմեանց
բաժանումն բանիւ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։
2. 412բ
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) Նախնին մեր Գրիգոր վարդապետն /// գրոցս եւ քիչ ինքն է գրել
յոյժ սիրով /// [Սահ՞]ակ վարդա[պետ՞] /// (1 բառ) վերջ (՞)։ /// (3-4 բառ)
Աստուծոյ մերո յ/// (1ա) բանք ///[փա]ռաւոր հաւաքեալ յա///ալն յաստուածային
ծա[ղկանց] եւ բուրէ զհոտ /// (2-3 բառ) հաստա(՞)///։
3. 269բ
(ԺԶ. դ., նոտրգիր) Զմեղօոր ըՌօհիջան յիշա՛յ առ Տէր։
4. 1ա
ստ. լս. (1651 թ-.ից յետոյ, նոտրգիր) Այս գիրըս ես անարժան Պօղ(՞)/// թիւին ՌՃ.///
(1651-ից յետոյ)։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ մատիտով «Տօնապատճառ 3524», Ա. փեղկին 4×2,3 կարմիր կտորի վրա «3524», 20ա՝
«Ն[ւաստ] Յովհաննէս ծ[այրագոյն] վարդապետ Գրիգորեան, ի Րուսճուք Պուլկարիոյ»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
11ա՝ «աաա», 12ա՝ խզբզոց, 22բ՝ «գգ»։
3525
ԳՐԻԳՈՐ
ՏԱԹԵՒԱՑԻ, ՔԱՐՈԶԳԻՐՔ
(խմբագրութիւն
Յակոբայ Ղրիմեցւոյ)
ՊԿԷ. – 1418
ԳՐԻՉ,
ՍՏԱՑՈՂ՝ Յովհաննէս։
ԹԵՐԹ՝
503։ ՊՐԱԿ՝ 4+Ա-ԽԲ×12 (ԽԱ 11, ԽԲ 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
երկսիւն (14,5×10,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 255ա)։ ՏՈՂ՝ 33։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն
դրոշմազարդ կաշի (Ա. փեղկին կապգրով երկիցս դրոշմուած՝ «Ա[ՍՏՈՒԱ]ԾԱՏՈՒՐ ԵՐԷՑ»*).
միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դեղին շերտազարդ մետաքս, երկաթէ վարդեակահիմք երկու
գամով. լուսանցակողերը՝ կարմիր, վր. եւ ստ. մասերում հիմքերին մօտ սեւով եզրագծած։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Գ+ԴԵ՝ ԱԲ, ԴԵ՝ նորոգման, չգրուած դեղնաւուն թուղթ, Գ՝ հին պհպ-ը,
հետագայում գրոտած։
Ծնթ.
Խմբ. Հմր 3479 եւ 3525 ձեռագրերի կազմերը պատրաստել է Աստուածատուր երէցը ԺԸ.
դարում։ Երկու ձեռագրերի կազմերի Ա. փեղկերի ներքեւում էլ առկայ է (Հմր 3525
ձեռագրում երկիցս) նոյնական չափի եւ ձեւի գործիքի դրոշմ՝ «Ա[ՍՏՈՒԱ]ԾԱՏՈՒՐ ԵՐԷՑ».
Տե՛ս նաեւ Հմր 3479 ձեռ-ի նկրգր-ը ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 6ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական (6ա)։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։
Գոյն՝ վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին տեղ-տեղ գունաթափ, դռնակը, 2 գամը եւ 3 կապիչներն ընկած՝ կան
կապիչների մետաղէ հիմքերը եւ գամերի վարդեակահիմքերը եւ 1 գամ, նորոգուած Ի. դարի
70ականներին, մէջքը նորոգման շագանակագոյն կաշի. Ե. պրակից սկսած (թ. 53) մինչեւ
վերջ պրականիշերը հետագայի ձեռքով գրուած նաեւ ամեն պրակի 2րդ թերթի ա. երեսին. թ.
1-7՝ եզրերն ամրացուած կիսաթափանցիկ թղթով, գրեթէ բոլոր թերթերի հիմքերը մգացած
խոնաւութիւնից, թ. 459-503՝ ստ. եզրերը եւ անկիւնները բորբոսի հետքերով, թ.
220-50՝ արտք. լս-ի եզրերին տողերի գծումների համար արուած անցքեր. թ. 61՝ թղթի
սկզբնապէս ունեցած պատռուածքի վրայ եղած կարկատանն ընկած, 1-12րդ տողերի բնագիրը
վնասուած, 119ա՝ գրադաշտին 4 տողի վրայ սպիտակ թուղթ սոսնձած, թ. 64 ստ. լս.՝
անցք. թ. 112բ արտք. լս-ի մի մասն ամրացուած այլ թղթով, թ. 261 ստ. լս-ի թափուած
մասը լրացուած, 341բ՝ գրադաշտի վնասուած 2 տողը նորոգուած այլ թղթով, բնագիրը
լրացուած. թ. 247-9՝ գրադաշտի երկրորդ սեան վրայ 1-2 սմ տրամագծով անցքեր, թերեւս
այրուածքից, հետագայում այլ թղթով լրացրած եւ բնագրի պակասը օրինակուած, թ. 353-7՝
գրադաշտին ցեցի անցքեր, որի պատճառով թ. 357ի բնագիրը 7 տողի չափով մասամբ
վնասուած, թ. 292-3՝ գրադաշտին եւ արտք. լս-ին փոքրիկ անցքեր, թ. 436՝ ստ. լս-ի
պրականիշի տեղում ջնջած, պոկուած, վնասուած։
Ծնթ.
Համառօտ ցուցակում (Ա., էջ 1033) հարցականով ձեռագրի գրչութեան վայր է համարուած
Ղրիմը, բայց ձեռագրում այդ ենթադրութեան որեւէ հիմք չգտանք։ Եթէ դա մակաբերուած է
Յակոբ Ղրիմեցու՝ այստեղ առկայ անունից, ապա պէտք է յիշենք, որ 1416-1418 թթ-ին նա
Ղրիմում չէր, այլ՝ Մեծոփայ վանքում. ըստ յիշ-ի՝ ձեռագրի գրչութեան հետ նա որեւէ
առնչութիւն չունի. Տե՛ս նաեւ՝ Յակոբ Ղրիմեցի, Տոմարագիտական աշխատութիւններ, աշխ.
Ջ. Էյնաթեանի, Երեւան, 1987, էջ 23-29։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
3ա-489բ Գրիգոր Տաթեւացի, Քարոզգիրք
– 3ա-4բ
Ցանկ է առաջիկայ գրոցս քարոզի, մանաւանդ եւ ծաղկաքաղ բուրաստանի՝ արարեալ վասն
դիւրաւ գտանելոյ ուսումնասիրաց եւ հետեւողաց իմաստութեան, քանզի ոչ ինչ է, զոր
խնդրես եւ ոչ գտանես ի սմա – Ա. Նախ՝ վասն պատուոյն Ադամայ. մարդ ի պատուի էր եւ
ոչ իմ[ացաւ]... [Ճ]ՀԶ. Յիշատակարան է գրոցս եւ կատարումն ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ
մերոյ։
– 4բ-5ա
[Նախերգան] – Յանսկիզբն սկիզբն է եւ ի սկիզբնապատկան պատճառէն ներգործեալ
բնաւորացն բոլոր բնութիւնք եւ համայն լինելութիւնք եղելոց Էից... կամք դեռեւս
մարմնով, թէպէտ ոչ կենդանի հոգով։
ա. 6ա-7բ
[Ա.] Գրիգորի եռամեծի եւ քաջ հռետորի աշակերտի Յոհաննու Որոտնեցոյ ի բան Սաղմոսին՝
Մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ։ [ԽԸ. 11] – Նախ տեսանելի է, թէ զինչ էր պատիւ
մարդոյն... ի յետ մեռանելոյն կորուսին զկեանս հանդերձեալ կենացն, ըստ այնմ՝
Երթա՛յք յինէն անիծեալք (Ձմեռան ԿԵ.)։
բ.
7բ-11ա Բ. Նորին, ի բանն Յոբայ՝ Փորձութիւնք են կեանք մարդկան ի վերայ երկրի [Է.
1] – Ասէ իմաստունն՝ Ոսկի փորձի ի բովս, եւ մարդ ընտրի ի նեղութիւնս... եւ շահեցար
զքանքարն, զոր եւ մեք մաղթեսցուք արժանի լինել մասնաւորիլ սրբոցն ի լոյս անթառամ
ցնծութեան, անտրտում ուրախութեան, յաւիտենական եւ անվաղճան կենացն ի Քրիստոս
Յիսուս ի Տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան ԻԵ.)։
գ.
11ա-3ա Գ. Նորին վասն խորհրդոց մեղաց, ի բանն առակին՝ Խորհրդոց ամբարշտաց հարց եւ
փորձ եղէց [Իմաս. Ա. 9] – Երեք են տեսակ մեղաց, զոր գործեն մարդիկ... զսատանայ իբր
պատճառ մոլորութեան մեր, վասն այն, որ այսպիսի հարցափորձութիւնս լինի, պարտ է սուրբ
պահել զխորհուրդս մեր ի չարէ (Ամառան ԾԳ.)։
դ.
13ա-6ա Դ. Նորին քարոզ վասն լեզուի. Մահ եւ կեանք ի ձեռն լեզուի է [Առակ. ԺԸ. 21],
ասէ յԱռակն – Տէր մեր եւ Աստուածն Յիսուս Քրիստոս հրամայէ յԱւետարանին... հալածին
ի ձայնէ թագաւորին, որ ասէ՝ Ոչ գիտեմ զձեզ, երթա՛յք յինէն, անիծեալք (Ամառան ԾԴ.)։
ե.
16ա-8բ Ե. Յաղագս սկզբնական մեղաց եւ մահացուին եւ ներելոյն, ի բանն՝
Անօրէնութեամբ յղացաւ եւ ի մեղս ծնաւ զիս հայր (մայր) իմ [Սաղ. Ծ. 7] – Մեղք
անունն մի է եւ բոլորապէս յերիս տեսակս որոշի... ընդդէմն եւս, վասն որոյ ասէ Եսայի.
Վա՛յ, որ ասէ զչարն բարի կամ զբարին չար. եւ այլն. եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս.
ամէն (Ամառան Ծ.-ԾԲ.)։
զ.
19ա-20ա Զ. Յայլմէ քարոզ Յաղագս մեղաց եւ անուանց նորին – Արդ, նախ գիտելի է
զզանազանութիւնս, որ ի մէջ չարին մեղաց մեղադրութեանն արատին... զի ամենայն գործ նորա
կամ արդար են կամ բարեգութ։
է.
20ա-2բ Է. Յաղագս գարշութեան մեղաց՝ յայլմէ, ի բանն՝ Թշուառակ[ա]ն առնէ մէղքն
զժողովրդեան – Հարցեալ եղեւ Բիաս, որ էր մի յեւթանց փիլիսոփայից՝ Զի՞նչ բարէգոյն
եւ երանելի... զնոյնն առնէ եւ զմեղքն ի հոգին, որպէս ասէ Յոբ ԼԳ. Մերձեցաւ
յապականութիւն անձն նորա եւ կեանք նորա ի դժոխս։
ը.
22բ-4բ Ը. Դարձեալ յաղագս գարշութեան մեղաց, ի բանն՝ Ապականացն եւ պղծացն
յանաւրէնութեան իւրեանց – Որպէս ասէ փիլիսոփայն՝ Ամենայն ապականութիւն բնականապէս
է... զմին ի տանջանս, որպէս ասէ Մատթէոս ԻԵ.՝ Երթիցեն նոքա ի տանջանսն
յաւիտենականս, եւ արդարքն ի կեանսն յաւիտենականսն։
թ.
24բ-8ա Թ. Նորին վասն կամայ եւ ակամա մեղաց, ի բանն Յօհաննու. Են մեղք, որք մեղք
են եւ են, որք մահու չափ են [Ե. 16] – Բնական ընտրողութեամբ ամենայն ոք բանական
ստեղծաւ ի յԱստուծոյ... նոյնպէս անհաւատին եւ մեղաւք մեռելոյն անօգուտ է յետնոցն
յիշատակութիւն, վասն որոյ այսօր պարտ է մեզ դառնալ ի մեղաց եւ արժանաւորիլ
ողորմութեանն Աստուծոյ, որում փառք յաւիտենական (Ամառան ԽԷ.)։
ժ.
28ա-30ա Ժ. Նորին քարոզ վասն մեղաց, ի բանն՝ ասէ մարգարէն Ամովս, եթէ՝ Առնէ զողորմութիւն
Աստուած ի Ռ. (1000) ա[զ]գս եւ հատուցանէ զմեղս հարց յորդիս, յերից եւ ի Դ. ազգս
[Ելք, ԼԴ. 7] – Առնել զողորմութիւն ի Ռ. (1000) ազգս, կրկին իմացումն ունի... պարտ
է վարդապետին առաւել զբարիս գործել, եւ ըստ բարեաց գործոցն զանազանապէս եւ առաւել
ունին զպատիւ եւ զփառս վարձուց հատուցման ի Քրիստոսէ Աստուծոյ, որ է աւրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ԽԸ.)։
ժա.
30ա-5բ Ժ[Ա]. Նորին վասն աստուածային առաքինութեանց եւ նախ վասն հաւատոյ, ի բանն
որ ասէ Յակօբոս՝ Հաւատք առանց գործոց մեռեալ են [Յակ. Բ. 22] – Ասեն վարդապետք, եթէ
առաքինութիւն է առնելն եւ ոչ գիտելն միայն... զի ընդ հաւատոցտ եւ զգործդ ուղիցէք,
զի հանդերձեալ բարեացն արժանաւորասցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որ է աւրհնեալ
յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ԺԳ.)։
Ծնթ.
33բ, 35ա՝ ստ. լս-ին 3-4 տող գրած, ապա ջնջած, անընթեռնելի, թերեւս բովանդակութեան
հետ կապուած ինչ որ նշումներ, ընթեռնելի է միան 33բ՝ «Եվսեբն (ղիրն) բանին յորժամ
ի ///»։
ժբ.
35բ-7ա ԺԲ. Նորին քարոզ Վասն յուսոյ, ի բան առաքելոյն՝ Յոյս ոչ երբեք ամաչեցուցանէ
[Առ Հռոմ., Ե. 5] – Եւ վասն յուսոյ Դ. ինչ տեսանելի է... եւ Հոգին Սուրբ
մխիթարեսցէ անզրաւ յաւիտենիւ, որում փառք յաւ[իտեան] (հմմտ. Ամառան, ԺԵ)։
ժգ.
37ա-40ա ԺԳ. Յայլմէ քարոզ վասն սիրոյ, ի բանն՝ Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք
զմիմեանս [Յովհ. ԺԵ. 11] – Վարդապետք ասեն, թէ սուրբ սէրն Դ. յատկութիւն ունի...
ընդդէմ այնոցիկ ասէ Քրիստոս՝ Այս է պատւէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս, որ եւ զմեզ
արժանի արասցէ սիրոյն իւրոյ եւ ողորմութեանն, եւ Քրիստոսի փառք։
ժդ.
40ա-2բ ԺԴ. Յայլմէ քարոզ վասն սիրոյ, ի բանն՝ Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք
զմ[իմեանս] [Յովհ. ԺԵ. 11] – Ասեն իմաստունք, թէ թշնամութիւնն մեծ պակասութիւն է ի
մէջ մարդկան... «Յայսմանէ ծանիցեն, թէ իմ աշակերտք էք, զմիմեանս սիրիցէք»։ Եւ
Քրիստոսի Աստուծոյ փառք յաւիտեանս (Ամառան, ԺԶ.)։
ժե.
42բ-4ա ԺԵ. Նորին դարձեալ վասն հաւատոյ, յուսոյ եւ սիրոյ, ի բանն՝ Հաւատք սիրով
յաջողեալք [Գաղ. Ե. 6] – Միտքս մեր եւ հոգիս բանական լոյս է ստեղծեալ, ոչ զգալի,
այլ իմանալի եւ անմարմին... եւ արժանաւորեսցէ գործոց բարեաց ի Քրիստոս Յիսուս
Տէր՛՛ (Ամառան ԺԴ.)։
ժզ.
44ա-6բ ԺԶ. Նորին վասն խոհեմութեան, ի բանն՝ Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն
[Առակ. Գ. 13] – Իմաստասիրութիւնն բաժանի ի տեսական եւ ի գործնական ըստ
փիլիսոփային... յիրաւի երանէ զնոսա, որք գտանեն զիմաստութիւն եւ զհանճար, եւ
Քրիստոսի փառք (Ամառան Ի.)։
ժէ.
46բ-8բ ԺԷ. Նորին վասն արիութեան, ի բանն Գործոց՝ Ի փոյթք մի՛ վեհերոտք հոգով
եռացէք [Հռոմ. ԺԲ. 11] եւ կամ՝ Ո՛վ վատ, ե՛րթ առ մրջիւնն [Առակ. Զ. 6] – Զվաստակ
արիութեան գործոց ունիմք ի Դ. իրաց հաստատեալ... զերծանիլ յայսմ վտանգէ եւ կեալ
պարզ երեսօք առաջի Աստուծոյ, որ աւրհ[նեալ է] (Ամառան ԻԱ.)։
ժը.
48բ-50ա ԺԸ. Նորին վասն գործոյ, ի բանն որ ասէ՝ Եդ Աստուած զմարդն ի դրախտին՝ գործել
եւ պահել [Ծննդ. Բ. 15] – Ի բանէս յայսմանէ յայտնապէս տեսանեմ... բայց միայն մի
մարդոյ, որոյ է գործն, որոց եւ մեզ տացէ Քրիստոս Աստուած ժրութիւն, ժուժկալութիւն
եւ կարողութիւն, զի վաստակեսցուք զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր գործն եւ ժառանգեսցուք
զներկայս եւ զհանդերձեալ (Ամառան ԻԲ.)։
ժթ.
50ա-3ա ԺԹ. Նորին վասն հալալ, որ է՝ արդար, ամուսնութեան, ի բանն՝ Պատուական է
ամուսնութիւն, եւ սուրբ են անկողինք, բայց զշունն եւ զպոռնիկն դատի Աստուած [Եբր.
ԺԳ. 4] – Յորժամ ստեղծեց Աստուած զառաջին մարդն եւ եդ ի դրախտին... Վասն այն ասէ՝
Պատւական է ամուսնութիւն, եւ սուրբ անկողինք, այլ զշունս եւ զպոռնիկս դատի Աստուած
(Ամառան ԻԶ.)։
ի.
53ա-7ա Ի. Նորին վասն արդարութեան, ի բանն Ովսէի որ ասէ՝ Սերմանեցէ՛ք զարդարութիւն
եւ հնձեցէ՛ք զպտուղն կենաց [Ովսէ. Ժ. 12] – Արարչագործն Աստուած կազմեաց զմարդն ի
պատկեր իւր... եւ յամենայն ինչս արդարութեամբ ուղղեսցէ զկեանս իւր։ Այս է սերմանել
զարդարութիւն, եւ ապա յետ այնորիկ հնձեսցէ զկեանսն յաւիտենից ի փառս Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ԻԷ.)։
իա.
57ա-9ա ԻԱ. Նորին վասն արդար վաճառաց եւ կշռոց, ի բանն առակին՝ Կշիռ նենգութեան
պեղծ է առաջի Տեառն, կշիռ արդար ընդունելի է նմա [Առակ. ԺԱ. 1] – Որպես ասէ
մարգարէն՝ Արդար է Տէր եւ զարդարութիւն սիրէ, զուղղութիւն տեսանեն... զի հատուսցէ
ամենեցուն եւ զվարձս վաստակոց իւրոց. Չափ զե[ղ]ուն, թաթաղուն ըստ անսուտ խոստմանցն
Քրիստոսի, որ եւ մեզ տացէ մասն (Ամառան Լ.)։
իբ.
59ա-61ա ԻԲ. Նորին վասն զրկանաց, ի բան Ժողովողին՝ Տեսի զրպարտութիւն ի ներքոյ
արեգական եւ արտասուք զրպարտելոցն, եւ ոչ ոք էր, որ մխիթարէր [Ժող. Դ. 1] – Ի
բազում եւ ի զանազան մեղաց, զոր գործէ մարդ, մինն զրպարտելն է եւ զրկելն...
աղքատին ողորմութիւն տացուք եւ ողորմութեան հանդիպեսցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր
մեր, որ՛՛ (Ամառան ԼԱ.)։
իգ.
61բ-3բ ԻԳ. Նորին վասն պահոց։ Այլեւ վասն առաջաւորին, ի բանն Յունանու՝ Ահա երեք
աւուրք, եւ ոչ եւս իցէ [Յօն. Գ. 4] – Վասն պահոց գիտելի է, զի մարդն հոգի է եւ
մարմին... եւ երրորդ, զի նոցա անւամբն ճանաչեմք զտօնս, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս
(Ձմեռան ԻԶ.)։
իդ.
63բ-5բ ԻԴ. Նորին վասն Դ.շաբաթի եւ ուրբաթի, ի բանն՝ Պահեմ երկիցս ի շաբաթու եւ
տա[մ]՛՛ [Ղկս. ԺԸ. 12] – Պատճառ պահոցս, որպէս ասէ սուրբն Բարսեղ... եթէ՛
տերունական եւ եթէ՛ սրբոցն, որոց արժանիս արասցէ զմեզ Քրիստոս ամենայն զղջացելոցն,
եւ նմա փառք (Ձմեռան ԻԷ.)։
իե.
65բ-9բ ԻԵ. Նորին քարոզ, ի բանն՝ Պահեալ զԽ. (40) տիւ եւ զԽ. (40) գիշեր, ապա
քաղցեաւ [Մտթ. Դ. 2] – Յաղագս քառասներորդաց պահոցս Գ. ինչ հարցանելի է... ապա
արժանի լինիմք մտից արքայութեանս եկեղեցոյ, շնորհոք Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի,
որ (Ձմեռան ՀԸ.)։
իզ.
69բ-71ա ԻԶ. Նորին վասն պահոց, ի բանն Զաքարիայ՝ Պահեա՛ ինձ ի չորից, պահեա՛յ ի
հնկից, պահեա՛յ յԷ.անց, պահեայ՛ ի տասնից [Զքր. Ը. 19] – Գիտելի է, զի հինգ
տեսանեմք զպատճառս հիւանդութեան մարմնոյ եւ հինգ առողջութեան... զաստուածային
մարմին եւ արիւնն ճաշակել ի փառս (Ամառան ՂԵ.)։
իէ.
71ա-4ա ԻԷ. Դարձեալ վասն պահոց, ի բանն՝ Պահեալ զԽ. (40) տիւ եւ զԽ. (40) գիշեր,
ապա քաղցեաւ [Մտթ. Դ. 2] – Վարդապետք ասեն, թէ ամենայն մեղք Դ. աստիճան ունի... եւ
վայելել զպսակն յաւիտենից, եւ նմա փառք (Ձմեռան ԻԲ., խմբագրուած)։
իը.
74ա-80ա ԻԸ. Նորին քարոզ, ի բանն տէրունականն՝ Յորժամ յաղաւթս կացցէք, ասացէք՝
Հայր մեր, որ յերկինս [Մտթ. Զ. 8] – Ամենայն աղաւթք յոյժ պատուական եւ գովելի
գործեն... յամենայն բերանոյ եւ յամենայն շնչոյ փառք եւ երկրպագութիւն յաւիտեան
(հմմտ. Ամառան Թ, Ժ, ԺԱ)
իթ.
80ա-3ա ԻԹ. Վասն աղօթից, ի բանն Ղուկասու՝ Յամենայն ժամ պարտ է յաղաւթս կալ եւ ո՛չ
ձանձրանալ [Ղուկ. ԺԸ. 1] – Վարդապետք ասեն, թէ աղօթքն յոյժ պիտանի է վասն Գ.
պատճառի... եւ ուշ դնել նկարագրին եւ խնդրուածոյն հաւատով եւ սիրով, առնուն վարձս
ի Քրիստոսէ, որում փառք (Ձմեռան ՀԹ.)։
լ.
83ա-4ա Լ. Նորին վասն առաւաւտու, ի բանն՝ Ընդ առաւօտս կանխե[ցից] [Սաղ. ԿԲ. 7] –
Վասն բազում պատճառի ընդ առաւաւտս աղաւթելի է մեզ... եւ երանաւէտ կոչմանն արժանի
արասցէ առհասարակ զամենայն հաւատացեալքս ի Քրիստոս Յիսուս Տէր (Ամառան ՁԶ.)։
լա.
84ա-7ա ԼԱ. Նորին դարձեալ վասն առաւօտու, ի բանն՝ Ի գիշերաց կանխէ հոգի [Եսյ. ԻԶ.
9] – Արարիչն արարածոց Աստուած զժամանակ կենաց մարդկան տիւ եւ գիշեր է արարեալ...
այն է, որ ասէ քաղցր ձայնիւ, եթէ՝ Եկա՛յք օրհնեալք Հօր իմոյ՛՛, որում եւ զմեզ
արժանի արասցէ Քրիստոս (Ամառան ՁԷ.)։
լբ.
87ա-8ա ԼԲ. Նորին վասն ճաշու ժամուն, ի բանն՝ Ես առ Աստուած կարդացի, եւ Տէր [Սաղ.
ԾԴ. 17] – Արդ, վասն բազում պատճառի յաղօթս կալի է մեզ ի հասարակ աւուրս... զայս
ունի պատճառ ճաշու ժամն, որք ամենեքեան ժողովիմք յեկեղեցիս եւ (Ամառան ՁԸ.)։
լգ.
88ա-9բ ԼԳ. Նորին վասն երեկոյին, ի բանն՝ Ես առ Աստուած կարդացի, եւ Տէր [Սաղ. ԾԴ.
17] – Եւ վասն բազում պատճառի պարտ է յերեկոյս աղօթել... հինգերորդ՝ Սուրբ կոչել
զանուն Աստուծոյ ի վերայ քոյ (Ամառան Ղ.)։
լդ.
89բ-90ա ԼԴ. Նորին դարձեալ վասն ձայնական աղօթից՝ Ձայնիւ իմով ես առ [Սաղ. ՃԽԱ. 2]
– Գիտելի է, զի վասն բազում պատճառի բարձր ձայնիւ աղօթեմք... ըստ այնմ՝ Որ
խոստովանի յիս առաջի մարդկան, խոստով[անեցայց] առաջի Հօրն, ըստ Դաւթի՝ Խօսէի
զվկայութիւնս՛՛ (Ամառան ՂԱ.)։
լե.
90ա-1ա ԼԵ. Դարձեալ վասն ձայնական աղօթից՝ Ձայնիւ իմով ես առ Տէր կարդ[ացի] [Սաղ.
ՃԽԱ. 2] – Եւ վասն բազում պատճառի ձայնիւ աղօթելի է մեզ... եւ բարութեանցն
Աստուծոյ հասանել, որում փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ՂԲ.)։
լզ.
91ա-2ա ԼԶ. Նորին վասն աղօթից, ի բանն՝ Պատարագ աւրհնութեան փառաւոր արասցէ [Սաղ.
ԽԹ. 23] – Զի ինքն մարգարէս դարձեալ ասէ՝ Պատարագ Աստուծոյ հոգի խոնարհ... այս
կոչի աղօթք եւ պատարագ, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ (Ամառան ՂԳ.՝ խմբագրուած)։
լէ. 92ա-4բ
ԼԷ. Նորին վասն աղքատաց, ի բանն՝ Երանի, որ խորհի զաղքատք եւ [Սաղ. Խ. 1] – Նախ
պարտ է գիտել, թէ զի՞նչ է զանազանութիւն աղքատին եւ տնանկին... Եւ վասն արտասուացն
քոց զանտրտում ուրախութիւնն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս
(Ամառան ՂԶ.)։
լը.
94բ-8ա ԼԸ. Նորին դարձեալ վասն ողորմութեան, ի բանն՝ Տուր բաժին եւթանց, այլեւ
ութից (Ժղվղ, ԺԱ. 2) – Ասեն վարդապետք, եթէ զամենայն ինչ, զոր տուալ է Աստուած
մարդոյս... վասն պատառ մի հացի եւ բաժակ մի ջրոյ, եւ Քրիստոսի փառք (հմմտ. Ամառան
ՂԷ., ՃԻԲ.,՝ վերջը խմբագրած)։
լթ.
98ա-100ա ԼԹ. Նորին վասն ողորմութեան, ի բան Առակին՝ Ողորմութեամբ եւ հաւատով
սրբին մեղք [Առակ. ԺԳ. 27] – Զամենայն արարածս, զոր ստեղծ Աստուած, բարի եւ
օգտակար արար... շահ եւ օգուտ լինի մեզ յողորմութենէն, որպէս ուսոյց իմաստունն
մեզ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս (Ամառան ՂԸ.ի մի մասը)։
խ.
100ա-2ա Խ. Նորին թէ զինչ վնաս լինի յանողորմութենէն եւ կամ զեն – Որ զրպարտէ
զտնանկն, բարկացուցանէ... եւ յետ աստեացս ընդ իմաստուն սուրբ կուսանացն
արժանաւորեսցէ շնորհօք եւ ողորմութեամբ Քրիստոսի, որ է աւրհնեալն եւ յաւիտեանս
(Ամառան ՂԸ.ի շարունակութիւնը)։
խա.
102ա-5ա ԽԱ. Նորին դարձեալ վասն ողորմութեան, ի բանն՝ Եղերո՛ւք գթածք, որպէս եւ
Հայրն ձեր [Ղուկ. Զ. 36] – Արարիչն ամենայն արարածոց է նախախնամօղ եւ պահապան...
եւ արդարքն ի կեանս վասն ողորմութեանն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան. ամէն (Ամառան
ՂԹ.)։
խբ.
105ա-7ա ԽԲ. Նորին դարձեալ վասն ապաշխարութեան, ի բանն՝ Ապաշխարեցէ՛ք, զի մերձեալ
է արքայութիւն [Մտթ. Գ. 2] – Վարդապետք ասեն, թէ ապաշխարութիւնն մեծ զօրութիւն
ունի... վասն այնորիկ ոչ է պարտ լսել սատանայի, այլ Քրիստոսի, որ ասէ՝ Ապաշխարեցէ՛ք,
զի մերձեալ է արք[այութիւն], որում փառք եւ գոհութիւն յաւիտեանս. ամէն։
խգ.
107բ-9բ ԽԳ. Դարձեալ վասն ապաշխարութեան, ի բանն՝ Ապաշխարեցէ՛ք, զի մերձեալ է
արքայութիւնն [Մտթ. Գ. 2] – Նախ տեսցուք, թէ զի՞նչ է ապաշխարութիւն... եւ թէ եկայք
առ իս ամենայն աշխատեալք եւ ծանրաբեռինք, եւ ես հանգուցից (Ամառան ՀԵ.՝ վերջը
խմբագրած)։
խդ.
109բ-12բ ԽԴ. Դարձեալ վասն ապաշխարութեան, ի բանն՝ Ապաշխարեցէ՛ք, զի մերձեալ է
ար[քայութիւն] [Մտթ. Գ. 2] – Տէրն մեր զապաշխարութիւնն բանիւ եւ արդեամբք կամեցաւ
ցուցանել... երրորդ. զի փառք եւ պսակ է արդարոց եւ կատարեալ խոստովանողաց (սկիզբը
Ամառան ՀԶ., 11բ-ից ՀԷ.)։
խե.
112բ-4բ ԽԵ. Լուացարո՛ւք, սրբեցարո՛ւք, ընկեցէ՛ք զչարիս յանձ[անց] [Եսայ. Ա. 16] –
Զսրբութիւն աղտեղութեան ոչ միայն ի կենդանի մարդս տեսանեմք... պահօք որպէս
քերելով, աղօթիւք որպէս հրով (Ձմեռան ԿԹ.ի մի մասը, 114աբ՝ մասն Ամառան ՀԹ.՝ «Եւ
գիտելի է զի մկրտութիւնն եւ խոստովանութիւնն զմի շնորհ ունին... աղօթիւք որպէս
հրով»)։
խզ.
114բ-6բ ԽԶ. Նորին դարձեալ վասն խոստովանութեան, ի բանն՝ Ես կամօք իմովք խոստովան
եղէց քեզ [Սաղ. ԻԷ. 7] – Եւ վասն խոստովանութեան Բ. ինչ ասելի է. նախ՝ զկերպ
խոստովանութեան... քան զբազում տանջանս արտաքուստ, եւ Քրիստոսի փառք (Ձմեռան ԿԹ.ի
շարունակութիւնը, վերջը խմբագրած)։
խէ.
116բ-9բ ԽԷ. Դարձեալ վասն խոստովանութեան, ի բանն՝ Խոստովա՛ն եղերուք միմեանց
զմեղս [Թղթ Յկբյ, Ե. 11] – Գիտելի է, զի ըստ վարդապետաց սրբոց խոստովանութիւնն
բազում յատկութիւն ունի... ոչ ունելով քո զվճարն, յաւիտենական տանջանացն է
մատնելոց, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ նմա փառք յաւ[իտեան]։
խը.
119բ-21բ ԽԸ. Դարձեալ վասն խոստովանութեան, ի բանն՝ Խոստովա՛ն եղերուք Տեառն, զի
բարի է զի՛՛ [Մնաց. Բ., Ե. 13] – Բարի վասն այն ասէ, զի ոչ է իբրեւ զմարմնաւոր
դատաւորքս... ի մեղուցեալն եւ ի խոստովանելն խլեցան, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ
փառք յաւիտեանս. ամէն (121աբ՝ մասն Ամառան ՀԹ.ի)։
խթ.
121բ-4բ ԽԹ. Նորին վասն հպարտութեան եւ խոնարհութեան, ի բանն՝ Տէր ամբարտաւանից
հակառակ կայ, տայ շնորհս խոնարհաց – Գիտելի է, զի ըստ վարդապետաց զի այլ ամենայն
յանցաւորաց... եւ ԻԸ. (28) կոխան լիցի պսակն հպարտութեանն, յորոց գին է (հմմտ.
Ամարան ԿԱ.)։
ծ.
124բ-7ա Ծ. Յաղագս սնափառութեան, ի բանն՝ Մի՛ պարծեսցի իմաստունն յիմաստութեան
իւրում եւ մի՛ պարծեսցի հզօրն ի զօրութեան իւրում եւ [Երեմ. Թ. 23] – Ըստ
վարդապետաց՝ նախկին առաքինութիւն քր[ի]ստոնէին է խոտել զգովութիւն... կորնչի
ամենայն ինչ, որ առնի, եթէ ոչ զգուշութեամբ պահեսցի ամենայն խոնարհութեամբ։
ծա. 127ա-30ա
ԾԱ. Յաղագս նախանձու, ի բանն՝ Մի՛ նախանձիր ընդ չարս եւ մի՛ ընդ [Սաղ. ԼԶ. 1] –
Մարգարէս հայրաբար խրատէ՝ մի՛ նախանձիր... նա է մեծ զօրութեամբ, որ խոնարհութեամբ
յաղթէ զնախանձն, եւ Քրիստոսի փառք (Ամառան ԿԲ., խմբգր., սկ. եւ վջ պակաս)։
ծբ.
130ա-3բ ԾԲ. Քարոզ վասն բարկութեան, ի բանն՝ Բարկանայք եւ մի՛ մեղանչէք [Եփես. Դ.
26] – Մարմին մարդոյ կազմեալ է ի չորից տարերց... զի վասն քաղցրալուր բանիցն
ցածասցի, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ փառք յաւիտեանս (մասն Ձմեռան ՁԶ.ի, խմբագրուած)։
ծգ.
133բ-5բ ԾԳ. Նորին վասն ծուլութեան ի բան Առակին՝ Զծոյլն կորուսանէ երկիւղն – Ասեն
վարդապետք, թէ մեծ աւաղ է, որ ինչ հեղգութեամբ կորնչի... կարէ լինել հնար ընդդէմ
ծուլութեանն ամենայն յառաջագոյն ասացեալքդ, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք,
պատիւ յաւիտեանս. ամէն։
ծդ.
135բ-8ա ԾԴ. Նորին վասն ագահութեան, ի բան առակին՝ Դժոխք եւ կորուստ ոչ յագի,
նոյնպէս անյագ է աչք ագահի [Առակ. 27. 20] – Գիտելի է, զի դժոխք զգերեզման ասէ...
զի յետ մահւան այլ ոչ օգնեն ինչքն, եւ Քրիստոսի փառք (Ամառան, ԿԳ., սկզբ. խմբգր.)։
ծե.
138ա-41ա ԾԵ. Քարոզ վասն որկորամոլութեան, ի բանն՝ Մի արբշռութեամբ եւ
արբեցութեամբ Հռոմեացիք [ԺԳ. 13] – Որպէս ասեն բժիշկք, թէ կրկնաւորն առ Բ. իրս
առեալ լինի... որպէ՞ս լինելոց է մարմին յետ մահուան, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս.
ամէն։
ծզ.
141ա-2ա ԾԶ. Քարոզ վասն բղջախոհութեան, ի բան Սողոմոնի՝ Մի՛ հայիր ի կին չար [Ե. 2]
– Գիտելի է, զի Ժ. ազգ վնաս յառաջ գայ ի պոռնիկ կանանց... վասն այն ասէ՝ մի՛ հայիր
ի կին չար, եւ Քրիստոսի փառք ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյն յաւիտեան (Ամառան, ԿԸ.,
վերնագիրը խմբագր.)։
ծէ.
142ա-4բ ԾԷ. Քարոզ ի բան օրինացն, որ ասէ՝ Մի շն[ան]ար [Մտթ. ԺԹ. 18] – Ոչ փոքր
ինչ անիրաւութիւն է այս... խնդրել զօգնութիւն եւ զպահպանութիւն յԱստուծոյ փրկչէն
մերմէ, որ է աւրհնեալ յաւիտեան (հմմտ. Ամարան Գ.)։
ծը.
144բ-7ա ԾԸ. Նորին վասն Ժ. հարուածոցն Եգիպտոսի, ի բան իմաստնոյն՝ Որով եւ մեղանչէ
ոք, նովին եւ տանջեսցի [Իմաս. ԺԱ. 16] – ԶԱրարիչն Աստուած ողորմած եւ արդար... որ
անզեղջ մնայ ի մեղս, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան Ե., խմբագրուած)։
ծթ.
147ա-50ա ԾԹ. Դարձեալ, ի բանն՝ Որով մեղանչէ ոք, նովիմբ եւ տանջեսցի – Զի թեպէտ
համառօտ եւ կարծէ բանս այս, սակայն բազում եւ ընդարձակ տեսութիւն ունի... եւ
ասասցէ արդարոցն՝ Եկա՛յք աւրհնեալք (Ամառան Ե., սկիզբը խմբագրուած)։
կ.
150ա-3ա Կ. Քարոզ վասն բորոտին, ի բանն՝ Ձգեաց զձեռն իւր եւ ասաց կամիմ, սրբեաց
[Մտթ. Ը. 3] – Յայսմ բորոտէս Գ. իր տեսանելի է... արդարութիւն նորա մնայ յաւիտեանս
յաւիտենից, եւ Քրիստոսի փառք (Ձմեռան ՃԺԶ.)։
կա.
153ա-6ա ԿԱ. Վասն ապաշխարութեան, ի բանն՝ Ոչ է պիտոյ բժիշկ ողջաց, այլ հիւանդաց,
եւ ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ [Ղուկ. Ե. 31] – Վարդապետք ասեն, թէ ողորմութիւնն
Աստուծոյ է ի վերայ մեղաւորաց... եւ ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս
յապաշխարութիւն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս (Ձմեռան ՃԺԴ.)։
կբ.
156ա-9ա ԿԲ. Քարոզ, ի բանն՝ Թզենի ոմն տնկեաց յայգոջ եւ եկն խնդրել պտուղ եւ ոչ
եգիտ [Ղուկ. ԺԳ. 6] – Ամենայն գիրք Աստուածաշունչք յօգուտ եւ ի խրատ... զաղքատս
ողորմութեամբ խնդացուցանել եւ այն ողորմութեանն Աստուծոյ արժանի լինել, եւ նմա
փառք յաւիտեանս (Ձմեռան ՂԲ.)։
կգ.
159ա-62ա ԿԳ. Նորին վասն պաշտաման պատուհասի, ի բանն Յովելեայ՝ Փո՛ղ հարէք ի Սիոն,
սրբեցէ՛ք պահս, քարոզեցէ՛ք պաղատանս, ժողովեցէ՛ք զծերս. եւ այլն [Յովելեայ. Բ. 15]
– Փոփոխական է մարդոյս բնութիւն, երբեմն ի չարն եւ երբեմն ի բարի... դարձուսցուք
զեկեալ պատուհասն նորա ի մէնջ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս (Ամառան ՀԴ.)։
կդ.
162ա-5ա ԿԴ.Դարձեալ ի նոյն խորհուրդ, ի բանն Յունանու՝ Ահա Գ. աւուրք, եւ այլ ոչ
եւս իցէ Նինուէ – Գիտելի է, զի կարողութիւն է մարդկան պաշտամամբ եւ պատարագօք
զԱստուած հաշտեցուցանել... եւ զկեանս յարքայութեանն երկնից, որում եւ զմեզ արժանի
արասցէ Քրիստոս, եւ՛՛ (Ամառան ՀԴ.՝ երկրորդ կէսը)։
կե.
165ա-7բ ԿԵ. Վասն հովուաց ի բան առաքելոյն՝ Զգո՛յշ լերուք, ասէ, հօտիդ, յո[ր]ում
եդ զձեզ Հոգին Սուրբ տեսուչս հովուել զհօտ իւր, զոր ապրեցոյց արեամբն իւրով
Աստուծոյ Բանն [Գործք Ի. 28] – Զբանս զայս առաքելոյն Պօղոս առ հովիւս եւ
<եւ> առաջնորդս... անտես մի՛ արասցուք, զի եւ խոստացելոց բարեացն հասանել
կարասցուք, եւ երկնից արքայութեանն արժանի լինել շնորհօք եւ մարդասիրութեամբ Տեառն
մերոյ եւ Փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս։
կզ.
167բ-71ա ԿԶ. Յայլմէ ուղիղ, ի բանն՝ Տէ՛ր, ո՞չ սերմն բարի սերմանեցէր, արդ, ուստի՞
ունիցի զորոմն [Մտթ. ԺԳ. 27] – Հարցանեն իմաստունք, թէ չարն եւ բարին ուստի՞ է...
կամ թէ զերեսն Աստուծոյ ոչ առաւել տանջին, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած
(Ձմեռան ՂԹ.)։
կէ.
171ա-4ա ԿԷ. Նորին վասն աւուր չարի, ի բանն՝ Ոչ օգնեսցեն ինչք յաւուր բարկութեան,
այլ արդարութիւն փրկէ ի մահուանէ [Առակ. ԺԱ. 4] – Նախ գիտելի է, զի Գ. չար օր է
մարդոյ... նոյնպէս եւ մեղաւորք ի տանջանաց աններելի եւ անզերծանելի, յորոց փրկեսցէ
Փրկիչն մեր Քրիստոս Աստուած առհասարակ զմեզ եւ զհաւատացեալս անուան իւրոյ եւ նմա
փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ՀԲ.)։
կը.
174ա-7ա ԿԸ. Նորին վասն մանկանց, երիտասարդաց, ի բան Ժողովողին՝ Յիշեա՛ զԱրարիչն
քո յաւուր մանկութեան քո [Ժող. ԺԲ. 1] – Ի մէջ ամենայն կենդանեաց մարդս միայն է
բանաւոր եւ անձնիշխան ստեղծեալ... եւ անդ հասանէ հոգեւոր բարեացն երկնից, նոր եւ
նորոգ մանկութեան եւ յարութեան կենաց ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում փառք
յաւիտեանս (Ձմեռան Խ.)։
կթ.
177ա-80բ ԿԹ. Նորին վասն ոգէվարի, ի բանն առաքելոյն՝ Արդ, առէ՛ք զսպառազինութիւնն
Աստուծոյ, զի կարող լինիցիք զդիմի հարկանել չարին յաւուր չարութեան [Եփես. Թ. 13]
– Արդ, սպառազինութիւն Աստուծոյ զաստուածային... Աբրահամ ոչ կարաց մխիթարել զնա,
յորոց մխիթարեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած մեր, եւ՛՛ (Ձմեռան ԽԶ.՝ խմբագրուած)։
հ.
180բ-2բ Հ. Յայլմէ վասն մահու, ի բանն Սիրաքայ՝ Ո՛վ մահ, դառն է յիշատակ քո
[Էկլես. ԽԳ. 3] – Ասէ իմաստունն Արիստոտէլ, թէ վախճան ամենայն ահարկութեանց մահն
է... ելանել ի կայանս հոգոց, եւ Քրիստոսի Աստուծոյն մերոյ արժանաւորիլ տեսութեանն,
որում փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ՃԽԹ.)։
հա.
182բ-4ա ՀԱ. Վասն մահու, ի բանն՝ Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց [Սաղ.
ՃԺԵ. 15] – Յամենայն արարածոցս Աստուծոյ գոն պատուական եւ ազնիւ... այլ նայելով ի
մեր բարի վաստակն, որ Աստուծով յաջողեալ լիցի, խնդալից եւ բերկրեալք լիցուք,
վստահացեալք ի բարիսն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ (Ամառան ՃԽԸ.)։
հբ.
184ա-6բ ՀԲ. Վասն նընջեցելոց, ի բանն Սիրաքայ՝ Ի միտ ա՛ծ զդատաստանս իմ, զի այնպէս
լինելոց է եւ դատաստան քո, ինձ երեկ եհաս եւ ձեզ այսաւր հասցէ [Էկլէս. ԼԸ. 23].
Այս երկրորդ պատճառաւ քարոզէ ննջեցելոց, զի կենդանիքն ուղղեսցեն զկեանս իւրեանց եւ
պատրաստեսցեն զինքեանս, զի եւ նոքա մահկանացուք են – Վարդապետք ասեն, թէ Աստուած
ոչ առնէ անփոյթ զփրկութիւն մարդկան... յետ զղջման եւ խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան,
յարիցէ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեա. ամէն (Ամառան
ՃԾԳ.)։
հգ.
186բ-8բ ՀԳ. Նորին վասն մխիթարութեան, ի բան իմաստնոյն որ ասէ՝ Սակաւ մի սուգ առ ի
վերայ մեռելոյն [Էկլես., ԻԲ. 9] – Որպէս կրկին են կեանք մարդկան՝ բարի եւ չար... եւ
ի մահու, ի կեանս փոխեցաւ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որ հանկուցիչ է ամենայն
սրբոց եւ պսակիչ սիրելեաց իւրոց, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս (Ձմեռան ԾԸ.)։
հդ.
188բ-90ա ՀԴ. Վասն ննջեցելոց մխիթարութեան, ի բան Սիրաքայ՝ Սակաւ լա՛ց ի վերայ
մեռելոցն եւ ապա մխիթարեա՛յ [Էկլես. ԻԲ. 11] – Վարդապետք ասեն` ոչ է պարտ անչափ
առնուլ սուգ... զոր արժանաւորեսցէ անճառ բարութեան իւրոյ եւ անանց կենացն զհոգիս
ամենայն հաւատացելոց, եւ նմա փառք (Ամառան ՃԾԴ.)։
հե.
190աբ ՀԵ. Նորին վասն մխիթարութեան – Ասեն իմաստունք, թէ վասն Դ. պատճառի պարտ է
սգալ... զի յանձնէ քո ընծայեցաւ նուէրք ի հոտ անուշից եւ ի բարէխօսութիւն քեզ եւ ի
թողութիւն յանցանաց քոց (Ամառան ՃԾԵ.)։
հզ.
190բ-1բ ՀԶ. Նորին երկրորդ աւուր այգալացին՝ Ընդ երեկոյս հանգիցեն լալիք,
առաւօտուն եղիցի ուրախութիւն [Սաղ. ԻԹ. 5] – Բանս այս ունի բազում տեսութիւն...
այսօր ժողովեալ մխիթարեմք զմիմեանս, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս.
ամէն (Ձմեռան ԾԱ.)։
հէ.
192ա-3ա ՀԷ. Դարձեալ վասն մխիթարութեան, ի բանն Սողոմոնի՝ Լաւ է օր մահուան, քան
զօր ծնընդեանն [Բանք Ժող., Է. 2] – Գիտելի է, զի կրկին է օր մարդոյ թեպէտ յերկար
ապրի... մերձակայ տեսնեն զամենայն փառս եւ զպսակ, զոր ընդունելոց են նոքա ի
յարութեանն աւուր, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
հը.
193ա-5բ ՀԸ. Դարձեալ վասն ննջեցելոց, ի բանն Յոբայ՝ Ողորմեցարո՛ւք ինձ,
ողորմեցարո՛ւք ինձ, ո՛վ բարեկամք իմ, զի ձեռն Տեառն մխեցաւ յիս [Յոբ. ԺԹ. 21] –
Ասեն իմաստունք՝ յորժամ երթայ ոք ի ճանապարհ եւ անկանի յորոգայթ... եւ ի միւսանգամ
գալստեանն երկնից արքայութեանն ժառանգորդս կացուսցէ զնոսա ընդ ամենայն սուրբս եւ
սիրելիս անուան իւրոյ Քրիստոս Աստուածն մեր եւ Փրկիչն, եւ նմա փառք ընդ Հօր եւ
Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ՃԾԲ.)։
հթ.
195բ-7ա ՀԹ. Նորին վասն մխիթարութեան Սողոմոնի՝ Սիրտ իմաստնոյն ի տուն սգոյ եւ
սիրտ անմտին ի տուն արբեցութեան [Բանք Ժող., Է. 5] – Ասացեալ է այլ ուրէք, թէ բարի
է երթալ... զի այլքն տեսցեն եւ երկին եւ դարձցին ի չարեաց, եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեանս (Ամառան ՃԾԷ., ՃԾԸ.)։
ձ.
197ա-9ա Ձ. Դարձեալ վասն մխիթարութեան – Վասն է՞ր փոքր տղայք մեռանին, զի անմեղք
են... մինչեւ յառաջին գալուստն, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս
(Ամառան ՃԾԹ, ՃԿ., ՃԿԱ.ից մի մաս)։
ձա.
199ա-200բ ՁԱ. Յաղագս օծման քահանայիցն – Գիտելի է, զի ի ննջեցեալսն զքահանայն
միայն օծանեն, զի նա միայն օծաւ... եւ առհասարակ ժողովրդոց ի փառս կարգապետին եւ ի
գովեստ կատարողապետին Տեառն մերոյ (հատուած Ձմեռան Ծ.ի)։
ձբ.
200բ-1ա ՁԲ. Վասն մահու, ի բանն՝ Աւուրք իմ որպէս հովանի անցին, եւ ես՝ որպէս խոտ
[Սաղ. ԹԱ. 12] – Եւ գիտելի է, զի վասն բազում պատճառի զկեանս մարդոյ համեմատէ
հովանոյ... զմեղս ապաշխարել եւ երկնային փառացն հասանել, եւ զՏէր Յիսուս Քրիստոս
ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյն փառաւորել, եւ նմա փառք յաւիտեանս։
ձգ. 201ա-2բ
ՁԳ. Դարձեալ վասն մահու, ի բանն՝ Մարդոյ որպէս խոտոյ են աւուրք իւր. որպէս ծաղիկ
վայ[րի] [Սաղմ. ՃԲ. 15] – Մահկանացու կեանք մարդոյս Գ. յատկութիւն ու[ն]ի... եւ
կորուսանէ անգտանելի, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած մեր, եւ նմա փառք։
ձդ.
202բ-4ա ՁԴ. Դարձեալ վասն մահու, ի բանն՝ Ամենայն մարմին խոտ է, եւ ամենայն փառք
մարդոյ իբրեւ զծաղիկ խոտոյ [Սաղմ. Խ. 6] – Վասն է՞ր է խոտ, մի՞թէ յԱրարչէն։ Ո՛չ,
զի նա կամեցաւ սերտ եւ անմահ լինել մարդոյն... զոր ոչ մահ եւ ոչ հիւանդութիւն եւ
ոչ այլ ինչ ոչ կ[ա]րեն խափանել, եւ Քրիստոսի՛՛։
ձե.
204աբ ՁԵ. Դարձեալ վասն մահու, ի բանն՝ Տէ՛ր, հա՛ն ի բանտէ զանձն իմ, գոհանամ
զանու[ն] [Սաղմ. ՃԽԱ. 8] – Գիտել է, զի բազում իրս նշանակէ բանտն... եւ խառնեալ ի
ժողովս անդրանկաց եւ ի դասս լուսեղինաց, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան։
ձզ.
204բ-11ա ՁԶ. Յայլմէ [քարո]զ վասն գալստեանն Քրիստոսի, ի բանն՝ Զի որպէս փայլակն,
որ ելանէ յարեւելից եւ երեւի մինչեւ ի մուտս, այնպէս եղիցի գալուստ Որդոյ մարդոյ
[Մտթ. ԻԴ. 27] – Զփրկական գալուստն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ կրկին անգամ ասեն...
քան զամենայն տանջողս, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ նմա փառք (Ամառան
ՃԿԶ.՝ խմբագրուած)։
ձէ.
211ա-2բ ՁԷ. Յայլմէ քարոզ վասն ամենայն սրբոց, ի բան՝ Երանի ամենեցուն, որ բնակեալ
են ի տան Տեառն. յաւիտեանս յաւիտենից աւրհ[նեսցեն] [Սաղ. ՂԸ. 5] – Երանութիւն
պարառութիւն է ամենայն բարեաց... որպէս ասէ յԱռաջին Կոր[նթացւոց]՝ Սերմանի
ապականութեամբ եւ յառնէ անապականութեամբ, սերմանի տկարութեամբ եւ յառնէ
զօրութեամբ, սերմանի անարգութեամբ եւ յառնէ փառաւք, սերմանի մարմին շնչաւոր եւ
յառնէ մարմին հոգեւոր։ Եւ Քրիստոսի փառք յաւ[իտեան] (Ամառան ՃՀ., սկ. չիք, խմբագրուած)։
ձը.
212բ-4ա ՁԸ. Յայլմէ քարոզ վասն փառաց արքայութեանն, ի բանն՝ Մո՛ւտ յուրախութիւն
Տեառն քո [Մտթ. ԻԵ. 21] – Որպէս ասէ առաքեալ, թէ վարձք սրբոցն այնպիսի է... այս է
կատարեալ ուրախութիւն ի սրբոցն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ՃՀԱ.)։
ձթ.
214ա-6ա ՁԹ. Եռամեծի Յոհաննու Որոտնեցոյ ի բան աւետարանչին, որ ասէ՝ Եւ յամսեանն
վեցերորդի առաքեցաւ Գաբրիէլ հրեշտակ [Ղուկ. Ա. 26] – Նախ տեսցուք զվեցերորդ ամիսն,
թէ վասն զինչ պատճառի յիշէ... յորս էհաս Կոյսն Մարիամ (Ձմեռան Բ.)։
ղ.
216ա-9բ Ղ. Նորին Գրիգորի վասն ծննդեան, ի բանն՝ Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի
մեզ [Ղուկ. Ա. 14] – Անհասանելի է խորհուրդն Աստուծոյ... եւ յայլ գերազանց պատիւս
բարձրացոյց, որում փառք յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան Զ.)։
ղա.
219բ-2բ ՂԱ. Դարձեալ վասն Ծննդեանն, ի բանն՝ Ծնաւ ձեզ այսօր փրկիչ, որ է աւծեալ
Տէր ի քաղաքէ Դաւթի – Երիս իրս տեսանելի է մեզ։ Նախ՝ ասէ վասն սքանչելեաց
յղացմանն... զի ի կատարածի դատի զարդարս եւ զմեղաւորս, ըստ այնմ՝ Եկա՛յք,
աւրհնեալք Հօր իմոյ, եւ թէ՝ Երթա՛յք յինէն, անիծեա՛լք. եւ՛՛։
ղբ.
222բ-6բ ՂԲ. Դարձեալ վասն Ծննդեան, ի բանն՝ Եւ ի ծնանելն Յիսուսի ի Բեթղէհէմ
Հրէաստանի ահա մոգք եկին յարեւելից եւ. Մտթ. [Բ. 1] – Երիս իրս տեսանելի է մեզ
յայսմ վայրի։ Նախ՝ վասն տեղոյն... լապտերօք մտանեն ի յառագաստն լուսոյ, որում եւ
զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս, եւ նմա փառք յաւիտեան։
ղգ.
226բ-9ա ՂԳ. Յայլմէ վասն մկրտութեան, ի բանն՝ Ի քէնէ Տէր աղբիւր կենացն, եւ լուսով
երեսաց քոց տեսանեմք [Սաղ. ԼԵ. 10] – Վարդապետք ասեն, թէ՝ Երկիրս ոչ տայ պտուղ...
եւ երեւի անդ պատկերն յոյժ գեղեցիկ, վասն այն ասաց՝ Դու ես որդի իմ սիրելի, ընդ
քեզ հաճեցայ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս (Ձմեռան Թ.)։
ղդ.
229ա-32բ ՂԴ. Նորին վասն թլփատութեան, ի բանն՝ Իբրեւ լցան աւուրք Ը., եկին թլփատել
զմանուկն [Ղկ. Ա. 8] – Հայրն հաւատոց եւ հանգիստն հոգոց հաւատով արդարացեալ...
ծանոյց աւետարանիչն ասելով՝ Իբրեւ լցան աւուրք Ը., եկին թլփատել, որ եւ մեզ
շնորհեսցէ զթլփատութիւն մեղաց, եւ նմա փառք (Ձմեռան Ժ.)։
ղե.
232բ-5ա ՂԵ. Նորին դարձեալ վասն Տեառնընդառաջին, ի բանն՝ Իբրեւ ածին ծնօղքն
զմանուկն Յիսուս [Ղուկ. Բ. 27] – Զպատճառ աւուրս տօնի, որ է Խ.օրեայ (40)
գալստեանն Քրիստոսի... յորում այսօր ժողովեալ տօնեմք զտօն Խ.օրեայ (40) գալստեանն
Քրիստոսի, որում փառք (Ձմեռան ԺԴ.)։
ղզ.
235ա-8բ ՂԶ. Դարձեալ վասն Տեառնընդառաջին, ի բանն՝ Իբրեւ լցան աւուրք ըստ օրինացն
Մովսէսի ածին զմանուկն Յիսուս յԵրուսաղէմ [Ղուկ., Բ. 22] – Լրումն օրինաց եւ
մարգարէից Քրիստոսէ ասէ առաքեալ... եւ նա է միշտ անդադար բարեխօս առ Որդին իւր
միածին վասն մեղուցեալ եւ սխալոտ անդամացս Որդոյ իւրոյ սիրելոյ, եւ նմա փառք
(Ձմեռան ԺԵ.)։
ղէ.
238բ-40ա ՂԷ. Նորին վասն պահոց, ի բանն՝ Աշխարհս անցանէ եւ ցանկութիւնն [Յօհ. Բ.
17] կամ թէ՝ Է. ժամք փոխիցին ի վերայ քոյ, ի Դանիէլն [Դ. 22] – Վարդապետք ասեն,
եթէ նիւթական կեանք մարդկան միշտ ի հոսման եւ ի փոփոխման են... եւ փոխանակ
կերակրոյ ճաշակեմք զպատւիրանս Աստուծոյ եւ փոխանակ ըմպելեաց զանմահութեան բաժակն
հոգւոյն ի Սուրբ գրոց, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան [Ձմեռան ՀԲ.]։
ղը.
240ա-2ա ՂԸ. Վասն խոստովանահարց, ի բանն՝ Շրթունք քահանային զգուշասցի գիտութենէ,
զի հրեշտակ ամենակալի է, ասէ Մաղաքիայ [Բ. 7] – Արդ, վասն Դ. պատճառի պարտի
զգուշանալ... եւ զի մերկացոյց զմարդիկ, դարձեալ պարտ է զգեցուցանել զնոսա, եւ զոր
ինչ յափշտակեալ է, յետս դարձուցանել, եւ Քրիստոսի փառք (Ամառան ԽԳ.)։
ղթ.
242ա-5ա ՂԹ. Նորին առհասարակ ապաշխարութեան, ի բանն՝ Լուացարո՛ւք, սրբեցարո՛ւք,
ընկե[ցէ՛ք] [Եսայ. Ա. 16] – Ե(=Ո)ւսուցանէ մեզ առաքեալն Աստուծոյ ասելով... զի
հուր ձորալիր պարանոցաթաղ յորդեսցէ, այն է, որ ասէ մեղաւորացն՝ Երթա՛յք յինէն
անիծեալք, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս եւ՛՛ (Ձմեռան Հ.)։
ճ.
245ա-8բ Ճ. Նորին վասն խնդրելոյ, ի բանն՝ Խնդրեցէ՛ք նախ զարքայութիւնն Աստուծոյ եւ
զարդարութիւն նորա, եւ այդ ամենայն յաւելցի ձեզ [Մտթ. Զ. 33] – Ի ձեռնտըւութենէ
Հոգւոյն Սրբոյ եւ օժանդակութեամբ աղօթից ձեր կամիմ աստանօր յաղագս երից իրաց առնել
քննութիւն... եւ զմիտս եւ զկամքս ի բարին շարժէ, եւ նմա փառք յաւիտեանս (Ձմեռան
ՀԳ.)։
ճա.
248բ-51բ ՃԱ. Նորին ի բան Աւետարանին՝ Լե՛ր իրաւախոհ ընդ ոսոխին քում ի ճանապարհի
[Մտթ. Ե. 25] – Զայս պատուիրանս ոչ ձրի դնէ, այլ բազում օգտի... ի սուրբ սրտէ եւ ի
մաքուր հաւատոց եւ այլ ամենայն բարեգործութեամբ սոցին նմանեն, զի եւ յաւիտենական
բարցն հասցուք ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր, որ՛՛ (Ձմեռան Ձ., սկ. չիք, խմբ.)։
ճբ.
251բ-4բ ՃԲ. Քարոզ վասն անառակին, ի բանն՝ Առն միոջ էին Բ. որդիք` ասէ կրտսերն
ցհայրն` Տո՛ւր ինձ բաժին յընչիցդ, եւ նա բաժանեաց նոցա զկեանս եւ յ՛՛ [Ղուկ. ԺԵ.
11] – Դէմք առակիս առ ամենակալ բնութիւն Արարչին հայի... ընդունի զՀոգին Սուրբ
որպէս առաքեալքն ի վերնատանն, վասն որոյ պարտ է մեզ ասել Հա՛յր, մեղայ յերկինս...
հանդերձեալ բարեացն հասցուք ընդ ամենայն սուրբս ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր, որ է
աւրհնեալ (Ձմեռան ՁԱ.)։
ճգ.
254բ-7ա ՃԳ. Յայլմէ վասն վարդապետութեան եւ ողորմութեան, ի բան Աւետարանին՝ Ահայ
ել սերմանահան սերմանել եւ ի սերմանելն իւրում [Մտթ. ԺԳ. 4] – Նախ խնդրելի է, թէ
վասն զի՞նչ պատճառի Քրիստոս առակօք խօսէր... կրկնապատիկ տալ արժան է, զի լիակատար
վարձուցն արժանասցին, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան (Ձմեռան ՁԳ.)։
ճդ.
257ա-60ա ՃԴ. Դարձեալ ի նոյն բանն, ի դէմս լսօղացն՝ Եւ ի սերմանելն էր, որ անկաւ
առ ճանապարհաւ [Մտթ. ԺԳ. 4] – Որպէս բժիշկ, որ ներհակաւն հանէ զցաւ... ապա ուրեմն
մին քան զմին աւելի առնեն, որով եւ աւելի վարձս առնուն ի վարձատուողէն բարեաց
Քրիստոսէ Աստուծոյ, որ է աւրհնեալ (Ձմեռան ՁԴ.)։
ճե.
260ա-3ա ՃԵ. Նորին քարոզ, ի բանն՝ Մի՛ երկնչիր, հօ՛տ փոքրիկ, զի հաճեցաւ Հայր ձեր
[Ղուկ. ԺԲ. 32] – Ի տէրունական հրամանացս այս Գ. իրս հարցաքննելի է... վասն որոյ
յուսադրէ զմեզ՝ մի՛ երկնչիլ ի տանջանաց դժոխոցն, զի հաճեցաւ Հայր ձեր տալ ձեզ, եւ
Քրիստոսի փառք (Ձմեռան ՁԵ.)։
ճզ.
263ա-6ա ՃԶ. Վասն տնտեսին, ի բան Աւետարանին՝ Այր մի էր մեծատուն, որոյ էր տնտես,
եւ ամբաստանութիւն. եւ այլն [Ղուկ. ԺԶ. 1] – Նախ պարտ է գիտել, զի բազում իրօք
զանազանի մեծութիւն Աստուծոյ... յայնմ ամենայնէ զերծուցանէ աստ բոլորով զղջումն եւ
հաւատով խոստովանիլ զմեղս. Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան ՁԷ.)։
ճէ.
263-71ա ՃԷ. Քարոզ վասն մեծատանն եւ Ղազարու, ի բանն՝ Այր մի էր մեծատուն եւ
ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս, եւ Ղազար աղքատ անկեալ առ՛՛ [Ղուկ. ԺԶ. 19] – Զամենայն
առակաւոր բանս, որ խօսի Աւետարան, ճշտութեամբ եղեալ է... ընդ Ղազարու ի գոգն
Աբրահամու յարքայութիւն երկնիցն հանգիցուք ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր, որ է աւրհնեալ
(Ձմեռան ՁԸ.)։
ճը.
271ա-4ա ՃԸ. Նորին վասն մահու եւ կատարածի աշխարհի, ի բանն՝ Արթո՛ւն կացէք, զի ոչ
գիտէք յորում ժամու Տէր տանն գայցէ. յերեկորեայ. եւ այլն, էկլ. [Մարկ. ԺԳ. 35] –
Նախախնամութիւնն Աստուծոյ եւ բարերարութիւնն յամենայն յայտնի է առ իւր արարածս...
այսպէս արթուն լինել եւ սկիզբն առնել խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. եւ
Քրիստոսի փառացն եւ արքայութեանն արժանաւոր լինել, որ է աւրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ
Հոգւոյն (Ձմեռան Ա.)։
ճթ.
274ա-6բ ՃԹ. Նորին վասն հոգւոյ եւ մարմնոյ, ի բանն՝ Դատաւոր մի էր ի քաղաքի ուրումն,
յԱստուծոյ ոչ երկնչէր եւ ի մարդկանէ ոչ ամաչէր [Ղուկ. ԺԸ. 2] – [Վ]արդապետք ասեն`
զմարդն ի հոգւոյ իմանալոյ եւ ի մարմնոյ զգալոյ գեղեցիկ կազմեալ... իսկ իշխանականն
դատաւոր եղեալ, զի ի մէջն ի յուղիղ կարգն պահեսցէ՝ զերկոսեանն ի փառս եւ ի գովեստս
արդար դատաւորին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյ
(Ձմեռան ՂԳ.)։
ճժ.
276բ-9ա ՃԺ. Նորին դարձեալ, ի բանն՝ Դատաւոր մի էր ի քաղաքի ուրումն, յԱստուծոյ ոչ
երկնչէր [Ղուկ. ԺԸ. 2] – Ոմանք զբանս առակիս յԱստուած հանեն... այլ երկերուք
յայնմ, որ զհոգի եւ մ[արմին], յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած մեր, որում փառք
ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյն (Ձմեռան ՂԴ.)։
ճժա.
279բ-82ա ՃԺԱ. Նորին վասն աղօթից, ի բանն՝ Արք երկու ելին ի տաճարն կալ յաղօթս,
փար[իսեցի] եւ մ[աքսաւոր] [Ղուկ. ԺԸ. 10] – Պարտ է գիտել, զի զժամ աղօթիցն, որ
կարգեալ են մեզ, ոչ ի նորս միայն է... որ եւ արժանիս արասցէ զմեզ ընդ մեղաւորին եւ
մաքսաւորին թողուլ զմեղս մեր եւ արդարացուցանել, որ արդարութիւնն է ամենեցուն Տէր
մեր Յիսուս Քրիստոս, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան ՂԵ.)։
ճժբ.
282ա-4բ ՃԺԲ. Նորին քարոզ վասն քառասնից, ի բանն առաքելոյն՝ Ի յիշատակս սրբոց
հաղորդեցարուք [Հռօմ. ԺԲ. 13] – Լուսապսակ եւ արփիազարդ, մեծապայծառ եւ
ջահաւորեալ, ցանկալի եւ փափաքելի տօնս փառաւորեալ... եւ հրաման տու[եա]լ կարգել
տօն տարեկանս ամ յամէ յազգաց յազգս ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ
(Ձմեռան ՁԹ.)։
ճժգ.
284բ-6ա ՃԺԳ. Նորին դարձեալ ի խորհուրդ Խ.իցն (40), ի բանն՝ Անցաք մեք ընդ հուր եւ
ընդ ջուր [Սաղ. ԿԵ. 12] – Եւ արդ, վերջացեալքս ժամանակաւ, որք արժանաւորեցաք
տօնախմբել զյիշատակ սրբոց Խ.իցն (40)... յորս լիցի մեզ ամենեցուն վայելս յերկնաւոր
բարիսն, անճառ խնդութիւնն եւ յանպատում երանութիւնն, բարեխօսութեամբ սրբոց վկայիցն
Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ (Ձմեռան Ղ.)։
ճժդ.
286ա-9ա ՃԺԴ. Սրբոյն Գրիգորի ի բան առաքելոյն՝ Նմանողք ինձ եղերո՛ւք՝ որպէս եւ ես
Քրիստոսի [Ա. Կորն. ԺԱ. 1] – Առաքեալն հեթանոսաց եւ քարոզն աշխարհի՝ երրորդ երկնից
տեսօղն... լսէ Աստուած զխնդիրս նոցա եւ զկամս եչկիւղածոց իւրոց կատարէ ըստ Դաւթի,
որ եւ զմեզ արժանի արասցէ արքայութեանն իւրոյ Տէրն Յիսուս Քրիստոս՝ բարեխօսութեամբ
սրբոյս, եւ նմա փառք յաւիտեանս (Ձմեռան ՂԶ.)։
ճժե.
289ա-92բ ՃԺԵ. Նորին վասն Լուսաւորչին, ի բանն՝ Եդին<ին> զիս ի գբի
ներքնումն, ի խաւար [Սաղ. ՁԷ. 7] – Նախատես գիտութիւնն Աստուծոյ ընտրեաց զլաւսն եւ
գովեաց... եւ ծնաւ զմեծն Վարդան եւ զՀմայեակ եւ զՀամազասպեան (Ամառան ՃԺ.)։
ճժզ.
292բ-5ա ՃԺԶ. Յայլմէ վասն այգոյն, ի բանն՝ Ընդէ՞ր կայք աստ զօրս ցերեկ դատարկ
[Մտթ. Ի. 6] – Ասեն իմաստունքն, թէ ամենայն ինչ որքան պատուական է... աստ
պատրաստել զիւղն ողորմութեան եւ անդ ընդ իմաստուն կուսանացն մտանել յառագաստն
լուսոյ ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր, որ է աւրհնեալ (Ձմեռան ՂԸ.)։
ճժէ.
295ա-9բ ՃԺԷ. Նորին քարոզ վասն Ղազարու, ի բանն՝ Եւ էր ոմն հիւանդ Ղազարոս ի
Բեթանիայ [Յօհ. ԺԱ. 1] – Եւն բառ ի Սուրբ Գիրս յԳ. տեղւոջ դնի... որ վասն յամելոյն
ի խաւարամած մեղս կորոյս զհոգեւոր տեսութիւնն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան (Ձմեռան
ՃԴ.)։
ճժը.
299բ-302ա ՃԺԸ. Դարձեալ ի նոյն բանն՝ Եւ էր ոմն հիւանդ Ղազարոս ի Բեթանիայ [Յօհ.
ԺԱ. 1] – Այժմ ասելի է, թէ զի՞նչ նշանակէ հիւանդութիւնն եւ մահն եւ յարութիւնն
Ղազարու. հիւանդութիւնն Ղազարու զմարդկային բնութիւնս նշանակէ... որպէս ես զձեզ
սիրեցի, որում եւ զմեզ արժանի արասցէ զամենայն ընդ բարեկամին Ղազարու յարուցանել ի
մեռելութենէ մեղաց, եւ նմա փառք ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգոյն յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան
ՃԴ., մասն)։
ճժթ.
302ա-7ա ՃԺԹ. Քարոզ վասն Ծաղկազարդին, ի բանն՝ Ասացէ՛ք, դստրե՛րք Սիովն, ահա
թագաւոր քո գայ հեզ նստեալ յէշ եւ յաւանակ [Մտթ. ԻԱ. 5] – Սիոն ամրոց էր
Հրէաստանի, զոր Յեբուս կոչէին... Իսկ ի վերայ բեմբին ընթեռնուլ զԱւետարանն,
զաստուածախօսութիւն առ սուրբս նշանակէ, եւ Քրիստոսի փառք (Ձմեռան ՃԵ.)։
ճի.
307ա-10բ ՃԻ. Յայլմէ դարձեալ վասն Ծաղկազարդին, ի բանն՝ Եւ ածեն զէշն եւ զյաւանակն
եւ արկին զնոքօք ձորձ, եւ նստաւ ի վերայ նոցա [Մտթ. ԻԱ. 7] – Աստանօր հինգ իրս
տեսանելի է մեզ յայսմ վայրի. նախ՝ թէ քանի բարութիւն արար մեզ Քրիստոս...
Վարդապետք ասեն, թէ վասն Ադամայ մեղացն Ե. ազգ պակասութիւն եղեւ մարդկային ազգի...
ի Յոբայ զհամբերութիւնն, եւ այսպէս հաճոյանալ Քրիստոսի, որում փառք ընդ Հօր եւ
(Ձմեռան ՃԷ, ՃԸ, խմբագրած)։
ճիա.
310բ-2ա ՃԻԱ. Քարոզ, ի բանն՝ Եւ այգուցն իբրեւ դարձաւ ի քաղաքն եւ տես թզենի մի ի
վերայ ճանապարհին եւ անէծ զնա, եւ չորացաւ – Բազում ունի տեսութիւն բանս, թէ վասն
էր Քրիստոս չորացոյց զթզենին... վասն անողորմութեան ըստ այնմ՝ Երթա՛յք յինէն,
անիծեա՛լք, ի հուրն յաւիտենից, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ նմա փառք
յաւիտեան (Ամառան ՃԼԴ. Ձմեռան ՃԹ., խմբգր.)։
ճիբ.
312ա-5բ ՃԻԲ. Նորին քարոզ, ի բանն՝ Նմանեցաւ արքայութիւնն երկնից Ժ. կուսանաց, որք
առեալ զլապտերս ելին ընդ առաջ փեսային եւ հարսին [Մտթ. ԻԵ. 1] – Որքան մարդն ի
հեշտութիւն աշխարհիս է ըմբռնեալ՝ ոչ իմանայ զվախճան կենաց... յորոց լիցի մեզ
ամենեցուն հասանել, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ փառք (Ձմեռան ՃԺԲ.)։
ճիգ.
315բ-9ա ՃԻԳ. Նորին քարոզ վասն կուսութեան, ի բանն՝ Ծնեալն ի մարմնոյն մարմին է,
եւ ծնեալն ի հոգւոյն հոգի [Յօհ. Գ. 6] – Վարդապետք ասեն, թէ մարդս հոգի եւ մարմին
է եղեալ... սա նուազագոյն է, քան զառաջինն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն
(Ամառան ՃԷ. ՃԸ, ՃԹ. խմբագրած)։
ճիդ.
319ա-20բ ՃԻԴ. Նորին քարոզ, ի բանն՝ Իբրեւ եկն Յիսուս ի տուն Սիմոնի բորոտի,
մատեաւ առ նա կին մի եւ ունէր շիշ իւղոյ ծանրագնի, եւ թափեաց ի գլուխ նորա [Մտթ.
ԻԶ. 6] – Քրիստոս անունն օծեալ թարքմանի ըստ մերումս լեզուի.. բազմեցուսցէ ի սեղան
Հօրն երկնաւորի եւ անցեալ պաշտեսցէ, որում եւ զմեզ արժանի արասցէ, եւ նմա փառք
(Ձմեռան ՃԺԳ.)։
ճիե.
320բ-4ա ՃԻԵ. Նորին քարոզ վասն պատարագաց, ի բանն՝ Հայեցաւ Աստուած ի Հաբէլ եւ ի
պատարագս նորա, եւ ի Կայէն եւ ի զոհս նորա ո՛չ հայեցաւ [Ծննդ. Դ. 4] – Խրատ ետուն
նախնի ծնօղքն Ադամ եւ Եւայ զաւակաց իւրեանց եւ ասեն՝ Մեք մեղանչելով ելաք ի
դրախտէն... որոց զձեզ առհասարակ եւ զննջեցեալսն ձեր ազատեսցէ Քրիստոս ի
ծանրութենէն մեղաց եւ հանգուսցէ յօթեւանսն լուսոյ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որ
է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան ՃԺԸ.)։
ճիզ.
324ա-8ա ՃԻԶ. Յայլմէ քարոզ վասն պատարագին, ի բանն առաքելոյ՝ Փորձեսցէ մարդ զանձն
իւր եւ ապա ի հացէ անտի կերիցէ եւ ի բաժակէն արբցէ, եւ որ ուտէ անարժանութեամբ, ի
դատաստան անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ [Ա. Կորն. ԺԱ. 28] – Ասեն բժիշկ, թէ զանազան է
կերակուր մարդկան... որում եւ զմեզ արժանի արասցէ Քրիստոս այնմ արժանապէս եւ անդ
յաւիտենից կենացն մասնաւորիլ. եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանս (Ձմեռան
ՃԻԲ.)։
ճիէ.
328ա-9ա ՃԻԷ. Նորին դարձեալ ի բան առաքելոյն՝ Որ ուտէ եւ ըմպէ անարժանութեամբ, ի
դատաստան անձին իւրոյ ուտէ եւ ըմպէ [Առ կորնթ. Ա. ԺԱ. 29] – Երիս իրս տեսանելի է
մեզ։ Նախ՝ թէ զի՞նչ է արժանաւորութիւն այսմ խորհրդոյ... այնպիսին դատաստան եւ
դատապարտութիւն անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս (Ձմեռան
ՃԻԱ. կէսից, ՃԺԹ. խմբագրած)։
ճիը.
329բ-31բ ՃԻԸ. Նորին վասն Ոտնալու[այ]ին, ի բանն՝ Արկ ջուր ի կոնք եւ էարկ ղենջակ
եւ լուաց զոտս աշակերտացն [Յովհ. ԺԳ. 5] – Բազմագութ եւ մարդասէր է Աստուած, որ
ըստ առատ ողորմութեան իւրոյ գթացաւ յազգս մարդկան... եւ մասնակից լինիլ չարչարանաց
նորա եւ յարութեան փառաց եւ շնորհաց արժանաւորիլ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն
(Ձմեռան ՃԻԵ.)։
ճիթ.
331բ-6բ ՃԻԹ. Յայլմէ քարոզ ի մեծի ուրբաթի սուգն, ի բանն առաքելոյն՝ Կտակ յետ
մահու հաստատուն է [Եբրայ. Թ. 15] – Սովորութիւն է մարդկան, յորժամ մեռանի ոք ի
յայլ տեղիս եւ առնէ կտակ... քաւէ զնա յամենայն մեղաց ի ձեռն զղջման եւ
խոստովանութեան, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան (Ձմեռան ՃԻԹ.)։
ճլ.
336բ-8բ ՃԼ. Նորին քարոզ վասն խաչելութեան, ի բանն՝ Ի մէջ երկուց կենդանեացն
ծանիցիս դու [Ամբակ. Գ. 1] – Բազմադիմի է տեսութիւն բանիս եւ խոր... Որ ի ձեռն
չարչարանաց խաչին փրկեաց զարարածս միածին Բանն Աստուծոյ մարդացեալ, որով եւ ընդ
որում Հօր եւ Հոգւոյն Սրբոյ փառք յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան ՃԼԱ., ՃԼԲ.՝ խմբագրած)։
ճլա.
338բ-41բ ՃԼԱ. Նորին քարոզ վասն թաղման, ի բանն՝ Որպէս էր Յունան ի փոր կէտին
զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս, նոյնպէս եղէց որդ՛՛ [Մտթ. ԺԲ. 40] – Գիտելի է, զի Յունան
օրինակ էր Քրիստոսի... եւ մեք ի հասարակ յարութեանն Զ.ամեայ յառնելոց եմք, եւ
Քրիստոսի փառք (Ձմեռան ՃԼԴ., վերջից պակաս)։
ճլբ.
341բ-3ա ՃԼԲ. Նորին վասն շաբաթու եւ նաւակատեաց – Երկու իրս ասելի է աստ. Նախ՝
վասն շաբաթու եւ նաւակատեաց... վասն որոյ փրկութեան մերոյ է հաղորդելի նախկին եւ
ապա յայլ կերակուրս, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան (Ձմեռան ՃԼԴ.ի մի մասը)։
ճլգ.
343բ-7ա ՃԼԳ. Նորին քարոզ վասն յարութեանն Քրիստոսի ի բան առաքելոյն՝ Ապա թէ
Քրիստոս քարոզի, թէ ի մեռելոց յարուցեալ է, զիարդ՞ ասեն ոմանք ի ձէնջ, թէ
յարութիւն մեռելոց չիք [Ա. Կորն. ԺԵ. 12] – Եղեն ոմանք հերձւածողք, որք ասէին ոչ
գոլ յարութիւն հողացեալ մարմնոց... մեղսամակարթ անձամբ ուրանան զյարութիւն եւ
զհանդերձեալ կեանս, յորոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս, եւ նմա փառք եւ պատիւ յաւիտեանս.
ամէն (Ձմեռան ՃԼԸ.)։
ճլդ.
347ա-50բ ՃԼԴ. Քարոզ վասն Յարութեան, ի բանն՝ Այսօր զոր արար Տէր. եկա՛յք,
ցնծասցո՛ւք [Սաղ. ՃԺԷ. 24] – Մարգարէս նախատես հոգովն զուրախութիւնս զայս... որպէս
աւետեցին հրեշտակքն կանանցն, եւ կանայքն՝ առաքելոցն։
ճլե.
350բ-3բ ՃԼԵ. Նորին քարոզ վասն նոր կիրակէին, ի բանն, որ ասէ՝ Եւ յետ Ը. աւուր
դարձեալ ժողովեալ էին ի ներքս, եւ Թովմաս ընդ նոսա [Յովհ. Ի. 26] – Աւրս այս
երբեմն կոչի նոր կիրակէ... նմանապէս եւ զգութ ողորմութեանն Աստուծոյ ի դարձ
մեղաւորին իմասցիս, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք յաւիտեանն. ամէն (Ձմեռան
ՃԽԲ.)։
ճլզ. 353բ-5բ
ՃԼԶ. Նորին քարոզ վասն եկեղեցւոյ, ի բան՝ Յեկեղեցիս բարեբանեցէ՛ք զՏէր եւ
աւրհնեցէք զանուն նորա [Սաղ. ԿԷ. 27] – Եկեղեցին հոմանուն է եւ բազում
նշանակութիւնս ունի... որպէս ասէ Ոսկեբերանն՝ Ամենայն ուրէք, որ զարիւնն Տեառն
տեսանեն, փախչին դեւք, եւ ընթանան հրեշտակք։ Յաղագս այս չորից պատճառացս շինի
եկեղեցին եւ աւրհնի ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեան
(Ձմեռան ՃԽԳ)։
ճլէ.
355բ-7ա ՃԼԷ. Նորին քարոզ վասն եկեղեցի աւրհնելոյ, ի բանն «Սուրբ արար զյարկս իւր
բարձրեալն [Սաղ. ԽԵ. 4] – Պարտ է գիտել, զի իւրաքանչիւր սեռից կազմեաց Աստուած
յարկ բնակութեան... որ է յոյժ անմտութիւն, մանաւանդ թէ անբանութիւն, եւ Քրիստոսի՛՛
(հմմտ. Ամառան ՃԲ., խմբագրած)։
ճլը.
357ա-9բ ՃԼԸ. Նորին վասն նորակերտ դրան եկեղեցոյ, ի բանն՝ Այս դուռն Տեառն է, եւ
արդարք մտանեն ընդ սա [Սաղ. ՃԻԷ. 20] – Արդ, գիտել պարտ է, զի դուռն զառաջին մուտն
նշանակէ... կապեալ ոտիւք եւ ձեռօք հանել ի խաւարն արտաքին, յորոց փրկեսցէ զմեզ
Քրիստոս Աստուած մեր, եւ նմա փառք յաւիտեանս (Ամառան ՃԳ.)։
ճլթ.
359բ-63բ ՃԼԹ. Յայլմէ քարոզ վասն Համբարձման, ի բանն Ղուկասու՝ Եւ եղեւ յաւրհնելն
նորա զնոսա, մեկնեցաւ ի նոցանէ եւ վերանայր յերկինս [Ղուկ. ԻԴ. 50] – Տէրն մեր
Յիսուս Քրիստոս Որդին Աստուծոյ եկն յաշխահս... մեք կարասցուք ելանել ընդ նմա, եւ
Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն (Ձմեռան ՃԾ)։
ճխ.
363բ-6բ ՃԽ. Յայլմէ դարձեալ վասն Համբարձման, ի բանն՝ Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս
համբարձաւ <ի> յերկինս եւ նստաւ ընդ աջմէ Հօր [Մարկ. ԺԶ. 19] – Որպէս ասեն
վարդապետք, թէ կարգ է բնութեանս եւ կանոնք Աստուծոյ... որ կազմեցաւ ի հողոյ որպէս
մերս, այսօր համբարձաւ ի վեր քան զամենայն երկինս, եւ Քրիստոսի փառք (Ձմեռան ՃԽԹ)։
ճխա.
366բ-70 ՃԽԱ. Քարոզ վասն երկրորդ Գալստեանն, որ զկնի Համբարձման կիրակէին, ի բանն՝
Եղիցին գօտիք ձեր պնդեալ ընդ մէջս եւ ճրագունք վառեալք, եւ դուք նման մարդկան, թէ
երբ դառնայցէ ի հարսանեաց, բաց՛՛ [Ղուկ. ԺԵ. 35] – Բազում ինչ ունի եկեղեցիս սուրբ
յաւանդութենէ ընկալեալ... եւ այնպէս կան եւ մնան վերջինքն ի ձեռս առաջնոցն, վասն
որոյ ելեալ ի խնամս Արարչին աւրհնելոյն յաւիտեանս յաւիտենիւ. ամէն (Ձմեռան ՃԽԶ.)։
ճխբ.
370ա-3բ ՃԽԲ. Նորին քարոզ վասն գալստեան Սուրբ Հոգոյն, ի բանն՝ Եւ ի կատարել
աւուրցն Պէնդակոստէին, էին միաբան ի միասին։ Եւ եղեւ յանկարծակի հնչիւն յերկնից եւ
այլն [Գործ. Բ. 1] – Նախ գիտելի է, զի Պենդեկոստն ի յոյն լեզու եւ կրկին...
անհաւատիցն պատժող եւ դատապարտող որպէս զԱնանիայ եւ զ[Ս]ափիրայ դատապարտեաց, եւ
նմա փառք ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյ (Ձմեռան ՃԾԵ.)։
ճխգ. 373բ-7ա
ՃԽԳ. Յայլմէ դարձեալ վասն գալստեան Սուրբ Հոգոյն, ի բանն՝ Երեւեցան նոցա բաժանեալ
լեզուք իբրեւ ի հրոյ եւ նստաւ ի վերայ նոցա [Գործ. Է. 3] – Վարդապետք ասեն՝ Բ.
հուր կայ յաշխարհս... ամենայն ժողովուրդն Իսրայէլի անդ էին ժողովեալ, որպէս ասէ
յԵլքն, եւ Հոգոյն Սրբոյ փառք յաւիտեանս (Ձմեռան ՃԾԸ.)։
ճխդ.
377ա-9ա ՃԽԴ. Նորին դարձեալ վասն վկայութեան ամենասուրբ Երրորդութեանն – Յաղագս
վկայութեան ամենասուրբ Երրորդութեանն գիտելի է, զի հաստատի յերից վկայութեանց...
զի քննելն յանդգնութիւն է եւ հաւատալն փրկութիւն եւ ճանաչելն կեանք յաւիտենականք,
որում փառք (Ամառան Ը. խմբագրած)։
ճխե.
379ա-84ա ՃԽԵ. Նորին վասն Վարդավառին, ի բանն Մատթէոսի՝ Եւ յետ վեց աւուր առնու
ընդ իւր զՊետրոս եւ զՅակոբոս եւ զՅոհաննես եւ հանէ զնոսա ի լեառն մի բարձր, եւ
այլակերպեցաւ առաջի նոցա [Մտթ. Թ. 1] – Ի վերայ այսմ բանի ԺԵ. (15) իմն գլխօրէն
բանս խնդրելի է մեզ։ Նախ, թէ ընդէ՞ր Մատթէոս յետ Զ. աւուր ասէ... զի դատաստանի է
ժամն եւ հատուցման, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք, իշխանութիւն յաւիտեանս
(Ամառան ՃԻԷ., խմբ.)։
ճխզ.
384ա-9ա ՃԽԶ. Պատմութիւն վասն փոխման Տիրամօր Կուսի Աստուածածին – Արարիչն Աստուած
արար զլուսաւորս մեծամեծս եւ զփոքունս... վասն որոյ ի միում տօնեմք ընդ Յարութեան
Որդոյն Միածնի եւ զմօր յարութիւնն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան
ՃԼ.)։
ճխէ.
389ա-92բ ՃԽԷ. Դարձեալ վասն փոխման Աստուածածնին, ի բանն Սողոմոնի՝ Բազում դստերք
ստացան մեծութիւն, բազումք արարին զօրութիւն, բայց դու առաւել եղեր եւ զանցուցեր
զամենեքեումբք [Առակք, ԼԱ. 29] – Զնախատեսութիւն աստուածապսակ արքայիս Սողոմոնի,
որ վասն մեծութեան... որ արբուցանէր զարքայն կուսածին, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան։
ճխը.
392բ-9բ ՃԽԸ. Դարձեալ վասն սուրբ կուսին քարոզ, ի բանն Եսայեայ՝ Ահաւասիկ Տէր
նստել ի վերայ թեթեւ ամպոյ [Մարգ. Ես. ԺԹ. 1] – Պարտ է գիտել, զի Աստուածածին
կոյսն Մարիամ բազմանուն է... զի դատապարտի յաւիտենական կորստեամբն, յորոց փրկեսցէ
զմեզ Քրիստոս Աստուած բարեխաւսութեամբ Սուրբ Աստուածածնին։
ճխթ.
399բ-402ա ՃԽԹ. Յայլմէ քարոզ վասն խաչի, ի բանն՝ Եւ տնկեաց Տէր Աստուած զծառն
կենաց ի մէջ դրախտին [Ծննդ. Բ. 9] – Աստուած կրկին անգամ ստեղծեաց զմարդկային
բնութիւնս... յորժամ խաչեցաւ, ասէ ընդ աւազակն՝ Այսօր ընդ իս իցես ի դրախտին. եւ
Քրիստոսի փառք յաւիտեան (Ձմեռան ՃԼԳ.)։
ճծ.
402ա-5բ ՃԾ. Դարձեալ քարոզ վասն խաչի, ի բանն՝ Զի ճառ խաչին կորուսելոցն
յիմարութիւն է, այլ մեզ փրկելոցս՝ զօրութիւն Աստուծոյ [Ա. Կորն. Ա. 18] – Փողն
բարձրաբարբառ եւ ազդարար, յերրորդ երկինս ելօղ, անհասիցն տեսող եւ անճառիցն
պատմող... եւ մինչ յողոգոմեանն այլս ոչ ելանեմք, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք
յաւիտեան (Ամառան ՃԼԸ.)։
ճծա.
405բ-9ա ՃԾԱ. Դարձեալ վասն խաչի քարոզ, ի բանն՝ Փայտ կենաց է ամենեցուն, որ
պատըսպարին ի նա եւ որ յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ [Առակաց Գ. 18] –
Գիտելի է, զի կեանք փայտին ի յերիս դէմս երեւեցաւ... զի օծումն եւ աւրհնութիւնն
մին է, անբաժանելի էր ի նմանէ յաւիտեան, եւ Քրիստոսի փառք։
ճծբ.
409ա-13ա ՃԾԲ. Յայլմէ վասն հրեշտակապետացն, ի բանն, որ ասէ, <որ ասէ>
տեսիլն՝ Եղեւ պատերազմ ի յերկինս, Միքայէլ եւ հրեշտակք իւր կռուէին ընդ վիշապին եւ
ոչ կարացին ընդդեմ կալ եւ տեղի ոչ գտաւ նոցա յերկինս [Յայտ. ԺԲ. 7] – Բարի է
Աստուած եւ ի բարերար կամաց նորա արարչագործեաց զերկինս... եւ բռնեաց զձեռն նորա,
եւ սեւացան մինչեւ ի յայն, որ կարդաց առաջի ժողովրդեանն, եւ դարձեալ սպիտակացաւ
ձեռն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ՃԽԶ., ՃԽԷ., սկզբից 4
նախադասութիւն չիք)։
ճծգ.
413ա-8բ ՃԾԳ. Նորին քարոզ վասն Յովաննու, ի բանն Մաղաքիայ՝ Առաքեցից զհրեշտակ իմ
առաջի քո, որ պատրաստեսցէ զճանապարհս իմ առաջի քո [Մաղաք. Գ. 1] – Եւ արդ, վասն
առաջիկայ բանիս ի դէմս Կարապետին Յովհաննու... եւ այսպէս փառաւորեաց Աստուած
զսուրբն Յովանէս սատակմամբ չարեացն, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս։
ճծդ.
418ա-9բ ՃԾԴ. Նորին վասն միաբանից, հարց եւ կրօնաւորաց, ի բանն, որ ասէ ի պրակս
առաքելոցն՝ Էր ամենայն ինչ նոցա հասարակաց, եւ ոչ ոք ասէր զընչից իւրոց, թէ իւր
իցէ [Գործք. Դ. 32] – Եթէ զինչ շահ եւ օգուտ է միաբան եղբայրութեանց... իսկ ի
միակամութենէն շինութիւն յաւելումն լինի, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. (Ձմեռան
ԻԱ.ի մի մասը)։
ճծե.
419բ-22բ ՃԾԵ. Դարձեալ խրատ կօրնաւորաց, թէ զի՞նչ հարկաւոր է յանապատի բնակողաց,
եւ զի՞նչ պիտանացու. նորին դարձեալ առ նոյն խորհու[ր]դ – Ասեմք նախ, թէ այն է
հարկաւոր, առանց որոյ կեալ ոչ է... իսկ թէ ունի մասնաւոր եւ թիւր, հերձուածող է եւ
խաբող, փախի՛ր ի նմանէ, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք (Ձմեռան ԻԱ.ի
շարունակութիւնն է)։
ճծզ.
422բ-4բ ՃԾԶ. Նորին վասն ՀԲ. (72) աշակերտացն, ի բանն՝ Յետ այսորիկ երեւեցոյց Տէր
եւս ՀԲ. առաքեալս։ Եւ առաքեաց զնոսա երկուս-երկուս [Ղուկ. Ժ. 1] – Իսկ Հ. եւ Բ.
(72) աշակերտացն նախանկարք եւ օրինակք խորհրդոյ բազում են... ըստ անսուտ խոստմանն
իւրոյ թէ՝ Ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտ[օնեայն], զի տեսանիցեն զփառս իմ, եւ Քրիստոսի
փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ՃԻԳ.)։
– 422բ
Դարձեալ վասն անուանց Հ.իցն գիտելի է, զի ի պատմութիւնն իւրեանց յայտնի է...
Յովաննէս Մկրտիչ պարագլուխ։
ճծէ.
425ա-8ա ՃԾԷ. Նորին քարոզ ի տօնս Պետրոսի եւ Պօղոսի, ի խորհուրդ երկոտասան
առաքելոցն, ի բանն՝ Կոչեցեալ առ ինքն զԲԺ.ն (12) աշակերտսն եւ առաքեաց զնոսա
[Մարկ. Զ. 7] – Թէ վասն է՞ր զաշակերտս ԲԺ.ն (12) ընտրեաց... եւ այսպէս ամենեքեան
սոքա ԲԺ.ն (12) թըւով՝ որպէս ասացաք, ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է
աւրհնեալ (Ամառան ՃԻԲ.)։
– 428ա
Անուանք ԲԺ.նիցն – Պետրոս եւ Անդրէաս եղբայր նորա, Յակոբոս... եւ Նաթանայէլ
կոչեցաւ։
ճծը.
428ա-30ա ՃԾԸ. Նորին վասն գլխաւոր տօնիցս, թէ վասն է՞ր Դ. են տօնքս այս –
Զխորհրդաւոր պատճառ Դ. տօնիցս բազում են եդեալ վարդապետք... նախաշաւիղ կարգեցին
ծնունդն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս։
ճծթ.
430ա-3բ ՃԾԹ. Նորին քարոզ Դաւթի եւ Յակոբայ, ի բանն՝ Երդուաւ Տէր Դաւթի
ճշմարտութեամբ եւ ոչ ստեաց նմա. ի պտղոյ յո[րովայնի] [Սաղ. ՃԼԱ. 11] – Եւ արդ,
վասն երից է խնդիր մեր։ Նախ, վասն աւուրս պատշաճ... եւ հարին թափչաւ զգլուխն, եւ
այնպէս աւանդեաց զհոգին ի ձեռս Աստուծոյ, եւ Քրիստոսի փառք (Ամառան ՃՀԵ., սկզբից
մի քանի նախադասութիւն պակաս)։
ճկ.
433բ-8ա ՃԿ. Նորին վասն Նախավկային Ստեփանոսի, ի բանն՝ Ահա տեսանեմք զերկինս
բացեալ եւ զՈրդի մարդոյ, զի կայ ընդ աջմէ Աստուծոյ [Գործք. Է. 55] – Զի թեպէտ
սիրելի են ամենայն պտուղք երկրագործաց... աւրհնել զանիծիչս եւ աղօթել ի վերայ
նեղչաց, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան (Ամառան ՃՀԷ., սկզբից 3 նախ. չիք)։
ճկա.
438ա-41ա ՃԿԱ. Նորին քարոզ վասն առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի, ի բանն՝ Դուք էք
լոյս աշխարհի [Մտթ. Ե. 14] – Զիւր վայելչական անունն, որ ասաց՝ Ես եմ լոյս
աշխարհի... (Ամառան ՃՁԲ., սկիզբը խմբագրած, ՃՀԸ.ի վերջը, ՃՁ., ՃՀԹ.ից մասն)։
ճկբ.
441ա-4բ ՃԿԲ. Նորին քարոզ Յոհաննու եւ Յակոբայ՝ Որդոցն Որոտման, ի բան Աւետարանին՝
Դարձաւ Պետրոս եւ տեսանէր զաշակերտն, զոր սիրէրն Յիսուս, զի գայ զհետ նորա. եւ
այլն [Յոհ. ԻԱ. 20] – Պայծառ է մեզ բան տօնախմբութեանս, ո՛վ քրիստոսասէր
ժողովուրդք... զի կուսութեամբ եւ սրբութեամբ կեցին եւ նահատակեցան վասն Քրիստոսի։
Եւ զարժանապէս գովութիւն սոցա եւ զփառս՝ գիտէ ինքն միայն որ պսակողն է սրբոց
Քրիստոս եւ ցուցանէ ի հանդերձելումն, որ գալոց է, եւ Քրիստոսի փառք (Ամառան ՃՁԱ.)։
ճկգ.
444բ-8բ ՃԿԳ. Նորին վասն առաջնորդաց եւ դիտաց, որ է իշխանաց եւ վարդապետաց եւ
եպիսկոպոսաց եւ քահանայից ի բան մարգարէին՝ Որդի մարդոյ դէտ կացուցի զքեզ տանդ
Իսրայէլի, զգ՛՛ [Եզեկ. Գ. 17] – Ի կրկին գոյացութեանց բաղկացեալ է մարդն... զայս
ասէ մարգարէիւն Աստուած. Որդի մարդոյ դէտ կացուցի զքեզ, եւ Քրիստոսի փառք (Ձմեռան
ԼԶ.)։
ճկդ.
448բ-53ա ՃԿԴ. Նորին վասն գաւազան տալոյ, ի բանն՝ Տըւաւ ինձ ամենայն իշխանութիւն
յերկինս երկրի, որպէս առաքեաց զիս Հայր, եւ ես առաքեմ զձեզ՝ գնացէք – Տըւաւ ասելս
ըստ մարդկութեանն իմայ, զի մարդկութեանս ոչ էր յատուկ իշխել... զայս ասէ Պետրոս՝ Ի
պատրաստի ունիցիք տալ պատասխանի ամենայնի, որ խնդրիցէ զբանն, որ է վասն յուսոյն
ձերոյ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան (խմբագր., թ. 452ա-ից Ձմեռան ԼԳ.՝ «Վասն գաւազան
տալոյ)։
ճկե.
453ա-6ա ՃԿԵ. Նորին վասն վարդապետաց, ի բանն՝ Դուք կոչէ՛ք զիս վարդապետ եւ Տէր եւ
բարիոք առնէք, զի եմ իսկ [Յովհ. ԺԳ. 13] – Գիտելի է, զի վարդապետութիւնն ի Քրիստոս
կրկնակի է... վասն փրկութեան հոգոց մարդկան է քարոզելն եւ ոչ վասն ինչս շահելոյ,
եւ Քրիստոսի փառք (խմբագրած, 453բ-4բ Ձմեռան, ԼԳ.ի խմբագրութիւն «Վասն վարդապետաց
կոչմանց)։
ճկզ.
456ա-9ա ՃԿԶ. Նորին վասն իմաստութեան լուսոյ եւ գործոյ, ի բան առակին՝ Իմաստնոյն
աչքն ի գլուխն է, եւ որ անմիտն է, ընդ խաւար գնայ [Ժող. Բ. 14] – Զիմաստութիւնն
լոյս կոչէ իմաստնացեալն յԱստուծոյ Սողոմոն ասելով... որ եղեւ գլուխ եւ առաջնորդ
կենաց ամենեցուն նոյն ինքն Տէր մեր, որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից.
ամէն (Ձմեռան ԼԷ., ԼԸ. խմբագրած)։
ճկէ.
459ա-62ա ՃԿԷ. Նորին վասն առաջնորդաց` թագաւորաց եւ իշխանաց, ի բանն առակին՝ Որոց
ոչ գոյ առաջնորդութիւն, թօթափին իբրեւ զտերեւ [Առակ. ԺԱ. 14] – Գրէ ուրեմն
հանճարեղն եւ իմաստնացեալն յԱստուծոյ առակախօսն Սողոմոն... եւ յ<է>ետ
աստեացս ընդ սուրբ իշխանացն եւ հովուապետացն արժանի արասցէ զձեզ արքայութեանն
իւրում Քրիստոս, որոյ փառք յաւիտեան (Ամառան ՃԺԱ.)։
ճկը.
462ա-4ա ՃԿԸ. Նորին վասն մարտիրոսաց, ի բանն՝ Բազում նեղութիւնք են արդարոց,
յամենայնէ փրկէ զնոսա Տէր [Սաղ. ԼԳ. 20] – Բայց պարտ է գիտել, զի ասեն վարդապետք,
թէ բազում պատճառաւ ընտրելի է եւ գտանելի մեզ զմարմնաւոր նեղութիւն... այսպէս եւ
զամենայն մարմինս մեր կապեսցուք, եւ Քրիստոսի փառք (Ձմեռան ԻԹ., խմբագրած, սկզբի
մի մասը չիք)։
–
464բ-5ա Ազգաբանութիւն սկսեալ յԱդամայ մինչեւ ի Քրիստոս, Վասն Մարիամանցն, Որդիքն
Յակոբայ, յԱբրահամու ի Մովսէս, Դատաւորքն – Ադամ՝ ՋԼ. (930), Սէթ՝ ՋԺԲ. (912)...
եւ կորեան, զի աստուածասպանք եղեն եւ այլ ոչ նորոգեցան, զի նորս թագաւորեաց եւ
հասնէ մինչ ի կատարած։
ճկթ.
465ա-8ա ՃԿԹ. Նորին քարոզ վասն Է. խորհրդոյ եկեղեցոյ եւ նախ վասն մկրտութեան, ի
բանն՝ Եթէ ոք ոչ ծնցի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ կամ ծնեալն ի մարմնոյն մարմին է [Յոհ. Գ.
5] – Յաղագս մկրտութեանն վեց իրս տեսանելի է... բազում ասացեալ է ի վերոյ հանդերձ
խոստովանութեամբ եւ այժմ ասելի է վասն պատարագին, եւ Քրիստոսի փառք (խմբագրած,
Ամառան ԼԲ., ԼԳ.ից մի հատուած)։
ճհ.
468ա-72ա ՃՀ. Յայլմէ վասն պատարագին, ի բանն՝ Առ Յիսուս հաց, եբեկ եւ ետ
աշակերտացն եւ ասէ` Առե՛ք, կերա՛յք, այս է մարմին իմ, որ վասն [Մտթ. ԻԶ. 26] –
Վարդապետք ասեն, թէ սէրն պատճառ է միաւորութեան... արժանապէս վայել են ի սուրբ
խորհրդոյն Քրիստոսի, նոյնպէս եւ յեկեղեցի, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք
յաւիտեանս. ամէն (Ամառան ԼԶ.)։
ճհա.
472ա-6բ ՃՀԱ. Վասն կարգի քահանայութեան, ի բանն՝ Քահանայք սուրբք լիցին եւ մի՛
գարշեցուցանեն զանուն Աստուծոյ իւրեանց, զի զպատարագս Աստուծոյ նոքա մատուցանեն
[Ղեւտաց. ԻԱ. 6] – Վարդապետք ասեն, թէ ամենակալն Աստուած ոչ ինչ եթող յաշխարհս
առանց կարգի... դուք կրէք պատուհաս, իսկ արժանի լինելով աւրհնեսցէ զձեզ Քրիստոս
Աստուած եւ արժանի արասցէ զձեզ մեծի շնորհաց, եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն (Ամառան
Խ.)։
ճհբ.
476բ-9բ ՃՀԲ. Նորին վասն ձեռնադրութեան, ի բանն՝ Քահանայք քո զգեցցին զարդարութիւն
եւ կամ այլ ինչ – Գիտելի է, զի քահանայութիւնն նախ բաժանի յերկնաւորն եւ
յերկրաւորս... ակն ունելով երանելի յուսոյն եւ առ Աստուած սիրոյն վարձուց
հատուցման ի պսակողէն Քրիստոսէ, որ է աւրհնեալ յաւիտեան (հմմտ. Ամառան ԼԷ, ԼԸ,
խմբագրած)։
ճհգ.
479բ-82բ ՃՀԳ. Նորին քարոզ պսակի, ի բանն՝ Խորհուրդս այս մեծ է, բայց ես ասեմ ի
Քրիստոս եւ յեկեղեցի [Եփես. Ե. 32] – Խորհուրդն է ծածկելոց իրացն յայտնութիւն...
եւ նովաւ ընդ Հօր եւ Հոգւոյն Սրբոյ ըստ որում ասաց՝ Որպէս դու հայր յիս եւ ես ի
քեզ, եւ նոքա ի մեզ իցեն, զի տեսանիցեն զփառս իմ։ Որոց լիցի մեզ ամենեցուն
արժանաւորիլ տեսլեան անմահ եւ երկնաւոր փեսային ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր, որում
փառք (Ամառան ԽԶ.)։
ճհդ.
482բ-6բ ՃՀԴ. Քարոզ վասն լեզուի, ի բանն՝ Ո՛վ մարդ, որ կամիս զկեանս սիրես զաւուրս
տեսանել ի բարութեան, լռեցո՛յ զլեզու քո ի չարութենէ. եւ շրթունք [Սաղ. ԼԳ. 14] –
Ասէ Սողոմոն՝ մահ եւ կեանք ի ձեռն լեզուի, գիտել պարտ է, զի որպէս որք յօժարի եւ
ցանկանայ ապրել... քանզի ընդ ում խօսի Աստուած ի ներքուստ, ոչ ինչ հոգայ ի
յարտաքին խօսից, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեան (հմմտ. Ամառան ԾԵ., խմբագրած)։
ճհե.
486բ-9բ ՃՀԵ. Վասն մահու վարդապետաց, ի բանն Յակոբայ՝ Ծաղր ձեր ի սուգ դարձցի եւ
ուր խաւարի ձեր ի տրտմութիւն [Թուղթ առաք. Յակ. Դ. 9] – Արդ, զի՞նչ ասացից կամ
զի՞նչ պատմեցից, զի՞նչ խօսեցայց... զի ուրախասցուք ի միասին յարաձգական յաւիտենիւ
ի Քրիստոս Յիսուս Տէր մեր, որում փառք յաւիտեան։
Ծնթ.
Քարոզները խմբագրուած են. որոշ դէպքերում 2 եւ աւելի քարոզներ միացուած են իրար եւ
դարձուած մէկ միաւոր, երբեմն մի քարոզը բաժանուած է մի քանի միւաւորի մէջ, որոշ
միաւորներ էլ տարբեր քարոզների մասերից հաւաքած նոր նիւթ են, որոշները սկսւում են
ոչ սկզբնատողից, այլ մի քանի տող կամ պարբերութիւն բաց թողնելով։
Բ. 1.
490բ-3բ Աստանօր բանս իրաւապէս զկայ առցէ։ Արդ, այսոքիկ բաւականասցի առ ի մէնջ ի
տեսութիւն բանիս։ Այժմ դարձուսցուք զմակոյկ լեզուիս մեր ի բանս յորդորական, շարժել
զշրթունս մեր յաւրհնաբանութիւն – Արդ, որ ամենեցունց է հրաշագործօղն եւ (այլ
ձեռքով՝ «կատարողապետն) Աստուած, սեռն եւ յստակ սիրով եւ անբաւ անդունդ խնամով,
անմեկնելի եւ անորոշելի է յարարելոցն իմմէ։ Յառաջնոցն ի լուսաշարժ ստեղծագործելոցն
մինչեւ ցհուսկ յետինսն բոլորովիմբ անշունչ եւ անշարժս ըստ եռամեծին Դինոնիսեա...
եւ ի խորան երանական Է.ալիր աւրհնութեան, ազնիւ ծառայից մտերմութեան ի Քրիստոս
Յիսուս Տէր մեր, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Ծնթ.
Օրհնաբանութիւններ են՝ ուղղուած աշխարհին, հրեշտակներին, քրիստոնեաներին, հայերին,
Աստուածածնին, թագաւորին, իշխաններին, վարդապետներին, կրօնաւորներին, ընկերներին,
եկեղեցուն, կառուցողներին, ննջեցեալներին։ Հմմտ. ձեռ. 2137, 304բ-8ա։
– 493բ
Իսկ որովհետեւ ժամանեալ հասաք ի խորս իմանալեաց, բե՛ր արտադրեսցուք
զդաւանաբանութիւն ուղղափառ քրիստոնէութեանս... որ նա ինքն է հաւատն կենդանական եւ
շաղկապ յօդական ի գլուխն ճշտութեան։
Հմմտ.
ձեռ. 2180, 90ա-1բ, 2137, 295ա-6ա առաջին եւ վերջին նախադասութիւններն են։
2.
493բ-5ա [Դաւանութիւն հաւատոյ սուրբ հօրն մերոյ երկրորդ Լուսաւորչի քաջ հռետորին
Գրիգորի. ձեռ. 1712, 34բ] – Հաւատամ եւ խոստովանիմ, դաւանեմ եւ երկրպագեմ ըստ
հարցն աւանդութեանց սրբազան բանից զՀայր եւ զՈրդի եւ զՀոգի Սուրբ՝ երրեակ
միութիւն, անքակ անձնաւորութիւն... ոմանց յարութիւն կենաց եւ ոմանց դատաստանաց,
ըստ որում մեզ ամենեցուն յանդիման առաջ[ի], զի ընկ[ալցի] իւրաքանչիւր բարի եւ թէ
չար։
Հմմտ.
ձեռ. 2137, 296ա-8ա, 2180, 90ա-5ա։
– 495բ
Եւ արդ, յետ ելանելոյ ի գագաթս աստուածաբնակ լերինն Սինայ... ձեւագրեալ բանին ի
դէմս կրկնատես մարգարէութեանց, որ ասէ։
3. 495բ
Զխորս անճառելի իմաստիցն Աստուծոյ հոգոյն եւ զգործս անպատում արարչականին քննել
մտաց այնոցիկ է, որք ամբարձմամբ թեւօք հոգոյն Աստուծոյ... եւ ի գովեստ անկարօտ
փառաց փեսային, յորոց մի է եւ այս եդեալն առաջի, որ ասէ. /// (վջ.)։
4. 496աբ
(սկ.) ///ի գմբեթայարկ կամարս երկնահանգէտ սուրբ եկեղեցոյս գեղազարդ պայծառացուսցէ
զվայելչութիւն երեսաց գերամաքուր... հոգոցն հակուցելոցն զանսպառ եւ զանվախճան
ուրախութիւնսն յաւիտենական։ Այլեւ երեւելիս արասցէ զձեզ երկնաւորաց եւ երկրաւորաց
մինչեւ ասել, թէ սոքա են զաւակք աւրհնեալք յԱստուծոյ, եւ տացէ ձեզ Տէր լսել
զերանաւէտ ձայնն մեօք հանդերձ, թէ՝ Եկայք աւրհնեալք Հօր՛՛։
Ծնթ.
Աւրհնութիւնք ուղղուած քահանաներին, տանուտէրերին, մանկանց, կանանց, հասարակաց։
5.
496բ-8ա Եւ այժմ զբանս աւրըհնութեան ի քեզ դարձուսցուք, ո՛վ այր Աստուծոյ,
բարեբախտ եւ բարեհամբաւ եւ քաջ անուն ստացեալ ի մէջ հոմասեռիցն քոց... եւ
յանյարգելի արբումն ըստ խոստման Տեառն մերոյ Յիսուսի, թէ՝ Բազմեցուցից ի սեղան Հօր
իմոյ եւ անցեալ պաշտեցից, որ եւ մեք ընդ քեւ եւ ընդ քեզ արժանի լիցուք եւ դուք եւ
մեք ի մի բարին աւրհնեսցուք զՀայր եւ զՈրդի եւ՛՛։
6.
498ա-503բ Մի է Աստուած եւ մի միջնորդն Աստուծոյ եւ մարդկան... Ո՛վ աղբեւր
կենդանութեան եւ արմատ անմահութեան... Աստուծով եւ աստուածատուր պարգեւօք շարժեցից
ի շարժողէն բոլորից... Տէրունեան եւ աստուածային է հրամանս... Վստահացեալ յուսով
քաջութեան յայն... Զամենայն զոր ինչ օրինադրեաց մեզ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս նախ
ինք.... Եւ արդ, գիտելի է, զի Գ. են, որ անձնիշխան կամօք ներգործեն զգործս... Եւ
արդ, քանզի յայտ է ամենեցուն, զի երկիր ծարաւուտ ոչ պտղաբերի... Անճառելիդ Աստուած
եւ անհասդ ամենայն իմաստից... Յաստուածածագ լուսոյ ճառագայթից շնորհաց... Շնորհօք
բարերար կամաց մեծին Աստուծոյ... Գիտելի է, զի ամենայն տուրք բարիք... Ծանիցէ
աստուածսիրութիւնդ ձեր, զի այս յայտնի է հասարակ տեսութեան, զի ամենայն
իրագործութիւնք... առ ի լուսաւորել զմիտս իմ եւ շարժել զլեզուս ի մեկնութիւն բանիս
ի սէրն Հօրն երկնաւորի եւ ի պատիւ փառակից Որդոյն Միածնի այժմ եւ յաւիտեան։
– 503բ
Տէր տայ ինձ լեզու խրատու, ըստ տեսողին աստուածաբանի, զի գիտացից խօսել ի ժամու
զբանն կենաց եւ կնքէ խոստովանութիւն ուղ[ղ]ափառ հաւատոյ... եւ յեղանակ անմարմին
ծննդեանն ի բանական գոյիցս անճառելի եւ պատմելի եւ միայն կ/// (վջ.)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) [Գուշակողական] – Բազում քննեալ եւ փորձեալ առաքեցի քեզ, գիր
ունելով զաղիւսակդ շնորհալից, յորժամ քննես, գիտես յառաջագոյն, որ ինչ լինելոց
է... Տե՛ս թէ ի /// (1 բառ) ապրի, թէ ի ներքին, ոչ։
2. 5բ
(ԺԶ. դ., նոտրգիր) Նախերգանք լաւ – Անօթն հոգեւորական եւ փողն աստուածային,
արեգակն իմաստութեան եւ լուսաւորիչն եկեղեցոյ, հրեշտակ երկրային եւ փայլակն
երկնային, յափշտակեալն հոգով... եւ լցեալն արարչական Հոգոյն Սրբոյ հաւատարիմ ի
վերայ տանն Աստուծոյ եւ բերան ի բերան խօսողն ընդ Աստուծոյ մարգարէն Մովսէս
առաք՛՛։
Ունի 3
աղիւսակ՝ 1-ը քառակուսի, 2-ը՝ բոլորակ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՆԱԽԱԳԱՂԱՓԱՐ ԱՒՐԻՆԱԿԻ
Խմբագրի,
1416 թ. 336բ Արդ, ես՝ Յակոբ մեղաւոր վարդապետս Ղրիմցի, որ ի խաչելութեան քարոզս
աշխատասիրեցայ, աղաչեմ զձեզ յիշել ի Տէր միով բանիւ։
350բ
Զմեղուցեալ Յակոբ վարդապետս Ղրիմցի, որ զքարոզս շարադրեցի ի շնորհաց Հոգոյն
յիշեցէ՛ք ի Տէր Քրիստոս, աղաչեմ։
392բ
ԶՅակոբ վարդապետ՝ շարադրող բանիս յիշեցէ՛ք ի Տէր (նման՝ 489բ)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
489բ
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն եւ անիմանալի Էութեանն, անբաւ զաւրութեանն եւ
ամէնունակ տէրութեանն, երից անձնաւորութեան եւ միոյ բնութեան՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ
Հոգւոյն Սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ։ Ի թըւիս հայկազան տօմարի Պ.երորդի Կ.երորդի եւ
Է.երորդի (1418) գրեցաւ եւ յանկ ելեալ տառս աստուածային եւ բուրաստանս երկնայ[ի]ն,
դրախտ եդեմային եւ ծառս կենաց անմահութեան պտղոյն, քանզի սա է դեղ կենաց
վիրաւորելոց եւ մխիթարութիւն մտաց մանկանց աշակերտելոց։
Արդ,
աւարտեցաւ սա յերկրիս /// (1 տող ջնջած) ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածնիս եւ ///
(2,5 տող) |490ա| քանզի ըստ ասիցն իմաստասիրին, թէ այս պատկեր է առն վեհին
Պղատոնի, զոր գովելոյ անգամ ոչ եմ արժանի։ Կամ թէ ըստ մարգարէն՝ Զինչ տաց տրիտուր
Տեառն, քանզի զորն պատմեմ զերախտաց սորայ՝ որ առ իս, զհայրական գո՞ւթն, թէ՞
զեղբայրական սէրն կամ զծնօղական խնամքն, ինձ անհնար է, բաց այնմ, որ հնարաւորն է՝
ամենայն տացէ նմա՝ միոյն հազարապատիկ եւ բիւրապատիկ, եւ լսել տացէ՝ զԵկա՛յք
աւրհնեալք Հօր իմոյ եւ կամ թէ Ազնիւ ծառա՛յ, որովհետեւ ի սակաւին հաւատարիմ եղեր,
լիջիր իշխանութիւն ունել ի վերա Ժ. քաղաքաց. ամէն եղիցի։ Արդ, ես՝ [Յոհանէս] մեղօք
մեռեալ եւ բազմավէր ոգի նուսատ վարդապետս, շնորհիւ Տեառն սկսայ եւ ողորմութեամբ
նորին կատարեցի բազում եւ յոյժ տառապանօք եւ խիստ ջանիւ։ Արդ, աղաչեմ զձեզ, որք
հանդիպիք սմա ուսմամբ կամ օրինակելով, յիշեցէ՛ք ի մաքրափայլ եւ ի սրաթռիչ յաղօթս
ձեր զՅովհաննէս ստացողս եւ զծնօղսն իմ՝ զհայրն իմ՝/// (ջնջած), եւ զմայրն իմ՝ ///
(ջնջած), եւ զքոյրն իմ՝ /// (ջնջած) եւ զայլ ամենայն արեան մերձաւորսն՝ զկենդանիս
եւ զփոխեցեալսն ի Քրիստոս, եւ լի բերանով Աստուած ողորմի ասացէ՛ք նոցա, աղաչեմ
զձեզ, եւ դուք որ յիշէք, յիշեալ լիցիք ի Քրիստոսէ։ Դարձեալ եւս առաւել ծունր
կրկնեալ աղաչեմ զսուրբ հանդիպողքդ յիշել ի սուրբ յաղօթս ձեր զհոգեւոր հայրն իմ եւ
զբազում երախտաւորն /// (1 տող ջնջած), զի նա պատճառ մեզ այսմ ամենայն բարութեան,
զոր աղաչեմ յիշատակել յաղաւթս ձեր /// (1 տող ջնջած), զոր տացէ նմա Տէր Աստուած
մեր՝ փոխարէն զարքայութիւնն երկնից՝ ի սեղան բազմեցուցանել եւ անցեալ պաշտել,
ննջեցելոցն իւր ողորմութիւն պարգեւեսցէ եւ կենդանեացն խաղաղական կեանս եւ անտրտում
ուրախութիւն. եւ յիշատակ նորին աւրհնութեամբ եղիցի. ամէն։ Դարձեալ յիշեսջիք յաղօթս
ձեր [զՅակոբ վարդապետ Ղրիմեցին]*. եկն ի հեռաստանէ եւ բազում աշխա[տութեամբ] ///
(1,5 տող ջնջած) [քարո]զէ, /// զայս ՃՀԵ. (175) քարոզս. եւ է ինչ, զի ինքն
շարադրեաց ի շնորհաց Սուրբ Հոգոյն, զոր տացէ նմա Տէր Աստուած մեր զփոխարէն
վաստակոց իւրոց։ Այլ եւ /// (1 տող ջնջած) եղբայր մեր, որ աշխատութեամբ
ապասաւորեաց մեզ։ Այլ եւ /// (1 տող ջնջած) որ հոգաբարձու եղեւ մեզ, հատուսցէ նոցա
Տէր Աստուած մեր ըստ վաստակոց նոցա զարքայութիւնն իւր։ Եւ դուք խոշորութեան գրոյս
անմեղադի՛ր լերուք, զի օրինակն յայլ աշխարհ կերթայր, եւ զիս փութացուցանէին։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք Ա. էջ 209-10, Հմր 225. օրհնաբանական մասերի յապաւումով ունի միայն այս
եւ 336բ էջի յիշ-ները։ Ձեռ.իս վերջին թերթերի համարները փոխուել են՝ նախկին
486բ-7ա էջերն այժմ են՝ 489բ-90ա։ Ջնջումների մասին Լ. Խաչիկեանը ծանօթագրել է.
«գծիկներով այստեղ ցոյց ենք տալիս հետագայ ստացողներից մէկի կողմից միտումնաւոր
քերուած բոլոր այն բառերն ու տողերը, որոնք վերաբերել են ձեռագրի գրչութեան
հանգամանքներին»։ Այստեղ եւս նոյն ջնջած տեղերում եռաթեք նշանն է, երբեմն
փակագծերի մէջ նաեւ նշել ենք ջնջած բառերի եւ տողերի քանակը:
* Ծնթ. Վերականգնումը՝ ըստ ԺԵ. դարի յիշք.ի՝ էջ
210։
191բ
Զմեղօք մեռեալ ոգի զՅովհաննէս խնդրողս բանի աղաչեմ յիշել ի Տէր Քրիստոս։
216ա Ո՛վ
սուրբ կոյս Մարիամ, բարեխաւսեա՛ անարժան գրչիս ողորմութեան Միածնի քո մասնաւորիլ,
որում փառք։
279ա Ո՛վ
եղբարք, որք հանդիպիք սմա ուսմամբ կամ օրինակաւ կամ տեսութեամբ, մեղուցեալ գրչիս
թողութիւն խնդրեցէք։
343ա
ԶՅովանէս մեղուցեալ եւ զտարտամեալ գրիչս աղաչեմ յիշել ի Տէր միով Աստուած
ողորմ[այ]իւ։
399բ
Մանաւանդ զգծող սորայ զՅովհաննէս եւ շարադրողի սորայ Յակոբ վարդապետի Ղրիմցոյ, եւ
Քրիստոսի փառք յաւիտեան։
444բ
ԶՅովաննէս ստացողս աղաչեմ յիշել ի Տէր։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 2բ
(1758 թ., շղագիր) Յիշատակ է այս շնորհալից քարոզգիրքս մահտեսի Ալամջանին եւ
որդոցն՝ մահտեսի Պապիկին կամ մահտեսի Մարտիրոսին։ Ով ոք հանդիպի սորայ կարթալով
կամ օրինակելով, միով Հայր մեղայիւ զվերոյգրեալ Պապիկն, զի նայ է պատճառ սորայ, որ
եւ յիշողքդ յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ. ամէն։ Էր թվական 1207 (1758), Սեկտեմբերի 25
օրն, ի Կարին, ձեռամբ ծառայ Պապիկիս։
2. 1բ
(1758 թ., նոտրգիր) Ես՝ Էրզրումցի մահտեսի Պապիսըս, վեր առի եւ պարտ եմ այսչափ
փողս, որ պիտի գնայի դէպի արեւելեան երկիրն եւ իսկ չէղայ տեղեակ այսմ բան[ի]։ Տէր,
եթէ կամեսցի։ Ես՝ Էրզրումցի մահտեսի Պապիկըս, վեր առի եւ պար։
պհպ. Գա
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Ծառայ մաղտեսի Պապիկ Էրզրումցիս գրեցի ողջոյն. Լէր ողջ։ Ծառայ
մահտեսի Պապիկ դի մահտեսի Աղամջան (առանձին հատուածներ եւ բառեր կրկնուած)։
պհպ. Գբ
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Ես՝ մեղեւոր վ (=եւ) անարժան ծառեայ Աստուծոյ տիրացոց
Յօվանէս<ես>։
2ա (ԺԸ.
դ., նոտրգիր) Յիշատակ է ծառայ մահտեսի Պապիկին, որ եւ լոկ անուամբ յատիկար
յորջորջի ի յաշխարհի։
3. պհպ.
Գբ (ԺԸ. դ., նոտրգիր) Յորժամ կարդաս զայս նախագոյն, / ո՛վ դու խոհեմ իմաստնագոյն,
/ բարուք պահեա՛ մտառագ[ո]յն, / թէ կայ, թէ ոչ կալած մարդոյն։
4. 5ա
(ԺԷ. դ., նոտրգիր) Ես՝ մեղապարտ Սարգիս վարդապետս ըստացայ զայս Քարոզգիրքս ինձ
յիշ[ատ]ակ եւ իմ ծնօղ[ա]ցս։ Ով որ ընթեռնու, յիշօղ լինի. ամէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
6ա սեւ թանաքով բոլորակ՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՍԱՐԳԻՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «Նորին վեհափառութեան տեառն-տեառն Գէորգայ Դ.ի
երկնապարգեւ հայրապետի եւ պաշտպանի հայկեան մատենագրութեան նուէր ի խոնարհ ծառայէ
Համազասպ քահանայէ Տէր-Աւետիքեանց, N 14-9. 14 Սեպտեմբերի 1880 ամի, ի Շուշի»,
նոյն տեղում՝ «696, 3525», «ՊԿԷ. 1419 Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», պհպ. Աա՝ «3525»:
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Գա՝ «ծառայ, մաղտեսի, Պապիկ, Աղամջան» (բազմիցս), պհպ. Գբ՝ «եե մեղվ հ հայցհ
հ», 1ա «ցթագուհին ///նուն ակացն մաս աջոյն եւ հինս /// ձախոյն եւ հրեաց», 2ա՝ «ի
նեղութեան իմում ես առ Տէր կարդացի» (7 անգամ), «եւ լուաւ ինձ Տէր վ փրկեաց» (3
անգամ), «վասն զի լոյս են հրամանք ի վերայ երկրիս ԱԱ Ավազանգեայ օտա տարէրարց ոչ ի
կամաց առն Աստուծոյ կամաց ի նեղութիւն իմում իբե, կամաց առն այլ այ ծնան կամաց առն
կամմաց առն», 2բ՝ «Ի Կարին», 6ա՝ «Քարոզգիրգս իմս է», 472ա «վնասէ եւ ///ութիւն»։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
պհպ. Գա՝ տերեւներով 2 ճիւղ, պհպ. Գբ՝ տերեւներով 2 ճիւղ, 5 թռչուն, 244բ՝
թռչնագիր «Ի»։
3526
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌՃԺԹ. – 1670
ԳՐԻՉ՝
Միքայէլ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ խոջայ Բէրոն, Շէրմազան։
ԹԵՐԹ՝
229. չգրուած՝ 225բ, 226բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ի×12 (Ա 11, Ը 10, Թ, Ի 8)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 19×13։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (14,5×8-8,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 162բ)։
ՏՈՂ՝ 25։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
ծաղկազարդ կտաւ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 1ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր,
թռչնագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, վարդագոյն, սեւ, ոսկի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի կաշին մաշուած, Ա. փեղկի կենտրոնում, մէջքի վր. եւ ստ. մասերում
թափուած, 3ական կապիչներն ու գամերն ընկած. գրեթէ բոլոր թերթերին խոնաւութեան
հետքեր, թ. 125-30, 210-25՝ գրադաշտը խոնաւութեան եւ թանաքի թթուայնութեան
հետեւանքով գունափոխ, տառերը արտացոլուած հակառակ երեսներին. թ. 1-9, 12-73 ստ.
լս-ին ցեցի անցքեր, թ. 1՝ մգացած, 10ա, 23բ, 30բ-1ա, 46բ-7ա, 59բ, 209բ, 228բ՝
թանաքի հետքեր, 15բ, 101բ՝ լուսանցազարդի թանաքը լղոզուած, թ. 94՝ արտք. լս-ը
վերից վար կտրած, թ. 205՝ անկիւնը կտրուած, թ. 226՝ 4,5 սմ ընդլայնակի կտրուած,
լուսանցակողերը՝ սեւացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1ա-190բ
[Քարոզք]
1.
1ա-183ա [Քարոզք Ղուկասու Լոռեցւոյ]
Տե՛ս
ձեռ. 746, 1ա-236բ։ ա/1ա-7բ։ բ/8ա-15ա։ գ/15բ-23բ։ դ/23բ-41բ։ ե-զ/չիք։ է/41բ-57ա։
ը/57ա-73բ։ թ-ժա/չիք: ժբ/157ա-67ա։ ժգ/73բ-93բ։ ժդ/93բ-101բ (սկ. տարբեր՝ Եւ զի
ըստ պտուղ բարի է, որ ասէ Պղատոնի հոգին...)։ ժե/106բ-15ա։
Ունի՝
ա.
101բ-6բ Քարոզ ի բան Օրինացն, որ ասէ՝ Պատուեա՛ զհայր քո եւ զմայր, զի քեզ բարի
լինիցի։ Շնորհաբաշխ Տէ՛ր Յիսուս, օգնեա՛ ինձ – Եւ պարտ է գիտել, զի Դ. բան
զաւակացն ծնօղին պարտական է... պարտ է հատուցանել զպարտսն եւ ազատ մնալ ի պարտուց
մեղացն յամենայնէ։
բ.
142բ-57ա Քարոզ ի բան Սողոմոնի, որ ասէ՝ Լաւ է օր մահուանն, քանց զօր ծնընդեանն
մարդոյ – Եւ պարտ է գիտել, զի հեթանոսք զօր ծննդեանն լաւ համարին... հանգուսցէ
բարի աշխատութեանց եւ հոգեւոր մշակութեանց յերկնից արքայութեան։
գ.
167ա-76ա Քարոզ ի բանն Սողոմոնի, որ ասէ՝ Յ[իշ]եա՛ զԱրարիչն քո յաւուր մանկութեան
քո եւ գնա՛յ դու ի ճանապարհս քո արդարութեան՝ մինչեւ եկեալ իցեն աւուրք չարութեան,
յորս ասիցեն, ոչ են կամք իմ դոսա։ Պարտ է ուսանիլ եւ կատարել – Ասեն իմաստունքն,
թէ Դ. բան առանց մեր կամաց լինի... այլ չարչարի մարմնով զարդարանաց հոգւով։
դ.
176ա-83ա Քարոզ ի բան Սողոմոնի, որ ասէ՝ Լաւ է կոյր աչօք, քան զկոյր մտօք, զի
կոյրն աչօք ուսանի զերդեւեկ ճանապարհին, իսկ կոյրն մտօք հանապազ մոլար ընթանայ եւ
աչօք ոչ տեսանի – Ասէ իմաստունն եւ անյաղթ փիլիսոփայն Դաւիթ, թէ իմաստութիւն... զի
երկրաւոր փառաց ցանկացան, եւ չէին արժանի, որոց փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած...
եւ յանտրտում ուրախութեանց։
Տե՛ս Էլ.
Յարութիւնեան, Ղուկաս Լօռեցին եւ նրա քարոզները, Բանբեր Մատենադարանի, հտ. 10,
Երեւան, 1971, էջ 213-236։
2.
183ա-90բ [Գրիգորի Տաթեւացւոյ] Յայլմէ քարոզ Մեծի ուրբաթի սուք, ի բան առաքելոյն՝
Կտակ յետ մահուն հաստատուն է – Սովորութիւն է մարդկան, յորժամ մեռանի ոք ի յայլ
տեղիս... ողորմութեան եւ խոստովանութեան, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք
յաւիտեանս. ամէն (Ձմերան, ՃԻԹ)։
Բ.
115ա-9ա Ի հարցումն սուրբ Աստուածածնին առ հրեշտակապետն Գաբրիէլ՝ վասն մարդկան, թէ
որպէ՛ս են փառքն արդարոց եւ որպէ՛ս են տանջանք մեղաւորաց կամ զի՛նչ առնելոց են ի
Քրիստոսէ – Յարուցեալ Կոյսն երկրպագեաց Գաբրիէլ հրեշտակապետին... եւ ապա ըստ
գործոց իւրեանց տանջեսցին։
Գ.
119ա-24ա Տեսիլ սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին՝ վասն հոգւոց մեղաւորաց եւ արդարոցն եւ
հարցումն ի հրեշտակէն – Յաւուր միում շրջէր յանապատին սուրբ Լուսաւորիչն
Գրիգորիոս... զդրախտն եւ զանազան յուրախութիւնն, ընդ որս եւ մեք արժանի լիցուք
փառաւորել զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգին յաւիտեանս. ամէն։
Դ.
124ա-31ա Պատմութիւն վասն կիրակ[ի] աւուրն, զոր իջեալ ի յերկնից գիրս այս ի քաղաքն
Հռոմ մեծ առաքելոցն, որ անդ է գերեզմանք նոցա՝ Պետրոսի եւ Պօղոսի – Ես՝ պապս, որ ի
Հռոմ քաղաքս Պետրոսի եւ Պօղոսի... բազմացուցանելով ի տան Հօր իմոյ, եւ մեք քո բանաւոր
հօտս հաւատացաք բանի քո, Քրիստո՛ս Աստուած։
Ե.
131ա-42բ Վասն քահանայի միոջ, որ հետ օսմանցոց շխերիրն եւ շըներին ի քաղաքին
Խարբերդոյ, թէ զինչ պատճառաւ դիմադարձեր են ի վերայ հաւատոցն քրիստոնէից եւ որպէս
յաղթէր է տէր Եղիայն շխերին շնորհօքն Քրիստոսի – Եւ ընդ աւրհնութեանս ծանուցումն
լիցի ձեզ... Մելքիսէթ վարդապետին եւ Յոհաննէս վարդապետին։ Սոցա աւրհնութիւնն ընդ
ձեզ եղիցի. ամէն։
Տե՛ս
Պատմութիւն Եղիա քահանայի (ԺԶ. դա՞ր). Արտատպուած «Արարատ» ամսագրից, Հրաչեայ
Աճառեան, Վաղարշապատ, 1908, 56 էջ։ Վերահրատ.՝ Արարատի ժառանգութիւնը. Թ.
«Արարատ»ի բնագիրները, հտ. Բ., հրատ. պատրաստեց Ս. Նահապետեան, դասակարգումը, խմբ.
եւ առաջաբանը Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Ս. Էջմիածին, 2017, էջ 409-433։
Զ.
190բ-201բ Թուղթ սիրոյ եւ միաբ[անութեան մեծին Կոս]տանդիանոսի եւ սուրբ պապուն
Սեղբեստրոսի եւ Տրդատայ Հայոց արքայի եւ սուրբ Լուսաւորչին Գրիգորի։
Ագաթանգեղ[եայ] Պատմութենէն։ Աւգնեա՛, Տէ՛ր Յիսուս – Կամօք եւ կարողութեամբ
համագոյ Սուրբ Երրորդութեան...այս է կտակ կայսերական Աստուծով հաստատուն... ի ձեռն
ատենադպրին հայոց արքային մեծիմաստի Ագաթանգեղոս ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերո,
որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։ Հայր մեր։
Տե՛ս
Դաշանց թուղթ, Վենետիկ, 1695։
Է.
202ա-23ա Պատմութիւն եւ խօսք Խիկարայ իմաստասիրի, զոր պարտ է իմանալ եւ ի միտ
առնուլ ամենայն մարդոյ վասն շահի եւ օգտութեան
Տե՛ս
ձեռ. 464, 40ա-56ա։ ա/202աբ։ բ/203ա-14բ (ունի խորագիր՝ Խրատ Խիկարայ, զոր ասաց
Նաթանայ քըւէր որդւոյն իւրոյ)։ գ/215ա-21բ։ դ/221բ-3ա։
Տե՛ս
Պատմութիւն եւ խրատք Խիկարայ իմաստնոյ, Երեւան, 1969, ձեռ. B4, էջ 29։
Ը.
224ա-5ա [Տեսիլ Յովհաննու Գառնեցւոյ] – Ասէ սուրբ վարդապետն մեր Յոհաննէս Գառնեցին,
թէ ի թուականիս մերոյ ի Ո. եւ ՀԱ. (1212) ամին... եւ բարի վարուք հանգեան ի
Քրիստոս, ի փառս Քրիստոսի՝ Աստուծոյ մերոյ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
7բ Սէր
գերազանց, որ լուսաւորեցէր զարարածս քո, Քրիստո՛ս Աստուած, լուսաւորեա՛ զհոգի
ստացօղի գրոցս խօճայ (տեղը բաց, չգրած)։
15ա Տէ՛ր
Աստուած, փրկեսցէ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ, եւս առաւել ստացօղ գրոցս
խօճայ (տեղը բաց, չգրած)։
Ծնթ.
Նման չլրացուած յիշատակարաններ կան նաեւ 23բ, 41բ, 57ա, 93բ (անունը ջնջած), 101բ
(անունը ջնջած), 119ա, 124ա, 131ա, 157ա, 167ա (ջնջած), 176ա, 183ա էջերում։
73բ Որ
եւ արժանի արասցէ զհոգի ստացողի գրոցս։
106բ Որ
ողորմի Քրիստոս Աստուած ստացօղին սուրբ գ[ր]ոցս Շէրմազանին։
223բ
Արդ, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս զստացօղ տառիս զԲէրօն եւ զկողակիցն իւր (2,5 տող բաց,
չգրած) եւ զամենայն արեան մերձաւորսն յիշեցէ՛ք եւ Աստուած ողորմի՛ ասացէք. ամէն։
Արդ, ես՝ /// (տեղը բաց), զՔարոզգիրքս եւ (2-3 բառի տեղ բաց թողած) գրվեցաւ ձեռամբ
Միքայէլի, ամսեանն Յունվարի Ի.-ում (20), թըւին հազար ՃԺԹ.ին (1670)։
225ա
Յորոց աղօթիւք եւ բարեխօսութեամբ արժանի արասցէ զամենայն հաւատացեալ քրիստոնէայս,
եւս առաւել ստացօղ սուրբ գրոցս Խօջայ Բէրօին։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 229ա
(1713 թ-ից յետոյ, նոտրգիր) Առաջի մահտարին, որ եղեւ թվին ՌՃԼԲ. (1683), տէր
Խաչայտուրն, որ առ Աստուած փոխեցաւ թվի ՌՃԽԲ. (1693), Ապրելի Ա., տէր Մովսէսն, որ
քահանայ օրհնեցին Ապրելի Է. թվին ՌՃԽԷ.(1698), Խաչայտուրն, որ ծնաւ Սեբտենբերի
ԺԲ., ՌՃԽԶ. (1697) թվին, Նիկօ[ղ]ոսն, որ ծնաւ ղվինօբիս թվի ԺԵ. ՌՃԾԳ. (1704) թվին,
Օվսէփն, որ ծնաւ Մարտի Զ. ՌՃԿ. (1711) թվին, Դաւիթն, որ ծնաւ հոգտենբե[ր]ի ԻԸ.,
ՌՃԿԲ. (1713) թվին։ Մեր դարբասն, որ շինեցինք մարիամօթի ԺԵ., ՌՃԾԸ. (1709) թվին։
2. 41բ
(1738 թ., նոտրգիր) Ի ստի (՞) տէր Ն[իկո]ղոսի խուցն է կամ թվին ՌՃՁԷ. (1738)։
3. 227ա
(1788 թ., շղագիր) Աստուծով թիվ ՌՄԼԷ. (1788)։ Յունվարի ԺԸ. (18), օրն երիքշափթէ,
կէսօրին տէր Օսէփ առ Աստուած փուխէցաւ։ Աստուած իր մեղաց թուղութին պառքիվիցէ.
ամէն։
4. 226ա
(ԺԸ. դ., նոտրգիր) Էս գիրս տէր Նիկօղօսին է։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. փեղկի կենտրոնին սոսնձած թղթին՝ «97», մէջքին սոսնձած վարդագոյն թղթին՝ «///
Միքայել/// ուր»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
46բ՝ «բագդ», 47բ՝ «բագդ», 53բ՝ «Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս ասէ ոչ ոք ել։
Տէրունական պատվէրըն լօ պահեցի»,65բ՝ «ես մեղաւոր, ես աս Ե», 126բ՝ երկրաչափական
պատկեր,133բ՝ «Ես էի աղտ ազգէն, վա՜յ, ավա՜խ», 209բ-10ա՝ տառեր՝ հցբ։ Վրացերէն,
ԺԸ.-ԺԹ. դդ. – 47բ ჰგა
კ ლასანბო՝ Հգա կ լասանբո (իմաստ չունի)։
48բ მნიოთატ
Մնիոթատ, ქ.
ღყაზზ՝ †. ղղʹազզ, ზ
ბეცუშ՝ զ բեցուշ, ზ ჯამნ կամ ხ ჯამნ զ ջամն կամ խ ջամն, ჯ ჯ ჯ ჯ՝ ջ ջ ջ ջ, ქ ქ. ავღიმე: კუმელი ††.՝ Ավղիմե. կումելի (իմաստ
չունեն)։ 52բ ქ.
ესე წიგნი [մի ուրիշը ջնջել է]՝ †. այս
գիրքը [մի ուրիշը ջնջել է]։ 115բ-116ա ქ.
ღმერთო მამეცი (!) სამოთხე სამარადის ხეჩატორასა შენი ჯირიმე՝ †. Աստուած տուր ինձ դրախտ
յաւիտենական Խաչատուրի խնդրեմ քեզ 116բ ქ.
ესე წიგნი ტაერ (!) მოსესა შვილი ტერ ნიკოდოსთა †. այս գիրք տաէր (!) Մովսիսի է
որդի տէր Նիկոդոսեանց 137բ ქ.
ის ტირაცვ ხეჩატაურას †. այն տիրացու Խաչատրի 173բ ქ ესე წიგნი ხეჩატურასია ღ (მერ)თმან იცის՝ †. այս գիրք Խաչատրի է Աստուած
գիտէ։ 193բ ქ
თქვენიჭირიმე თვენა თვით მათ ცია თვით თვენ՝ †. խնդրեմ ձեզ։ 195բ ქ ესე წიგნ †. այս գիրք։ 197բ სენის (՞)։ 206բ კვარდუ ჭარი ჯ ჯ ვიც წაივ՝ Կվարդու Ճարի ջ ջ վից ծաիվ
(իմաստ չունեն)։ 219բ შენის შვილის შე
ხარ՝ Քո որդւոյ դու ես։
3527
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
(բաղկացած
3 ձեռագրից)
ԹԵՐԹ՝
162։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով եւ զոյգ կապիչով. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ կապոյտ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝ 2
գամն ընկած, կազմի կաշին մաշուած, դռնակը Բ. փեղկի վերին մասից անջատ, կապիչներից
մէկը վնասուած, դռնակի աստառը անջատ։
ՆՇՈՒՄ՝
2ա՝ «ԺԵ., Մ[եսրոպ] եպ[իսկոպո]ս», «704/3527»։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Ա.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝ 31
(թ. 1-31). չգրուած՝ 2ա, 20ա-2բ, 27բ, 29բ։ ՊՐԱԿ՝ 2+1-3×12 (2՝ 8, 3՝ 9)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ թագով պսակուած զինանշան, մէջը կանգնած արջ։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (14×10)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝ 18բ)։ ՏՈՂ՝
33։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ թռչնագիր (ուրուագծային), թռչուն-ձուկ՝ 5ա։ Գոյներ՝ կարմիր,
վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. խոնաւութիւնից գրադաշտը գունափոխուած-մգացած, տեղ-տեղ թանաքաջրի, թ. 20,
22՝ թանաքի հետքեր, թ. 1-2 հիմքից թուլացած, ընդմէջ թ. 21-2ի 1, 31-2ի 2 չգրուած
թերթ կտրած-հանած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
3ա-19բ [Քարոզք Գրիգորի Տաթեւացւոյ]
1. 3ա-5ա
Նորին քարոզ վասն Պահոց, այլեւ վասն Առաջաւորաց, ի բանն Յովնանու՝ Ահա Գ. աւուրք,
եւ ոչ եւս իցէ Նինուէ [Յովն. 3, 4] – Վասն Պահոց նախ գիտելի է, զի մարդն հոգի է եւ
մարմին... տօնակից զամենայն հաւատացեալս եւ զջերմեռանդ տօնասէր հաւատով եւ յուսով
ի սէրն Քրիստոսի. եւ նմա փառք (Ձմերան, ԻԶ.)։
2. 5ա-7ա
Նորին քարոզ վասն Դ.շաբթի եւ Ուրբաթի, ի բանն՝ Պահեմ երկիցս ի շաբաթի [Ղուկ. 18,
12] – Պատճառ պահոցս, որպէս ասէ սուրբն Բարսեղ ի դրախտին օրինադրեցաւ... անտրտում
ուրախութեանցն հաղորդս լինել ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէրն մեր, ընդ որում (Ձմերան,
ԻԷ.)։
3.
7ա-10ա Նորին քարոզ մարտիրոսաց եւ սրբոյն Սարգսի. Բազում նեղութիւնք են արդարոց
[Սղմ. 33, 20] – [Ո]րք զաստուածպաշտութեան յուսոյն բուռն հարկանեն... ժողովեսցուք
ի դասս աջակողմն, ի խորանս երանական ի Քրիստոս Յիսուս (Ձմերան, ԻԹ.)։
4.
10ա-3ա Նորին շաբաթի աւուրն սրբոց Թարգմանչացն մերոց, քարոզ աշակերտաց եւ
վարդապետաց, ի բանն՝ Սկիզբն իմաստութեան՝ երկիւղ Տեառն [Առակ 9, 20] – [Ս]կիզբն
ամենայն Էից Աստուած է... որ է պատճառ իմաստութեան եւ գիտութեան ի Քրիստոս Յիսուս
ի Տէր մեր (Ձմերան, Լ.)։
5.
13ա-4բ Նորին վասն կրկին աստիճանաց յեկեղեցիս, որք են վարդապետք եւ հայրապետք –
[Ս]քանչատես մարգարէն Զաքարիաս ցուցանէր զտեսիլ մարգարէութեան իւրոյ... մինչեւ
հասեալ ի վերջին ժամանակս առ մեզ վերջացեալքս յամենայնի. եւ Քրիստոսի փառք
(Ձմերան, ԼԱ.)։
6.
14բ-5ա [Ն]որին Գրիգորի, թէ վասն է՞ր ի գիշերի տամք իշխանութիւն վարդապետաց –
[Ա]սեմք եթէ հնգետասան իմն պատճառաց. նախ ըստ Տեառն... այս թէ ընդէ՞ր ի գիշերի
տամք իշխանութիւն վարդապետաց։
ա.
15ա-6ա Նորին վասն գաւազան տալոյ – [Ի]սկ թէ զինչ նշանակէ գաւազանն, որ տամք ի
ձեռս նոցա... տալ պատասխանի ամենայնի, որ խնդրիցէ զբանն վասն յուսոյն ձերոյ։
բ. 16աբ
[Ն]որին վասն վարդապետ կոչմանց – [Ա]յլ որ կոչի վարդապետ, այսինքն՝ ուսուցիչ կամ
վարդ[ապետ]՝ վարուցն պետ... յաւելցի ունել իշխանութիւն ի վերայ Ժ. քաղաքաց»։
Այսքան առ այս (Ձմերան, ԼԳ.)։
7.
17ա-9բ Յայլմէ վասն շաբաթի աւուրն սրբոյն Թէոդորոսի եւ այլոց, ի բանն առաքելոյ.
Այնպէս ընթացարուք, զի հաս[անի]ց[իք] [Կորն. Թ. 24] – [Ս]ովորութիւն է թագաւորաց,
որ գնան յասպարէզն... կեանք յաւիտենական. եւ նմա եւ Հօր իւրում եւ Հոգւոյն Սրբոյ՝
փառք, պատիւ եւ իշխանութիւն (Ձմերան, ՀԱ.)
Բ.
23ա-7ա Տէր Առաքէլի Սիւնեաց եպիսկոպոսի քարոզ Յարութեան, ի բան աւետարանին որ ասէ՝
Ահա շարժումն մեծ եղեւ [Մտթ. Ը. 24] – Հիացեալ ընդ անհասութիւն դատաստանացն
Աստուծոյ՝ ասէ Պօղոս... թէ ես եմ որթն ճշմարտութեան։
Գ. 28աբ
[Հարցմունք եւ պատասխանիք վասն բնութեան Քրիստոսի] – Հարցումն. Ընդէ՞ր ասաց Յիսուս
վասն աւուրն այնմիկ՝ ոչ ոք գիտէ... Պատասխանի. Հերձուածողքն ասեն, թէ մարդկային
բնութիւնն էր, որ ոչ գիտէր... եւ ընդ աջմէ Հօր նստօ(աւ)։
Դ. 29ա
[Պատմութիւնք վասն մեղանչելոյ եւ խոստովանութեան] – Որպէս ասեն, թէ եպիսկոպոս ոմն Անդրէաս
անուն եւ կին ոմն ապաշխարող յոյժ անբիծ... պարտ է գործած մեղքդ խոստովանել։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1. 1ա
[Ժամանակագրութիւն՝ ՃԸ. (659) – ՌՃՂԸ. (1749)] – Թաթէոս առաքելո[յ]ն եւ Սանդըղտայ
կուսին մարմինն ի հայոց թվականին ՃՀ.ին (659) գտվել է հրաշօւք եւ զարմանալի բանիւք
/// (16-18 տող ջնջուած)... [ող]որմի ՌՃՂԸ. (1749)։
2. 1բ Ժ.
ըՍտորոգութիւն Արիստոտէլի – Իսկ զաւրութիւն այս է՝ միտք, զգանութիւն,
երեւակայութիւն... արտաքոյ սոցայ ոչինչ է յեղիլոց էս։
3. 2բ
[Վասն Սուրբ Աստուածածնի] – Վարդապետք ասեն, թէ Սուրբ Աստուածածինն նման է
ձեկան... ի սուրբ Աստուածածնէնէ էր ուսեալ, այսպէս ասացին։
4.
30ա-1բ Վասն պատշաճաւորութեան նիւթոյ առլծեցեալ։ Դաւանաբանութիւն Սրբոյն Աթանասի՝
արքեպիսկոպոսի Աղէքսանդրացւոյ – Ով ոք կամի կեցուցեալ լինիլ նախ քան զամենայն...
հաստատապէս իսկ հաւատացեալ իցէ, կեցուցեալ լինիլ ոչ կարիցէ։
5.
[Մանունք]
ա. 1ա
Սաղմոս է միայհամուռ, ԲՌԶՃ. (2600) տուն է...
բ. 1ա
Մարդ, որ մահացու չափ մեղք որ ունենայ...
գ. 1բ
Զինչ Աստուծոյ բերանուն եւ աւրհնութիւնք ի սկըսբանէ...
դ. 1բ
Քան ըզդատաստանն Է. օր յառաջ հուր գալու է...
ե. 2բ
Վարդապետք ասեն, թէ Ղուկաս աւետարանիչն ծանօթ էր Աստուածածնին...
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
2բ (1749
թ., նոտրգիր) Որ ի յետին ժամանակի գրեցի այս գիրս Դ.շաբթի, թվայկանիս մեր հայկազնի
ՌՃՂԸ.ի (1749) եւ ի ամսենն մեր տոհմի՝ Աւգոստոսի ԺԵ.ի։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Բ.
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
108 (թ. 32-139)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Թ×12։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (12,5×8,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 53բ)։ ՏՈՂ՝ 17։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 34ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր։ Գոյներ՝
կարմիր, կապոյտ, դեղին, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թ. 36-9՝ ստ. լս-ը 0,5 սմ-ով կարճ, թ. 39-42 ստ. լս.՝ ցեցի անցքեր, թ. 80
խոնաւութիւնից գրադաշտը գունափոխուած, թ. 128, 129՝ թանաքաջրի հետքեր, 130բ՝
մատնահետք, թ. 138՝ եզրահատուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 32ա-3բ
Ցանկ գրոցս – Ա. Վասն քրիստոնէութեան... ԾԲ. Վասն Կաղանդի մտանելոյն օուրցն...ընդ
Ադամա եւ ընդ Եվայի։
1.
34ա-6ա Յաղագս շարական, թէ ով ասացեալ զհին եւ զնորն – ԶԾննդեանն եւ
զՏեառնընդառաջին Մովսէս Քերդաւղ է ոգեալ... երբեմն Անարզաբոյ եպիսկոպոս լիեալ։
Ծնթ. Այս
եւ յաջորդ 3 միաւորները ցանկում չկան։
2.
36ա-8ա Անուանք սուրբ հրեշտակացն, որք հայցեն՝ արագ հասանեն – Սուրբ Գաբրիէլ եւ
Միքայէլ, դէմ ի յերկիր դնելով հայցեմ ի ձենջ... արդ, զանուն գրէ զիւր Քրիստոսի
տեսակ եւ ամենայն բարեաց աւրինակ։
3.
38ա-46ա Թղթի առաջք կաթողիկոսի (նաեւ՝ վարդապետի, եպիսկոպոսի, փիլիսոփայի,
աբեղայի, քահանայի եւ այլոց) – Ընտրեալ յորովայնէ եւ կոչեցեալ ի Հոգոյն Սրբոյ...
Ծնթ.
Ունի հետեւեալ վերնագրերով գրառաջքներ. «Վարդապետի եպիսկոպոսի եւ կաթուղիկոսի»,
«Դարձեալ եպիսկոպոսի», «Նորին եպիսկոպոսի եւ վարդապետի», «Եպիսկոպոսի», «Փիլիսոփայի»,
«Աբեղայի», «Քահանայի», «Այլ ազգ», «Սարկաւագի», «Թագաւորի», «Իշխանի», «Հարպետի»,
«Գրագրի», «Միակեցի», «Տանուտրոջն», «Իմաստուն մարդուն», «Զինաւորի», «Եղբարց»,
«Կուսից հաւատուորի», «Վարդապետի», «Կին մարդուն»։
4.
46ա-50ա Ի Դաւթա մարգարէէ՝ Սակաւ ինչ տացուք պատճառս – Զի՞նչ է, որ ասէ Դաւիթ ի
մետասան սաղմոսին... յիշէ, որ լինի Ժ. մինչեւ Խ.աւրեա (40) ի տաճարն։
5. ա.
50ա-2բ Ա. Յաղագս քրիստոնէութեան – Արդ, քրիստոնէութեան սկիզբն եւ գլուխ
մկըրտութիւն է... արդ, այս է առաջին գլուխ քրիստոնէութեան հաւատոյն։
բ. 52բ-3բ
Բ. Յաղագս պսակի եւ խրատ ամուսնացեալ – Եւ արդ, որք այսպէս սրբութեամբ սնանին եւ
լինին կտրիճ տղայն... արիւնն ամուսնութեամբ խառնեն, զոր եւ սրբոց հարանցն կանոնքն
արգելուն։
գ.
53բ-6ա Գ. Դաւանութիւն Սրբոյն Աթանասի – Որ ոք կամեսցի փրկեալ լինել, յառաջ քան
զամենայն, պիտոյ է... փրկեալ լինել ոչ կարասցէ։
դ.
56ա-62բ Դ. Դաւանութիւն տեառն Ներսէսի հայոց կաթուղիկոսէ – Խոստովանիմք որպէս
ուսաք ի հարցն սրբոց... ըստ աստուածութեան ընդ Հաւր արարիչ, եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեան։
ե.
62բ-5ա Ե. Ի բան սրբոյ Աւետարանին, որ ասէ. Հա՛յր, գոհանամ զքէն, զի յամենայն ժամ
լսել ինձ [Յովհ. ԺԱ. 41] – Ամաչեսցէ Թէոդորիտոն եւ նմանք նոցա հերձուածողքն, որ
ասեն... յերջանիկն Իսահակայ, որոց աղաւթիւքն։
զ.
65ա-8բ Զ. [Հարցումն տաճկաց. ցանկից] – Թագաւորն տաճկաց ասէ. Ընդէ՞ր ինքն Աստուած
իջանէր յերկիր... Պատասխանի Տիմոթեայ Անդիոքու հայրապետ[ի]. Եւ ընդէ՞ր ինքն
Աստուած իջանէր ի մորենին... եւ յամաւթ եղեւ տաճկաց թագաւորն։
է.
68բ-9ա Է. Բանք ընդ[դ]իմադրականք առ մահմետականքն, որ եւ կարծիս տան, թէեւ գիտեն
զԱստուած եւ զաւրէնս նոցա – Արդ, մեք՝ երիս Աստուածս եւ զատեալս ի միմեանց ոչ
ասեմք... ի քէնէ մարդ եղեւ։
ը.
69ա-90բ Ը. Յաղագս երկնային շարժմանն՝ նուաստ Յոհանիսի Եզը[ն]կայեցոյ շարադրեալ
յԻմաստնոց բանից՝ ի խնդրոյ բարեպաշտ եւ երկի[ւ]ղազարդ պատանոյն պարոն Վախթանկայ
Տե՛ս
ձեռ. 529, 149ա-66բ։ Նախ./69ա-71բ։ ա/71բ-3բ։ բ/73բ-5ա։ գ/75ա-6բ։ դ/76բ-7ա։
ե/77ա-8ա։ զ/78ա-9ա։ է/79ա-80բ։ ը/80բ-1բ։ թ/81բ-2բ։ ժ/82բ-5ա։ ժա/85ա-6ա։ ժբ/86ա։
ժգ/86աբ (խորագիրն այլ՝ Թէ ուստի լինի այսոքիկ ի յաւդն եւ որպէս)։ ժդ/86բ։
ժե/86բ-7ա։ ժզ/87ա։ ժէ/87աբ։ ժը/87բ-8ա։ ժթ/88աբ։ ի/88բ։ իա/88բ-9ա։ իբ/89ա-90բ։
իգ/90բ։
Ծնթ.
Ունի հետագայի լրացումներ եւ ուղղումներ։ Տե՛ս Յովհաննէս Երզնկացի, Վիպասանութիւն
զերկնային մարմնոց շարժմանէ, Նոր Նախիջեւան, 1792, Բ. հրատ.՝ Կալկաթա, 1846։ Նաեւ
Յովհաննէս Երզնկացի, Յաղագս երկնային շարժմանն, գրաբար-անգլերէն, թարգմ. Ա.
Թօփչեանի, Երեւան, 2001։
թ.
90բ-6բ ԼԱ. Հարցումն ուսումնասիրաց, պատասխանի սրբոց վարդապետաց – Հարցումն. Քանի՞
գործք են առաջին աւուրն։ Պատասխանի. Արար Աստուած զհրեղէն երկինս... այլազգիքն
ասեն, թէ Ռ. եւ մի (1001) խաւսեցաւ։
ժ.
96բ-7ա ԼԲ. Հարցումն Բարսղի եւ պատասխանի Գրիգորի Աստուածաբանի – Հարցումն. Յորո՞յ
վերա հաստատեալ է երկիր։ Պատասխանի. Երկիր հաստատեալ է ի վերայ թանձր հողմոյ...
ԺԲ. (12) ներբանք են եւ մի ներբա[ն] ԼԶ. գարի են։
ժա. 97աբ
ԼԳ. Թիւք հերձուածողաց Որիտանի եւ Եւագրի եւ Դիդիմոսի զորն – Նախագոյութիւն այս է
հոգւոց գրելով... զՔրիստոս թագաւոր միշտ չոր[ր]որդութիւն երկիր պագանէ։
ժբ. 97բ
ԼԴ. Այլ բան վասն Յովհաննու – Արդ, յետ Մկրտութենէն Յիսուսի էր Յովհաննէս ի
Սաղիմ... զոր հարք նոցա կերան յանապատին։
ժգ.
97բ-8բ ԼԵ. Վասն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի – Եւ Յիսուս զսգեցեալ էր հանդերձ
կարմիր... որպէս զոսկի զամենայն կերակուր եւ զըմբելի։
ժդ. 98բ
ԼԶ. [Վասն գրերոյն, ցանկից] – Գրերն զոր յԱստուծոյ էառ Մեսրաւպ այս են... ամենայն
աւետարանիչ տունքն՝ ՔՈԼԶ. (9636)։
ժե.
98բ-100ա ԼԷ. [Վասն Հերովդի եւ մոգուցն, եւ Աստուծոյ խօսելոյն ընդ նախահարցն եւ
Արիստոտելի բանք, ցանկից] – Ասէ Հերաւդէս. Եւ ուստի՞ ունիք զվկայութիւնս, զոր դուք
միայն գիտեք... 100ա [Խ]աւսեցաւ Աստուած ընդ Ադամա եւ ընդ Եւայի Ե. անգամ...
[Ա]րիստոտէլի ասացւած՝ ցանգութիւն ի լեղոջն է... հպարտութիւն ի բերան։
ժզ.
100ա-2բ ԼԸ.Կարգաւորութեան ցուցմանց աւրհնութիւնաբեր ցուցակին՝ թէ ով ոք կամ ուստի
եւ կամ յորում ժամանակի... եւ որոց հրամանաւ կամ կարգաւ ճառեցին – Երանելոյն
Մուսէսի Խորենացոյ թարգմանչի, որ էր գրիչ սրբոյն Սահակա հայրապետին... յորժամ
կամիցիս գիտել զցուցակ Մաշտոցին։
ժէ.
102բ-3ա ԼԹ. Վասն ԲԺ. (12) առաքելոցն – Պետրոս, եւ անուն կնոջն նորա Սոֆի... կին
նորա Թէոպէստիայ եւ որդի՝ Միկալէստի։
ժը.
103ա-4բ Խ. Այլուստ է բանս – Արդ, գիտելի է, զի յամենայն իրողութիւնս զչորս
զայսոսիկ պարտի խնդրել զգլուխս... այսպէս եւ դիւաց հարսանիքն։
–
104բ-5ա Այղուստ բան – Մարմինք մեր, աւդեալ ի Դ. տարերացդ, ունին Դ.
պակասութիւն... զոր Փրկիչն եցոյց նախքան զյարութիւն։
ժթ.105ա-109բ
ԽԱ. Այս են մեղք գլխաւոր. եւ որ կոչի մահուչափ՝ եւ են եւթն – Հպարտութիւն,
նախանձն, բարկութիւն... յուսահատութիւն հանդերձեալ փառացն եւ կամ թողութեան։
ի.
109բ-10ա ԽԲ. Ըզդոբա բանիցն է – Յղասցի Ասիթն եւ Նէեսայն... ուր ցրուեաց զտեղի
մարմնոցն ի ժամանակի ի բարձունս վերանայ։
իա.
110ա-2բ ԽԳ. Վասն աստիճանաց եկեղեցոյ, զոր Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս կարգեաց ի վերայ
սուրբ առաքելոց – Քրիստոս զեկեղեց[ակ]ան աստիճանս որպէս եցոյց... Դ. կողմ աշխարհիս
ձգելոց է թագաւորութիւնն Քրիստոսի։
իբ.
113ա-6ա ԽԴ. Յաղագս ժողովոյն սուրբ, որ եղէն ի Նիկիայ եւ յայլսն – Զկնի երեք
հարիւր եւ ԺԵ. (315) ամի Յարութեանն Տեառն եղեւ ժողովն ի Նիկիայ... եւ նզովեցին
զոչ պատուաւղս պատկերաց։
իգ.
116ա-37ա [Բանք տոմարականք եւ աստղագուշականք]
1.
116ա-21ա ԽԵ. [Վասն ցուցակին, ԺԲ. կենդանակերպից. ցանկից] – Յորժամ խոյն լինի
տանուտէր... գինի շատ լինի, բայց ոչ հաւասար։
2.
121ա-3բ ԽԶ. [Վասն ՀԲ. (72) ազանցն եւ դարագլխացն. ցանկից] – Ազգահամարք ընդ
ամենայն տիեզերս ՀԲ. (72) են եւ լեզուքն են այսոքիկ... նոյնպէս եւ ամսոցն աւուրքն
զնոյն գործեն։
3.
123բ-4ա ԽԷ. Վասն Նաւասարդմտին – Թէ ի կիրակի հանդիպի, տարին բարի գայ... միրգ եւ
գինի պակասի։
– 124աբ
Վասն տաւնի Սրբոյ Խաչին – Թէ ի կիրակին հանդիպի, տարին բարի լինի... առատանայ
որոգայթի հեծելեաց եւ աղքատաց բարի։
–
124բ-5բ [Վասն հարուածոց Եգիպտոսի] – Հարուածք, որ եղեն յԵգիպտոս այս է... ՃՀԵ.
(175) ամ ապրեցաւ, եւ աւրհնեալ է Աստուած յաւիտեանս. ամէն։
Ծնթ.
Վերջին 2 միաւորները ցանկում նշուած են իբրեւ ԽԷ. միաւորի մաս, եւ շարադրանքում էլ
առանձին գլխահամար չունեն։
4.
125բ-9բ ԽԸ. [Վասն ամացն Ադամա եւ նախահարցն եւ գօազանք ժողովոցն եւ սուրբ
Լուսօորչին եւ թոռանցն. ցանկից] – Ադամ եկաց ամս ՋԼ. (930)... հետեւեցան յունաց,
եւ այս մինչեւ ցայս վայր։
5.
129բ-30ա ԽԹ. Յորժամ աստղ ցողանա յերկնից – Աստղ յարեւմտից յարեւելս ցոլանա ի
վերայ երկրի, բարկութիւն նշանակէ... խաղաղութիւն ցուցանէ եւ բարութիւն։
6. 130աբ
Վասն որոտալոյ. յորժամ գարուն որոտայ – Յառաջի որոտն ի հիւսւսոյ լինի, աւրն՝
կիրակի, հաց՝ շատ... դառնութեամբ լի է տարին այն։
7.
130բ-1ա Ծ. Յաղագս որոտմանց եւ շարժմանց – Ի Յունվարի թէ շարժի, մահ նշանակէ...
եթէ շարժի, բարի է եւ լաւ։
– 131աբ
Յաղագս խաւարման Արեգական եւ Լուսնին – ՅԱւգոստովն ի ԺԴ. (14) խաւարի Արեգակ... ոչ
մի խաւարի Լուսին։
–
131բ-3ա Նշան խաւարման Լուսնին ի վերայ ամսոց – Եթէ ի Յունվարի ամսեան Լուսինն
խաւարի... եւ թագն արեւմտից բարկանայ ի վերայ մեծամեծաց իւրոց։
8.
133ա-7ա ԾԱ. Վասն Լուսնին եղջերին եւ բակ ունելոյն եւ խաւարման եւ շարժի եւ
որոտման, զոր մարգարէքն քննեցին – Յունվարի թէ Լուսին ղորդ լինի, տարին աղէկ
լինի... ընդ ամենայն զոր խաւսեցաւ Աստուած՝ ՄԻԲ. (222)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1.
137ա-8ա Տաղ Ֆրիկայ է ասացեալ՝ Վասն կենաց բախտի – Մարդուն որ տալեհն ու պուրճն ի
քաղաքըն չէ ըղորդած... բայց ամէնն ի վերնէ գըրած (137ա ստ. լս.՝ Կուզես «Որ ազիզ
կենաս»-ին գոյնն ասայ)։
2.
138բ-9բ [Հարցմունք եւ պատասխանիք՝ վասն] Աստուածայշու[ն]չ գրոց – Հարց. Ո՞րք քանի
են գիրք սուրբք Հին եւ Նոր կտակարանք։ [Պատ. Հին] կտակարանքն Ե. գիրք... բայց ի
մեղաց ի շնորքն յայլ առնեն մարմնով։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
138ա
Զգծողս յիշեցէ՛ք ի Տէր։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
37ա՝ «այա»,72ա՝ «եւ երկիրս երկու իրք է հող եւ ջուր, հուր եւ յօդ», 137բ ջնջած,
139ա լատիներէն այբուբէն՝ զուգահեռ հայերէն անուանումներով։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
138ա՝ հրեշտակ։
ՁԵՌԱԳԻՐ
Գ.
ԺԷ. դար
ԳՐԻՉ՝
Անանուն Ա. (140ա), Անանուն Բ. (141ա-62ա)։
ԹԵՐԹ՝ 23
(թ. 140-62)։ ՊՐԱԿ՝ 1-2×12 (1՝ 11)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսադրոշմով՝ զինանշան, մէջը
երկու ոտքի վրայ կանգնած թագակիր առիւծ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն,
կարմրով սահմանագծուած (15×11)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր՝ թ. 140ա (նմուշ՝ 140ա), նոտրգիր՝ թ.
141ա-62ա (նմուշ՝ 152ա)։ ՏՈՂ՝ 29։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. ընդմէջ թ. 139-40ի 1 չգրուած թերթ կտրած-հանած. թանաքի թթուայնութիւնից
թ. 141-59ի գրադաշտը գունափոխուած, 162բ.ի երկրորդ սեան վերջին 19 տողը ջնջած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 140աբ
[Ն]որին Գրիգորի քարոզ վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց՝ ի բան առաքելոյն, որս եդ
Աստուած յեկեղեցւոջ, այս են՝ նախ՝ զառաքեալս, երկրորդ՝ զմարգարէս, երրորդ՝
զվարդապետս – Եկեալ տես[ութեանս]՝ երիս իրս բացայայտէ մեզ... 140ա (շար.՝ այլ
ձեռքով. Տե՛ս 140բ՝ Յիշտ.) Անդիոքոս կայսր, որ զԵրուսաղէմ... լռել պիտի, զի ակնն
չարէ եւ մարդնն անդ էր։
2.
141ա-5ա Ողբ պիտանիք վասն մեռելոց ի սիրելեաց ի վերայ ազգականաց՝ ի Գրիգոր
վարդապետէ – Արդ, առան ի մէնջ սուրբքն եւ առ Աստուած գնացին... զհոգին յերկինս վեր
առաքեն ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։
3.
145ա-50ա Սրբոյն Յոհաննու Մանդակունեցոյ ասացեալ վասն չբամբասելոյ զքահանայս եւ
զվարդապետս – Մթերք սգոյ եւ աղջամուղջ տրտմութեան դիզեալ ի վերայ... հանէ ի վերին
քաղաքն յԵրուսաղէմ ի վայելչութիւն անանց բարութեանցն։
4.
150ա-8ա Կանոնական խրատք ընթանրական եկեղեցոյ ամենայն Հայոց՝ ի Կիրակոս վարդապետէ
Երզընկացոյ Արեւելք ասողէ, զԵւագրեայ Լուծմանցն պարզողէ, զոր արարեալ ծաղկաքաղ
յԱստուածաշունչ գրոց եւ կանոնաց առաքելոց եւ հայրապետաց եւ գրով առաքէր որքան
կարէր զմերձաւորս բանիւ բերանով իւրով եւ զհեռաւորս գրով, որպէս սովորութիւն է
ամենայն սրբոց աստուածացելոց, որպէս ասէ առաջիկայս – ՅԱստուծոյ ամենակալէն
աւրհնութիւն եւ պահպանութիւն ի նուաստ Կիրակոս վարդապետէ... բառնան ի ձէնջ ինչ
ցասում, որ կայ. աւրհնեալ եղերո՛ւք ի շնորհաց Սուրբ Հոգոյն. ամէն։
5.
158ա-62ա Խրատ հոգեւոր՝ Յոհան[ն]էս վարդապետէ Պլուզէ – Արար Աստուած զմարդն հոգի
եւ մարմին... նա աշխարհս անցանէ, եւ Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
162բ
(140աբ-ի շարունակողի ձեռքով) Խրատ. ամենայն մարդս զոր հարկ է ուսանիլ, զոր
պատրաստ կենայ առ մարդիկ եւ առ Աստուած – Առաչին այն է, զոր սուտ չի խաւսի...
Աստուած յուսացի՛ր, եւ կատարէ Տէրն ի բարին։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
140բ
Վա՜յ քեզ, Գրիգոր էրէցք։
Ծնթ.
140ա-ի գրչի ձեռքով՝ ըստ տառաձեւերի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
140բ
(1744 թ., նոտրգիր) Այրդ, աւարտումն արարից այսմ ճառիս, որ է վկայութեամբ աջօք
տեսեալ եւ ականչօք լըսեալ, որ ես՝ մեղաւորըս եւ անարժանս գրեցի թվին ՌՃԿԵ.ին (1716)*։
Տէր Խաչատուրի որդի Մատթէոսս գրեցի ՌՃՂԳ.ին (1744). [յ]աւիտենից փա՜ռք, պատիւ,
իշխանութիւն Հաւր, Որդւոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. ամէն։
Ծնթ.
ՌՃԿԵ.ն շրջանակի մէջ առնուած եւ ջնջած։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
28բ սեւ թանաքով ձուածիր՝ «ՏԷՐ ԳՐ/ԻԳՈՐ»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
162ա՝ «Տահնայ բանք այս է՝ խնդրեալն տէր Մարքարին», /// (19 տող ջնջած) այսմ գիրս,
այժմ բաւ է գրեալ/// եաւիտեանս. ամե[ն], իաւիտենից փառք, Հա[յ]ր, Որդի. ամէեն», Բ.
կազմաստառին՝ կապգիր «Այս գիր»։
3528
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ՍՈՒՐԲ
ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՎԱՆՔ ՈՂԱ. – 1242
ԳՐԻՉ՝
Վարդան։
ԹԵՐԹ՝
221+1 (կրկն.՝ 204)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Ջ*×8 (Ա, Բ, Թ, Չ, Պ 10, Դ 7, Ծ, Կ 9, Յ 6, Ջ 5)։
ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×14,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (15×11)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 138ա)։ ՏՈՂ՝ 21-26։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով. Ա.
փեղկին վարդեակահիմք 3ական գամեր եւ կապիչներ, կոստղապատ (Ա փեղկ՝ 36 կոստղ, Բ
փեղկ՝ 114), Ա. փեղկին դրոշմազարդ ուղղանկիւն մետաղէ շրջանակ՝ կենտրոնում
բարձրաքանդակ խաչուած Քրիստոս՝ խաչի վերեւում փորագիր մակագրութիւն՝ «ՅՍՆԹՀ՝
Յիսուս Նազովրեցի՝ թագաւոր հրէից», հորիզոնական խաչաթեւերի եզրերին եւ խաչուած Քրիստոսի
թեւերի ներքոյ երկաթագիր՝ «ՏԷՐ ԱՍՏՈՒԱԾ ՅԻՍՈՒՍ ՔՐԻՍՏՈՍ», շրջանակի վրայ հետեւեալ
փորագիր մակագրութիւնը՝ «ՅԻՇԱՏԱԿ Է ՍՈՒՐԲ ԽԱՉԵԼՈՒԹ[ԻՒ]ՆՍ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ՆԻԱԶԻՆ, Հ0ՐՆ
ՍԱՀ/ԱԿԻՆ, ՄԱՒՐՆ ՌՒՄԷՆԻՆ, ԵՂԲԱՒՐՆ ԷՅՎԱԶԻՆ, Ք/ՈՒՐՈՉՆ ՄԱՐԳԱՐՏԻՆ, [ՀԱՒ]ՈՒՆ
ԱՍՏՈՒԱԾԱՏՈՒՐԻ/Ն ՀՈԳՈՅՆ, Ի ՎԵՐԱՅ ՍՈՒՐԲ ԿԱՐՄԻՐ ԱՒԵՏԱՐԱՆԻՆ, /ԹՎԻՆ ՌՃԻԳ. (1674),
ՅՈՒՆՎԱՐ[Ի] Բ.», խաչի ներքեւում՝ Ադամի գանգը՝ բազկոսկորների մէջ առնուած,
շրջանակի եզրերով լուսապսակների մէջ առնուած 27 դէմք (մէկն ընկած). միջուկը`
տախտակ. աստառը կապոյտ մետաքս (Ա, Բ փեղկ), շերտաւոր կտաւ (դռնակը):
* Ծնթ.
Պրականիշները՝ այբուբենի տառերի կարգով՝ Ի=ԺԱ, Լ=ԺԲ… Ջ=ԻԷ։ Պրակահամարներ ունի
նաեւ վերին աջ անկիւնում։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Անուանաթերթ Մարկոսի՝ ՝ 106ա, Կիսախորան՝ 1ա, 66ա, 174ա։ Լուսանցազարդ՝
բուսական, խաչ (1ա, 174ա)։ Զարդագիր՝ հանգուցագիր, կենդանագիր, մարդ։ Գոյներ՝
կարմիր։
Տե՛ս Ա.
Գէորգեան, Անանուն հայ մանրանկարիչներ, մատենագիտութիւն Թ-ԺԷ. դդ., Գահիրէ, 2005,
էջ 48, Հմր 46։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Ճառք՝ անորոշ։ ԺԱ. դ.։ Ա+Բ՝ ստացուած մէկ թերթի ընդերկայնակի եւ ընդլայնակի
եզրահատումով (բնագիրը վնասուած)։ Մագաղաթ 18×13 (1 տող ընդմէջ թ. 217-8ի).
երկսիւն (16,3×13). ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Բա). տող՝ 15, 18։ Կարդալ՝ Աա1
«///աւ ընդ որս երեւեալն ///րղա բերեալք բարու[թեա]մբք եւ բիւր բարութե///... ///
այլ յայլ իմն աւրին ///յր որով եխբարսն /// ուղղէր աղաչեմ ///», Աա2 «///յան
հաւատիցն, որք եւ Հրեաստանին են. մեծ, ուր ես... ցուցաներ գառինս գայլս զոմանս
յարձակեալ վերայ ///», Աբ1 «/// պատարագն որպէս զի յաւժարութեամբըն գալցին նոքա...
եւ ոչ ի վեր ինչ, քան զնոսա, որք ընդու///», Աբ2 «/// եկեալ հանգեացըն /// եւ
որում այպիսի /// եւ մարտ առաջիկայ... եւ աշխատեին ա /// պէս միշտ սովոր է ///նել
յետ սփոփանա///», Բա1 «///եացն վասն զի աւր///թիւն բազում անգ[ամ]
ողորմածութիւն... /// որպէս զի ասիցէ /// եթէ ի գալն իմ ում ///», Բա2 «///իկ աստ
զՔրիստոս եւ զՀոգին յառաջ բեր... ջանակից ինձ եղերուք ասէ յաղագս վասն ///», Բբ1
«///իկ յայսմանէ եւ յայն իմն կազմէ եւ ցուցանէ... եւ պաշտաւն իմ ասէ, որ
յԵրուսաղէմ հաճոյ եւ ///», Բբ2 «///թենէ տան եւ կամ ///րախութենէ եւ կամ ///...
տեսից զձեզ հան/// ամենայն հե///»։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, վրան ճաքեր եւ քերծուածքներ, Ա. փեղկին փակցուած մետաղէ
շրջանակի վրայ եղած երբեմնի Տիրամաւր եւ Յովհաննէսի պատկերները եւ վերին աջ
անկիւնի լուսապսակով դէմքն ընկած, կապիչներն Ի. դարի վերջի. խոնաւութիւնից եւ
գործածութիւնից լուսանցակողերը, պտռկ-պհպ-ների եզրերը (վր., ստ. լս-ները՝ առաւել)
եւ մագաղաթը աղտոտուած, թերթերը ձեւափոխուած, գիրը տեղ-տեղ թափուած,
դժուարընթեռնելի, տնահամարները գրուած երկգիծ (երբեմն եռագիծ) շրջանակի մէջ, թ.
93՝ պատռուածքը մագաղաթէ քուղով, թ. 118՝ վերեւից ձախ կողմում կապոյտ թելով
կարուած, թ. 119՝ վր. եւ ստ. ձախ անկիւններից ստ. մասում հիմքից անջատ, թ. 183՝
վր. աջ անկիւնից պոկուած-ընկած, թ. 182՝ վրան բնական անցք, թ. 199՝ ձախ լս-ի ստ.
հատուածից, թ. 199՝ ներքին լս-ին մօտ միջից պատռուած, ընդմէջ թ. 29-30ի 1 թերթ
ընկած. էջանշան թելեր՝ կարմիր, կապոյտ, դեղին, սեւ՝ թ. 25, 31, 51, 56, 64, 66,
70, 104, 106, 113, 132, 143, 183, 207, 217. կրկնագիր թերթեր՝ թ. 40, 52, 58,
202, 203, 208. ձեռագրի հիւսածոյ կապիչի մնացորդը թղթի վրայ ամրացուած դրած ձեռ-ի
մէջ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
1ա-65բ Աւետարան Մատթէոսի (ԺԳ. 32-47՝ թափուած)։
2.
66ա-105բ Աւետարան Մարկոսի։
3.
106ա-173բ Աւետարան Ղուկասու։
4.
174ա-221բ Աւետարան Յովհաննու
Ունի ստ.
լս.՝ համաբարբառ՝ Ցրուացանկ։
192ա
արտք. լս., գրչից՝ «Իրք կնոջն շնացելոյ...», ստ. լս., գրչից՝ 55ա «Տաղանդն կշռոյ
անուն ե եւ ոչ թուոյ, քանքարն եւ տաղանդն մի են, բիւր մի դահեկան է»։
203բ
(կարմրագիր բոլորգրով)՝ «Տաղ անապատի ժողով»։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
221բ
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հաւր եւ Որդւոյն եւ Սուրբ Հոգւոյն. ամէն։ Գրեցաւ
սուրբ Աւետարանս ձեռամբ ումեմն մեղաւորի՝ Վարդանա, յուղորդ եւ յընտիր աւրինակէ,
թեպետ ե՛ւ գծողս, ե՛ւ գիրս, ե՛ւ նիւթս վատ է, թւականիս հայոց ՈՂԱ. (1242)։ Արդ,
գրեցաւ սա յանապատիս, ընդ հովանեաւ Սուրբ Կարապետիս եւ Սուրբ Ստեփ[անոսի]։ Եւ են ի
սմա Բ. սուրբ վարդապետք՝ Քրիստոսատուր եւ Վարդան, եւ առաջնոյ սուրբ ուխտիս Յուսիկ
եւ այլ սուրբ եղբարք, որոց անւանքն ի դպրութիւն կենաց, որոց ողորմեսցի Տէր
Քրիստոս. ամէն։ Ողորմեսցի Տէր Աստուած գծողի սորա եւ ծնաւղաց իւրոց, եւ եղբարց, եւ
որդւոց, եւ բնաւ զարմից իւրոց, եւ ամենայն հաւատացելոց. ամէն։
Տե՛ս ԺԳ.
դ. յիշ-ք, էջ 224-5, Հմր 179։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 65բ
(ԺԵ. դ., բոլորգիր) Քրիստոս Աստուած, յորժամ գաս հայրական փառաւք ի նորոգեալ
զերկիր, ողորմա՛յ Թուխերոյն* հոգոյն. սուրբ Ավետարանս յիշատակ է հոգոյ իւրոյ.
ամէն։
* Ծնթ.
Նոյնը Տե՛ս ի 105բ. միայն անուան փոխարէն գրուած է «Ֆրիտոնի», եւ 173բ-ում՝
«տիկնոջն»։
2. 105բ
(1605 թ., բոլորգիր) Փա՜ռք համագոյ անբաժանելի եւ միասնական Սուրբ Երրորդութեան՝
Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ. ամէն։ Արդ, զվերջին ստացող սուրբ Աւետարանիս՝ բարի
եւ հաւատարիմ, աստուածասէր առն Սիամոնն, որ տեսեալ զսուրբ Աւետարանս ի ձեռաց
անաւրինաց, յոյժ փափաքան<ան>աւք ստացաւ զսուրբ Աւետարանս ի հալալ ընչիցն
իւրոյ՝ յիշատակ իւրն եւ իւր ծնողացն՝ հաւրն իւրոյ՝ Մուրատին, եւ մաւրն՝ Դիլպարին,
Մարգարիտին եւ եղբաւրն՝ Ոհանին, Մուքիլին, եւ քուրն՝ Մարիանին, եւ կողակցին՝
Ղարագօզին, եւ որդոյն՝ Մուրատին, որ հանգուցեալ է առ Քրիստոս, եւ ամենայն յարեան
մերձաւորացն. ամէն։ Թվին ՌԾԴ. (1605)։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք, Ա., էջ 168, Հմր 205։
3. 65բ
(1714 թ., բոլորգիր) Յիշատակ է սուրբ Աւետարանս Աստուածատուրին եւ իւր որդիւն՝
Սահակին, Սահակի որդի Խոճայնազին, Օղուլբէկին, Նիազի որդի Էվազին, Բարսեղին, Էվազի
որդի Բէջանին, Ափիճանին, Կուլիճանին, որ հանկուցեալ է առ Քրիստոս թվին ՌՃԿԳ.ին
(1714)։ Մահոյն վէրջ կոսդղ սուրբ Աւետարանիս, թվին ՌՃԻԳ. (1674)։
* Ծնթ.
Հմմտ. կազմի վրայ եղած մակագրութեան հետ։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. փեղկի կազմաստառին սոսնձած թերթիկին՝ «ՈՂԱ.-1242, Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս», սեւով՝
«486/3528»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
45ա՝ Աղաղակ(՞) Մեծի երկուշաբաթ ավուրն սաղմոս, կցուրդ խոստովան[ութեան] եւ
վայելչութեան(՞)։ Ավետարան ///են ընդրել(՞)///։ 93ա՝ փոքրիկ շրջանակի մէջ՝
«ասացեալ», «մեծի երեքշաբաթին առաջաւոր, սաղմոսս արցին(՞) թագ՛՛ (անընթեռնելի)»,
204ա՝ «ավաք շաբաթին առաջաւորին սաղմոս ՂԳ., Աստուած վրեժխնդիր, որսացան
զԱւետարանի /// այժմեանն ՂՃ. /// (/// հատուածները անընթեռնելի)»:
3529
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ՎԱՆՔ
ԳԻՒՂ (ՅԵՐԿԻՐՆ ԳՈՒՐՀԱՄՈՒ) ՌՃԻԷ. – 1678
ԳՐԻՉ՝
Առաքէլ դպիր։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Վահրաւեցի Ճանղուրպան։
ԹԵՐԹ՝
197. չգրուած՝ 1ա, 71բ-3ա, 134ա, 197բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԳ×12 (Ա 13, Զ 11, Ը 12+4, Թ-ԺԴ
չիք, ԺԷ 10, ԻԳ 3)։ ՆԻՒԹ՝ մագաղաթ, թուղթ (թ. 97-100 լուսագծերով, կապտաւուն)։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,5×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (13.5×9.5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝
124ա)։ ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝ բաց շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի՝ Ա. փեղկին մետաղէ
վարդեակ՝ վրան 5 կոստղ, որից մէկը կենտրոնում. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ մագաղաթ։
ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ. մագաղաթ, չգրուած։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Մատթէոս՝ 1բ, Մարկոս՝ 73բ, Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ 134բ։ Կիսախորան՝ 2ա, 74ա,
135ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, տաճար (53ա, 120ա, 126բ, խաչ՝ 2ա, 63բ,
65ա, 74ա, 188ա)։ Զարդագիր՝ մարդ, թռչնագիր, հանգուցագիր, կենդանագիր։ Գոյներ՝
կարմիր,կապոյտ, դեղին, վարդագոյն, սպիտակ, դարչնագոյն, սեւ, նարնջի։
Տե՛ս Ա.
Գէորգեան, Անանուն հայ մանրանկարիչներ, մատենագիտութիւն Թ-ԺԷ. դդ., Գահիրէ, 2005,
էջ 529, Հմր 729։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը եւ կապիչները մաշուած, վրան կան ճաքեր եւ քերծուածքներ,
խոնաւութիւնից եւ գործածութիւնից լուսանցակողերը (առաւել վր.) աղտոտուած, թերթերը
ձեւափոխուած, կծկուած, վրան խոնաւութեան խոշոր հետքեր, մանրանկարների եւ
գլխատառերի կարմիր թանաքը տարածուած՝ լղոզուած, տեղ-տեղ գիրը մասամբ թափուած՝ 45ա
եւ այլուր, թ. 52, 71, 87, 132 եւ այլն՝ վրան բնական անցք, որոշ թերթերի վրայ
փոքրիկ պատռուածքներ, որոշ պատռուածքներ ամրացուած թղթով, թ. 63՝ վր. լս-ից հիմքից
մասամբ պոկուած. ընդմէջ թ. 96-101ի՝ 72 թերթ ընկած, փոխարենն այդ թերթերի արանքում
հետագայում ավելացրած 4 կապոյտ լուսագծերով թերթահամար ունեցող թերթեր. էջանշան
կարմիր թել՝ 189։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
2ա-71ա Աւետարան Մատթէոսի։
2.
74ա-96բ Աւետարան Մարկոսի (Թ. 11-ԺԶ. 20՝ թափուած):
3.
101ա-33բ Աւետարան Ղուկասու (Ա. 1-ԺԳ. 30՝ թափուած)։
4.
135ա-196ա Աւետարան Յովհաննու (195բ-6ա Իրք կնոջն շնացելոյ)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
133բ
Յիշեցէ՛ք զսուտանու[ն] Առաքել դպիրս, թվին ՌՃԻ. եւ եօթն (1678)։
196ա
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեանն՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյ Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ
յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։ Արդ, գրեցաւ զքառավտակ եւ յորդառատ աղբիւրս եւ
աստուածաբան սուրբ Աւետարանս ի յերկրին Գուրհամու*՝ ի գեղն, որ կոչի Վանք, ընդ
հովանեաւ Սուրբ Ստեփանոսիս եւ ամենայն սրբոց նորա, ի թուաբերութեանն Հայկազ[ե]ան
սեռի ՌՃԻԷ. (1678), եւ ի հայրապետութեան սրբազան Յակոբ |196բ| կաթողիկոսի եւ
ներողաց Տաճ[կ]աց շահ Սիլէմանի, եւ մերոյ Ստաթէի արհեպիսկոպոսի Յովհաննէս քաջ
րաբունապետի։ Արդ, գրեցաւ զսուրբ Աւետարանս ձեռամբ եւ մեղսամած սուտանուն Առաքէլ
դպրի, որ միայն անունս ունիմ եւ գործս ոչ։ Արդ, աղաչեմ զամենեսեանդ, որք հանդիպիք
սմա կարդալով կամ օրինակելով, յիշեսջի՛ք զԱռաքէլ գրիչս եւ զհոգոյ հայր տէր
Վրթանէսն եւ մարմնաւոր ծնօղքն իմ՝ Աստուածատուր քահանան եւ Նոյէմզարն, եւ զեղբարքն
իմ՝ Ղազար քահանան, Յովանէսն, Ներսէսն, սարկաւագ Մարգարայն, եւ քոյրն իմ՝ Թամամն,
եւ ուստերս եւ դստերս յիշեցէ՛ք եւ Հայր մեղայիւ ողորմի ասացէ՛ք, եւ յիշողքդ յիշեալ
լիջիք աւուր դատաստանին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Հայր մեր, որ՛՛։
* Ծնթ.
Գաւառ Մեծ Հայքի Սիւնիք աշխարհում։ Տե՛ս Հայաստանի եւ յարարկից շրջանների
տեղանունների բառարան, հտ. 1, Երեւան, 1998, էջ 982։
197ա
Յիշատակ է սուրբ Աւետարանս Վահրաւեցի Ճանղուրպանին, Շամամին, դուստրն՝ Մարինային,
փեսայ Գրիգորին, Գուղտին, Խաչումին, Ուստին։ Առաւ Ճանղուրպանն ի հալալ ընչից իւրոց
եւ ետ յիշատակ ի տաճարն Սուրբ Աստուածածնին, ի գեօղն, որ կոչի Վահրաւայ*։ Եւ
դարձեալ, ո՛վ սիրելի՛ք քահանայք եւ սարգաւակունք, յիշեցէ՛ք զՃանղուրպանն եւ զիւր
ննջեցեալքն, որ հանգուցեալ են առ Աստուած. առաւ զսուրբ Աւետարանս եւ ետ յիշատակ ի
Սուրբ Աստուածածնին**։ Ով որ զայս հանէ եկեղեցոյս կամ ծախէ, կամ գողանայ, մասն
Յուդայի առցէ։ Ո՛վ ընթերցօղք, յիշեցէ՛ք եւ Հայր մեղայիւ ողորմի ասացէ՛ք
Ճանղուրպանին, փեսայ Գրիգորին եւ փծուն գրչիս. ամէն։ Հայր մեր, որ՛՛։
* Ծնթ.
Գիւղ Մեծ Հայքի Սիւնիք աշխարհում, Կաքաւաբերդի գաւառում, այժմ Վահրաւար, ՀՀ Մեղրու
շրջանում։ Տե՛ս Հայաստանի եւ յարարկից շրջանների տեղանունների բառարան, հտ. 4,
Երեւան, 1998, էջ 739։
** Ծնթ.
Այս եւ նախորդ Աստուածածին բառն աւելացուած ժամանակ անց, աւելի մուգ թանաքով եւ
նոտրգրով։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. պհպ.
Բբ (1788 թ., անարուեստ շղագիր) Ես՝ Դաշտեցի Ավետի որթի Ովանես<ե>ս, գրեցի։
Ով որ կարթայ, Ա. բերան ողորմի ասե իր հոր կամ իմ հոր։ Թվին ՌԲՃԼԷ. (1788)
Հունիվարի Ա.ում գրվեցաւ Ագարագ*։
* Ծնթ.
Գիւղ Մեծ Հայքի Սիւնիք աշխարհի Վայոց ձոր գաւառում, այժմ գտնուում է ՀՍՍՀ Վայք
մարզում։ Տե՛ս Հայաստանի եւ յարարկից շրջանների տեղանունների բառարան, հտ. 1,
Երեւան, 1998, էջ 17։
2. 1ա
(ԺԸ. դ., անարուեստ շղագիր) Էս՝ Դաշտեցի մախտեցի Թումանի որդի օղօրմած հոգի Պողոս,
Սուրբ Աստվածա<յ>ծին սուրբ Ավետար[ա]ն հան(՞) զանցանի <անի> թաքածոյ
անոր, է վայ սուրբ Ավէրտար[ա]ն։ Ինչ քանա<յ>նայ որ հիշ[ի] ինչ, ոչ պարտակ
մնայ։
3. պհպ.
Գա (ԺԸ. դ., նոտրգիր) Յիշատակ է յայս Աւետարանս Սուրբ ըՍտեփանոսին, որ ես՝
Մարգարէս, աշղատեցի նորոգման կազմն Աւետարանիս։ Ով որ ոք կարթայ, մէկ բերան յիշէ
զբարին զմեզ. ի վայելումն Խաչատուր վարդապետին, որ գոչի Ղազանչէցի։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «787/3529, ՌՃԻԷ. – 1678, Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս»։
3530
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ԿՈՂՈՒՑ
ՎԱՆՔ ՋԽԶ. – 1497
ԳՐԻՉ՝
Մատթէոս աբղյ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ պրն Գորգ։
ԹԵՐԹ՝
335. չգրուած՝ 97ա։ ՊՐԱԿ՝ 3+Ա-ԻԴ×14 (Ա 10, Բ 12, ԺԷ, ԺԸ, ԺԹ, Ի, ԻԱ 16, ԻԴ 6)։
ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (13,5×9,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր
(նմուշ՝ 94ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ կարմիր մոմլաթ, մէջքը՝ սեւ կաշի. միջուկը՝
ստուարաթուղթ. աստառը՝ դեղնաւուն թուղթ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Դ՝
դեղնաւուն թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Անորոշ։ ԺԱ. դ.։ ԲԳ. (սկ.)՝ ստացուած մէկ թերթի ընդերկայնակի եւ ընդլայնակի
եզրահատումով եւ ընդլայնակի ծալումով (բնագիրը վր. լս-ից եւ եզրերից վնասուած)։
Մագաղաթ (17,5×13, ամբողջական թերթինը՝ 26×17,5). երկսիւն (ամբողջական թերթինը՝
26×17.5). բոլորգիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Գա). տող՝ 22։ Կարդալ՝ Բբ1, Գա1, Բբ2, Գա2.
«///Մի՛ թողուր զիս։ Երրորդ գու(՞)///յին սաղմոս... Տէր ընդէր ոչ կարի ///», Բա,
Գբ՝ անընթեռնելի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Մատթէոս (վր. լս. բոլորգրով՝ «Մաթէոս Աւետարանիչ»)՝ 3բ, Մարկոս՝ 97բ, Ղուկաս՝
156բ (վր. լս. բոլորգրով՝ «Ղուկաս Աւետարանիչ»), Յովհաննէս եւ Պրոխորոն (վր. լս.
բոլորգրով՝ «Յովհաննէս առաքեալ Աւետարանիչ», արտք. լս.՝ «Պրօհաւրոն աշակերտն»)՝
256բ, լս-ային՝ Տիրամայր՝ 95ա, 160բ, Բարտիմէոս կոյր՝ 134ա, Յովսէփ Արիմաթացի՝
154բ, 251բ, 324բ, Գաբրիէլ հրեշտակապետ՝ 159բ, Հովիւ՝ 163բ, Բժշկումն անդամալուծի
առ աւազանին Բեթհեզդայ՝ 270բ, Յարութիւնն Ղազարու՝ 294բ։ Խորան՝ 1ա, 1բ, 2ա։
Կիսախորան՝ 4ա, 98ա, 157ա, 257ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, կենդանու գլխով
թռչուն (259բ, 284բ), յուշկապարիկ (147ա, 183ա), ծառ (63բ, 65բ, 135բ, 233բ), խաչ
(87բ, 89ա, 247ա, 322բ), տաճար (75ա, 141բ, 239բ)։ Զարդագիր՝ մարդ (Գ՝ 4ա, Եւ՝
51ա), մարդադէմ (Զ՝ 56ա, Գ՝ 136բ, 330բ), թռչնագիր, հանգուցագիր, կենդանագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, դեղին, կանաչ, սպիտակ, վարդագոյն, մոխրագոյն, դարչնագոյն,
սեւ, նարնջի։
Տե՛ս Ա.
Գէորգեան, Անանուն հայ մանրանկարիչներ, մատենագիտութիւն Թ-ԺԷ. դդ., Գահիրէ, 2005,
էջ 245, Հմր 358։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած եւ կազմուած 1950ական թթ. մէջքի կաշին մէջտեղից ճաքած,
պտռկ-պհպ. Բ, Գ՝ խունացած, գիրը ջնջուած, դժուարընթեռնելի, թրջուածութեան եւ
ցեցակերութեան հետքերով. գործածութիւնից եւ խոնաւութիւնից լուսանցակողերը
(յատկապէս վերինը) աղտոտուած, կարմիրը մասամբ թափուած, թերթերի վրայ կան
խոնաւութեան եւ աղտոտուածութեան, տեղ-տեղ առաւել գորշացած հետքեր, խոնաւութիւնից
գրադաշտը գունափոխուած, տեղ-տեղ՝ թանաքի ու թրջուածութեան հետքեր, ընդմէջ թ. 8-9ի
2 թերթ ընկած, Մատթէոս, Մարկոս աւետարանիչների մանրանկարները ծածկուած են
պաշտպանիչ դեղին եւ կապոյտ մետաքսէ գործուածքներով։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-2ա
Համաբարբառ (Կանոնք՝ Ը.-Ժ., նաեւ ստ. լս.՝ Ցրուացանկ)։
2.
4ա-96բ Աւետարան Մատթէոսի (Բ. 12-22՝ թափուած)։
3.
98ա-156ա Աւետարան Մարկոսի։
4.
157ա-256ա Աւետարան Ղուկասու։
5.
257ա-330բ Աւետարան Յովհաննու (330աբ <Գ>իրք կնոջն շնացելոյ)։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ., նոտրգիր
– 333ա
[Գրքացուցակ-գոյքացուցակ] – Է. Աւետարան, Բ. Ճառ, Ա. Ոսկիփորիկ, Բ. Ասմուրք, Ա.
Քարոզգիրք, Ա. Գանձտետր, Ա. Բուն Մաշտոց, Բ. սուրբ նշան, մէկ Ճաշոյ գիրք, Բ. սկի,
Է. շուրջառ, Դ. վարագոյրս, Դ. շապիք, Բ. ջուխտ բազպան։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
331բ
Փա՛ռք եւ պատիւ Հաւրն անծնին, աներբ, անեղ իսկականին,
եւ
միածին նորա Բանին, անճառ ծննդեանն հայրենին,
եւ Սուրբ
Հոգոյն միշտ փառակցին, ամենառատ պարգեւատուին,
միոյ
բնութեան աստուածային, մի տէրութեան եւ միշտ Էին,
գերակատար
երիցն անձին, կատարողին արարածին
յանցեալն,
յայժմուս, յապագային եւ յանսպառ յաւիտենին յաւիտեանս. ամէն։
Իսկ
չորից աւետարանացն խորհուրդ բազմաւրինակ իմն ցուցմամբ տեսանի, զի ոմանք ասեն, թէ
չորից աւետարանացն են չորք անգիւնք արարածոց՝ Արեւելք եւ Արեւմուտք, Հիւսիս եւ
Հարաւ։ Պարտ էր համասփիռ քարոզել զԱւետարանն, իսկ ոմանց հաճոյ թուեցաւ ըստ չորից մըշտահոս
գետոցն յադենական աղբերէն յառաջ խաղացեալ առ ի |332ա| տիեզերաց ոռոգումն՝ Փիսոն,
Գեհոն, Տիգրիս եւ Եփրատէս, եւ սոցա գոլով նմանապէս թուով ուռճատեալք ի կենդանական
աղբերէն, ոռոգանել զպասքեալ միտս մարդկան նոյնաւրինակ ըստ տեսութեան Եզեկիելի
քառակերպեան աթոռոն՝ Մարդ, Առիւծ, Եզն, Արծիւ։ Զանմարմնոցն Տէր տեսանելով, բազմեալ
ի փառացն աթոռ իմանալի ցուցմամբ, զխնամս բոլոր բնութեանս զակնարկումն, որ
աստուածապէս եւ տիրաբար բերմամբ նշանակէ զլինելն առ ի հողածինս, հոգեղինացն,
անմահից, զմահկանացուս առնել հաղորդ եւ ի գերակատար հանել ի փառս, վասն զի փառաց
թագաւորն Քրիստոս՝ փառակիցն Հաւր եւ Հոգոյն Սրբոյ, զմերս առեալ բնութիւն, յինքեան
միացոյց աստուածութեան՝ ուսուցանելով մի Որդի դաւանելով, որ յԱստուծոյ Հաւրէ եւ որ
ի Մարիամայ սուրբ կուսէն անճառ միութեամբ, |332բ| զոր աւետարանականն ուսուցանեն
բանք՝ մինչ ի կատարած հաւանութեամբ եւ հաստատ կարգօք ի նոյն յարելով առաքելաւանդն
քարոզութիւն, որ զաստուածախաւսն վարդապետութիւն դրոշմեալ զսակաւս ի բազմացն
հաւատալ, թէ Յիսուս Քրիստոս է Որդի Աստուծոյ։ Ըստ վեհին Յովհաննու հաւատալ եւ
զկեանսն յաւիտենականս ընդունել յանուն նորա։
Աստանաւր
յանկ ելեալ՝ աւարտեցաւ քառաբուխ եւ քառավըտակ աստուածախաւս սուրբ Աւետարանս այս ի
թուաբերութեան Հայկազան տումարիս ՋԽԶ. (1497) ամին, ի սուրբ ուխտս ի Կողուց վանքն,
ընդ հովանեաւ Սուրբ Գրիգորիս եւ Սուրբ Կարմիրակ նշանիս եւ ի յառաջնորդութեանս տէր
Դանիէլի, ի դառն եւ ի վշտալից ժամանակիս, յորում ի խիստ եւ ի նեղութեան եւ ի չար
ծառայութեան կամք ազգին նետողաց, զի յոյժ նեղեն եւ կեղ[եքեն զազգս քրիստոնէից]
|333ա| եւ որ բարէմասնութեանց եւ հեծեալս եւ մաշեալս, վերջինս աղքատութեամբս,
մեղաւոր եւ անարժան ծառայս ծառայիցդ Աստուծոյ՝ Մատթէոս սուտանուն աբեղայ, տեսի
զփափագ եւ զսէր հաւատարիմ տանուտրոջն պարոն Գորգն, զոր ունէր առ հոգեւորսն, եւ
տկար անձամբ յանձն առի կատարել զհայցուածս նոցա։ (14 տող չգրած) զի սորա՝ պարոն
Գորգուն, եւ իւր կենակցին՝ Մարգրտին, եւ իւր ծնաւղացն՝ Մխիթարին եւ Շաղփաշին, եւ
իւր զաւակացն (3 տող չգրած) |333բ| (3 տող չգրած) եւ զհաւրեղբայրքն իւր՝ զԿարապետ,
զՄխիթարն եւ զՅովանէս, եւ զյորդիք նոցին՝ զԷզդան եւ զՄիրան եւ Զաքարէն։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 243, Հմր 333ա.։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 333բ
(ԺԶ. դ.ի սկիզբ, բոլորգիր) Ես՝ Մարգարիտս, գրել տըւի զսուրբ Աւետարանս եւ ետու զսա
ի ձեռն Միքայէլ քահանային, զի այլ մարդու դաւէ չի լինի հետ սորա։ Եւ որ դառնա եւ
յանդըքնի, նա նըզովեալ լիցի յԱստուծոյ եւ յամենայն սրբոց։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 243, Հմր 333բ.։
2. 333բ
(ԺԶ. դ., բոլորգիր) Աստուած ողորմի ասացէ՛ք Բաղդասարին. ամէն։
3. 333բ
(ԺԶ. դ., բոլորգիր) Ո՛վ դասք լուսերամից, որ հանդիպիք սուրբ Աւետարանիս, լի
բերանով եւ ուղիղ սրտիւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք Մկըրտչին եւ կենակցին իւրոյ՝
Շահգուլին, որ ստացան զսուրբ Աւետարանս ի հալալ արդեանց իւրոց՝ յիշատակ կենդանեաց
եւ մեռելոց, հաւրն՝ Ազիբէկին, եւ մաւրն՝ Գուարին, եւ եղբաւրն՝ Յակոբին, եւ քվերն՝
Նղաշին, եւ զաւակ[ացն]։ |334ա| Ո՛վ դասք լուսերամից, որք հանդիպիք սուրբ
Աւետարանիս, լի բերանով եւ ուղիղ սրտիւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք Մկրտչին եւ
կենակցին իւրոյ՝ Շահգուլին, եւ որդոցն՝ Ջաջաթին, Յովասափին, Աբգարին, Ջաջուռին,
Մինազբէկ եւ միուս Ազբէկին, Ղազարին, եւ դստերացն՝ Խոնդքարին, Ղզլայբէկին,
Խոնձային, Նուբարին, Գոլբարին, եւ հաւրն՝ Ազբէկին, եւ մաւրն՝ Գույարին, եւ կնոչն
հաւր Ղազարին, եւ մաւրն՝ Ջույարին։ Եւ Աստուած ողորմի |334բ| ասացէ՛ք Մկր[տ]չին,
Շահգուլին. ամէն, որ ըստացան սուրբ Աւետարանս ի հալալ արդեանց իւրոց՝ յիշատակ
կենդանեաց եւ մեռելոց, հաւրն՝ Ազբէկին, եւ մաւրն՝ Գույարին, եւ եղբաւրն՝ Յակոբին,
եւ քուերն Նղաշին, եւ զաւակացն Յակոբին, Սբաթին, Շահգուլի, եղբարցն՝ Մլհամին եւ
Յովանիսին, եւ որդոցն՝ Բաղ[դ]ասարին, Ատոմին, Մուրատին։ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք
իւրոց. ամէն։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք վերջին ստացող սուրբ Աւետարանիս՝ Մկըրտիչն եւ
կենա|335ա|կցին՝ Շահգուլն, եւ զաւակաց իւրոց՝ Շաղաւաթն եւ Յովասափն, Աբգարն,
Ղազարն եւ Ազիբէկն, Ջաջուռն, եւ դստերացն՝ Խոնդքարն, Ղըզլարբէկն եւ Խոնձէն,
Գուլբարն եւ Նուբար։ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք իւրոցն. ամէն։ Եւ են վկայք այսմ
վաճառիս միրզայ Մուսթաֆէն եւ եղբարն՝ Մահմատն, եւ մէլիք Փախչան եւ ըռէս Մարտիրոս։
Եւ ետուք ի սուրբ ուխտս՝ Սրխոյ վանիցն Աստուածածնին, եւ սուրբ ճգնաւորին Մարինոսի,
եւ ետուք ի ձեռն հեզայհոգի Հէր|335բ|պետն տէր Աւետիսին, տէր Յովանիսին, որ
ընթեռնուն եւ Աստուած ողորմի ասեն մեզ եւ մեր նը[ն]ջեցելոցն. ամէն։ Եւ է սուրբ
Աւետարանս անջինջ յիշատակ. եւ տուք անհզելի Սուրբ Աստուածածնին տաճարի դրանն, որ
ոչ ոք իշխէսցէ նենգութեամբ մերձենալ սայ կամ ծախելով կամ գրաւելով, ո՛չ մերոց եւ
ո՛չ յաւտարաց։ Եթէ ոյք յանտգնի, նայ մասն Յուդայի առցէ եւ խաչ խանողաց, անէծքն
զԿայենին առցէ. ամէն։ Լաւ պահաւղն Աստուած աւրհնէ. ամէն ու Ռ. (1000) ամէն։
4.
Պտռկ-պհպ. Բա (1749 թ., բոլորգիր) Վերըստին ազատեցաւ սուրբ Աւետարանս թվին ՌՃՂԸ.
(1749), ի յաջորդութեան սուրբ ուխ[տ]իս Սարգիս Քաչբերունցի չլաշներ ջաղաց շինեցի,
վանքի ժամատուն վերըստին նորոգեցի, Ճ. (100) ղուռուշ անօրինաց զուլմայ տւի։
5. 2բ
(1751 թ., բոլորգիր) Եւ դարձեալ յիշեցէ՛ք զվերջին ըստա<յ>ցօղ. սուրբ
Աւետարանս Սուխարայ վանից անգեալ ի գերութիւն, զոր վերստին թափեցին ի ձեռ[ա]ցն
անօրինաց տանտէրք կ[ղ]զու եւ յաջորդ վանից Սարգիս վարդապետ։ Ետուն նոյն վանքն
Սուխարայ Սուրբ Աստուածածնին եւ սուրբ կոյս ճգնաւոր Մարիանոսի գերեզմանին ի
թվականիս ՌՄ. (1751). Ա. չափ կէս ցորեն, Զիրաք՝ Բ. չափ, Սախօն՝ մէ[կ] կօտ, Բաղտօ՝
մէկ կօտ, Խամզար՝ կէս կօ[տ], Մաղսոտ՝ մէկ կօտ, Վարդն՝ երեք չ[ափ]։ Սարգիս վարդապետ
յիշեցէ՛ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք Զիրաքին, Սախօին, իւր կող[ակցին]՝ Մաւրիխան, Բաղդօն,
Վարդն, Խամզար, Մաղ[սոտ] /// (՞), |3ա| Սարգիս վարդապետն ստացան սուրբ Աւետարանս՝
յիշատակ հոգոց իւրեանց կենդանեաց եւ ն[ն]ջեցելոց։ Յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս, եւ դուք
յիշեալ լիջիք ի Քրիստոս յաւիտեանս. ամէն։ Ի յառաջնորդութեան սուրբ ուխ[տ]իս Սարգիս
վարդապետի, ի դառն եւ դժվար ժամանակիս, ի ձեռն այլազգաց, զի յոյժ նեղեն եւ կեղեգեն
զմեզ, եւ եմք ի մէջ վշտաց եւ նեղութեանց եւ հասեալ վերջին ախքատութեան։ Մեղաւոր եւ
անարժան, սուտանուն Սարգիս աբեղայս վերստին շինեցի վանքի ժամ[ա]տուն Ճ. (100)
ղուռուշ ջայր եւ տոգանս առին։ Թվին ՌՄ. (1751) Սօխարայ վանից ժամ[ա]տուն վերստին
նորոգեցաւ, սուրբ Աւետարանս գնեցաւ եւ ազատեցաւ ձեռամբ մեղսամած եւ մեղսայբուտ
Սարգիս աբեղայիս։ Յիշեցէ՛ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք, եւ դուք յիշե[ա]լ լիջիք ի
Քրիստոս յաւիտեանս. ամէն։
ՆՇՈՒՄ՝
Պտռկ-պհպ. Բա՝ «790/3530, ՋԽԶ.-1497, Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս», 1ա՝ «3530»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
332բ՝ «ա, բ, գ, դ, ե, զ», 333ա՝ «անենէր»։
3531
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ
ՌՃԻԸ. – 1679
ԳՐԻՉ՝
Ղուկաս։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Միքայէլ Աստապատեցի։
ԹԵՐԹ՝
351+1-1 (կրկն.՝ թ. 179, թռիչք՝ թ. 265-7)։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԼԲ×12 (Է, ԺԵ, ԻԱ 11, ԻԷ 10,
ԻԲ չիք, ԻԸ 5, ԼԲ 3)*։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ, այլ թուղթ՝ թ. 300-3, 317-30. լուսագծերով եւ
լուսադրոշմով՝ գունդ, վերեւում՝ խաչ, 2. ոճաւոր զինանշանի վերին մասը (թ. 300)։
ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×12։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, մասամբ կարմրով սահմանագծուած, թ. 2-169
(13×6,5-7), թ. 170-350 (13×7-7,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 171ա)։ ՏՈՂ՝ 27։ ԿԱԶՄ՝
դարչնագոյն կաշի. միջուկը՝ տախտակ. վերին կարակապին ամրացուած սեւ թելով հիւսած
էջանշան։
* ԺԵ-ԻԱ.
(թ. 168-238) պրակները ունեն նաեւ Ա-Է. համարներ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 171ա։ Լուսանցազարդ՝ թռչուն, բուսական, յուշկապարիկ (171ա)։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ վարդագոյն, կապոյտ։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի եզրերի կաշին մաշուած, փեղկերին թանաքի բծեր, աստառ չունի,
ձեռագիրը եզրահատուած. բոլոր թերթերի եզրերը եւ հիմքերը խոնաւութեան հետեւանքով
գունափոխուած՝ մգացած. որոշ թերթեր սխալ կազմած, կարդալ՝ թ. 297, 344, 298-303,
343, 304, 305, 345-9, 307-42, 306, 350-1. ընդմէջ թ. 72-3ի 1, 248-9ի 13, թ.
305-ի եւ 345ի 7 թերթ, 349ի եւ 307-ի 3 թերթ ընկած, թ. 301-3ը հիմքից մասամբ
անջատ, թ. 1, 351՝ ցեցի անցքեր, սեւացած, ստ. մասում՝ պատռուածք, արտք. լս-ը
մասամբ լրացուած-ամրացուած, թ. 2-5, 345-51՝ գրադաշտին, թ. 314-21՝ ստ. լս-ին, թ.
338-42՝ արտք. լս-ին, ցեցի անցքեր, թ. 43ի արտք. լս-ին անցք, թ. 58բ-9ա, 169ա,
329բ-30ա՝ թանաքի բծեր, թ. 83՝ լայնքը 1 սմ-ով պակաս, թ. 165՝ արտք. լս-ին
պատռուածք, թ. 169, 245, 330՝ աջ անկիւնը պատռուած. թ. 307՝ ընդլայնակի պառուած,
վերին մասը թափուած՝ գրադաշտի 2 տողը վնասուած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1բ-158ա [Վարք հարանց]
– 1բ
[Ցանկ] – Ա. Յաղագս կատարեալ առաքինութեանց... ԺԵ. Վասն քաղաքավարութեան նոցին,
որք զամենայն վարս ուղղեցին առաքինութեամբ։
Տե՛ս
789, 2ա-533բ։ 1/չիք։ 2/2ա։ ա/չիք։ բ/2աբ։ գ/2բ-3բ։ դ/3բ-5բ։ ե/5բ-8ա։ զ/8ա-13ա։
է/չիք։ 3/13ա-6ա։ 4/16ա-21ա։ ա-ե/չիք։ 5/21բ-5ա (սկ. այլ՝ Ունէր երբեմն հայրն
Աղաթոն երկու աշակերտ...)։ ա/25ա-7ա։ 6/27բ-37ա (սկ. այլ՝ Էր ոմն միայնակեաց, որ
բնակէր ի լեառն Անտոնիոսի...)։ ա/37ա-40ա։ 7/40բ-3բ։ ա/չիք։ բ/43բ-5ա։ 8/45բ-56բ։
9/չիք։ ա/56բ-8ա։ 10/58բ-62բ (սկ. այլ՝ Արդ, ասաց ոմն ի ծերոցն, եթէ ոչ ինչ է
լաւագոյն, քան զայս պատուիրան...)*։ ա/62բ-6բ։ 11/66բ-77բ (սկ. այլ՝ Ասէին զծերոյ
ումեմնէ, եթէ եկաց զամս յիսուն...)։ ա/77բ-9ա։ բ/79ա-81ա։ 12/81ա-5բ (սկ. այլ՝ Եւ
ասացին ծերքն, եթէ երեք են զօրութիւնք դիւաց...)*։ ա/85բ-8բ։ բ/88բ-9բ։ 13/չիք։
ա/չիք։ 14/89բ-115ա (սկ. այլ՝ Ել երբեմն հայրն Դանիէլ եւ աշակերտ իւր
յԱղէկսանդրիա...)։ ա/115ա-21բ։ բ-գ/չիք։ 15/122ա-3բ (սկ. այլ՝ Եւ վասն հօրն
Յոհաննու կարճահասակին պատմէին մեզ, եթէ գնաց նա երբեմն առ ծեր...)։ 16-7/չիք։
18/123բ-6բ (սկ. այլ՝ Գնաց երբեմն հայրն (չգրուած) ի քաղաքն՝ վաճառել զձեռագործ
իւր...)։ ա/չիք։ 19/127ա-30ա (սկ. այլ՝ Ասաց հայրն Դանիէլ, եթէ պատմէր մեզ հայրն
Արսենիոս...)։ ա/130ա-48ա։ բ/148բ։ 20/չիք։ 21/148բ-58ա։ ա-գ/չիք։ 22-6/չիք։ 27.
ա/8ա։ բ/16ա։ գ/21ա։ դ/27աբ։ ե/40ա։ զ/45աբ։ է/56բ (նոյնը՝ 58աբ)։ ը/58բ։ թ/չիք։
ժ/81ա։ ժա/121բ-2ա։ ժբ/չիք։ ժգ/126բ։ ժդ/148ա։ ժե/148բ։ ժզ/158ա։ ժէ-ժը/չիք։
* 12րդ
միաւորի խորագիրը սխալմամբ գրած նաեւ 10րդի համար (58բ)՝ «թէ պարտ է զգուշանալ մեզ
յամենայն զօրութենէ մերմէ ի դատելոյ եւ ի բամբասելոյ զեղբայրն», պէտք է լինի «Իբր
թէ պարտ է մեզ միշտ արթուն եւ զգաստ լինել»։
Տե՛ս
Գիրք, որ կոչի հարանց վարք, Կ. Պոլիս, 1720-1723։
Ծնթ.
66բ, 58բ, 81ա, 89բ, 122ա էջերի միաւորների խորագրերը ստ. լս-ում են։ Քանի որ Վարք
հարանց-ի միաւորները բաղկացած են մի քանի մանր պատումներից, ապա յղուող՝ 789
ձեռագրի համեմատ այլ սկզբնատող ունեցող միաւորներն իրականում ոչ թէ տարբեր են
ամբողջովին, այլ առաջին պատումից չեն սկսւում։ Նոյն կերպ են նաեւ 170ա-247ա էջերի
միաւորները։
Բ.
159ա-69բ [Բանք Տոմարականք]
1.
159ա-68ա [Լուսնացոյց-աղիւսակք] բաղկացած ուղղահայեաց «1. Ամիսք, 2. Ծնունդ լուսնի
քանիք, 3. Տիւ եւ գիշեր, 4. Ժամք, 5. Մասունք» սիւնակներից։
Ծնթ.
Տօմարական հաշուարկներ ըստ վերադրի արժեքների հետեւեալ կարգով՝ 11, 22, 3, 14, 25,
6, 17, 28, 9, 21, 2, 13, 24, 5, 16, 27, 8, 19, 30։
2. 168բ
Անուանք երկոտասան կենդանակերպիցն Ե. ազգաց լեզուաւ (աղիւսակ՝ «Հայերէն,
Յարապկերէն, Պարսկերէն, Յունարէն, Ֆռանկերէն, Կերպարանք» սիւնակներով)։
3. 169ա
Անուանք Է. մոլորականաց Ե. ազգաց լեզուաւ (աղիւսակ՝ «Հայերէն, Յարապկերէն,
Պարսկերէն, Յունարէն, Ֆռանկերէն, Կերպարանք» սիւնակներով)։
4. 169աբ
[Հարցմունք եւ պատասխանիք] – Եւ գիտելի է, զի բաժանել են իմաստունքն զերկոտասան
կենդանակերպ Լ. (30) աստիճան... Հարց. Զի՞նչ է սարիսալ։ Պատասխանի. Տարէգլուխ։
Գ. 169բ
[Աւետիք Օգոստինոս Կարնեցւոյ]* – Չորս են կարգ գիտութեանց գիտնականացն. նախ, որ
գիտէ... այնպիսին լիրբ է եւ ամբարտաւան, փախի՛ր ի նմանէ։
* Տե՛ս
Յ. Անասեան, Հայկական մատենագիտութիւն Ե.-ԺԸ. դդ., հտ. Բ., Երեւան, 1976,
1023-1026։
Դ.
170ա-247ա [Հայելի Վարուց]
Տե՛ս
ձեռ. 789, 6բ-411բ։ Ցանկ/170աբ (վերջը այլ՝ ԽԹ. Յաղագս տեսութեան իմացականին)։
ա/171ա-2բ։ բ/172բ-4ա։ գ/174աբ (սկ. այլ՝ Կուսակրօն եւ առաքինասէր քահանայ ոմն
մինչդեռ յաղօթս կայր...)։ դ-ե/չիք։ զ/174բ-6բ (սկ. այլ՝ Տանուտէր ոմն ունէր զծառայ
հաւատարիմ...)։ է/176բ-7բ։ ը/177բ-9բ։ թ-ժ/չիք։ ժա/179բ-83ա։ ժբ-ժգ/չիք։
ժդ/183ա-4ա։ ժե/184ա-5ա (սկ. այլ՝ Էր ոմն կրօնաւոր զգեստիւ եւ ոչ վարուք...)։
ժզ-ժթ/չիք։ ի/185ա-7ա (սկ. այլ՝ Էր ոմն ճգնաւոր եգիպտացի...)։ իա/չիք։ իբ/187ա-9բ
(սկ. այլ՝ Էր ոմն եղբայր, զոր վասն յանցանաց բազում անգամ...)։ իգ/189բ-90բ (սկ.
այլ՝ Երկու մեծատունք էին առ միմեանս...)։ իդ/190բ-1ա։ իե/191ա-3բ։ իզ/193բ-4բ։
իէ/195աբ։ իը/չիք։ իթ/195բ-7բ։ լ/197բ (սկ. այլ՝ Ի ժամանակի Թէոդոսի
ինքնակալի...)։ լա/197բ-8ա։ լբ/198աբ։ լգ/198բ-202ա։ լդ/202ա-3ա (սկ. այլ՝ Ոմն
քարտուղար իմաստուն եւ բարեսէր...)։ լե/203ա (սկ. այլ՝ Ծառայ ոմն Աստուծոյ ի
ձմերայնի ճանապարհորդեալ եմուտ...)։ լզ/203ա-4բ։ լէ/204բ։ լը/204բ-5ա։ լթ/205ա-6ա
(սկ. այլ՝ Երեք կուսանք մտին յեկեղեցի...)։ խ/չիք։ խա/206ա-8ա։ խբ/208բ-9բ (սկ.
այլ՝ Էր ոմն այր ի Հռոմ քաղաքէ...)։ խգ/209բ-10ա։ խդ/210ա-1ա։ խե/211աբ։ խզ/չիք։
խէ/211բ-2բ։ խը/212բ-21ա։ խթ/221ա-3ա։ ծ/չիք։ ծա/223ա-5ա (սկ. այլ՝ Զօրական ոմն
յոյժ սիրելի թագաւորին տեսեալ...)։ ծբ/չիք։ ծգ/225ա-6ա։ ծդ/226ա-7ա։ ծե/227ա-8ա։
ծզ/228աբ։ ծէ/228բ-31ա։ ծը/231ա-4ա։ ծթկ/չիք։ կա/234ա-5ա։ կբ/235ա-9ա (սկ. այլ՝ Էր
ոմն քահանայ խիստ աղօթասէր...)։ կգ/239ա-40ա (սկ. այլ՝ Ոմն ուսումնասէր ասէր ի
տարաշխարհէ եկեալ ի քաղաքն...)։ կդ/240ա-4ա։ կե/չիք։ կզ/244ա-5բ։ կէ/չիք։
կը/245բ-6բ։ կթ/246բ-7ա։ հ-հա/չիք։
Ե.
247բ-8ա Խրատ եւ ցուցակ վասն գաւազան տալոյ եւ յաստիճան վարդապետութեան հրաւիրելոյ
զաշակերտսն, որք են սպասաւորք – Նախ ժողովեսցէ Բ. եւ Գ. վարդապետս
գլխաւորագոյնս... ամենայն երկայնամտութեամբ եւ վարդապետութեան։
– 248աբ
Աւրհնութիւն վեղարի եւ փիլոնի – Եպիսկոպոսն ասէ. Աղաչեմք զքեզ, Տէր Յիսո՛ւս
Քրիստոս, եւ խնդրեմք յառատ ողորմութեան քումմէ... կանխեալ ի սէրն Աստուծոյ հոգով ի
տուէ եւ ի գիշերի։
Զ. 1.
248բ [Վասն Յարութեան եւ կատարածի] – Կալ ի սկզբանէ արարածոց մինչեւ ի մեծ թվականն
ի վերայ բեր եւ երթ Կ. Կ. (60-60) ամ... եւ հունձք գան։
2. 248բ
Վասն երակաց արիւն առնելոյն ի վերայ Լուսնին թէ ինչպէս լինի – Առաջին օրն չէ
լաւ... ԺԱ. (11) օրն թէ առնուս, դող բերէ։ ԺԲ. (12) օրն /// (վջ.)։
Է.
249ա-56ա [Հանելուկք]
1.
249ա-52ա [Հանելուկք Ներսիսի Շնորհալւոյ, ճհթ.-մլգ.] – ճհթ. (սկ.) ///ւ որսեր առնէ
զերդ ըզբազա։ ճձ. Է գրած ի գիրն աւետաբեր... մլդ... զերկուսն ի մի ճղով կախեաց։
2.
252ա-3ա Յոհանէս վարդապետի Ծործորեցւոյ (մլդ.-մծե.) – Ջուրն հըրոյն տուն
կազմեցաւ... ՄԾԵ... խիստ է ի պէտք ազգի մարդկան։
3.
253ա-4բ Տիրատուր վարդապետի ասացեալ (մծզ.-մձբ.) – Ինքն է միայն ՚ւ ընկեր չունի...
ՄՁԲ. ... դուստր իմ ծնաւ զմայր հօր իմոյ ի կնոջէ իմմէ։
4.
254բ-6ա Այլուստ (մձգ-յա) – Երեք ձիով մէկ հետեւակ չար ու բարի առնէ վաստակ... ՅԱ.
յորժամ զխնոցու որդին ետես դատող։
Ծնթ.
Լուծումները մասամբ լս-ներում, նոտրգրով։
Տե՛ս Հայ
միջնադարեան հանելուկներ, աշխ. Ա. Մնացականեանի, Երեւան, 1980, օգտագործուել է
քննական բնագրում, պայմանանիշը՝ W։
Ը.
256ա-60ա [Ի կանոնգրոց]
1.
256ա-8ա Կանոնք յաղագս ազգի ազգի մեղաց, զոր ի պատրանաց սատանայի գործեն –
Եղբայրասպանն Խ. քառասնից տայ, Ե. տարի զգլուխն չածիլէ... այս ամենայն ինչ
Աստուծոյ է կարգեալ, պակասութիւնն Աստուծոյ է ներհակութիւն։
2. 258ա
Առաջնորդաց հասք – Տունք քահանային եւ տուն երէց աւագին... հագուստն անպակաս տան ի
վանքն։
3.
258ա-60ա [Ի կանոնգրոց] – Տղայն, որ ի մօրն յարգանդն մեռանի, թէ հոգի առած է,
քահանայն զնա թաղէ... ծառայ մի գնեն եւ ազատեն։
Թ.
260ա-89ա [Առակք, Առակաւոր բանք]
– 260աբ
[Ցանկ Ա.-Խ.] – Ա. Վասն ամենայնի պիտոյ է... Խ. Վասն հակառակութեան հաւատացելոց
ընդ միմեանս։
1. 261աբ
Ա. Թագաւորն Կոստանդիանոս ի բազմաց ժամանակաց ցանկացաւ տեսանել...
2.
261բ-2ա Բ. Այր մի ելանէր ի դժուար դար մի վեր ի տօթ ժամանակի...
3. 262աբ
Գ. Միայնակեց մի նստեալ ի վերայ վիմի միոյ, եւ կայր յառաջեւն աղբիւր մի...
4. 262բ
Դ. Այր մի ըմբռնեցին վասն գողութեան...
5.
262բ-3ա Ե. Թագաւոր մի ի վերայ իւրոյ աշխարհին...
6. 263աբ
Զ. Թագաւոր մի զբարձր եւ զուղ[ղ]որդ զսիւն մի կանգնեաց...
7.
263բ-4ա Է. Թագաւոր մի ունէր գեղեցիկ այգի...
8.
264ա-5ա Ը. Թագաւոր ոմն ետես տեսիլ, զի իբրեւ զանձրեւ իջանէր...
9.
265ա-7բ Թ. Թագաւոր մի կայր եւ չունէր ժառանգ աթոռոյն իւրոյ...
10.
267բ-8բ Ժ. Թագաւոր մի անիրաւութիւն առնէր եւ ունէր զորդի մի...
11.
268բ-9ա ԺԱ. Այրի կին մի ունէր տղայ մի, եւ սկսաւ տղայն գողանալ...
12. 269ա
ԺԲ. Արծուին յորժամ ծերանայ, բարձրանայ մինչեւ ի տապ...
13. 269բ
Կին մի այրի ունէր կով մի, եւ իւր խորթն ունէր էշ մի...
14.
269բ-70ա ԺԳ. Առիւծն ետես զի ահա գային փախստական ամենայն...
15.
270աբ ԺԴ. Առիւծն հիւանդացաւ, էրէքն գային ի տես...
16.
270բ-1ա ԺԵ. Ասի յառակաց, թէ ուղտ մի ու գայլ մի...
17. 271ա
ԺԶ. Արագիլն մեծ բռնութեամբ գայ յամուսնութիւն...
18.
271աբ ԺԷ. Աղուէսն ի գետն անկաւ եւ լինէր գետատար...
19. 271բ
ԺԸ. Իշուն աւետիս ետուն, թԷ ցնծայ եւ ուրախ լեր...
20. 272ա
ԺԹ. Ճանապարհորդ մի հանգեաւ յաղբիւր մի եւ գնաց...
21.
272աբ Ի. Գայր վաճառական մի ի քաղաք մի հանգեաւ...
22.
272բ-3ա ԻԱ. Յանմարդաբնակ լեառն մի կայր մրջիմն մի...
23.
273աբ ԻԲ. Այր մի հողագործ շինեաց ականաթս բազում...
24.
273բ-4ա ԻԳ. Այր մի եհատ զլեզու հորդ(=թ)ուն դրացւոյ...
25. 274ա
ԻԴ. Այր մի աղքատ խորովէր միս սակաւ...
25.
274ա-5ա ԻԵ. Առիւծն հիւանդացաւ եւ ուղարկեաց բժշկաց խընդիր...
26.
275աբ ԻԶ. Այր ոմն գնաց ի հողվարքն եւ երեք գանգ էառ մարդոյ...
27.
275բ-6ա ԻԷ. Է սպիտակ հաւ մի ի թագաւորաց տունն...
28.
276ա-7բ ԻԸ. Եւ ահա ժողովեցան ի տեղ տասն վաճառականք...
29.
277բ-8ա ԻԹ. Օձն յորժամ ելանէ ի ծակէն եւ երթայ...
30.
278ա-9բ Լ. Էր այր մի, որ ունէր կին մի բարկացող...
31.
279բ-81ա ԼԱ. Էր իմաստուն ճարտարապետ մի եւ ուսուցանէր...
32.
281ա-2բ ԼԲ. Էր պատանի մի աղօթարար, որ զամենայն աղօթս իւր ատենին կատարէր...
34.
282բ-3բ ԼԳ. էր այր մի եւ ունէր կին մի անզգամ...
35.
283բ-4ա ԼԴ. Ասի յառակաց, թէ այրի ոմն ունէր տասն այծս եւ ունէր որդի մի...
36.
284աբ ԼԵ. Ասի յառակաց, թէ այր մի յամէն տարի հարիւր մոթ հաց վաստակէր...
37.
284բ-5ա ԼԶ. Ասի [յ]առակաց, թէ աղքատ էրէց մի գնաց մօտ մսագործն...
38.
285ա-6բ ԼԷ. Ասի յառակաց, թէ արք երկու ընկերացեալք միմեանց...
39.
286բ-7բ ԼԸ. Ասի յառակաց, թէ երկու արք միմեանց յոյժ բարեկամք գնացեալ ի ճանապարհորդութիւն...
40.
288աբ ԼԹ. Ասի յառակաց, թէ այր մի գնաց առ դատաւոր...
41.
288բ-9ա Խ. Այր մի գնալով՝ ի ճանապարհի հանդիպեցաւ արանց...
Ժ.
289ա-324բ [Յաղագս աստեղաց, կենդանակերպից, գուշակութիւնք]
1.
289ա-97բ, 344աբ, 298ա-9բ [Վասն մոլորակաց, աստեղաց եւ ամսոց] – Գիտելի է, զի առ ի
բացեայայտութիւն սոցա պարտ է գիտել զընդհանուրսն, այսինքն՝ զսէռս աստեղացն,
զտեսակս, զտարբերութիւնս, զյատուկս եւ զպատահմունս։ Դարձեալ զսոսա բաժանելն Ժ.
ստորոգութիւնս աստեղացն, այսինքն՝ ի գոյացութիւնս, ի քանակութիւնս... իւրաքանչիւր
ամսոց ընթանայ ամէն կենդանակերպ։
ա.
290բ-1բ Յաղագս շարժուն եւ անշարժ կենդանակերպից – Խոյն, Խեցգետինն, Կշիռն,
Այծեղջիւրն շարժուն են...
բ. 291բ
Երկրի եւ աշխարհի – Զօհալն ունի հնդիկս, զսնդին...
Ծնթ. Այս
եւ յաջորդ միաւորնները հետեւեալների մասին՝ Զօհալ, Մուշթարին, Մառեխն, Արեգակն,
Զօհրայ, Օտարիտ, Լուսին։
գ.
291բ-2ա Վասն ծնընդեան մարդկան – Զօհալն ի ծնունդն յանկարծամահ լինի...
դ.
292ա-4ա Դուռն վասն փառաւոր Է. աստեղաց – Զօհալն ի յաստղաբաշխութեան հաշիւն ի
յերկինքն շարաֆ ունի...
ե.
294ա-5ա Վասն աստեղաց բնութեան – Զօհալն հով է եւ չոր է եւ իւր հովութիւնն աւելի
է...
զ. 295աբ
Դուռն աստեղաց համերն – Զօհալն ունի զբոթոթըն եւ զթթուն, զծանտրն համն եւ
զհոտածն...
է.
295բ-6ա Դուռն աստեղաց գուներուն – Զօհալն ունի զսեւ գունն...
ը. 296ա
Դուռն աստեղաց չափուն – Զօհալն ունի զերկայնութիւն եւ զչորութիւն...
թ. 296աբ
Դուռն աստեղաց լեռներուն – Զօհալն ունի զչոր լերունքն...
ժ.
296բ-7ա Դուռն աստեղաց տեղերուն – Զօհալն ունի զգետնափոր տեղիքն...
ժա. 297ա
Դուռն աստեղաց – Զօհալն ունի զմուրտասանկն, զերկաթի քարերն...
ժբ.
297աբ Դուռն աստեղաց – Զօհալն ունի զերկաթն եւ զպղինձն...
ժգ. 297բ
Դուռն աստեղաց մրգաց եւ հնդոց – Զօհալն ունի ի զկեռասն եւ զձիթապտուղն...
ժդ.
297բ, 344ա Դուռն աստեղաց – Զօհալն ունի զգխտորն, զպատնճանն...
ժե. 344բ
Դուռն աստեղաց բնութեան – Զօհալն ունի զինչ հովութիւն, չոր տեղ կա...
ժզ.
344բ, 298ա Դուռն աստեղաց ուժերուն – Զօհալն ունի զխրաթի մասն...
ժէ. 298ա
Դուռն ամուսնութեան չորքոտանեաց աստեղաց – Զօհալն ունի զայծն, զպախրէն...
ժը.
298աբ Դուռն աստեղաց թռչնոց – Զօհալն ունի զայն ոք որ գիշերն թռչին...
ժթ. 298բ
Դուռն աստեղաց զօդուածին – Զօհալն ունի զմազն, զմորթն...
ի.
298բ-9բ Դուռն աստեղաց, թէ որն որ յաւուր ունի իշխանութիւն – Կիրակի Արեգականն է
իշխանութիւն... երազն վատ է, վիշապի տուն է, պատրաստ կաց։
2. 300ա
[Վասն իշխանութեան ԲԺ.ան կենդանակերպից] – Երկոտասան կենդանակերպքս իշխեն եւ տիրեն
ի վերայ երկոտասան անդամոց մարդկան... յորս լուսնին լինի, զգուշացիր։
3.
300ա-3բ [Առաքելի Սիւնեցւոյ] Վասն երկոտասան կենդանակերպիցն, ԲԺ.ն (12) ազգաց եւ
ԲԺ.ն (12) անդամոց. հոմերապէս ոտանաւոր
Տե՛ս
ձեռ. 739, 47բ-8բ։ ա/300աբ։ բ/ 300բ-3ա։ գ-դ/չիք։ ե/303ա։ զ/303աբ։ է-ժ/չիք։
4. 303բ,
343աբ, 304ա-5բ Վասն աստեղաց կենդանակերպից – Խոյն, որ իշխան է ամպրոպայ, /
Տասնուվեց աստղ կայ ի նմայ... զնմանութիւն այծուն, նախ զի/// (վջ.)։
5.
345ա-9բ Բանալիք գրոյս տումարական արհեստիս, որ կոչի ըՌօզնամէ – Տումար Արեգական
եւ Լուսնին, որ ցուցանէ զկենդանակերպսն... 345բ եւ մասունքն հանդէպ իւր գրեալ կան։
–
346ա-9բ Աղիւսակք՝ «1. Մասունք, աստիճանք, կենդանակերպք, 2. Գօտիք աստեղաց, 3.
Ամսանուն, 4. Շաբաթագիր, 5. Լուսանագիր, 6. Ժամք լուսնի, 7. Մասունք»՝
սիւնակներով։ Աղիւսակից դուրս ունի բացատրութիւններ։
6.
307ա-9ա [Բնոյթք եւ յատկանիշք երկոտասան ամսոց] – [Դ. Ապրիլ] ///ռին միս եւ որսոյ
մսեր /// կուրք։ Պատրաստի բողկէ եւ ի թարայէ /// որ լեղի խոտեր կայ... այլ տաք
բնութիւն կերակրօք դարմանեսցի կամօքն Աստուծոյ։
7.
309ա-24բ [Գուշակութիւնք]
ա.
309ա-16ա Յաղագս նշանաց յԱրեգակնի, Լուսնին, յաստեղս եւ վասն շարժի եւ որոտման՝
յասորոց գրոց ասացեալ երանելոյն Դանիէլի – Ա. Թըշրին ղտիմ, որ է Հոկտեմբեր, թէ
Արեգակն խաւարի, ելանէ որդի թագաւորի եւ սպանանէ զնա հայր իւր... պարսիկս
յանձրեւոյ ապականին։
բ.
316ա-20ա Վասն խաւարման Արեգականն եւ Լուսնին՝ ումեմն յիմաստասիրի ասացեալ –
Յունվարի թէ Լուսինն խաւարի, վաստակն լաւ լինի... թէ յարեւմտից՝ հաց եւ գինի
նուազ, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ փառք։
գ.
320ա-3ա Տանուտէրք, որ ցուցանեն զգնացս տարոյն – Յորժամ Խոյն լինի, գարունն ազնիւ
ցորէն եւ գինի եւ ամենայն ինչ շատ... ի մէջ ձմեռանն անձրեւ։
դ.
323ա-4ա Կաղանդացոյց – Թէ կիրակի հանդիպի կաղանդամուտն, իշխանութիւն Ջրհոսին է...
եւ Յունվարի Ա. կաղանդամուտ է հանապազ։
ե. 324աբ
Կաղանդացոյց այլ, սրբոյն Կիւրղի ասացեալ – Եթէ Կաղանդն կիրակի լինի, ձմեռն պինտ եւ
ձին մեծ... սղութիւն լինի եւ չոր, եւ Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
Հմմտ.
ձեռ. 2180, 303ա-20բ։
ԺԱ. 1.
325ա-35բ Ի խնդրոյ Թումա վարդապետի՝ աստուածաբնակ սուրբ ուխտին Մեծոփայ վանիցն, եւ
ծառայաբար կատարեալ ճգնաւոր աստուածակիր հոգէլից առն Յակոբ վարդապետի Ղրիմեցոյ՝
Յաղագս ազգականութեան – Գիտելի է, զի ազգականութիւնն տարորոշեալ անձանցն է...
առանց ամենայն խղճի առցեն զիրար, եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ վայել է փառք,
իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Կան
աղիւսակներ՝ 326աբ, 328բ, 329ա, 330բ, 331ա, 332բ, 333ա։
2. 335բ
[Աղիւսակ] – Երեք պապք, երեք մամք, հօրեղբայր մեծ, երկու պապք, երկու մամք...
երրորդի թոռնիանցն։
3. 336աբ
Տեառն Ներսիսի կաթուղիկոսի է արարեալ զբոլորակս այս – Ընթեռնլով իմ զխրատ
աստիճանաց ազգականութեան... ընդանիայն եւ թոռնիայն իգականք։
Ծնթ.
Սկսւում է բոլորակով։
– 336բ
[Յիշատակարան հեղինակի]. Արդ, որ ոք ընթեռնլով զբունն վերահասու լինի մերովս
աւժանդակեալ, թէ կամեսցի փոխել զխրատ աստիճանացն, մի՛ իշխեսցէ թողլով զհինն, որ է
աղիւսակաձեւ դրոշմածն, զոր առաջնոց վեհիցն է աշխատասիրեալ, բայց թէեւ զբոլորս դրոշմեսցէ
առընթեր, ինքն գիտասցէ, միայն զհինն մի՛ թողցէ։ Փա[ռ]ք Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ
յաւիտեանս. ամէն։
Հմմտ.
ձեռ. 2018, թ. 377ա-9բ։
ԺԲ.
337ա-42բ, 306ա Շարադրութիւն հայրապետացն հայոց – Արդ, զկնի համբարձման Տեառն մերո
յերկինս... տէր Մխիթար ի Գռներուն եպիսկոպոս նստաւ յաթոռ հայրապետութեան փոխանորդ
նորա։ Սոցա թվին ՉՂԳ. (1344)։
Տե՛ս
Գէորգ Տէր-Վարդանեան, Ներսես Պալիանենցին վերագրվող ժամանակագրական մի ցանկի
մասին, Պատմաբանասիրական հանդէս, 1980, Հմր 3, էջ 189-202։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆՔ,
ԺԸ. դ., նոտրգիր
1. 350ա
Թէ աշխարհս ի վաճառ եկի, թէ շահիմք գանձիւք հոգեղէն, չար աւազակաց դիպա, թալնեցին,
զինչ մերկ ի մօրէն։
2. 350ա
Դ. բան առանց մեր կամաց լինի. Ա.՝ ծերութիւն, Բ.՝ հիւանդութիւն, Գ.՝ մահն, Դ.՝
Աստուծոյ դատաստան գնալն։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՆԱԽԱԳԱՂԱՓԱՐ ՕՐԻՆԱԿԻ
306ա
Գրեցաւ սակաւ գիրս լաւ եւ յընդիր օրինակէ՝ ի Հայր Մաշտոցէն, որ էր գրեալ ի
թագաւորութեան հայոց Կոստանդեա եւ ի կաթողիկոսութեան տեառն տէր Մխիթարայ։
Ծնթ.
Հայր մաշտոցը Անթիլիասի Հմր 9 ձեռագիրն է. մանրամասները տե՛ս Գէորգ Տէր-Վարդանեան,
Ներսես Պալիանենցին վերագրվող ժամանակագրական մի ցանկի մասին, Պատմաբանասիրական
հանդէս, 1980, 3, էջ 195։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
306բ ///
(1 տող չգրած, թերեւս յիշ-ի սկիզբը կարմրագրելու համար՝ «Փառք ամենասուրբ
Երրորդութեան՝ Հաւր եւ Որդւոյ») եւ Հոգւոյն Սրբոյ այժմ եւ անզրաւ յաւիտեանս. ամէն։
Արդ, աւարտեցաւ եւ կազմեցաւ Յ(=Հ)արանց վարքս հայոց եւ ֆռանկաց եւ այլ բազում մանր
բանք, որք աստ ժողովեալ կան, ի թուաբերութեան հայկազեանս տօմարի ՌՃ. եւ ԻԸ.
(1679)։ Արդ, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս Աստուած զստացող սորին՝ Աստապատեցի անուամբ եւեթ
Միքայէլ վարդապետս, զի յորժամ ընթեռնուք կամ աղօթէք եւ կամ օրինակէք, յիշեցէ՛ք ի
մաքրափայլ աղօթս ձեր զվերոյգրեալ զառածեալս մեղօք Միքայէլ, նաեւ ծնողքն իմ՝
զԱբրահամն եւ զՄարիամն, եւս եղբարքն իմ զպարոն զԱյվազն եւ զՄատթէոսն, եւ եւս որդիք
սոցա՝ զՆիկողայոսն եւ զԱբրահամն։ Եւ որք յիշէք, յիշեալ լիջիք ի Քրիստոսէ՝ Աստուծոյ
մերոյ աստ եւ ի հանդերձեալն. ամէն։ Հա՛յր մեր, որ յերկինս սուրբ։
Մանաւանդ
ի ժամ սրբոյ պատարագին յիշէ՛ք զմեղօք լցեալ Միքայէլս, հանդերձ հոգւոցն
հանգուցելովք եւ Հայր մեղայիւ. ամէն։ Հա՛յր մեր, որ յերկինս։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք ի
Քրիստոս զհո|350ա|գեւոր ծնողն իմ եւ զեղբարսն իմ՝ զՍուրբ Ստեփաննոսի միաբանքն՝ մեծ
Յակոբ րաբունապետն, զԶաքարիա, զԱհարոն, զՆերսէս, զՄէլիքսէթ եւ զՅովսէփ վարդապետքն,
զտէր Յովանէսն, զտէր Պօղոսն, զտէր Մկրտիչն, զտէր ///ոսն, զտէր Մինասն, զտէր
Երեմիայն, զտէր Անդրէասն, եւ դուք յիշեալ լիջիք։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք ի Տէր Աստուած
զՍուրբ Նախավկային միաբանքն՝ զմեծ Միքայէլ վարդապետն, որ է երկրորդ ծնող իմ եւ
առաջնորդ սուրբ ուխտիս, նաեւ՝ Յոհան եւ Պետրոս, Մարտիրոս եւ Արիստակէս, Մովսէս եւ
Աւետիք վարդապետքն, տէր Եսային, տէր Թորոսն՝ հայր վանիցս, զԴանիէլ վարդապետ եւ տէր
Սամուէլ հանգուցեալք, զտէր Ստեփաննոս, զտէր Ղազարն, զտէր Գրիգորն, զտէր Անդրէասն,
զտէր Յովանէսն, Բ. տէր Աստուածատուրքն, զտէր Յակոբն եւ այլ միաբանք Սուրբ Մաղարթայ
վանիցս։
21ա
Զմեղաւոր Ղուկաս գրիչս յիշեա՛ ի Տէր (նման՝ 126բ, 332ա)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 306ա
(1751 թ.ից յետոյ, շղագիր) Ես՝ տիրացու Մաթէոս, գրեցի։ Օվ ոք կարդայ, մէկ բերան
ասի, Աստուած իւր հոգին լուսա[ւ]որ[ես]ցէ կամ յուր ծնողացն հոգին լուսա[ւ]որեսցէ։
Ի թվականի ՌՄ///. (1751ից յետոյ)։
2. 345բ
(1779 թ., շղագիր) Թվին ՌՄԻԸ. (1779) Գերապատիւ Բարսեղ արքեպիսկոպոս ողորմած. Հայր
մեր։
3. 260ա
(ԺԸ. դ., շղագիր) Ես մեռանեմ՝ դառնամ ի հող, / գիրս մնայ յիշատակող /, անուն սորա
Յովագիմ գրող / ոտաց փոշի կոխաց եւ հող, / օվք կարդայ, մէկ բերան այսի, / Աստուած
իւրեան պարին յիշեսցէ ձեզ։
4. 350բ
(1822 թ., շղագիր) Թվին ՌՄՀԱ. (1822), Ապրելի ԻԸ. (28) զայս [ի]նչ գրեցի զներգեւալ
հոգի Ղազար վարդապետ, ի դուռն Սուրբ Կարապետու վանից ի յառաջնորդութեան տեառն
Մաթէոսի՝ սրբազան արքեպիսկոպոսի։ Յիշողքն [յի]շեա՛լ լիցի անմահին (նույնը՝ 351ա)։
351ա
Թվին ՌՄՀԱ. (1822), Ապրելի /// զայս ինչ հոգի Ղազար վարդապետ ի դուռն Սուրբ
Կարապետու, յառաջնորդութեան Մատթէոս արքեպիսկոպոսի. յիշողքն յիշեալ լիցի անմահին։
Խ[ոնարհ] ծ[առայ] Մաթէոս գրեցի Ղազա[ր]ով։
5. 305բ
լս. (ԺԹ. դ., շղագիր) Սրբոյ Կարապետի միեաբան Երեմիայ վարդապետ Մելիք-Թանկիեանցն։
6. 158ա
(ԺԹ. դ., շղագիր) Ես՝ տիրացու Ղուկաս<աս>ըս գերէցի էս գրսս։
8. 158բ
(ԺԹ. դ., շղագիր) Մատթէոս եպիսկոպոս, Ղազար վարդապետ, Ղուկաս [վարդապետ], Սիմոն։
9. 155ա
ստ. եզրին (ԺԹ. դ., շղագիր) Առ գերապատիւ Ղազար վարդապետ ողորմած հայր իմ։
10. 351բ
(ԺԹ., դ., շղագիր) Յիշատակ է ասյ (=այս) գիրս ///կու Սրբոյ Կարապետին խորնարհ (՞)
ծառայ տիրայցու Ազարիան գրեցաւ Սուրբ Կարապետ ///էցու Յիսուս Քրիստոսի ծառայ ///
տիրայցու։
11. Բ.
փեղկին (ԺԹ. դ., շղագիր) Այս է տզապանացի (՞) որդի Թոմաս Թանկիեանց եւ /ս///
Գաբրիէլի։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
2ա սեւ թանաքով ութանկիւն՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ /// ՎԱՐԴԱՊԵՏ/ ///», 247ա սեւ թանաքով
բոլորակ՝ «ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾԱՌԱՅ / ՄԻՔԱՅԷԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏ / ԱՍՏԱՊԱՏՑԻ/ ԹՎԻՆ ՌՃԻԲ. (1673)»,
328ա սեւ թանաքով բոլորակ՝ «ՄԻՔԱՅԷԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏ»։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «ՌՃԻԸ. – 1679, Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», «792, 3531» (ջնջած), 2ա՝ «792, 3531»,
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «792, Ժողովածու», 306ա՝ «տես եր. 342բ», 342բ՝ «տես եր.
306» (Ն. վրդ. Ակինեանի ձեռքով նշումներ խառը թերթերի ճիշտ կարգի մասին)։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
1ա՝ «Յիշակե մեր/// Առ Գոյնոզ տարեալ, Յօսէփ Մկրտիչ չովղարակօղ, անկապակից տառեր»,
1բ՝ «Զգործս ձեռաց մերոց ուղիղ արայ ի մեզ /// զգործ ձեռաց մերոց յաջ»
(կիսաջնջուած), 58բ՝ «կ» (հնգիցս,) 82բ՝ «ՏՏրդատ Շահբաբաթ ըՍտեփաննոս», 158ա՝ «Ա.
կանուտէրն կարիճն, աղեղնաւորն, այծեղջիւրն, ջրհոսն, ձուկն, խոյըն, ցուլն, եկաւորն,
խեցգետինն, յառիւծն, կոյսն, կշիռն, կ, տանուտէրն կարիճ աշ», 168բ՝ կենդանակերպի
նշանները, 170բ, 200ա, 257բ, 260ա՝ անկապակից տառեր, 175բ՝ «բ-լ», 184բ՝ ջնջած
տառեր, 193բ-4ա՝ մատիտով խզբզոց, տառեր, 225բ՝ «1837, խզբզոց», 268ա՝ «ա»
(բազմիցս), 286ա՝ անկապակից տառեր, 286բ՝ «ա-զ», 290բ՝ խզբզոց, 296բ՝ կրկնած
սկզբնատառեր եւ նշաններ՝ «ԱԶՕ Դուռն Մ Ա», 330ա՝ «Յակոբին պաղուեղ», 343բ՝
«մինաան, ամէն մեեեծ անոն են», 344ա՝ խզբզոց, 344բ՝ «բարցը արժանի», 345բ՝ «ա-զ
(երկիցս), ա-կ», 350բ՝ «Առ ի ա-ֆ, թվին Մաաէոս, Թվին ՌՄՀԱ. (1822) Ապրելի ԻԸ. (28)
զայս ինչ», 351ա՝ «Թվին ՌՄՄ թվին թվին ՌՄՀ», 351բ՝ «Յիսուսի Քրիստոսի ծառայ
Եղիազար», տառեր՝ «աբգ, աբ, ա (բազմիցս), Յիսուսի Քրիստոսի, նուպար, 898 6 8 1/3
6, 32», անկապակից բառեր, 154ա (լսց.) «Կեա Կեալ Սալմաստլի Ղուլ Յարութիւն
եայզըլան կեալտը պայղա զայնլի մանա պայ վէրտի ղայն այտըմ կիրտըմ ղօչ ա օղ իչընտա
վայտիզ էյլ ե եափըշման» (հայատառ թուրքերէն, Ղուլ Յարութիւնի տաղից մի հատուած),
351ա՝ «///լէլի նըհար ղաղըր ադթ ի մին բիրը եայտա/// ջումլ եազմ մի սայ ըտի
ըթմիօղ///ըլե դորթ քի եայզանտա ազալարներ ենջիլի մ///մ օլաղչաղտա երի վարընան
իշլանատը էջակուն» (հայատառ թուրքերէն, մասն տոմարական գործի)։
Ծնթ.
Հայատառ թուրքերէնի բառանջատումը եւ թարգմանութիւնը՝ Օքսանա Կարապետեանի։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
149բ՝ լուսանցազարդ (149ա-ի լուսանցազարդը տպած հակառակ կողմից)։
3532
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌԱՑ
ԺԷ. դար
ԹԵՐԹ՝
201. չգրուած՝ 1ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԺԷ×12 (Ա 13, Ը, ԺԷ 10)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝
19×12,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն՝ 4բ-201բ (13×8,5), միասիւն՝ 1բ-4ա (13×8,5)։ ԳԻՐ՝
բոլորգիր (նմուշ՝ 77ա)։ ՏՈՂ՝ 21։ ԿԱԶՄ՝ շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի. միջուկը՝
տախտակ. աստառը՝ դրոշմազարդ կտաւ։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Կիսախորան՝ 4ա։ Ճակատազարդ՝ 31բ, 41բ, 55բ, 60ա, 100ա, 115բ, 128ա, 145բ, 174ա։
Լուսանցազարդ՝ թռչուն, բուսական, խաչ (22բ)։ Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։
Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, կապոյտ, մանուշակագոյն, դարչնագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմը մաշուած, Ա. փեղկի տախտակը վերից վար մէջտեղից կոտրուած, դռնակը, 3
կապիչը, 2 փայտէ գամն ընկած. ընդմէջ թ. 85-6ի, 95-6ի ընկած 1ական թերթ, թ. 201ից
յետոյ ընկած առնուազն 14 թերթ. թերթերի եզրերին խոնաւութեան հետքեր, թ. 160-73՝
հիմքին եւ լս-ներին բորբոսասնկի հետքեր, թ. 13՝ շերտազատուած, հիմքից մեծ մասով
անջատ, թ. 17՝ գրադաշտին պատռուածքներ, թ. 12՝ վերից վար 7սմ պատռուած, 12ա՝
գրադաշտին թանաքի հետք, թ. 7-18 անկիւնները սեւացած, թ. 33, 41 ստ. լս.՝
պատռուածք, թ. 151-201 ստ. լս.՝ ցեցի անցքեր, թ. 113 երկրորդ սեան 13 տողի վրայ սոսնձած
ԺԸ. դարի կարկատան թերթիկ՝ վրան արտագրուած բնագրի թերեւս վնասուած մասը։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
– 1բ-2ա
Նախադրութիւն եւ ցանկ աւրհնութիւն գրոցս – Ա. Վասն մկրտութեանն... ԻԸ. Վասն
պաշտման աւուր Դ. գլխոյն։
1.
2բ-18բ Կանոն մկրտութեան, յորժամ քրիստոնեա առնեն – Նախ չէ պարտ յեկեղեցին
թողուլ... ասեն զաղաւթս. Տէ՛ր Աստուած բարերար, որ զվր[իպեալս]...
2.
19ա-22ա Կանովն նշան աւրհնելոյ – Ասէ շարական ԱԿ. Խորհուրդն անճառ... Ընթերցուած
յԱռակաց. Որդեա՛կ, եթէ իմաստուն լիցի սիրտ քո...
3.
22ա-8ա Կանոն հանդերձ հա[ր]սանեաց աւրհնելոյ (ԽԱՉԱՏՈՒՐ) – Խաչանշան դրոշմամբ
նշանաւ պարական փառօք զարդարեալ...
4.
28ա-54ա [Կանոն պսակ աւրհնելոյ]
ա.
28ա-31ա Յորժամ հարսն փեսայանալ պիտի, խրատն այս է – Փեսային, հարսին խրատն եւ
քարոզն այս է, զինչ որ առաքեալքն, հայրապետքն գրել են կանոնքս...
բ.
31բ-8բ Խրատ զգուշութեան, զոր տացէ քահանայն հանդերձելոցն պսակ առնել կանխաւ եւ
դարձեալ ի ժամ հարսանացն. եւ եթէ ոչ զգուշացուցանէ զքարոզս եւ ընթեռնու, ինքն տացէ
զվրէժս անձանց նոցա ի յաւուրն դատաստանի, զոր դատելոց է Աստուած – Գիտասջի՛ք,
որդեա՛[կ]ք, որ հանդերձեալ էք, կապիլ ընդ միմեանս... դուք այսօր զիրար առիք ու
հաւանեցիք։
գ.
38բ-41ա Եւ ասեն զերքս ԱՀ. – Ամենազա՛ւր Տէր, թագաւոր թագաւորաց... Սաղմոս՝
Աղաղակեցէ՛ք... անթառամ պսակացն հասցեն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր վայել է փառք։
դ.
41ա-54ա [Կանոն պսակի] – Ընթերցւած ի Ծնընդոց. Եւ ասաց Աստուած, արասցուք մարդ ըստ
պատկերի մերում...
5.
54ա-5բ Կանոն պսակ վերացուցանելոյ – Եւ յետ Է. (7) աւուր երթայ քահանայն եւ առնու
զնոսա... ասէ զաղօթս. Տէ՛ր Աստուած մեր, որ յամենայն ժամ ընդ մեզ ես...
6.
55բ-9բ Կանոն հաղորդ տալո – Առնու քահանայն զսուրբ խորհուրդն եւ խաչ առաջի...
քարոզ վասն ի վերուստ. Տէ՛ր Աստուած ամենակար, ամենագութ, ամենայխնամ...
7.
59բ-85բ Կանոն թաղման, յորժամ զամենայն ննջեցեալսն ի Քրիստոս յուղարկեն – Սաղմոս,
կցուրդ. Ողորմեա՛ ինձ, Աստուա՛ծ, ըստ... եւ ասէ զաղաւթս. Աստուա՛ծ յաւիտենական, անսկիզբն,
անեղ... հաճոյ եղեն քեզ ներեա՛, քաւեա՛յ /// (վջ.)։
ա.
73ա-7ա Գանձ թաղման («ՄԱՆՎԵԼՍ») – Մինդ ի յԷէն, բանդ ի սկզբանէ, յորժամ ծագիս
փառաւք... ինձ դուք պաշար պատարագ դըրէ՛ք եւ յաւդայնոցըն զիս թափեցէ՛ք, ողորմեա՛ց։
բ.
77ա-8բ Ողբ ննջեցելոց – Ո՛վ քահանայք եւ վարդապե՛տք, աստուածաբան եւ
ժողովո՛ւրդք... որ անդադար բարեխօսէ ազգի մարդկան։
գ.
78բ-80բ Ողբ գերեզմանի – Յերէկ հողվերօքն անցայ, հոտ առի զքիմըս կափուցի... ըզփառք
աշխարհիս սիրես, որ կորուստ է քեզ ՚ւ ամենայնի։
դ.
80բ-2բ Ողբ տղայոց մահւան – Արարիչն արարածոց մեր բարկացաւ քաղցր... դառն
արտասուաւք զողբ գրեցի խիստ լալագին։
8.
86ա-95բ [Այգալացին, ցանկից] – (սկ.) /// Միածին։ Սաղմոս. Եղիցին ակ. Փոխ. Ի
Խորոց։ Պօղոսի առաքելոյ ի Թեսաղոնիկեցւոյ. Այլ մեք պարտիմք...
Ծնթ.
Վերնագրերի փակագծային վերականգնումներն ըստ ցանկի՝ 1բ-2ա։
– 92ա-5բ
Եաւթն աւուր – Ասեն Անբիծք եւ շարական ի ձայնէն եւ Սաղմոս ի ձայնէն. Առաջին
աւուրն. Աւետարան Յոհան[նու]. Եթէ սիրէք զիս... ի Հաւրէ ելանէ, նա վկաեսցէ ///
(վջ.)։
Ծնթ.
Ընթերցուածի մէջ ծիսական երգերի տողեր։
9.
96ա-9բ [Եաւթանն կատարելոյ, ցանկից] – (սկ.) /// զոր ես հաստատեցից, եւ դարձցին եւ
եկեսցեն ի Սիոն... Պօղոսի առաք[ելոյն] ի Կորնթացոց թղթո[յն]. Սիրելի՛ք, այլ եկեսցէ
աւր Տեառն իբրեւ զգող...
10.
99բ-109բ Կանովն տղայ թաղելոյ – Ասեն սաղմոս. Առ քեզ, Տէ՛ր համբարձի... ասէ
զաղօթս. Սուրբ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ բնակեալդ ես...
–
101բ-2ա Ի վարդապետութենէ սրբոյն Գրիգորի ասացեալ – Եթէ մեք որ կենդանիքս մնացեալ
եմք ի գալստեան... ուրախ արարից ի տաճարի իմում։
11.
109բ-12բ Կանովն այգոյն – Երթան ի գերեզմանն եւ ասեն սաղմոս. Աւրհնեցէ՛ք
մանկ[ունք]։ Ընթերցուած յԵսայեայ մարգարէէ. Զի ի Տեառնէ եղիցի դարն արդարոց...
12.
112բ-5ա Կանովն եաւթներորդ աւուրն – Երթան ի գերեզման։ Սաղմոս. Երանի՜ բնակողացն ի
տան Տեառն... Ընթերցւած յԱռակաց. Արդ, արքն յաւիտեան կացցեն...
13.
115ա-21ա Կանոն հոգէհանգիստ առնելոյ – Սաղմոս. Երանի՜ որում թողութիւն։ Մի՛
նախանձիր ըստ... եւ ասէ զաղաւթս. Որ դատաւորդ ես կենդանեաց եւ մեռելոց...
14.
121ա-7բ Կանովն Տեառնականի – Ածէն զզուարակն ի դուռն եկեղեցոյն եւ դնեն կարմիր ի
վերայ... Ընթերցուած ի Ղեւտացոց. Եւ կոչեաց Տէր զՄովսէս...
15.
127բ-8ա Սեղան աւրհնել Տեառնականի – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ, Հա՛յր
Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի...
16.
128ա-45բ Կանովն խաչաւրհնելոյ – Լո՛ւր, Աստուա՛ծ, աղոթից իմոց եւ նա[յեա՛]։
Լուասցեն ջրով... Ընթերձուած յԱռակաց. Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն...
17.
145բ-60ա Կանոն ջուր աւրհնելոյ – Առեալ քահանայն զխաչն եւ զԱւետարան եւ զսուրբ
մեռոնն... Ընթերցուած ի Չորրորդ թագաւորութենէ. Եւ ասեն արք քաղաքին ցԵղիսէէ...
ա.
149ա-57բ Աղօթք սրբոյն Բարսղի հայրապե[տի] – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած, ամենակալ
յամենայնի հզաւր եւ սքանչելագործ... սքանչելիս քո, եւ քեզ հանցուք զաւրհնութիւն եւ
զփառս Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգւոյ Սրբոյ։
բ.
158ա-60ա Քարոզ մկրտութեան ջուր աւրհնելոյ, զոր ասացեալ է Յոհաննէս Ծործորեցո
(«ՅՈՀԱՆՀԻՍԻ ՅԵՐԳ») – Յամենայն ժամ աւրհնեմք զաւրհնեալ փրկիչն Էմանուէլ... ամենայն
սրբոց քոց Տէր, որք յաւիտենից քեզ հաճոյացան. ողորմեա՛ց մեզ, Տէ՛ր Աստուած։
18.
160ա-73բ Կանովն Ոտնալըւայ առնել – Դնեն զսուրբ խաչն եւ զԱւետարանն եւ ասեն սաղմոս
Ծ. (50)... եւ ապա քարոզէ սարկաւագն. Եւ եւս գոհութիւն եւ երկրպագութիւն
մատուսցուք Տեառն Աստուծոյ մերոյ...
19.
173բ-84բ Կանոն նաւակատեաց եկեղեցոյ պղծելոյ անօրինաց, եւ շարժել սեղանոյ –
Երթային հաստատել... եւ ասէ զաղաւթս. Որ ունիս իշխանութիւն արարածոց քոց...
Ծնթ.
180բ-ում Դանիէլ մարգարէի աղօթքի համար ցուցում՝ «Յեկեղեցի աւրհնէք գի՛տ եւ
կարդա՛յ»։
20.
184բ-9ա Կանովն օւազան (=աւազան) աւրհնելոյ – Տանին զաւազանն ի սեղի (= տեղի) իւր
հաստատեն։ Նախ ջրով լուանան... ասէ զաղաւթս. Տէ՛ր Աստուած, մեծ եւ փառաւորեալ...
21.
189ա-90ա Կանովն յորժամ [ն]որ դուռն դնեն եկեղեցոյն – Հաստատեն ի տեղւոջ իւրում...
եւ ասէ զաղաւթս. Տէ՛ր Աստուած, նորոգիչ եւ զարդարիչ քոց արարարածոց...
Ծնթ. Այս
կանոնը ցանկում չկայ։
22.
190ա-1ա Կանովն հանդերձին, սպասու աւրհնելոյ – Տանին յեկեղեցին, առաջի բեմպին...
ասէ զաղաւթս. Տէ՛ր Աստուած բարձրեալ, որ զգեցուցեր զեկեղեցի...
23. 191ա
Կանովն սկիհ եւ մաղզման աւրհնելոյ – Լուանան նախ ջրով եւ ապա գինով յեկեղեցոջն, եւ
ապա ասեն սաղմոս. Տէր հովւեսցէ... ասէ զաղաւթս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ
ետուր մեզ զնիւթս...
24.
191ա-3ա Կանոն ժամահար աւրհնելո – Բերեն առաջի բեմբին, լուանան նախ ջրով եւ ապա
գինով։ Սաղմոս. Աւրհնեա՛ անձն իմ... ասէ զաղաւթս. Տէ՛ր Աստուած զօրութեանց, արարիչ
ամենայն արարածոց...
25.
193ա-5բ Կանոն սերմ եւ շեղջն եւ հնձան աւրհնել – Սաղմոս. Քեզ վաել է աւրհնութիւն։
Ընթերցուած յԱռակաց. Պատուա՛ զՏէր ի քոց արդար վաստակոց...
26.
195բ-6ա Աղօթք վասն երաշտի – Տէ՛ր Աստուած, որ յաղագս նախանձուն լուար Եղիսէի
(=Եղիայի) մարգարէին...
27.
196բ-7ա Աղօթք որ պեղծ ինչ կերեալ իցէ – Տէ՛ր Աստուած մեր, որ ի սուրբս բնակեալ եւ
հանգուցեալդ ես...
28.
197ա-8ա Կանոն նոր գիրք աւրհնելոյ – Տանին յեկեղեցին եւ հանեն ի բեմպն ունելով...
եւ ասէ զաղաւթս զայս. Աւհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ ետուր զպատւիրանս քո...
29.
198ա-201բ Կանովն խաչալուայ առնել[ոյ] – Սաղմոս [ն]շանեցաւ առ։ Ընթերցուած ի
Չորրորդ թագաւորութեան. Եւ ասեն արք քաղաքին ցԵղիսէէ...
30.
201աբ Իւղաբերից Աւետարան. Մատթէոս [ԻԸ. 1-10] – Եւ յերեկոյ ի շաբաթուն... ի
Գալիլիայ եւ անդ տեսցեն /// (վջ.)։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «809, 3532», «ԺԷ. Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]», մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Մաշտոց»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
50ա՝ «այսաւր», 101ա՝ «Եթէ տէրտէրն կոյս իցէ ոչիցէ մեզ հակառակ»,130ա՝ «կաց աաայս
աւրհնէք»։
3533
ԳԱՆՁԱՐԱՆ
ԺԶ. դար
ԹԵՐԹ՝
257։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԳ×12 (Ա 6, ԺԳ 10, ԺԶ 11, ԻԳ 2)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (13,5×9)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 23բ)։ ՏՈՂ՝ 16-17։ ԿԱԶՄ՝
կարմիր կտաւ, մէջքը սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ թուղթ։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝
Ա+Բ՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1950ականներին, մէջքի կաշին մաշուած, վրան քերծուածքներ.
գործածութիւնից եւ խոնաւութիւնից լուսանցակողերը մաշուած, աղտոտուած (նաեւ՝
թերթերը), վրան խոնաւութեան հետքեր, եզրերը մաշուած, տեղ-տեղ ցեցակեր (թ. 254-7),
տեղ-տեղ գրադաշտը գոնափոխուած, սկ.ից, ընդմէջ թ. 7-8ի՝ 3ական, թ. 142-3ի՝ 2 թերթ,
թ. 183-4ի՝ 1 թերթ, թ. 255-6ի եւ վերջից՝ առնուազն 5ական թերթ ընկած, թ. 143ը
տեղադրուած 144ից յետոյ։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 1ա-3ա
[Ա. Գանձ Աւետեաց Աստուածածնին] («[ԽԱ]ՉԱՏՈՒՐ») – (սկ.) /// յականջ կուսին
մաքրական լինել տաճար Բանին հայրական... 3ա-4բ ստ. լս-ից՝ [Տաղ Ծնընդեան] («Ա-Ք»)
– Ամսեանը վեցեր<ր>որդի Կարապետին բանաբեր հրեշտակին...
Ստ. լս.,
գրչից՝ 2բ «Աւետեաց», 3ա «Տաղ Ծնընդեան»։
2. 4բ-6բ
Բ. Գանձ Ծնընդեան եւ Մկրտութեան («ՄԿՐՏԻՉ») – Մաքուր եւ անբիծ սուրբ Աստուածածին,
/ դուստըր լուսոյ մայր անճառ Բանին...
3. 6բ-7բ
Գ. Երկրորդ աւուրն Յոհանու Ծործորե[ցւոյ] («ՅՈՀԱՆ(Ւ)ԻՍԻ») – Յամենայն ժամ աւրհնեմք
զաւրհնեալ Փրկիչդ... Րամեա՛ զցրուեալս ի միաբանութիւն յուսոյ եւ սիրոյ /// (վջ.)։
Ստ. լս.,
գրչից՝ 6բ-7ա «Եր[կր]որդ աւուրն <աւուրն>, ի Ջրաւրհնէն <աւրհնէն>»։
4. 8ա
[Դ.] [Գանձ մանկանցն Բեթղէհէմի] («[ԽԱՉԱՏՈՒ]Ր») – (սկ.) /// Րամից զաւրաց դասուցըն
վերին, / Գերազանցեալ մայր անճառ Բանին... 8աբ [Փոխ]* («ԵՐԳ ՆԵՐՍԻՍԻ ԱՅՍ Է») – Երգ
նոր աւետեաց բարբառ այսաւր մեզ հընչեաց...
* Ծնթ.
Հմմտ. Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԴ., Գանձարան, գիրք Բ., Անթիլիաս-Լիբանան, 2008, էջ
966-7. այսուհետեւ՝ Գանձարան, Բ. (նաեւ՝ Գանձարան, Ա.՝ հտ. ԺԳ., գիրք Ա.,
Անթիլիաս-Լիբանան, 2008)։
5.
8բ-12ա Ե. Չորրորդ աւուրն. գանձ ի Խաչատրոյ («ԽԱՉԱՏՈՒՐԻ») – Խորան փառաց Աստուծոյ
Բանին...
9բ ստ.
լս., գրչից՝ «Չորրորդ աւուրն»։
6.
12ա-4բ Զ. Հինգերորդ աւուրն՝ ի տէր Մխիթար[այ] («ՏԷՐ ՄԽ») – Տարփումն ըղձական,
տոչոր անձկական... 14բ-6բ [Տաղ] («Ա-Ք») – Աւետիս քեզ, Մարիամ, զոր Գաբրիել
սկզբնաւորեաց...
7.
16բ-9ա Է. Վեց աւուրն յիրիկի կիսորն («ԻԹԱՐԱ») – Ի ժամանակի ի վերջին ամի, ի
լրումն ամենի... 19ա-20ա [Տաղ] – Գոչէր հրեշտակն ահագին, տայր զաւետիս սուրբ
Կուսին...
17բ-8ա
ստ. լս., գրչից՝ «Վեցերորդ աւուրն»։
8.
20ա-2բ Ը. Եւթնաւուրն՝ ի տէր Մխիթարա («ՎԱՐԴ») – Վերերգեմք հընչմամբ, վերնական
տարփմամբ... 22բ-3բ [Տաղ]* – Կայր Կոյսն ի յայրին...
*Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., 142։
9.
23բ-6ա Թ. Գանձ Ծըն[ն]դեան եւ թլփատութեան («ԳՐԻԳՈՐ») – Գոջումն ըղձագին, գովեստ
բանային... ա. 26աբ [Տաղ] – Անըսկիզբն բանըդ Հաւր ծընեալ յառաջ ժամանակաւ... բ.
26բ-7ա [Փոխ]* – Ստեղծաւղ մանկանց մանուկ ցուցաւ...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա. 226։ 24բ-5ա ստ. լս., գրչից՝ «Ութ աւուրն թլփատու՛՛»։
10.
27բ-9բ Ժ. Գանձ Տեառնընդառաջին՝ Մկրտչին («ՄԿՐՏԻՉ») – Միասնական Սուրբ
Երրորդութիւն, բարեբանեալ անբաւ զաւրութիւն... ա. 29բ-30բ [Տաղ]* – Այսաւր ցընծա
Երուսաղէմ... բ. 30բ-1բ [Փոխ]* – Քրիստոս փառաց թագաւորն այսաւր եկեալ
յընծայումն...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 304-305։ 27բ-8ա ստ. լս., գրչից՝ «Քառասնաւրեա գալըստեան»։
11.
31բ-3բ ԺԱ. Գանձ Յովանու Մկրտիչն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառաւք պանծալի...
33բ-5ա [Տաղ] – Մըկըրտիչըն Քրիստոսի՝ Մեծ Կարապետըն Յովանէ...
32բ-3ա
ստ. լս., գրչից՝ «Յովանու Մկրտչին»։
12.
35ա-40ա ԺԲ. Նորին Մխիթարայ Վասն ճգնաւորաց («ԲԱՅԻՒ [Ե]ՐԳԵԼ») – Բարձրեալ ահաւոր,
Բան Հաւր դիմաւոր... 40ա [Փոխ]* – Անձամբ խոնարհիմ ի ճըգնութիւնըս քո...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա, էջ 244։ ստ. լս., գրչից՝ 36բ-7ա «Ճգնաւորացն», 38բ-9ա «Սուրբ
ճըգընաւորաց»։
13.
40բ-6բ ԺԳ. Գանձ թագաւորաց («ՀԻՆԳՈՏԱՍԱՆ») – Համագոյական Հաւր սահման եւ Բան...
45բ-6բ [Տաղ] («ՆՎԱԳ ԲԱՆԻՍ ՆԵՐՍԵՍԻ Ե») – Նոր դրախտի քոյ Տէր...
14.
46բ-50ա ԺԴ. Գանձ Առաջաւորին Ուրբաթու («ԳՐԻԳՈՐԷ») – Գոյիդ կատարեալ երրեակ
դիմացեալ...
15.
50ա-3ա ԺԵ. Գանձ սուրբ Սարգիս եւ Մարտիրոսի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառաւք
զարդարեալ... 53ա-4ա [Տաղ]* («Ի ՅԱԿՈԲԱ ԶԱՅՍ ԵՐԳՍ») – Ի քէն աղերսիւ հայցեմ...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա, էջ 338։ 51բ-2ա ստ. լս., գրչից՝ «Սուրբ Սարգիսի»։
16.
54ա-7ա ԺԶ. Գանձ սրբոց Ատոմեանց («ԳՐԻԳՈՐԻ») – Գեղապանծ լու[ս]ով, գեղազարդ
փառով...
17.
57ա-60ա ԺԷ. Գանձ Ոսկեանց եւ Սուքասանց («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գանձ սիրոյ քոյին գանձեալ
ի յոգին գերաշակերտին... (60ա զերգաւղըս բանի, գանձիս եւ տաղի, զԳրիգորս եղկելի
ողո[րմեայ]) ա. 60աբ [Տաղ] – Անդ, ի փոխեալ ի Սուկաւէտ լեառըն դիտակ... բ. 60բ-1ա
արտք. լս-ից՝ Փոխ – Իսկոյն չարին այն բարկացեալ...
18.
61բ-8ա ԺԸ. Գանձ սրբոց թարգմանչաց («ԲԱՆ ՔԱՐՈԶԻՑ») – Բարձրեալ անքննին, բնաւից
լըրութիւն... ա. 68աբ [Տաղ] – Այսըմ շնորհի սովաւ տըւեալ... բ. 68բ-9ա [Տաղ] – Այս
է Մովսէս Դաւիթ եղեալ...
63բ-4ա
ստ. լս., գրչից՝ «Թարգմանչացն»։
19.
69ա-71բ ԺԹ. Գանձ սրբոց Ղեւոնդեանց եւ Վարդանանցն («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խրամատեալ կանոն
աւրինի...
69բ-70ա
ստ. լս., գրչից՝ «Ղեւոնդեանցն, Վարդանանց»։
20.
71բ-6բ Ի. Գանձ հայրապետաց Գ. ժողովոյն («ԱՅՐԻՎԱՆԵՑԻ») – Աստուած կենդանի,
անիմանալի, անհասանելի...
21.
76բ-81բ ԻԱ. Բուն Բարեկենդանին՝ ի տէր Մխիթարէ («ԵՐԵՒԱՆԵՑԻՆ») – Երգ յաւէ[ր]ժական,
երգեմք բանական..
22.
81բ-4ա ԻԲ. Գանձ սըրբոյն Թէոդորոս զինաւորին («ՄՐԷՈՐ») – Մեծապայծառ փառաւք
պանծալի... 84աբ [Տաղ]* – Խաղաղարար նոր թագաւոր...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 436։
23.
84բ-7բ ԻԳ. Երկրորդ կիրակէին ասա՛յ («ԱՂՑԻՑ Է») – Անճառելի լոյսըն հայրական...
24.
87բ-90ա ԻԴ. Գանձ Կեւրեղի հայրապետին («ԱՅՍ ԲԱՆ») – Անեղ, անմահ ծընունդ հայրական...
88բ-9ա
ստ. լս., գրչից՝ «Կիւրղի հայրապետին»։
25.
90ա-2բ ԻԵ. [Գանձ] Երրորդ Կիրակ[էին] յանառակ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ
տիրական...
26.
92բ-6բ ԻԶ. Գանձ սըրբոյն Յոհանու Ոսկէբեր[անի] («ԱԱՍ ՅՈՀԱՆՈՒ») – Աւրհնեմք ըզքեզ,
Տէր ամենայնի...
95բ-6ա
ստ. լս., գրչից՝ «Ոսկէբերանին»։
27.
96բ-9ա ԻԷ. Գանձ մեծատան եւ Ղազարու («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ տիրական...
28.
99ա-101ա ԻԸ. Գանձ սրբոց Քառասնից. Գանձ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հըզաւր անմահից
արքայ... 101աբ [Տաղ] («ՔԱՌԱՍՈՒՆՍՆ») – Քրիստոս՝ փառաց թագաւոր, փառաւորեալ ի
զըւարթնոց...
29.
101բ-3բ ԻԹ. Գանձ Հ<հ>ինգ կիրակին ի դատաւորն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ
խորհուրդ անքըննին...
30.
104ա-8բ Լ. Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հըզաւր անմահից
արքա... ա. 107աբ ստ. լս-ից՝ [Այլ տաղ Լուսաւորչին] – Ի յելս արեւու արեւ (կըրկնէ)
ծագեցօ մեզ յարեւմըտից... բ. 107բ-8բ Յորդորակն է տաղիս – Բարձրացի՛ր, դըշխոյ
փառաւք...
31.
108բ-11ա ԼԱ. Գանձ ապաշխարութեան. Վեց կիրակին ասա՛ («ՄԵՐ ԲԱՆ») – Մեղա՜յ, Տէ՛ր,
մեղա՜, անաւրինեցա...
32.
111ա-3ա ԼԲ. Այլ գանձ. Պահոցս ասա՛յ («ԱՂՑԻՑ Է») – Ամէնխնամ Հայր սուրբ գըթական...
33.
113ա-6ա ԼԳ. Յարութիւնըն Ղազարու («ԳՐԻ Է ՍԱ») – Գոհաբանական ձայնս նըւիրական...
116ա-7բ [Տաղ] – Ձայն այն, որ զաշխարհս եստեղծ...
34.
117բ-9բ ԼԴ. Ծաղկազարդին գանձ («ՀԱՅՑ Է Տ») – Համագոյական Հաւր սահման եւ Բան...
119բ-20բ [Փոխ]* – Այսաւր ցընծան արարածք...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 586։
35.
120բ-2ա ԼԵ. Նորին տեառն Մխիթարայ. երեկ<ի>ոյին ասա՛ («ԻՐՈՎ») – Ի տաւնըս
տաւնից, ի փառըս հրաշից...
36.
122ա-6ա ԼԶ. Գանձ Մեծի երկուշաբաթանին («ԳՐԻԳՈՐԻ Ե ՍԱ») – Գերագոյն Էից, գերահրաշ
գոյից, գերիմաստ վեհից, արքայդ համայնից... ա. 126աբ [Տաղ] – Իսկապէս ասէ Բանին...
բ. 127աբ [Տաղ Մեծի երկշաբաթոջ աւուրն*] – Անդ՝ ի մէջ դրախտին...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 600։
37.
127բ-30բ ԼԷ. Գանձ Մեծ երեքշաբաթին («ԳՐԻԳՈՐ») – Գործ արարչական, գերհրաշական,
գըթով գոյացան... ա. 130բ-1բ [Տաղ Մեծի երեքշաբաթոջ աւուրն]* – Որք ընկալայք ի
գործ զքանքար... բ. 131բ-2ա արտք. լս-ից՝ [Փոխ]* – Քեզ, ո՛վ Տէր Յիսուս, ձայնեմ...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 609-10, 611-112։
38.
132ա-4ա ԼԸ. Գանձ Մեծի չորեքշաբաթին («ՄԿՐՏՍՉ») – Մեծ եւ անճառ խորհու[ր]դն
անեղին... ա. 134աբ [Տաղ] – Որ կոչեցեր ազդմամբ ձայ[ն]ին... բ. 134բ-5ա [Տաղ] –
[Մ]երձեալ Զատկին հրէականի...
132բ-3ա
ստ. լս., գրչից՝ «Աւագ չորեք՛՛»։
39.
135ա-7բ ԼԹ. Աւագ հինգշաբաթին՝ ի տէր Մխիթա[րայ] Այրիվա[նեցւոյ] («ԶՊԱԿԱՍ») –
Զահեղ, զանքըննին զխորհուրդըս խորին... 137բ-8ա [Փոխ]* – Տէրըն խրատելով ըզսիրելի
եղբարսն...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 634 (տող 3)։
137բ ստ.
լս., գրչից՝ «Տաղ, տաղ»։
40.
138ա-40ա Խ. Զայս առաւաւտուն ասա՛ եւ զառաջին երեկոյին («ՈՐԴՍ») – Որըք փափաքին
ուտել զայն մարմինն...
41. 140ա-4ա*
ԽԱ. Աւագ ուրբաթին՝ ի Մաթէոս վարդապետէ («Ի ՄԱԹԷ[Ո]ՍԷ») – Ի յանմարմնական յանձանց
բանական... (142բ «...մահուամբ կեցուցեր։ Ողորմեա///», 143ա «/// Որդի կուսին
լեալ...»)։
42.
144ա-7ա ԽԲ. Գանձ Աւագ շաբաթ աւուրն («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խորհուրդ հանգը[ստե]ան եւթներորդին
ըստ գըրեցելոյն... ա. 147աբ [Մեղեդի]* – Ահեղ ձայնս, որ ես լըւա... բ. 147բ-8ա
արտք. լս-ից՝ [Փոխ] – Անմահ բնութիւնն աստուածային...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1276 (տող 7)։
43.
148ա-50բ ԽԳ. Գանձ Մեծի Յարութեան Քրիստոսի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ ձայն ուրախալի...
150բ [Տաղ] – Յայնժամ սիրով տիրական...
44.
150բ-3ա ԽԴ. Գանձ Յարութեան՝ Մկրտչի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մարդասիրութեամբ Որդիդ միածին...
153աբ [Տաղ] – Արի՛, Եսա[յ]ի՛, բարձրաձայն գոչեա՛...
45.
153բ-6բ ԽԵ. Գանձ Յարութեան ի տէր Մխիթարեա («ՏԵՐՈՒՆ») – Տէր տէրունական, տըւող
տիրական... 156բ-7ա [Փոխ]* – Յարեաւ փառաց թագաւորն...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 772։
46.
157ա-60բ ԽԶ. Գանձ Յարութեան ի տէր Մխիթարա («ԱԿԱՆ») – Արդ, լուսաւորեա՛, արդ,
փառաւորեա՛... ա. 159բ [Տաղ]* («ՆԵՐՍԵՍԻ ԵՐԳ») – Նըստեալ կանայքն ողբային... բ.
159բ-60բ Յորդորակ է («ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻՆ») – Հաւր կամաւ իջեալ Որդին...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 784։
47.
160բ-4ա ԽԷ. Գանձ Յարութեան ի Խաչատրոյ («ԽԱ<Ա>ՉԱՏՈՒՐ») – Խորհուրդ
հրաւիրման կամաց արարչի... 163ա-4ա [Փոխ]* («ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՀԱՅՈՑ») – Կանայքն
արտասուաւք լային...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 776-777։
48.
164ա-6բ ԽԸ. Գանձ Յարութեան. Մկրտիչ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ սոսկալի...
ա. 166բ-7ա [Փոխ]* – Ցընծան այսաւր երկինք... բ. 167ա-8ա [Տաղ] («Ա-Մ») – Արմատ
անմահութեան, որ տընկեցար ի մէջ երկրի...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 422։
49.
168ա-71ա ԽԹ. Գանձ Յովանու Մըկըրտչին ի Խաչատրոյ («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խայտացելոյն ի
յորովայնէ... 171ա-2ա [Փոխ]* – Զինչ արդիւնատիպ, վայելջատիպ կային...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Ա., էջ 715։
50.
172ա-5բ Ծ. Գանձ Նոր կիրակէին («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գաղտնի խորհըրդին գուշակեալ ի հին
գունդ մարգարէին...
51.
175բ-9ա ԾԱ. Գանձ Երեւման խաչին ի Մաթէոսէ («Ի ՄԱԹԵՈՍԵ») – Իսկակից Որդի Հաւր քո
հըզաւրի... 179աբ [Փոխ]* – Սեպհական սիւն պատուական...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1223։
52.
179բ-82բ ԾԲ. Գանձ Համբարձմանն Քրիստոսի Աստուծոյ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ տաւնիւս
ահագին...
53.
182բ-3բ ԾԳ. Գանձ Մեծահրաշին կիրակին («Ի ՄԱԹԷՈ///») – Միակդ ահաւոր, Տէր եւ
զաւրաւոր... յինըն դասն ելեալ /// (շար.)։ 184աբ [Տաղ] – (սկ.) /// Նոր տունկ
տենչալի...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 898 (տող 61)։
54.
184բ-8ա ԾԴ. Գանձ Գալըստեան Հոգոյն Աստուծոյ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հըզաւր Հոգի
Աստուծոյ...
55.
188ա-90բ ԾԵ. Գանձ համաւրէն կուսանաց («Ի ՓԱՌՍ») – Ի սկըզբան Էիդ, ի լուսոյ
լուսիդ... 190բ-1ա [Տաղ]* («Ս-Ք») – Սոսկալի ճըգ[մ]ամբք սուրբ վըկայից քոց, Տէր...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1395 (տող 57)։
56.
191ա-3ա ԾԶ. Գանձ սուրբ եկեղեցոյ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մաքրեալ տաճար սուրբ տէրունական...
57.
193ա-5ա ԾԷ. Գանձ Վարդավառին ասա՛յ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ մեզ
յայտնեալ... 195աբ [Տաղ]* – Աստանաւր տեսիլ ահեղ...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1064 (տող 5)։
58.
196ա-9բ ԾԸ. Գանձ Փոխման Աստուածածնին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ հրաշակերպ վեհին...
199բ-200բ [Տաղ]* – Սուրբ աստուածածին Կուսին, անարատ հարսին...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1162։
59.
200բ-3բ ԾԹ. Գանձ Սուրբ խաչին ասա՛ («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խաչի քո, Քրիստո՛ս, երկիր
պագանեմք... 203բ-4բ [Փոխ]* («ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՀԱՅՈՑ») – Կենաց փայտ տընկեալ ըզքեզ
տընկողին զԵդեմ...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1200-1201։
60.
205ա-7բ Կ. Գանձ Գէորգեա զաւրավարին եւ այլ զաւրավարաց («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խընդահրաւէր
մանկունք Սիոնի...
61.
207բ-11ա ԿԱ. Գանձ համաւրէն առաքել[ոցն] («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խորհըրդազգած քո
մարդեղութեանդ...
62.
211բ-3բ ԿԲ. Գանձ համաւրէն մարգարէից («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ անուն հրաշալի...
63.
213բ-5բ ԿԳ. Գանձ համաւրէն մարտիրոսաց («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառաւք
զարդարեալ... 216աբ [Փոխ]* («Ի ՆԵՐՍԻՍԷ») – Ի մի յարմարութիւն զոգիս ընդրեալ քոց
անդրանկաց...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1397-1398 (տող 21)։
64.
216բ-9ա ԿԴ. Գանձ հրեշտակապետացն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ հրաշական...
219բ-20ա [Յորդորակ]* («ԶԱՒՐԱՎԱՐ») – Զաւրք երկնային զըւարթնոց...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1353։
65.
220ա-2բ ԿԵ. Գանձ սըրբոյն Յակոբայ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծահըռչակ անուն գովելի...
222բ-3ա [Յորդորակ]* («ՎԱՐԴԱ») – Վարժիչ հանուրց եկեղեցեաց... 223աբ Փոխէ՛ զձայն
(«ՊԵՏԻՆ») – Պետ, որ բանիւ զանդամալոյծ...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1447։
66.
223բ-7ա ԿԶ. Գանձ Դաւթի եւ Յակոբայ («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խորք անքըննին, անճառ
անհասին... ա. 227աբ Յիսուս՝ լոյս ծագեալ յաշխարհս... բ. 227բ-8ա արտք. լս-ից՝
[Փոխ] («ՅՈՀԱՆԵՍԻ») – Յակոբոս՝ ընդրեալ վըկա, որդի Յովսեփա...
67.
228ա-31ա ԿԷ. Գանձ սուրբ Ստեփանոս<ս>ին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հըզաւր անմահ
թագաւոր... 231ա-2բ [Տաղ]* («Ի ՆԵՐՍԻՍԵ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԷ») – Ի գաւազանէն Յեսեա ստեղնեալ
Ստեփանոս...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., էջ 1467։
68.
232բ-8ա ԿԸ. Գանձ Պետրոսի եւ Պաւղոսի («ՍԱՐԳԻՍ ԳՐԻՉ») – Սուրբ Երրորդութիւն
ստեղծաւղ, զաւրութիւն սահմանաւղ... 238աբ [Տաղ]* («ՊԵՏՐՈՍԻ») – Պաղատիմք առ ձեզ
ընդրեալք...
* Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., 1490 (տող 41)։
69.
238բ-42ա ԿԹ. Գանձ Յոհանու եւ Յակոբա՝ որգոց որոտմանց («ԳՐԻԳՈՐԻ Է ՍԱ») – Գերապանծ
լուսով, գեղասքանչ գունով... 242ա-3ա [Փոխ]* («ՆԵՐՍԷՍԻ ԵՐԳ») – Նոր լոյս յարփենոյն
վառեալ որդիքն որոտման...
*Ծնթ.
Տե՛ս Գանձարան, Բ., 1506։
70.
243ա-6ա Հ. Գանձ [Սըրբոյն] Բարսըղի («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խաչաբարձ արհի պանծալի...
71.
246ա-9ա ՀԱ. Գանձ հասարակաց Կիրակէից ի Գրի[գորէ] («ԳՐԻԳ[Ո]ՐԻ Է») – Գերակա գոյին,
սկըզբան ամենին, Էից պատճառին...
72.
249ա-51բ ՀԲ. Գանձ հասարակաց Կիրակէիցն («ԳՐԻԳՈՐ») – Գերամբարձ Աստուած, գովեալդ ի
զաւրաց գընդից հրեշտակաց...
73.
251բ-4ա ՀԳ. Գանձ գիշերպաշտման. Գրիգորէ («ԳՐԻԳՈՐԻ Ե») – Գերանճառ արփի, գոյից
ամենի...
74.
254բ-5բ [ՀԴ.] Գանձ ձեռնադրութեան. Գրիգորէ («ԳՐԻԳՈ///») – Գըթա՛ ի մեզ, Տէ՛ր
ամենակալ... Տեառն Աստուծոյ ի ծառա/// (վջ.)։
75. 236ա
[Տաղ] – (սկ.) /// ընդրեալսն ի լըրման աւծեցեր սուրբ եւղովդ...
76.
256ա-7բ Տաղ Բարսղի հայր[ապետի]։ Յառաք/// ///արդա – Անեղ, անմահ լոյսն էական...
կին մի յանցաւոր մեղաւք ի լին գրեալ զհանցանս /// (շար.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
190բ
(1744 թ., նոտրգիր) Ես՝ Ոսկանս, գրէցի այս ըռաղմ (արաբանիշ գծագրութեամբ՝ «1157»).
թվին ՌՃՂԳ. (1744). նաեւ՝ թուրքերէն. արաբատառ՝ «Այս գիրքը Ոսկանինն է, այս գիրը
Ոսկանն է գրել թուական՝ 1157»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «Գէորգեան, Հմր 835, Օ. Եգանեան, 3533», 1ա՝ «3533»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
111բ՝ «Շնորհաւք քոյին։ Այսօր։ Երկիրպաքեմ քեզ, Տէ՛ր իմ, Յիսուս Քրիստոս, որ
զօրութեամբ սրբոյ խաչին ազատեցեր զբոլոր աշխա[ր]հս», 112բ՝ «Տէ՛ր մեր Յիսուս
Քրիստոս», 124բ՝ «Այսաւր անճառ լուսուն ծագում ի փրկութեան մէջ կատարում, այսօր
աճ, եւ աստ, արժան, վասն ցզչհըաա Տէր», 30բ-1ա, 108բ, 115բ, 149բ, 159բ, 195բ,
241բ՝ այբուբենի տառեր, խզբզոցներ, 166բ՝ արաբական այբուբենի գրերի փորձ։
ՆԿԱՐԱՓՈՐՁ՝
101բ՝ բուսական լուսանզարդ, 162բ, 163ա՝ նախշազարդ, 2-ի մէջ «Ոսկան»։
3534
ԱՒԵՏԱՐԱՆ
ԱՂԹԱՄԱՐ
ՋԽԶ. – 1497
ԳՐԻՉ՝
Մատթէոս աբղյ։ ԾԱՂԿՈՂ՝ Յովսէփ։ ՍՏԱՑՈՂ՝ Բէկի։
ԹԵՐԹ՝
352+1 (կրկն.՝ թ. 58). չգրուած՝ 1ա, 2բ, 3ա, 4բ, 5ա, 6բ, 7ա, 8բ, 9ա, 10բ, 12բ,
13ա, 14բ, 20բ, 21ա։ ՊՐԱԿ՝ 8+13+Ա-ԻԴ×14 (ԺԵ, ԺԶ, ԺԷ, ԺԸ 12, ԺԹ, Ի 16)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ երկսիւն (13,5×9)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝
83ա)։ ՏՈՂ՝ 19։ ԿԱԶՄ՝ սեւ դրոշմազարդ կաշի՝ դռնակով եւ զույգ գամերով (մէջքի կաշին
նոր), Ա. փեղկի կենտրոնում մանր կոստղերով մեծ խաչ (վր. եւ մէջտեղի ակերն ընկած,
ձախ թեւին՝ կանաչ ակն, աջ եւ ստ. թեւերին՝ նարնջագոյն քարեր, վր. աջ հատուածում 2
տարբեր չափերի խաչեր՝ վր. խաչն աջ եւ ձախ թեւերից ամրացուած կոստղերով,
կենտրոնում՝ կանաչ ակն, միւս փոքր խաչի կենրոնում՝ նարնջագոյն, աջ թեւին՝ կապոյտ
փոքրիկ ակներ, ներքեւում՝ 3 խաչ՝ 2-ը աջ եւ ձախ թեւերից ամրացուած կոստղերով,
կենտրոններում՝ նարնջագոյն եւ փիրուզագոյն ակներ, ձախ կողմի խաչի կենտրոնում եւ
ստ. թեւին՝ կարմիր ակն, աջ թեւին՝ կապոյտ). միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝ դրոշմազարդ
կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա-Բ+Է-Ը՝ դեղնաւուն չգրուած թուղթ։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– 1. Կանոնագիրք հայոց։ ԺԱ. դ.։ ԳԴ (սկ.)՝ ստացուած մէկ թերթի ընդերկայնակի եւ
ընդլայնակի եզրահատումով եւ ընլայնակի ծալումով։ Մագաղաթ (24,5×17). միասիւն
(22,5×15). ուղղագիծ երկաթագիր (նմուշ՝ Գա). տող՝ 20։ Կարդալ՝ Դբ, Գա, Դա, Գբ.
«///նային Բ. եւ Գ. վկայիւք, մի՛ իշխեսցէ թողուլ զնա եւ այղ առնել... Կատաղի
աղտեղութիւնն, զոր առեւանկն ասեն, թէ քահանայ խորհրդակից լինի կամ պսակ դնէ՝
լուճեալ լիցի ի կարգէն, Ծ. (50) տաճկինակ եւ Ճ. (100) դրամ տու///» (Տե՛ս
Կանոնագիրք հայոց, հտ. Բ., աշխ. Վ. Յակոբեանի, Երեւան, 1971, էջ 157-159,
Պտռկ-պհպ.ի նկարագրութիւնը եւ բնագիրը տե՛ս նաեւ Յաւելուած, էջ 397, 407-408)։
2.
Տօնապատճա՞ռ (խոր. Զա «///Ընդդէմ արտեմոնադիր ընթերցուածոց»)։ ԺԱ. դ.։ ԵԶ (վջ.)՝
ստացուած մէկ թերթի ընդերկայնակի եւ ընդլայնակի եզրահատումով, ընլայնակի ծալումով
(բնագիրը կտրած՝ 2-4 տառաչափով)։ Մագաղաթ (24×17). միասիւն (19×13), ուղղագիծ
երկաթագիր (նմուշ՝ Զա). տող՝ 17։ Կարդալ՝ Զա, Եբ «///անաւր հանգիտաբար
շարադրեսցուք զընթ[երց]ուածոյ տաւնախմբութեանց գիրս... եւ շուրջ ծաղկեալ եւ շարա///».
Զբ, Եա. «///ք նա եւ հինգն Դեկ[տ]եմբերի զաւր ծնն[դեան]... զանխլասցի եւ աւր
աւետի///»։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Աւետումն՝ «Գաբրիէլ աւետէ կուսին»՝ 1բ, Ծնունդ՝ «Զծընունդ Փըրկչին մերոյ ի
նմանէ»՝ 2ա, Ընծայումն տաճարին՝ «Քառասնաւրեայ գալուստն ի տաճարն»՝ 3բ, Մկրտութիւն՝
«Մըկրտութիւնն»՝ 4ա, Այլակերպութիւն՝ «Պայծառակերպութիւնն»՝ 5բ, Յարութիւն
Ղազարու՝ «Ղազարու յարութիւնն»՝ 6ա, Մուտք Երուսաղէմ՝ «Ծաղկազարդն է»՝ 7բ,
Ոտնլուայ՝ «Լուանայ Քրիստոս զոտս աշակերտացն»՝ 8ա, Խաչելութիւն՝ «Խաչելութիւնն»,
տախտակին՝ «Սայ է թագաւորն հրէից»՝ 9բ, Աւերումն դժոխոց՝ «Աւերումըն դըժոխոցն»՝
10ա, Թաղումն՝ «Թաղումն Տեառն Յիսուսի Որդոյն Աստուծոյ»՝ 11ա, Յարութիւն՝
«Յարութիւնն Քրիստոսի»՝ 11բ, Համբարձումն՝ «Համբարձումն»՝ 12ա, Հոգեգալուստ՝
«Սուրբ Հոգւոյն գալուստն»՝ 13բ, Չորեքկերպեան աթոռ՝ «Չորեքկերպեան աթոռն» (ստ.
մասում՝ Կշեռքն՝ «Կըշեռքն»)՝ 14ա, Ազդարարումն երկրորդ գալստեան՝ խաչ. «Խաչըն
փայլէ ի յարեւելից եւթնապ[ատիկ]»՝ 15ա, Մատթէոս՝ «Մաթէոս աւետարանիչն»՝ 21բ,
Մարկոս՝ «Մարկոս աւետարանիչն»՝ 114բ, Ղուկաս՝ «Ղուկաս աւետարանիչն»՝ 173բ,
Յովհաննէս եւ Պրոխորոն՝ «Յովհաննէս առաքեալ եւ աւետարանիչ, Պրօհօրոն աշակերտն»՝
273բ, լս-ային՝ Մարիամ Մագդաղենացի՝ 112ա, 341բ, Յովսէփ Արիմաթացի՝ 171բ, 268բ։
Խորան՝ 15բ, 16աբ, 17աբ, 18աբ, 19աբ, 20ա։ Կիսախորան՝ 22ա, 115ա, 174ա, 274ա։
Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, յուշկապարիկ (147բ, 279ա), ծառ (81ա, 151ա,
316բ), խաչ (106բ, 168ա, 174ա, 264ա, 339ա), տաճար (92ա, 158բ, 256բ, 310ա)։
Զարդագիր՝ հանգուցագիր, մարդադէմ (Զ՝ 34բ, Գ՝ 123ա, 156ա), թռչնագիր, մարդ,
կենդանագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին, նարնջի, վարդագոյն, մոխրագոյն,
շագանակագոյն, մանուշակագոյն, սպիտակ, սեւ։
Տե՛ս Ա.
Գէորգեան, Հայ մանրանկարիչներ. մատենագիտութիւն Թ-ԺԹ. դդ., Գահիրէ, 1998, էջ 568,
Հմր 355 Բ.։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած 1960ական թթ., մէջքը եւ պհպ-ները նորոգման ժամանակի, կազմը
մաշուած, վրան կան ճաքեր եւ քերծուածքներ, վր. ձախակողմեան խաչն ընկած՝ կան գամերի
անցքերը, զոյգ կապիչներն ընկած, առկա է կապիչներից մէկի հիմքը, լուսանցակողերի
կարմիրը մասամբ թափուած. Պտռկ-պհպ-ների եզրերը մաշուած, վրան խոնաւութեան
գորշաւուն հետքեր, Պտռկ-պհպ. Դ.՝ վրան անցքեր, Պտռկ-պհպ. Ե.՝ պատռուածքը թելով
կարուած, գործածութիւնից եւ խոնաւութիւնից թերթերի վրայ աղտոտուածութեան եւ այլ
հետքեր, 341բ՝ լուսանցային մանրանկարը կտրուած, որոշ թերթեր հիմքից մասամբ անջատ,
որոշներն էլ՝ արտք. անկիւններից փոքր-ինչ պակուած-ընկած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1.
15բ-6ա Թուղթ Եւսեբեայ։
2.
16բ-20ա Համաբարբառ (Կանոնք՝ Ա-Ժ., նաեւ ստ. լս.՝ Ցրուացանկ)։
3.
22ա-114ա Աւետարան Մատթէոսի։
4.
115ա-73ա Աւետարան Մարկոսի։
5.
174ա-273ա Աւետարան Ղուկասու։
6.
274ա-347բ Աւետարան Յովհաննու (347բ-8ա <Գ>իրք կնոջն շնացելոյ)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
1. Գրչի
348բ Փա՜ռք եւ պատիւ Հաւրն անծին, աներբ, անեղին, իսկականին
եւ
միածին նորա Բանին, անճառ ծննդեանն հայրենին,
եւ Սուրբ
Հոգոյն միշտ փառակցին, ամենառատ պարգեւատուին,
միոյ
բնութեան աստուածային, մի տէրութեան եւ միշտ Էին,
գերակատար
երիցն անձին, կատարողին, արարածին,
յանցեալն,
յայժմուս, յապագային եւ յանսառ յաւիտենին յաւիտեանս. ամէն։
Իսկ
չորից աւետարանացն խորհուրդ բազմաւրինակ իմն ցուցմամբ տեսանի, զի ոմանք ասեն, թէ
չորից աւետարանացն եւ չորք անգիւնք արարածոց՝ Արեւելք եւ Արեւմուտք, Հիւսուս եւ
Հարաւ: Պարտ էր համասփիռ քարոզել զԱւետարանն։ Իսկ ոմանց հաճոյ թուեցաւ ըստ չորից
մըշտահոս գետոցն յադենական աղբերէն յառաջ խաղացեալ առ ի տի|349ա|եզերաց ոռոգումն՝
Փիսոն, Գեհոն, Տիգրիս եւ Եփրատէս։ Եւ սոցա գոլով նմանապէս թուով ուռճատեալք ի
կենդանական աղբերէն, ոռոգանել զպասքեալ միտս մարդկան։ Նոյնաւրինակ, ըստ տեսութեան
Եզեկիելի քառակերպեան աթոռոն՝ Մարդ, Առիւծ, Եզն, Արծիւ: Զանմարմնոցն Տէր
տեսանելով, բազմեալ ի փառացն աթոռ իմանալի ցուցմամբ, զխնամս բոլոր բնութեանս
զակնարկումն, որ աստուածապէս եւ տիրաբար բերմամբ նշանակէ զլինելն առ ի հողածինս,
հոգեղինացն, անմահից, զմահկանացուս առնել հաղորդ եւ ի գերակատար հանել ի փառս,
վասն զի փառաց թագաւորն՝ Քրիստոս փառակիցն Հաւր եւ Հոգոյն Սրբոյ, զմերս առեալ
բնութիւն, յինքեան միացոյց աստուածութեան՝ ուսուցանելով մի Որդի դավանելով, որ
յԱստուծոյ Հաւրէ եւ որ ի Մարիամայ սուրբ կուսէն անճառ միութեամբ, |349բ| զոր
աւետարանականն ուսուցանեն բանք՝ մինչ ի կատարած հաւանութեամբ եւ հաստատ կարգօք ի
նոյն յարելով առաքելաւանդն քարոզութիւն, որ զաստուածախաւսն վարդապետութիւն
դրոշմեալ զսակաւս ի բազմացն հաւատալ, թէ Յիսուս Քրիստոս է Որդի Աստուծոյ՝ ըստ
վեհին Յովհաննու. հաւատալ եւ զկեանսն յաւիտենականս ընդունել յանուն նորա։
Աստանաւր
յանկ ելեալ աւարտեցաւ քառաբուխ եւ քառավըտակ աստուածախաւս սուրբ Աւետարանս այս ի
թուաբերութեան Հայկազան տաւմարիս ՋԽԶ. (1497) ամին, յանառիկ եւ ի տիրախնամ կղզիս
Աղթամար, ընդ հովանեաւ Սուրբ Խաչիս եւ Սուրբ Նշանիս, եւ ի հայրապետութեան տեառն
Ատոմ կաթողիկոսի եւ ի դառն եւ ի վշտալից ժամանակիս, յորում ի խիստ եւ ի նեղութեան
եւ ի չար ծառայութեան կամք ազգին նետողաց, զի յոյժ նեղեն եւ կեղ|350ա|եքեն զազգս
քրիստոնէից, զոր տեսեալ զայս սուրբ գանձս աստուածախաւսս եւ զլուսափայլ եւ
զպատուական մարգարիտս, եւ ցանկացաւ այս հոգէկեցոյց սուրբ Աւետարանիս աստուածասէր
եւ հաւատարիմ կինն Բէկի*, եւ սորա վառեալ ի սէրն Քրիստոսի եւ խնդիր ելեալ մեծաւ
փափագմամբ եւ եռանդնաշարժ հաւատով այսմ լուսափայլ եւ անգին մարգարտիս եւ
վարդափըթիթ եւ անուշահոտ բուրաստանիս, եւ աստուածախաւս սրբոյ Աւետարանիս, որ կեանս
տայ կամայորդոր լսողացն, յաւրինակ եղջերուին, որի յոլովութեան հրական մասինն
ցանկայ հանապազ փափագմամբ ի յաղբիւրս ջուրց՝ ըստ բանին երջանկին Դաւթեայ։ Այսպէս եւ
հաւատարիմ մայրն մեր՝ Բէկի, տենչալի սիրով եւ փափաքմամբ սրտի յաստի կենացս
յուսահատեցաւ եւ անտի կենացն փափագեցաւ եւ ըստացաւ* |350բ| զաստուածախաւս կտակս
զայս, արար ճարակ փրկութեան հոգոյն իւրոյ ի յաներելի գեհենին եւ պաշար երկնաձիգ
ճանապարհին, որ եւ հասուցանէ զնա առ Աստուած, եւ ետ զսուրբ Աւետարանս գծագրել
ջերմեռանդ սիրով հաւատարիմ եւ աստուածասէր եւ անզաւակ մայրն մեր Բէկի*՝ ի հալալ
վաստակոցն իւր, յիշատակ բարի հոգոյ իւրոյ եւ ծնաւղացն իւրոյ՝ հօրն՝ ըՌըստակիսին,
եւ մօրն՝ Խոնձին, եւ եղբարցն՝ Աշրաֆին եւ Դարմանին, եւ քուերցն՝ Գուլըստանին եւ
Շահփշին. ամէն*։
Իսկ ես՝
ունայնս եւ թափուրս յամենայն հոգեւոր բարեմասնութեանց եւ հեծեալս եւ մաշեալս,
վերջինս աղքատութեամբ, մեղաւոր եւ անարժան ծառայս ծառայիցդ Աստուծոյ Մատթէոս
սուտանուն աբեղայ, տեսի զփափագ եւ զսէր հաւատարիմ եւ անորդի մօրն իմոյ՝ Բէկուն,
զոր ունէր առ հոգեւորսն, եւ տկար անձամբ յանձն առի կա[տարմամբ] (շարունակութիւնը
տե՛ս Յիշատակարան հետագայի)։
* Ծնթ.
Ստացողի անունը եւ նրան վերաբերող հետեւեալ տեղեկութիւնները գրչութեան թուականից
կարճ ժամանակ անց այլ թանաքով եւ այլ ձեռքով գրուել-լրացուել են նախապէս գրչի բաց,
չգրած թողնուած տեղերում՝ «կինն Բեկի» եւ յաջորդ աստղանիշակիր հատուածները՝
«հաւատարիմ մայրն մեր Բէկի... եւ ըստացաւ», «եւ անզաւակ մայրն մեր Բէկի», «հօրն՝
ըՌըստակիսին, եւ մօրն՝ Խոնձին, եւ եղբարցն՝ Աշրաֆին եւ Դարմանին, եւ քուերցն՝
Գուլըստանին եւ Շահփշին. ամէն», «եւ անորդի մօրն իմոյ՝ Բէկուն»։
2.
Ծաղկողի 13բ զՅովսէփ՝ նըկարօղ սուրբ Աւետարանիս, յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս եւ Աստուած
ողորմի ասացէ՛ք։
Տե՛ս ԺԵ.
դ. յիշ-ք, Գ., էջ 244-5, Հմր 335. ունի գլխաւոր յիշատակարանի միայն հետեւեալ
մասերը՝ «Աստանաւր յանկ ելեալ... կեղեքեն զազգս քրիստոնէից», «Այսպէս եւ հաւատարիմ
մայրն... տկար անձամբ յանձն առի կա[տարել]» եւ ծաղկողի յիշ-ը։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 351ա
(1604 թ., բոլորգիր, գրուած որպէս գրչութեան յիշ-ի շարունակութիւն. կազմողի
ձեռքով) [կա]տարմամբ բանիւն Աստուծոյ վերջին կազմող սուրբ Աւետարանիս՝ յիշատակ
տանուտէր եւ ըռայիս Վաջոյին, հօրըն՝ Նուրիջանին, եւ մօրն՝ Աղայբէկուն, եւ եղբայրն՝
Մուրատին, եւ կողակից նորայ՝ զՇախսաւլթան, եւ զորդիքն նոցա՝ զՅովանէս եւ
ըզԳրիգորն։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք զըռայիս Վաջօն եւ զորդիքն՝ զԱբրահամ<ա>ն եւ
զՄանասէն, եւ զՆուրիջան։ Դարձեալ յիշեցէ՛ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք Վայջոյին, որ
ետ նորոգ|351բ|ել զսուրբ Աւետարանս՝ յեշատակ իւրեանց, եւ իւրեանց ծնողաց
արքայութիւն տացէ եւ յերկնից յարքայութիւն հրաւիրէ. ամէն։ Ի թվին Հայոց մերոց ՌԾԳ.
(1604)՝ ձեռամբ սուտանուն Աբրահամին՝ Արծըկեցի իմ վարպետին, մի բերան Աստուած
ողորմի ասացէ՛ք, Աստուած ձեզ եւ մեզ ողորմեսցի յիւր միուսանկամ գալուստ<դ>ն.
ամէն։
Դարձեալ
կրկին անկամ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս Վաջօն, Մուրատըն եւ եղբայրն՝ Աղայմէլիք, |352ա| որ
փոխեցեալ է ի Քրիստոս, լի բերանով եւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք, Աստուած ձեզ եւ
իւրեանցն ողորմի. ամէն։ Կացէ զսուրբ Աւետարանս անջի[ն]ջ յիշատակ ի դուռ Սուրբ
Գէորգայ զօրայվարին եւ Սուրբ Յովանիսին։ Ով ոք հեռացուցանէ զսուրբ Աւետարանս կամ
ծախելով կամ գրաւելով, կամ գողանալով, պատիճն Յուդայի առցէ եւ խաչ հանողաց։ Ով ոք
զսուրբ Աւետարանս լաւ պահէ եւ խնամ արկէ, աւրհնի ի յԱստուծոյ եւ յամենայն սրբոց
նորա. ամէն։ |352բ| Դարձեալ կրկին անգամ յիշեցէ՛ք ի Քրիստոս եւ Աստուած ողորմի
ասացէ՛ք ըռէս Վաջօին, եղբօրն՝ Մուրատին, որդոյն՝ Աբրահամին, եւ Մանասին եւ Նուրիջ[ա]նին։
Դարձեալ յիշեցէ՛ք զԱբրահամն եւ զիւր որդիքն՝ զՆուրիջանն, զՄանասն, եւ զԹաթէոսն, եւ
զկողակիցն՝ զԳուլոմն։ Յիշեցէ՛ք եւ Աստուած ողորմի ասացէ՛ք, եւ որ զողորմին ասէ,
Աստուած իւրն ող[ո]րմեսցի. ամէն։ Հայր մեր, որ՛՛։
Տե՛ս ԺԷ.
դ. յիշ-ք. Ա., էջ 134-5, Հմր 167։
2. 114ա
(1669 թ., նոտգիր) Ի թվին ՌՃԺԸ.ին (1669) եւ մենք՝ Մուրատի որդիք Գրիգորս, Կակոս,
Սահակս, միմեանց խետ սուլխ էղանք, թէ՛ Յեհանէսի մալի դիմաց, թէ՛ դռան ճանպխի
դիմաց, որ հետ մէկի-մէկի այլ բան չի մնաց։ Այսուհետեւ խետ մէկի-մէկի դաւի չկայ։
Ինչ մարդ, որ այս բանիս փոշիման լինի, այսուհետեւ դաւի անէ, ՅԺԸ. (318) սուրբ
հայրապետաց անէծք եւ նզովք առնու, զպատառն Յուդայի եւ մասն խաչ հանողաց առցէ եւ
որոշեալ լիցի փառաց Որդոյն Աստուծոյ։ Աղէն ձեռօք Գուլահմատ վկայ, առաջնորդ տէր
Սիմէօն վկայ, էրաշխաւորայ Սաֆարն վկայ, Գազողան Ղարիպջան վկայ, Խոռանից Մարտիրոս
վկայ, Աստուած վկայ։
3. 352բ
(1896 թ., շղագիր) Վաղարշապատցի Նիկողայոս Արամեանս զսոյն գրչեայ Աւետարանս
զնախնեաց իմոց ընծայեցի Մատենադարանին Մայր Աթոռոյ Սրբոյ Էջմիածնի՝ ի յիշատակ ինձ
եւ իմայնոց, որ գրեալ է ի թվին Հայոց ՋԽԶ. (1497), յԱխթամարայ վանսն։ Նիկողայոս
Արամեանց, ի 1896 ամի, ի 10ն Ապրիլի, ի Վաղարշապատ։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձուած թերթիկին՝ «Հմր 837. Աւետարան, բոլորգիր, գրեալ ի թղթի ի
թուին հայոց ՋԽԶ. (1497), յԱղթամար, ի ձեռն Մատթէոս աբեղայի, ի հայրապետութեան
տեառն Ատոմայ. նուիրեալ Մատենադարանի Ս. Աթոռոյս ի Վաղարշապատցի պ. Նիկողայոսէ
Արամեանց, յամի 1896։ Ունի զյիշատակարան ի վերջն», թերթիկի Բ. երեսին՝ «837/3534,
ՋԽԶ.–1497, Մ[եսրոպ] եպիսկոպոս», պհպ. Աա՝ «3534»։
3535
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌԱՑ, ԳԱՆՁԱՐԱՆ
ՄԵԾԿԵՐՏՈՒ
ՎԱՆՔ ՋԾԷ. – 1508
ԳՐԻՉ՝ Յովանէս։
ԹԵՐԹ՝
275։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԵ×12 (Ա 2, Բ 11, ԻԵ 10)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18×13,5։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (13×9,5)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 98ա)։ ՏՈՂ՝ 15։ ԿԱԶՄ՝
շագանակագոյն դրոշմազարդ կաշի կապիչներով եւ գամերով. միջուկը՝ տախտակ. աստառը՝
կարմիր կտաւ, դռնակինը՝ շերտազարդ կտաւ. լուսանցակողերը՝ կարմիր։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Ճակատազարդ՝ 155ա։ Լուսանցազարդ՝ բուսական, թռչուն, խաչ (96ա)։ Զարդագիր՝
հանգուցագիր, մարդադէմ (7ա, 45ա), թռչնագիր (117ա)։ Գոյներ՝ կարմիր, վարդագոյն։
ՊԱՏԱՌԻԿ-ՊԱՀՊԱՆԱԿ
– Ճաշոց։ ԺԶ. դ.։ ԱԲ (վջ.)՝ ստացուած 1 թերթի ընդլայնակի ծալումով։ Թուղթ 17×12,5
(զոյգ թերթի բացուածքինը). միասիւն (25×12). բոլորգիր (նմուշ՝ Աա). տող՝ 27։
Կարդալ՝ Բբ, Աա, Բա. «[Մարգարէութիւն Եսայեայ, ԾԷ. 13-21] – /// (անընթեռնելի 4
տող) [սրբութ]եան իմոյ։ [Եւ] ասասցեն... այլ ան[աւրէնք իբրեւ] զծով ծփեսցին եւ
հանգիստ մի՛ գտցեն /Բա/ /// (2 տող) գոյ խաղաղ[ութիւն] ///»։ Բա, Աբ. «Պաւղոսի
առաքելոյն [Առ Եփեսացիս, Դ. 17-28] – Արդ, [զայս ասեմ եւ ուխտեմ ի Տէր մի եւս] ձեզ
զնոյն... տեղի սատանաի։ Որ գ///» (Տե՛ս Ճաշոց, Վաղարշապատ, 1872, էջ 123-5)։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. կազմի մէջքն այլ կաշի՝ շուլալակարով ամրացուած փեղկերին. դռնակը, մէկական
կապիչն ու գամն ընկած, կաշին տեղ-տեղ վնասուած, Բ. փեղկին անցքեր, կազմաստառը
մաշուած եւ գունաթափ. թ. 1ից առաջ թափուած 3, ընդմէջ թ. 2-3ի 9 թերթ, թ. 42`
հիմքից անջատ, թ. 124-5, 252, 265` կիսով հիմքից անջատ. ձեռագիրը եզրահատուած,
որոշ լուսանցազարդեր (27ա, 30բ, 36ա) վնասուած, թ. 3՝ գրադաշտին այրուածքից
առաջացած անցք, 3 տողի 1-3 բառ չիք, թ. 1-3՝ արտք. լս-ին մուգ շագանակագոյն
հետքեր, գուցէ թանաք թափուած (՞), թ. 73-6՝ գրադաշտին, թ. 72-5՝ արտք. լս-ին ցեցի
անցք, թ. 139-40՝ գրադաշտին, թ. 179-80, 199-200՝ արտք. լս-ին շագանակագոյն բծեր,
թ. 229-31՝ գրադաշտին կաթոցի մուգ շագանակագոյն հետքեր. լուսանցակողերը սեւացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
1ա-153բ [Մաշտոց ձեռաց]
ա. 1ա-6ա
[Կանոն մկրտութեան] – (սկ.) /// տագ[ն]ապեսցի աներեւոյթ տանջանաւք... Եւ ասէ
զաղաւթս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ ընդրեցեր քեզ ժողովուրդ... /2բ/
...Հաւր [ամե]նակալի հանդերձ կենդա/// |3ա| զճակատն ասե///. Եւղ անուշ հեղեալ...
բ.
6բ-26բ Կանովն համաւրէն պսակ առնելոյ – Պարտ է քահանային եւ փեսային, հարսինն...
Եւ ասէ զաղաւթս. Աստուած յաւիտենական, որ զանզոյգս եւ բացորոշեալս զուգակցես ի
սէր...
գ.
27ա-35բ Կանոն հաղորդութիւն տալոյ – Առնու քահանայն զփրկական խորհուրդն... Եւ ասէ
զաղաւթս. Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած ամենակալ, արարիչ ամենայն արարածոց, որ արժանի
արարեր զամենայն հաւատացեալս...
դ.
35բ-44բ Կանովն տեառնական – Ածեն զխոստացեալն ի դուռն եկեղեցոյն... Ընթերցուած.
յիՂեւտացոց. Որ կոչեաց Տէր զՄովսէս եւ խաւսեցաւ ընդ նմա...
ե.
45ա-64բ Կանովն զամենայն վաղճանեալսն յուղարկեն առ Քրիստոս – Ասեն կանոն զԵրկինք
պ[ատմեն]... Եւ ասէ զաղաւթս զայս. Աստուած յաւիտենական անըսկիզբն, անեղ,
անիմանալի, անհասանելի խորհուրդ...
զ.
64բ-72բ Երկրորդ աւուրն այգոյն – Գան ի գերեզմանն. Սաղմոս՝ Եղիցին ականջ քո ի
լսել. Պաւղոսի առաքե[ալի] ի Թեսաղոնիկեցոց թղթ[ոյն]. Այլ մեք պարտիմք գոհանալ...
66ա Աղաւթք սրբոյն Բարսղի Կեսա[րա]ցո – Գոհանամք զքէն, Հա՛յր...
է.
72բ-91ա Կանովն յորժամ տղայ վաղճանի – Ասեն սաղմոս՝ Առ քեզ Տէր համբարձի... Քարոզ՝
Վասն ի վերուստ. եւ ասէ զաղաւթս. Սուրբ ես, Տէ՛ր Աստուած մեր, որ բնակեալդ ես ի
յերկինս եւ բարեբանիս ի սրբոց քոց...
– 91ա-5բ
Գանձ. ի մեռելթաղն ասա. եւ զիս՝ զանպիտան գրիչս յիշեա՛ («ՄԱՆՎԵԼՍ») – Մինդ ի յԷէն,
Բանդ ի սկզբանէ... դուք բարով կացէ՛ք մընացէ՛ք. ողորմեա՛ց մեզ Տէր։
ը.
95բ-116բ Կանոն խաչ աւրհնեն – Բերեն յեկեղեցին, լուանան ջրով եւ ասեն սաղմոս...
Ընթերցուած յԱռակաց. Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն...
թ.
117ա-35բ Կանովն ջուր աւրհնելոյ յաւուր Յայտնութեան – Երթան ի ջուրն խաչիւ եւ
մոմեղինաւք... Ընթերցուած յԵլից. Եւ խաղաղացոյց Մովսէս զորդիսն Իսրայէլի...
ժ.
135բ-53բ Կանոն Մեծի հինգշաբաթին Ոտնալուային. ըստ որում ասաց Յիսուս, թէ՝ Աւրինակ
մի ետու ձեզ, զոր ասացեալ է տեառն Եփրեմի Խորին Ասորոյ, զոր թարքմանեաց սուրբ
դիտապետն հայոց Գրիգորիոս Վկայասէրն – Ի տասներրորդ ժամուն ժողովին ի գաւիթս
եկեղեցոյն... Քարոզէ սարկաւագն. Եւ եւս գոհութիւն եւ երկրպագութիւն մատուսցուք
Տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի...
Բ.
153բ-274բ [Գանձարան]
–
153բ-5ա Ցանկ Գանձարանիս – Ա. Սրբոց հրեշտակապետացն... ԼԸ. Յակոբայ Մըծբնայ
հայրապետին։
ա.
155ա-8ա Ա. Գանձ սրբոց հրեշտակապետացն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ խորհուրդ
հրաշազան... անմարմնական զաւրացն արթնական ողորմեաց։
բ.
158բ-61բ Բ. Գանձ Յարութեանն Քրիստոսի. կիրակէի («ԱՌԱՔԵԼ») – Անժամանակ լոյսն
արփիական, որ է ծընունդ Հաւր, Որդի եւ Բան... ողորմութիւն լիցի պարգեւեալ,
ողորմ[եա՛]։
Ծնթ.
Բոլոր գանձերի վերջում «ողորմեա՛» բառը յապաւումով, այսուհետ գրում ենք ամբողջութեամբ,
առանց վերականգնման նշանների։
գ.
161բ-5ա Գ. Գանձ Դաւթեա մարգ[արէի] եւ Յակոբա («ԽԱՉՏՈՒՐ») – Խորք անքըննին, անճառ
անհասին... եւ ազատել ի հրո գեհենին. ողորմեա՛։
դ.
165ա-8ա Դ. Գանձ սրբոյն Ստեփանոսի Նախավկային («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ հըզաւր անմահ
թագաւոր... ՚ւ արժան առնել մեծաց պարգեւի. ողորմեա՛։
ե.
168բ-74ա Ե. Գանձ Պետրոսի եւ Պաւղոսի («ՍԱՐԳԻՍ ԳՐԻՉ») – Սուրբ Երրորդութիւն,
ստեղծաւղ զաւրութիւն... քեզ փառս ի յերկրի, պատիւ ի յերկնի՝ ընդ քոյդ միածնի.
ողորմեա՛։
զ.
174ա-8բ Զ. Գանձ Որդոց Որոտմանց. ասա՛ եւ զիս յիշեա՛ («ԳՐԻԳՈՐԻ Է ՍԱ») – Գառըդ
երկնային, Հաւրըդ միածին... գանձիս ասողի եւ սրբագրողի՝ անմիտ Գրիգորի, / այլ եւ
ստացողի եւ փոխարկողի, սիրով հայցողի. ողորմեա՛։
է.
178բ-81բ Է. Գանձ Յարութեանն Քրիստոսի («ԿԻՐԱԿԵԻ») – Կենդանարար Որդի Աստուծոյ...
կեանս անբասիր եւ յոյժ բարեգոյն. ողորմեա՛։
ը.
181բ-5ա Ը. Գանձ Ճրագալուցի Ծնընդեանն Քրիստոսի Աստուծոյ («ՏԷՐ ՄԽԻ») – Տարփումն
ըղձական, տոչոր անձկական... դրախտին բանալի վերըստին շնորհի. ծառն ի քէն ծաղկի։
Ող՛՛։
թ.
185ա-7բ Թ. Առաջի աւուր Ծնընդե[ան] («ԹԱՐԱՅ») – Թագըդ պարծանաց, թագաւոր զաւրաց...
արարիչ բնաւի, Տէրդ ամենայնի. ողորմեա՛։
ժ.
187բ-90ա [Ժ.] Երկրորդ աւուրն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մաքուր եւ անբիծ Սուրբ Աստուածածին...
առ միածինըն քո միջնորդեալ. ողորմեա՛։
ժա.
190բ-4ա ԺԱ. Երրորդ աւուր Ծնը[ն]դեանն («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խընդութեան ձայն, բարբառ
աւետեաց... փառաւորեալդ ի հրանիւթ սեռից մեզ բարէխաւս բնութեանս ազգակից.
ողորմեա՛։
ժբ.
194ա-6բ ԺԲ. Կանոն թլփատութեան («ԳՐԻԳՈՐ») – Գոչումն ըղձագին, գովեստ քաղցրագին...
եւ ամենայնին սրբոցն երամին, որ ի մէնջ պատւին. ողորմեա՛։
ժգ.
196բ-201ա [ԺԳ.] Յովանու Կարապետին («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գերագոյն բարի Փրկիչ
աշխարհի... մեղաց թողութիւն գըրոց խնամողին եւ լաւ պահողին տալ ողորմութիւն.
ողորմեա՛։
ժդ.
201ա-3բ ԺԴ. Կանոն թագաւորացն («ՏԱՍԱ») – Տէր տընտեսական տեսեալ նախնական... որ
մեզ լոյս ծագեալ եւ լուսաւորեալ. ողորմեա՛։
ժե.
203բ-6ա ԺԵ. Գանձ Տեառնընդառաջին ասա՛ եւ զիս յիշեա՛ («ԳՐԻԳՈՐ») – Գովեալ եւ
աւրհնեալ Աստուածըդ բարձրեալ... երգոյս երգաւղի, սիրով հայցողի, մասն ի պարգեւի.
ողորմեա՛։
–
206ա-7բ Տաղ Գալստեան. [ասա՛յ] եւ զիս յիշեայ՛ – Քրիստո՛ս, փառաց թագաւոր / այսաւր
եկեալ յընծայումն... քեզ փառս տալ ընդ սրբոցն։
ժզ.
207բ-10բ ԺԶ. Սրբոյն Սարգսի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ փառաւք զարդարեալ... մանկանց
սորա ուղ[ղ]ափառութիւն. ողորմեա՛։
ժէ.
210բ-3բ ԺԷ. Գանձ Կիրակէի. ասա՛ եւ զիս յիշեա՛ («ԳՐԻԳՈՐԷ») – Գերակա գընդին գոյից
համայնի... բախումն սրտի, բարբառ մեղայի, զի Տէրն ողորմի. ողորմեա՛։
ժը.
213բ-6բ ԺԸ. Կանոն Վարդանանցն («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գոհաբանեալ Տէրդ ամենայնի... եւ
երգողի բանիս աղքատին, / անմիտ Գրիգոր՝ բանի խընդողին. ողորմեա՛։
ժթ.
216բ-20բ ԺԹ. Գանձ Երկրորդ կիրակէին Աղուհացիցն («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գըթութեամբ իջեր
Տէր եւ մարդ եղեր... Սիմոն Պետրոսին, սուրբ Յոհանիսին եւ Յակոբոսին. ողորմեա՛։
ի.
220բ-2բ Ի. Երրորդ կիրակէի («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ տիրական... մանաւանդ
հայոց մեր ազգին տալ քաւութիւն եւ ողորմութիւն. ողորմեա՛։
իա.
223ա-5բ ԻԱ. Գանձ վասն մեծատանն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ տիրական, որ
նորոգեաց զաշխարհս ամենայն... մեզ այց առնել յաշխարհիս չարի. ողորմեա՛։
իբ.
225բ-8ա ԻԲ. Ի դատաստան եւ յայրին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ անքընին...
Լուսաւորչին Գրիգորի սըրբոյն. ողորմեա՛։
իգ.
228ա-31բ ԻԳ. Վեցեր<ր>որդ կիրակէին («ԳՐԻԳՈՐ») – Գոյիդ կատարեալ, Աստուծոյդ
բարձրեալ... այլեւ երգողի, գանձիս ՚ւ ասողի, անմիտ Գրիգորի... զաւարտն ի բարի.
ողո։
իդ.
231բ-4բ ԻԴ. Գալըստեանն. Ծաղկազ[արդի] («ՀԱՅՑԷՍ») – Համագոյական Հաւր սահման եւ
Բան... յերկինս հանեալ, յաջմէ կացուցեալ. ողորմեա՛։
իե.
234բ-8ա ԻԵ. Գանձ թաղման ճրագալուցին («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խորհուրդ հանգըստեան
եւթներ<ր>որդին... փեսայն յառնէ փառաւք զարդարեալ. ողորմեա՛։
իզ.
238ա-40բ ԻԶ. Կանոն Յարութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մարդասիրութեամբ
Որդիդ միածին... ժողովրդեանս մեղաց թողութիւն. ողորմեա՛։
իէ.
240բ-3բ ԻԷ. Մեռելոցի աւուրն («ՏԷՐՈՒՆ») – Տէր տէրունական, տըւաւղ տիրական... Տէր
ահա եկեալ. ողորմեա՛։
իը.
243բ-6բ ԻԸ. Կանոն Երրորդ աւուր («ԱԿԱՆ») – Արդ լուսաւորեա՛, արդ փառաւորեա՛յ...
հաղորդ արարած, զազգ Հայաստանեայց. ողորմեա՛։
իթ. 246բ-8բ
ԻԹ. Չորրորդ աւուրն («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ ձայնիւ ցընծալի... երկըրպագեմք մեք
խոստովանեալ. ողորմեա՛։
լ.
248բ-52ա Լ. Նոր կիրակէի («ԳՐԻԳՈՐԻ Է») – Գաղտնի խորհըրդին գուշակեալ ի հին...
երգոյս երգողի եւ սրբագրողի՝ անմիտ Գրիգորի, այլեւ ստացողի սիրով հայցողի եւ
փոխարկողի, մասնի պարգեւի. ողորմեա՛։
լա.
252ա-5ա ԼԱ. Կանոն Մեծահրաշին («ՄԱԹԷՈՍԻ Է») – Միակդ ահաւոր, Տէր եւ զաւրաւոր...
րամք սուրբ հանդիսի, նոր նորոգեսցի, հայոց աշխարհի. ողորմեա՛։
լբ.
255ա-7բ ԼԲ. Վարդավառին ասա՛ («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծ եւ ահեղ խորհուրդ մեզ յայտնեալ...
արժանանայ Տեառն ողորմութեան. ողորմեա՛։
լգ.
257բ-9բ ԼԳ. Գանձ Փոխմանն Կուսին («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծապայծառ արփիանըման փայլեաց
հոգի... գըթալ ի մեզ աստ ՚ւ յապագային. ողորմեա՛։
լդ.
259բ-62ա ԼԴ. Սուրբ խաչին գանձ («ԱՌԱՔԵԼԻ») – Աւրհնեալ ես, փայտ, կանգնեալ ի
յերկիրի... զխաղաղութիւն շնորհել աշխարհի, մեզ ողորմել յաւուրն ահեղի. ողորմեա՛։
լե.
262ա-7բ ԼԵ. Գանձ Վարագա խաչին ասայ («ԳՐԻԳՈՐԻ Ե ՍԱ») – Գլուխն եկեղեցոյ, վէմըն
հաւատոյ... Աստուած եւ գըթայ եւ մեզ ողորմեա. ողորմեա՛։
լզ.
267բ-9ա ԼԶ. Գիւտ խաչին ասա՛ («ԽԱՉԱՏՈՒՐ») – Խաչի քո, Քրիստո՛ս, երկիր պագանեմք...
ազատել յահագին հըրոյն. ողորմեա՛։
լէ.
269ա-72ա ԼԷ. Գանձ կիրակմտի («ԳՐԻԳՈՐԻ») – Գերամբարձ Աստուած, գովեալդ ի զաւրաց...
սիրով հայցողի, գանձիս ՚ւ ասողի՝ անմիտ Գրիգորի... եւ մեղքն քաւողի. ողորմեա՛։
լը.
272ա-4բ ԼԸ. Սրբոյն Յակոբայ Մծբնա հ[այրապետին] («ՄԿՐՏԻՉ») – Մեծահամբաւ անուն
գովելի... եւ ամենայն սըրբոց հանդիսին. ողորմեա՛։
Ծնթ. Ստ.
լս-ներում կան կանոների համառօտ խորագրերը։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ., շինծու բոլորգիր
275ա
[Տաղ իմն] – (սկ.) ///ն մարմնոցն, որ ի երկինս են փառաբան / զԱստուածածին Բանին
ծնաւղըն Մարիամ, / որ անդադար է բարեխաւս ազգի մարդկան։ / Դուք հայցեցէ՛ք ի Սուրբ
Հոգոյն մաքրողական / [ե]ս հաւատովս վերայնամ յերկնից խորան, / զի Տէրն քաղցր է եւ
բարի, / որդոց մարդկան անտես չառնէ / զգործս ձեռացն արարչութեան։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
116բ Եւ
զիս՝ զանպիտան գրիչս՝ զՅովանէսս, յիշեցէ՛ք առ Քրիստոս։
274բ
Փա՜ռք ամենասուրբ Երրորդութեան՝ Հաւր եւ Որդոյ եւ Հոգոյն Սրբոյ, յերից յաւիտեանս
եւ անդր, քան զպայման յաւիտենին. ամէն։ Գրեցաւ սուրբ Մաշտոցս եւ Գանձս ի վանս
Մեծկերտու՝ ընդ հովանեաւ Սուրբ Յակոբայ եւ Սուրբ Մինասայ, ի թըւականիս մերում ՋԾԷ.
(1508), ձեռամբ յոգնամեղ եւ անպիտան գրչի՝ Յովանիսի։ Արդ, աղաչեմ զամենեսեան, որք
կարդայք կամ տեսանէք, յիշեցէ՛ք ի սուրբ յաղաւթս ձեր զիս եւ զհայրն իմ՝ զՍտեփանոս
քահանայն եւ զեղբայրսն իմ եւ /// (վջ.)։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
154բ
(1663 թ., նոտրգիր) Յիշատակ է. տէր Տեփանոսին է. յորդի Գրորին է։
275ա
Յիշատակ է տէր Տեփան<ս>ոսին, իւր կողակիցին՝ Գոհարին, Կարապետին, Հրապետին,
Մարտիրոսին, Խաթուն[ին]։ Թվին ՌՃԺԲ. (1663)։
ՆՇՈՒՄ՝
Ա. կազմաստառին սոսնձած թղթին՝ «839/3535», «ՋԾԷ. – 1508, Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]»,
մէջքին սոսնձած թղթին՝ «Մաշտոց»։
3536
ՄԱՇՏՈՑ
ՁԵՌԱՑ
ԽՈՐԱՆԱՇԱՏՈՒ
ՎԱՆՔ ՌՃԻԳ. – 1674
ԳՐԻՉ՝
Աւետիս քհյ։
ԹԵՐԹ՝
134։ ՊՐԱԿ՝ Գ-ԺԸ×12 (Գ 2, Դ 4, Ե, Թ 10, Ա, Բ, Ժ, ԺԱ՝ թափուած, ԺԲ 9, ԺԸ 2)։ ՆԻՒԹ՝
թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ «TA» կամ թագ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20,3×16։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
երկսիւն, կարմրով սահմանագծուած (15×11)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝ 53ա)։ ՏՈՂ՝ 21։
ԿԱԶՄ՝ կարմիր լաթ, մէջքը՝ սեւ կաշի. աստառը՝ թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝
չգրուած սպիտակ թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Զարդագիր՝ հանգուցագիր, թռչնագիր (91բ)։ Գոյն՝ կարմիր։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. թ. 13-23՝ հիմքից անջատ, որոշ թերթեր սխալ կազմած, կարդալ՝ թ. 3, 133,
127, 126, 119, 118, 1, 2, 4, 11 (Գ, Դ, Ե. պրակք), 115, 117, 120, 122, 121, 124,
123, 125, 128, 129, 130 (ԺԷ. պրակ), 131, 132, 134 (ԺԸ. պրակ). թ. 3ից առաջ 30 թ.
(Ա. Բ. պրակք 2×12+7 Գ. պրակից), ընդմէջ թ. 3ի եւ 133ի, թ. 126ի եւ 119ի 2ական
թերթ, թ. 133ի եւ 127ի, 118ի եւ 1ի առնուազն 4 թերթ, թ. 47-8ի 1 թերթ, թ. 57-8ի 28
թ. (Ժ. ԺԱ պրակք 2×12+Թ.ից 1 թ.+ԺԲ.ից 3 թ.), թ. 132ի եւ 134ի 9 թերթ թափուած.
գրադաշտը խոնաւութեան պատճառով մգացած, վնասուած, թ.1-2, 4-5՝ հիմքին մօտ, 30-8,
78-132՝ գրադաշտին, թ. 43-5՝ արտք. լս-ին ցեցի անցքեր, թ. 118, 127՝ արտք. լս.՝
պատռուածք. լուսանցակողերը սեւացած. թ. 68՝ վր. անկիւնը թափուած, ապա նորոգուած սպիտակ
2×2 սմ չափի թղթով, 3 տող թափուած, թ. 68-74, 114-134՝ վերից 2-8 տողի չափով
թափուած մասերը լրացուած սպիտակ թղթով, գրադաշտը վնասուած, Բ. կազմաստառին սոսնձած
որպէս էջանշան գործածուած տպագիր գրքի թերթից մի փոքրիկ մաս, վրան Սաղմոս ՃԺԸ.
«Արա///ողորմու/// [զարդար]ութիւնս քո ու [սո]/// եմ ես՝ իմաստ[ուն]... Մանուկ էի
ես եւ ///զարդարութիւնս քո /// [ա]րդարութիւն քո ար///»։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
1. 3աբ,
133աբ [Կանոն պսակ աւրհնելոյ] – (սկ.) /// [Ընթերցուած յԵսաեա մարգարէէ, ԿԲ. 2-7].
յանուն նորա, զոր Տէր անուանեսցէ եւ եղիցիս պսակ վայլեչութեան... 3բ [Ընթերցուած ի
Մաթէոսէ]. Եւ գնացին զհետ նորա ժողովուրդք բազումք... ըստ ամենայն վնասու։
Պատաս/// (2 թ.) 133ա [Աստուած մարդասէր, որ միայնդ ես բարերար] ///
[պարսպե]ցուցէր կարողութեամբ, զարեգակն ճառագայթեցուցեր...
2. 127ա
[Կարգ երրորդ ամուսնութեան, ձեռ. 953, 492բ] – (սկ.) /// [յանդի]ման քեզ եւ խնդրեն
թողութիւն մեղաց կամայից եւ ակամայից, վասն որոյ բարերար Տէր տուեաց...
3.
127աբ, 126աբ, 119աբ, 118աբ, 1աբ Կանոն մեծի Յայտնութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի
Քրիստոսի ի ջուր ածելոյ – Զկնի պատարագին երթան ի ջուրն... Ընթերցուած Չորրորդ
թագաւորութենէ. Եւ ասեն արք քաղաքացին ցԵղիսէէ...
– 119աբ,
118աբ, 1ա [Աւրհնութիւն ջրոյ, զոր ասացեալ է սրբոյն Բարսղի հայրապետին Կեսարու
Կապուտկացւոյ] – (սկ.) /// զտեղացեալ ջուրք, որ ի ծով երեւեցաւ ցամաքս ամենածին
բուսով...(118բ աղաւնակերպ իջմամբ ուստի յառաջընթաց /// (3-4 թ.) 1ա /// Եղիսէիւ
ջրով եւ [հր]ով ազատեցեր զիս ի ծառայութենէ...)
4.
1բ-2բ, 4ա-7բ Թ. Կանուն Յոհանն [Մ]անդագոյն հայոց կաթողիկոսի Կոչումն
ապաշխարութեան – Երթայ մեղուցեալն ի դուռն եկեղեցւոյն... Ընթերցուած յԵսայեա
մարգարէէ. Լուարո՛ւք, սրբեցարո՛ւք, ընկեցէ՛ք զչարիս անձանց ձերոց...
5.
8ա-17ա Ժ. Կանովն Մեծի հինգշաբաթին զապաշխարողսն յարձակելոյ – Գ. ժամն ժողովին
քահանայքն զապաշխարողսն ի դուռն եկեղեցւոյն... Ընթերցուած յԵսայեա մարգարէէ. Եւ
կատարեսցեն աւուրք սգոյ քո...10ա Աղօթք ի վերայ ապաշխարողաց [Բարսղի
արքեպիսկոպոսի] – Տէ՛ր Աստուած, Հա՛յր ամենակալ... (միջից թափուած 1 թ.՝ 11բ «...
կուսէն Մարիամու Աստուածածնէն։ Եւ յանձն /// 12ա [պատ]կերն ի դրախտն [ու]ստի եհան
զեւթնեկի շնորհսն...»)։
6.
17ա-21ա ԺԱ. Կանովն քարոզ պատուիրանի, զոր էրկուցանէ (=զեկուցանէ) քահանան
զժողովրդեանն՝ նախքան զսկիզբն խորհրդոյն – Առեալ զսուրբ Աւետարան ի կիրկս իւր եւ
կարկառեալ զձեռն իւր եւ ասէ զաղաւթս. Լուարո՛ւք ինձ, որդեա՛կք իմ...
7.
21ա-32բ ԺԲ. Կանոն Մեծի Հինգշաբաթին երեկունն Ոտնալուային. ըստ որում ասաց Յիսուս,
թէ՝ Օրինակ մի ետու ձեզ. Զոր արարեալ է սրբոյն Եփրեմի Խորին, զոր թարգմանեաց սուրբ
հայրն հայոց Գրիգորիս Վկայասէրն – Ի տասներորդ ժամուն զկնի պատարագին ժողովին ի
դուռն եկեղեցւոյն... սարկաւագն քարոզէ. Եւ եւս գոհութիւն եւ երկրպագութիւն
մատուսցուք Տեառն մերոյ...
8.
32բ-46բ ԺԳ. Կանոն խաչ աւրհնելոյ – Բերեն յեկեղեցին եւ ասեն շարական խաչի ԴՁ...
Ընթերցուած յԱռակաց. Երանեալ է այր, որ եգիտ զիմաստութիւն...
9.
46բ-50բ ԺԴ. Կանոն Տեառնական աղ աւրհնելոյ – Ածեն զնուիրեալսն ի դուռն եկեղեցոյն
եւ առաջի սուրբ խաչին... Ընթերցուած Ղեւտացւոց. Եւ կոչեաց Տէր զՄովսէս եւ
խօսեցաւ... (միջից թափուած՝ 47բ «...առաջի Տեառն եւ իբրեւ կատարեաց Դա[ւիթ] /// (3
թ.) 48ա զկաղս եւ զկոյրս, զի երանի լինիցիս, զի ոչ ունին...)։
10. 50բ
Կանոն հաւ աւրհնելոյ – Սաղմոս. Տէ՛ր, Տէ՛ր մեր զի սքանչէ՛՛։ Եւ ասէ զաղօթս. Տէր
Աստուա՛ծ ամենակալ...
11.
51ա-6ա ԺԵ. Կանոն հոգէհանգիստ. աղ աւրհնելոյ – Ասեն սաղմոս ի թիւ. Երանի որում
թող[ութիւն]... ասէ զաղաւթս. Անկեալ եմք առաջի քո...
12.
56ա-7բ [ԺԶ.] Կանոն հաղորդ տալոյ – Առնու քահանան զփրկական խորհուրդն եւ զխաչն
վառեալ առաջի... Հրաժարիմք ի սատանայէ եւ յամենայնի... մեղա՛ զօրութեամբ հոգւոյս
խո[րամանկութեամբ] /// (վջ.)։
13. 58աբ
[Ողբ ի Քերոբենց Յովանիսէ. ձեռ. 1989, 213ա – Յերէկ հողվերօքն անցայ] – (սկ.) ///
բնաւ իսկի չխ/// / զինչ որ բարեկա///... ըզփառս աշխարհիս սիրես, / որ կորուստ է
քեզ ամենի։
14.
58բ-63ա ԺԹ. Կանոն Այգալացին – Նախ երթան ի գերեզմանն եւ խաչ վառեն եւ Աւետարանաւ
եւ բիւրմամբ խնկոց... Պօղոսի ի Թեսաղիկոնիկեցւոց թղթ[ոյն]. Այլ մեք պարտիմք
գոհանալ զԱստուծոյ...
15.
63ա-72ա Ի. Կանոն Ամբիծք ասելոյ – Իսկ ամենայն երեկոյ խաչիւ եւ Աւետարանաւ եւ
վառեալ մոմեղենօք երթան ի տուն ննջեցելոցն... Երանեալ են անբիծք ի ճանապարհի...
16.
72ա-5ա ԻԱ. Կանոն եւթններորդ աւուրն – Երթան ի գերեզմանն խաչիւ եւ Աւետարանաւ եւ
ասեն սաղմոս. Տէ՛ր, լո՛ւր աղօթից իմոց... [Ընթերցուած] յԵսայեա մարգարէէ.
Մխիթարեցէ՛ք ժողովուրդք իմ...
17.
75ա-85ա ԻԲ. Կանոն, յորժամ տղայ վախճանի – Այսպէս ուղարկեն առ Քրիստոս։ Ասեն
սաղմոս գոբողայս Դ. Առ քեզ Տէ՛ր համբարձի... քահանայ ասէ զաղօթս. Սուրբ ես Տէր
Աստուած մեր, որ բնակեալդ ես...
18.
85ա-7ա ԻԳ. [Կանոն երկրորդ աւուրն. ձեռ. 961, 92բ, Տղաթաղի այգելաց, ստ. լս.] –
Իսկ երկրորդ առաւօտուն գան ի գերեզմանն։ Սաղմոս, կցուրդ. Եղիցի անուն Տեառն...
Ընթերցուած յԵսայեա մարգարէէ. Զի ի Տեառնէ եղեց դարձ արդարոց...
19.
87ա-9ա ԻԴ. Կանոն տղաթաղի եւթնօրէացն – Եւթներորդ աւուրն գան ի գերեզմանն եւ ասեն
սաղմոս. Առաքեաց զբան իւր... Եւ քահանայն ասէ զաղօթս. Աստուած յաւիտենական,
թագաւոր անմահ, դու ես Տէր ամենեցուն...
20.
89ա-91բ [ԻԵ]. Կանոն զարմտիս, սերմն, շեղջ եւ հնձան աւրհնելոյ – Սաղմոս, կցուրդ.
Հովիտք բազում. Փոխ. Քեզ վայե[լ է]... Ընթերցուած յԱռակաց. Պատուեա՛ Տէր ի քոյոց
արդար վաստակոց...
21.
91բ-5ա ԻԶ. Կանուն պղծեալ տաճարի աւրհնել եւ շարժեալ սեղանոյն վերըստին աւրհնել –
Մտանէ եպիսկոպոսն քահանայիւք հանդերձ, սարկաւագօք եւ հրամայէ զգետինն եկեղեցոյն
լուանալ... Ընթերցուած յԵսայեա մարգարէէ. Հակառակորդն մեր կոխեցին զսրբութիւն...
22.
95ա-8բ ԻԷ. Կանուն յաւազան աւրհնելոյ – Հաստատեն զաւազանն ի տեղոջ իւրում եւ
լուանան ներքոյ եւ արտաքոյ... քարոզի. Միաբան խնդրեսցուք ի Փրկչէն մերմէ, զի
առաքեսցէ զշնորհս...
23.
98բ-9բ ԻԸ. Կանոն սկի[հ] եւ մաղզման աւրհնելոյ – Բերեն եկեղեցին, նախ լուանան ջրով
եւ ապա գինով... քահանայն ասէ զաղաւթս. Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած մեր, որ ետուր մեզ
զնիւթս...
24.
99բ-100բ ԻԹ. Կանոն նոր դուռն աւրհնելոյ եկեղեցոյ – Հաստատեն ի տեղւոջ իւրում եւ
ասեն սաղմոս. Խոստովան եղեր... ասեն զաղաւթս զայս. Տէ՛ր Աստուած, նորոգիչ գոյոց արարածոց,
որ ի սկզբանցն...
25. 100բ
Լ. Կանոն վասն հանդերձ աւրհնելոյ – Բերեն եկեղեցին, սաղմոս. Սիրեցից զքեզ, Տէ՛ր...
ասէ զաղօթս զայս. Աստուա՛ծ բարձրեալ, որ զգեցուցեր զեկեղեցի քո լուսով...
26.
100բ-1ա ԼԱ. Աղօթք երաշտի, կարդա՛, որ անձրեւ գայ – Տէ՛ր Աստուած մեր, որ յաղագս
առ քեզ նախանձու լուար Եղիայի մարգարէին...
27.
101ա-3ա ԼԲ. Կանոն խաչալուա առնել – Սաղմոս. Ի կարդալ իմում։ Ընթերցուած ի Չորրորդ
թագաւորութենէ. Եւ ասեն այսպէս արք քաղաքացիքն...
28.
103աբ ԼԳ. Աղօթք, որ ինչ պեղծ կերակուր կերեալ իցէ – Տէր Աստուա՛ծ մեր, որ ի
սուրբս հանգուցեալ եւ գովեալդ Իսրայէղի...
29.
103բ-4ա ԼԴ. Աղօթք ի վերայ երդմնահարց կարդա՛ – Աստուա՛ծ, որ մարդաբնակութիւն
փոփոխական եւ տկար գիտես...
30.
104աբ ԼԵ. Կանոն զողկոյզ աւրհնելոյ, զայգոյ եւ զորթոյ – Տանին եկեղեցին, եւ
քահանայն հոլոնին շուրջ եւ տան զնշանն տերունական ի ձեռս քահանայի միոջ...
Աւրհնեալ է մարդասէրն Աստուած, որ վասն մեր մարդ եղեւ...
31. 104բ
ԼԶ. Վասն խունկ աւրհնելոյ – Աւրհնեալ ես, Տէ՛ր Աստուած, որ ընկալար զխունկն ի
ձեռացն Ահարոնի...
32.
104բ-6բ ԼԷ. Կանոն հատի պատարագի – Գոհանամք եւ փառաւորեմք զքեզ, բարերար եւ
բազումողորմ Տէր...
33.
106բ-16բ [Աւետարանք Իւղաբերից, Բժշկութեան, Հանգստեան]
ա.
106բ-7բ Աւետարանն Իւղաբերից Մաթէոս [ԻԸ. 1-20] – Եւ յերեկոյի շաբաթուն յորում
լուսանայր միաշաբաթին...
բ.
107բ-8ա Աւետարան Բժշկութեան [Մտթ. Թ. 27-34] – Եւ մինչդեռ անցանէր ընդ այն
Յիսուս, զհետ եղեն կոյրք...
գ.
108ա-9ա Աւետարան Հանգստեան [Մտթ. ԺԳ. 36-52] – Յայնժամ թողեալ Յիսուս
զժողովուրդսն, եկն ի տուն...
դ.
109ա-10ա Աւետարան Իւղաբերից Մարկոս [ԺԵ. 42-ԺԶ. 8] – Եւ իբրեւ երեկոյ [եղեւ,
քան]զի ուրբաթ էր...
ե. 110ա-1ա
Աւետարան Բժշկութեան Մարկոս [Ա. 21-34] – Եւ մտանեն ի Կափառնաում եւ իսկ եւ իսկ ի
շաբաթուն...
զ. 111աբ
Աւետարան Հանգստեան [Մրկ. Դ. 26-33] – Եւ ասէր. Այսպէս է արքայութիւն Աստուծոյ.
որպէս զի այր մի արկանիցէ...
է.
111բ-2բ Աւետարան Իւղաբերից Ղուկաս [ԻԳ. 50-ԻԴ. 12] – Եւ ահա այր միատուն Յովսէփ,
որ էր նախարար...
ը.
112բ-3ա Աւետարան Բժշկութեան [Ղուկ. Դ. 31-42] – Եւ էջ Կափառնաումն ի քաղաքն
Գալիլեաց...
թ.
113ա-4ա Աւետարան [Հան]գստեան [Ղուկ. ԺԲ. 32-48] – Մի երկնչիր հօտ [փո]քրիկ, [զ]ի
հաճեցաւ Հայր...
ժ.
114ա-5բ Աւետարան Իւղաբերից Յովհաննու [ԺԹ. 38-Ի. 18] – Յետ այսորիկ աղաչեաց
զՊիղատոս Յովսէփ, որ Յարիմաթեայն էր...
ժա.
115բ-7բ Աւետարան Բժշկութեան [Յովհ. Ե. 1-30] – Յետ այսորիկ տօն էր հրէից...
31.
117բ, 120աբ, 122աբ, 121աբ, 124աբ, 123աբ, 125աբ, 128ա-32բ Ի կատարած. Սաղմոս ի
Դաւիթ ԺԸ. 1 – ԼԵ. 6] – Երկինք [պատմեն] զփառս Աստուծոյ... Տէր յերկինս է
ողորմութիւն քո եւ ճշմարտութիւն քո մինչեւ յամպս. ալելուա, ալելուիա։
Ծնթ. Ստ.
լս-ներում կան կանոների համառօտ խորագրերը։
Տե՛ս
Մայր Մաշտոց, հտ. Ա., գիրք Ա., Ժ. դար, աշխ. Գէորգ Տէր-Վարդանեանի, Սբ. Էջմիածին,
2012։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
134ա ///
(8 տող) կարեւոր ///Հայր եւ Որդի եւ Սուրբ Հոգի ս /// (1 բառ) յաւիտեանս
յաւիտենից. ամէն։ Որ ետ կարողութիւն տկար եւ տարտամ անարմար սուտանուն Աւետիս
քահանայ, ըստ իմում կարի օրինակեցի Մաշտոցս ի թուականիս հայոց ՌՃԻԳ. (1674), ի
հայրապետութեան տէր Պետրոսի եւ յաթոռ Խորանաշատու /// (6 տող) /// ք յիշեցէք զիս
եւ ծնօղքն իմ՝ Հասան, եւ մայրն [ի]մ՝ Սառիկն, եւ որդին /// տէր Մարգարէ[ն],
Մարտիրոսն /// [Ովաննեսն, Մկրտիչն, դստերքն]* իմ՝ Սառիկն, Նազլուխ[անն], Հուռումսիմէն,
Եղիսաբեթն, Հեղնարն, որ փոխեալ են առ Տէր։ Եւ անարժան Աւետի[ս] երէց եւ կենակից իմ
Թանկազիզն եւ որ |134բ| /// (2 տող) Մելքի[ս]եթն, եւ զիս՝ /// մեղապարտս յիշեցէ՛ք
եւ անմեղադիր լերո՛ւք սղալանաց սորայ (՞) /// (1 տող անընթեռնելի) եւ ամենայնի, որ
ի սմին։ Պակասութիւն կա///ն, զի ոչ եթէ արար /// (1 բառ), ապա կար մեր այսչափ
[է]ր. դարձեալ անկ[ա]նիմ առ ոտս ձեր՝ անմեղադիր լերո՛ւք, եթէ թողէք զիս եւ ոչ ծաղր
առնէք, թողցէ եւ ձեզ Հայրն ձեր երկնաւոր զանցա[նս] ձեր. ամեն, որ եւ աւրհն[եալ///
(2 տող) ///ոց /// (2-3 բառ) առաք/// (2 բառ) Երրորդ[ութեան] /// վասն Տեառն մերոյ
///սմանացն ի յաւարտ բանի ասասցուք Հայր մեր, որ. ամէն։
*Ծնթ.
Վերականգնել ենք ըստ ԺԷ. դ. յիշ-ք, Գ., էջ 707, Հմր 1075՝ նոյն Աւետիսի գրած՝ ՄՄ
262 ձեռագրի 42բ էջի յիշատակարանի։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 8բ
լս. (1785 թ., նոտրգիր) Ես՝ տիրացու Դաւիթս, գիրեցի թվին ՌՄԼԴ. (1785)։
2. 134բ
(ԺԸ. դ., անարուեստ նոտրգիր) Յիշայտակ է, Նէկօ: Յիշատակ է Նիկողոս վարդայպետին այս
Մաշտոցս ի տւել ի ձեռըն տեառն Մէլիքսէթին։ Օվ որ կարդայ, միբերան ողոր[մ]ի ասէ,
Աստուած ողոնի բուն (՞) յիմոյ. Տէր։
ՆՇՈՒՄ՝
1ա՝ «844, 3536», «ՌՃԻԶ. – 1674, Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]»։
ԳՐՉԱՓՈՐՁ՝
42բ, 43ա՝ այբուբեն, առանձին տառեր, «ին նուաստ տտանարժան», 90բ՝ «Տէր, օյ, շատ է
այս Մաշտոց»։
3537
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ
ԴՐԱՍԽԱՆԱԿԵՐՏՑԻ, ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ
ԷՋՄԻԱԾԻՆ
ՌՄԻ. – 1771
ԳՐԻՉ՝
Պետրոս Բերթումեան։
ԹԵՐԹ՝
230 (գրչի էջակալում՝ 3-458, որ է՝ 5ա-230բ). չգրուած՝ 1բ, 4բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա-Շ×10 (Ա, Շ
12, Ժ, Ի 8)*։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ «AL MASSO», թագով
պսակուած ոճաւոր զինանշան, ներսում թագակիր թեւատարած արծիւ, ներքեւում՝ «GIOR
MAGNANI» (թ. 5-128), այլ թուղթ՝ թ. 129-230. կապոյտ։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 18,8-19×13։
ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն, սեւ մատիտով սահմանագծուած (15×10-10,5)։ ԳԻՐ՝ նոտրգիր (նմուշ՝
108ա)։ ՏՈՂ՝ 22։ ԿԱԶՄ՝ ստուարաթուղթ, մէջքը եւ փեղկերի ծայրերը՝ կանաչ դրոշմազարդ
կաշի. աստառը՝ թուղթ (ԺԹ. դարի)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ-Դ՝ չգրուած թուղթ, ԺԹ. դ-ի, մասն
կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Գոյներ՝ կարմիր, սեւ, բալագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. գրադաշտը խոնաւութիւնից գունափոխուած, որոշ տեղերում թանաքը մգացած, թ.
10-3՝ վր. լս-ին՝ դեղին հետքեր. թերթերը վերջից՝ վնասուած. կազմի ստուարաթուղթը,
մէջքն ու եզրերը՝ մաշուած, քերծուած։
* Ծնթ.
Ժ-Շ՝ պրակակալուած տասնեակներով՝ Ժ, Ի, Լ...:
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
5ա-222բ
[Խոր. 1ա] Պատմութիւն Յովհաննու Զ. (6) կաթուղիկոսի Դրասհոնակերտցւոյ (այսպէս)՝
գրեալ յամի Տեառն 900, արտագրեալ ի Պետրոս վարդապետէ Աղամալեանց Նախիջեւանցւոյ՝
միաբանէ Սուրբ Էջմիածնի, յամի Տեառն 1771
Տե՛ս
ձեռ. 1893, 2ա-127բ։ 1/չիք։ 2/չիք։ 3/5ա-222բ (վջ. այլ՝ Արդ, այսքան բան ձեզ յինէն
բաւականասցի, բայց անարժանս ես եւ հեղգ ապաշաւան Յովհաննէս նուաստ կաթողիկոս Հայոց
աղաչեմ)։
–
223ա-30բ Ցանկ երեւելի անուանց եւ գործոց – Աբաս՝ եղբայր Աշոտոյ՝ իշխանաց իշխանի
կարգի սպարապետ... |||ռաջին Յոթմսոյ նստի կաթողիկոս։ 134։*
* Ծնթ.
Լս-ներում բովանդակութեանը վերաբերող կարմրագիր նշումներ։ Տե՛ս Յովհաննէս
Դրասխանակերտցու Հայոց պատմութիւնը. ուսումնասիրութիւն եւ բնագիր, աշխ. Գէորգ
Տէր-Վարդանեանի, Մատենագիրք հայոց, հտ. ԺԱ., Ժ. դ., Պատմագրութիւն,
Անթիլիաս-Լիբանան, 2010, էջ 317-584. ձեռագրիս մասին՝ էջ 327։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
Տե՛ս
խորագիր՝ 1ա։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
2ա (1892
թ., շղագիր) Ազդ. զՅովհաննու Զ. Պատմաբան կաթողիկոսի զգեղեցկահիւս եւ բազմավէպ
պատմութեան ձեռագիր սոյն այս օրինակս մարգարտաշար գրուածով եւ կարմրաներկ
գլխակարգութեամբ որոշեալ եւ բացայայտիչ համառօտ տեղեկութեամբք, որ ի լուսանցս
լուսաբանեալ, ի ձեռս բերելով ի բարեկամ |2բ| քահանայէ ումեմնէ Արմաւրիցւոյ,
նուիրիմ գրադարանի Մայր Աթոռոյ Սրբոյ Էջմիածնի՝ ի մշտնջենաւոր յիշատակ, որ
արտագրեալ է ըստ աւանդութեանն ի միաբանէ Սուրբ Էջմիածնի՝ ի Պետրոս վարդապետէ (ապա՝
եպիսկոպոս) Աղամալեանց նոյն եւ Բերդումեանց Նախիջեւանցւոյ |3ա| յամի Տեառն 1771,
յընտիր եւ ի պատուական օրինակէ Սիմէօն եպիսկոպոսի Երեւանցւոյ (ապա՝ կաթողիկոս)։
Պատմութիւն
մատեանս յուսամ թէ կարի կարեւոր համարեսցի ի բաղդատելն ընդ այլ օրինակաց։ Ուստի եւ
ընդունելութեան արժանի համարեսցի այս դոյզն նուէրն |3բ| զայս եւեթ աղաչեմ եւ
խնդրեմ յընթերցողաց մատենիս յիշել նախ զբազմաշխատ գրող եւ արտագրող մատենիս եւ ապա
զիս՝ զնուաստ պաշտօնեայս Հայաստանեայցս եկեղեցւոյ՝ զմիաբանս Սուրբ Էջմիածնի,
զժողովողս ազգային հնութեանց եւ բեւեռաձեւ արձանագրութեանց, Արարատեան նահանգի եւ
այլոց |4ա|, ի 1870-1887։ Անդամ սինօդի Սուրբ Էջմիածնի եւ ի 1887 ամէ ցայս 1892
նահանջ ամն առաջնորդ հայոց Շամախոյ եւ Բագուայ վիճակին՝ Մեսրովբ արքեպիսկոպոս
Սմբատեանց Նախիջեւանցի։ Եւ զձեզ յիշեսցէ Տէր յաւուրն վերջնում. ամէն։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
պհպ. Աա, 9ա, 219բ, 222բ սեւ թանաքով բոլորակ, մէջը եպիսկոպոսական խոյր խաչուած
գաւազաններով, ներքեւում՝ «1871», շուրջանակի՝ «ՄԵՍՐՈՎԲ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՍՄԲԱՏԵԱՆՑ
ՆԱԽԻՋԵՒԱՆՑԻ»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Աա՝ «877, 3537», «ԺԹ. Մ[եսրոպ] եպիս[կոպոս]»։
3538
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ
ՊՕՆԱ, ՁԵՌԲԱԾՈՒԹԻՒՆ ՅԵՐԿԻՆՍ
ԱՄՍՏԵՐԴԱՄ
ՌՄԶ. – 1757
ԳՐԻՉ՝
Յովակիմ Ռաֆայէլեան Ղափանցի։
ԹԵՐԹ՝
168 (գրչի էջակալում՝ 1-206, 223-348, որ է՝ 2ա-168ա). չգրուած՝ 1բ, 168բ։ ՊՐԱԿ՝
1-15×12 (2, 12՝ 10, 15՝ 4)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով եւ լուսադրոշմով՝ ցանկապատի
մէջ արջ՝ ձեռքին սուր, զինուորական՝ ձեռքին տապար, վերեւում՝ «Pro Patria»,
ներքեւում «D&CT» կամ թագ, ներքեւում «CR»։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20×15,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝
միասիւն, սեւ մատիտով սահմանագծուած (13,5-14×8,7, ստ. լս.՝ յիշագրեր)։ ԳԻՐ՝
նոտրգիր (նմուշ՝ 46ա)։ ՏՈՂ՝ 25 (թ. 1-58), 24 (թ. 59-168)։ ԿԱԶՄ՝ կարմիր լաթ,
մէջքը՝ սեւ կաշի. միջուկը՝ ստուարաթուղթ. աստառը՝ թուղթ (1950ականների).
լուսանցակողերը՝ դարձդարձիկ գծերով։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ ԱԲ+Գ՝ չգրուած սպիտակ թուղթ, մասն
կազմաստառի։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. 18բ՝ թանաքը լղոզուած, գրեթէ բոլոր թերթերի լս-ներին խոնաւութեան հետքեր,
60բ-1ա՝ հիմքի մօտ սնկի հետքեր, թ. 168՝ ստ. անկիւնը պոկուած, թ. 165-8՝ գրադաշտին
դեղին հետքեր. լուսանցակողերը սեւացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա. 1.
1ա, 2ա-164բ [Տիտղ.] Ձեռբածութիւն յերկինս՝ պարունակօղ զգացմանց սրբազանիցն հարց
եւ հնագունից իմաստասիրաց, յօրինեցեալ աշխատութեամբ տեառն Յոհաննու Պօնաի՝
վսեմագունոյ քարտինալի ս[ուրբ] ե[կեղեցւոյն] Հ[ռոմայ], եւ թարգմանեցեալ ի հայկական
բարբառ ի Վարդանայ Յունանեան, յամի ներմարմնութեան Տեառն 1671 եւ ըն[դ]
թուաբերութեան Արամազնւոյ 1120, ի հայրապետութեանն լուսահեղոյս գայոհին (=գոհոյին)
Սրբոյ Էջմիածնի՝ տեառն Նահապետի՝ հօրն մերոյ՝ սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչի
փոխանորդի, եւ ամենայն հայոց ինքնագլուխ հովուապետի, յԱմսդէլրօդամի
– 2ա-5ա
[Առաջաբան հրատարակչի] – Յամի Տեառն մերոյ՝ Յիսուսի Քրիստոսի 1705, իսկ ըստ հայոց՝
1154՝ Օգոստոսի 7, Մարգաց 5, յԱմստերդամ քաղաքի տպագրեցաւ այս գիրք...
գերազանցութեան ձերում ծառայ անպիտան Վարդան Յունանեան, Ծնունդ Գռզուեան, Ք. Հ.։
– 5բ-7բ
Յառաջաբանութիւն յօրինողի մատենիս – Երկուք են, զորս նսկզբան մատենկանս այսուիկ
փոքեր... զի մի՛ ասացեալքն իմ պակասութեամբ առմանց պատկառիցեն։
– 8ա-11բ
Առ ընթերցօղս հայկազինս Վարդան Յունանեան. Մ. Հ. – Համահետեւելով իմ առից
քրիստոսավիպի կնոջն աւետարանականի... զուարթունակիւ ոգւով ընկալարո՛ւք զտուրս, եւ
զիղձս տուողիս. ո՛ղջ լերուք։
ա.
11բ-5բ Ձեռբածութիւն յերկինս։ Գլուխ Առաջին. Յաղագս վերջնոյ վախճանին մարդոյ,
որքան չար իցէ ստերիւրելն յայնմանէ, որովք միջնորդիւք եւ որով կարգաւ ժամանեցի առ
նա – Առ յերկինն ածել ձեռբ առաջադրեալ է իմ, ո՜վ երջանիկ ընթերցող... ոչ ինչ շահ է
անդ, ուր գոյ վնաս փրկութեանն։
բ.
15բ-20ա Գլուխ Բ. Որ տենչայ բարեկեցութեան, առ ընտրել պարտի զոմն կրթիչ վարուց
իւրոց, թէ որպիսի ոք պարտ իցէ գոլ նա։ Գործք աշակերտին – Ոչ ինչ առաւել հարկաւոր է
սկսանողին ծառայել... եթէ կամիցիս անըստգտանելի վարկանել զքեզ ամենից աչաց։
գ.
20ա-7ա Գլուխ Գ. Յաղագս մաքրեցութեանն ի մեղաց։ Մերկանելիք են ըղձմունքն ձկտեցեալք
առ նոսին եւ յոռութիւնքն կրճատելիք։ Չիք գործադրողագոյն տեղ յոռութեանց, քան
զմահուան եւ զյաւիտենականութեան մտախոհումն – Ի վերջնոյ վախճանէն արտուղի մարդն,
մինչ մեղանչէ... եթէ զկեանդ քոյ իսկօրէն ոչ վերանորոգես, կարծրագոյն քան զապառաժն
ես։
դ.
27ա-30ա Գլուխ Դ. Յաղագս որկորոյ, չարն նորին եւ դեղ, որք իցեն նշանք յաղթեցելոյ
որկորոյն – Զնախապետականն մարտ ընդդէմ մոլութեան որկորոյն... այլ ի կատարելութիւն
ողջախոհութեանն։
ե.
30ա-4ա Գլուխ Ե. Յաղագս բղջախոհութեան, որքան գար[շ]ելի իցէ մոլութիւնս այս, որքան
դիւր իցէ անկումն ի նոյն եւ զիարդ խորշելի։ Հեշտութեանց ոգւոյն հետազօտելի է, որ
զտագունեղն է – Չիք մոլութիւն գարշելագոյն սմին, չիք յորմէ առաւելագոյն
պատկառեսցուք... զամենայն փափկութիւնս եպերել։
զ.
34ա-8ա Գլուխ Զ. Յաղագս ագահութեան, չարութիւն նորին կաշկանդի, բաղդատութիւն
տնանկին եւ հարստին, հարստութեանցն ստութիւն եւ ունայնութիւն – Այս է ագահութեանն
ամենաչար խարդախութիւնն, զոր... եթէ յարաժամ մտածեսցես գոլ քո մահկանացու։
է.
38ա-45բ Գլուխ Է. Յաղագս բարկութեան, տիպ բարկացողին, գործ, պատճառք եւ տեղքն
բարկութեան – Բարկանամ բարկութեանն. սա միայն է արդար բարկութիւն... ոչ ճանաչելն
զզրպարտութիւնն, քան թէ ներելն։
ը.
45բ-8ա Գլուխ Ը. Յաղագս նախանձու եւ ծուլութեան, ստորագրութիւն երկոցունցն եւ
սպեղանումն – Նախանձն, վրէժխնդիր ինքեան, նախ զիւրն աղիս խարշատեալ քայքայէ...
արա՛ զոր կարես, զամենայն կարասցես. Աստուած օգնէ արարողին։
թ.
48ա-54ա Գլուխ Թ. Յաղագս հպարտութեան եւ ամբարտաւանութեան եւ սնափառութեան,
գաղափար հպարտին, ունայնութիւն արժանապատուութեանց եւ վտանգ, փքացման չարիքն եւ
սպեղանի նորին – Մոլութիւնքս այսոքիկ՝ հպարտութիւն, անբարտաւանութիւն եւ
սնափառութիւն... մինչ ծանիցես զքեզ, գոլ ոչինչ։
ժ.
54բ-8բ Գլուխ Ժ. Յաղագս բովանդակի մարմնոյն եւ զգայութեանց արտաքնոց համոզման,
որքա՞ն ներելի իցէ մարմնոյ ճնշել զթոյլատրութիւնն աչաց, փառամոլութիւնն զգեստուց
դատապարտի – Զառողջարարս զայս եւ զողջամիտս վերընկալ զգաղափար կենաց... յիմարական
ամբարտաւանութիւն է վերածածկել զողբն ոսկեաւ։
ժա
58բ-63բ Գլուխ ԺԱ. Յաղագս պահպանութեան լեզուին, որքանւո՞յ միտի իցէ եւ որքա՞ն
դժուարին։ Զի՞նչ պահելի ի խօսս եւ յորոց խորշելի։ Զիա՞րդ բառնալի իցէ մոլեկան
լեզուն այլոց – Այնքանում միտի է պահպանութիւն լեզուին, մինչ զի մեծագունիւ... եթէ
կարծես կարել քո արհամարհել։
ժբ.
63բ-7ա Գլուխ ԺԲ. Յաղագս ներքնոց զգայութեանց, կիրառութիւն կարծեաց։ Բարեօք
մտածմամբք տոգորել պարտ է զմիտն։ Յաղագս սանձահարելոյ ախորժակին զգայականի եւ
մոլարից ըղձականութեանց նորին։ Զանազանք՝ առ նոյնն պատուէրք – Նայսմ շարժի,
մանաւանդական ծխնի իմաստութեանն... եթէ բարւոք ատեսցես, կորուսցես, եթէ չարւոք՝
սիրեսցես։
ժգ.
67բ-71ա Գլուխ ԺԴ. (=ԺԳ.) Յաղագս սիրոյ։ Ո՞ր իցէ բնութիւն նորին, ո՞րք պատճառք եւ
ո՞րք իցեն գործք։ Յաղագս նորին սպեղանւոյն։ Վերաբերութիւն ինչ յաղագս ատելութեան –
Սէրն բարեհաճութիւն բարւոյն է... զի ոչ ոք այնքան վնասեաց քեզ, որքան դու ինքդ։
ժդ.
71բ-4բ Գլուխ ԺԴ. Յաղագս բաղձանաց եւ փախստեան։ Որում բաղձալի եւ յորէ փախչելի իցէ
– Երջանիկ է այրն, որ ենթադրեցեալ եւ հնազանդեցեալ է Աստուծոյ... զոր պարտիցես
թշնամանել, բաց ի մեղաց։
ժե.
75ա-8բ Գլուխ ԺԵ. Յաղագս ուրախութեան եւ տրտմութեան։ Զիա՞րդ ուրախանալ պարտի այր
բարի, ոչ տրտմի, որ զամենայն նախատեսանէ։ Զանազանք սպեղանիք ցաւոյն – Այնպէս
ուրախանալ պարտիս, թէ նուրախութեան քում... մինչ մարտնչէր ինքն ընդդէմ ալեացն
հզօրեղապէս։
ժզ.
79ա-80բ Գլուխ ԺԶ. Յաղագս յուսոյ եւ յուսահատութեան։ Զիա՞րդ համոզել մարթիցէ
զերկաքանչիւրն – Յոյսն ունայն եւ սուտ է... տառապանն իք (՞) առիթ առաքինութեան։
ժէ.
80բ-4ա Գլուխ ԺԷ. Յաղագս երկիւղի, որքա՞ն ունայն իցէ եւ որո՞վ պատճառաւ
յաղթահարիցի։ Խորշել յանդգնութեանց մարթէ։ Վերստին փոքր ինչ վերյաւելումն, յաղագս
բարկութեան – Մեծագոյն մասն մահկանացուացս մինչ ոչ է ներկայ չար ինչ... ոգին
խաղաղական, թէ միշտ ցնծայ եւ յարաժամ յաղթանակէ։
ժը.
84ա-8բ Գլուխ ԺԸ. Յաղագս զօրութեանց հոգւոյն բանականի։ Զսպելի է իմացն ի
հետաքրքրութեանց, որո՞ւմ մակացութեան պարապիչ պարտիմք նախապետաբար։ Որքա՞ն չար իցէ
զննել զվարս այլոց։ Զդատողութիւնս օտարաց եպերել մարթիմք։ Վասն զլացման կամացն –
Տուաւ քեզ յԱստուծոյ կարողութիւն իմանալոյ... զոչ կամեցօղն քարշէ։
ժթ.
89ա-92բ Գլուխ ԺԹ. Յաղագս կացութեան զարգացողացն։ Զանազանք զօրավիգք զարգացման։
Հաշումն ժամանակի եւ կիրառութիւն նորին։ Ներկայութիւնն Աստուծոյ ցուցանի գոլ
հարկաւոր – Եթէ ցանկաս լինիլ բարի, նախկնաբար հաւատա՛, չար գոլ զքեզ... եւ երանի
թէ երբեմն ժամանեցես։
ի.
93ա-8բ Գլուխ Ի. Յաղագս բարւոյն միաւորութեան։ Փախչելի է յընկերակցութենէ չարաց։
Մոլութիւնք աշխարհի քանի՞ք եւ ո՞րք իցեն։ Ջանն զարգացելոյն է շահումն
առաքինութեանց։ Նշանք ոմանք վերաշահեցելոյ առաքինութեանն – Ամենամեծ նշան
բաղադրեցելոյ մտին... ոչ երբեք անցանէ, այլ գոյ միշտ ներկայ։
իա.
98բ-102ա Գլուխ ԻԱ. Յաղագս աստուածաբանականաց առաքինութեանց։ Հաւատն դրուատելի է
հանդերձ գործովք։ ՆԱստուծում միայնում դնելի է յոյսն։ Առիթք սիրոյն, որ առ
Աստուած։ Սէր ընկերին բարեառնութեամբ ցուցանի։ Քաջալերութիւն յորդորական առ
ողորմութիւնն – Սիւն եւ խարիսխ այլոց առաքինութեանց եւ հիմն քրիստոնէականի կենին է
հաւատն... թշնամին կարէ ասպատակել զտունդ, զերկինն՝ ոչ կարէ։
իբ.
102ա-4բ Գլուխ ԻԲ. Յաղագս խոհեմութեան, հարկաւորութիւն նորին եւ դժուարութիւն։
Գործ՝ առն խոհեմի – Որպէս ոչինչ գործ ճարտարապետին ուղղապէս յառաջանայ թարց գծի...
զոր չկարէ գովել, եթէ ոչ կատարեսցի։
իգ. 104բ
Գլուխ ԻԳ. Յաղագս արդարութեան եւ կրօնի, ներգործութիւն երկաքանչիւրոյն։ Զի՞նչ իցէ
ապաշխարութիւնն եւ նորո՞ւմ կայասցի – Արդարութիւնն է վերնական իմն առաքինութիւն...
անդրահեղու ի մերձաւորսն։
Ծնթ.
Գլուխք ԻԴ-ԻԵ.՝ չիք, յիշատակարանում (167բ) գրիչը բացատրում է, որ տպագիր գաղափար
օրինակը թերի է եղել։
իդ.
105ա-9ա Գլուխ ԻԶ. Յաղագս սիրելութեան։ Որո՞վք առիւք պաշտելի իցէ։ Պատուիրանք
ոմանք առեզառմու երթեկցութիւնն պատկանելիք – Չիք ինչ առաւել հարկաւոր առ կեանն
մարդկային... ծիծաղին եւ հեշտանան։
իե.
109ա-11ա Գլուխ ԻԷ. Յաղագս առատաձեռնութեան։ Զի՞նչ իցէ եւ զիա՞րդ ի կիրառնելի,
զիա՞րդ զանազանիցի ի մեծյարգոյութենէ – Ոչ կոչեմ առատաձեռն զայն, որ բարկացեալ
է... զոր պարգեւէ այլոց եւ ծախէ։
իզ.
111ա-4բ Գլուխ ԻԸ. Յաղագս արիութեան։ Ո՞րք իցեն առք նորին։ Խոտելի գոլ մահն յառնէ
արիականէ – Մեղկունք են սիրտք մարդկայինք, եւ տկարազգած է բնութիւնն... եթէ ոչ
մեռցիս զօր հանապազ։
իէ.
114բ-6բ Գլուխ ԻԹ. Յաղագս մեծասրտութեան կամ մեծոգիութեան։ Ստորագրութիւն առն
մեծասրտի – Զմեծ իմն բացագանչէ ինքեամբ իսկ անուամբն... եւ ոչ կարի կարգէ, որ
շատանայ ինքեամբ։
իը. 117ա-22ա
Գլուխ Լ. Յաղագս համբերութեան։ Առիթք նորին եւ գործունակութիւնն։ Ցուցակ ճշմարտի
համբերութեանն։ Յորդորակ եւ խրատաբանութիւն առ ի կրել զամենայն չարս։
Հարկաւորութիւն յարատեւութեան – Համբերութիւն է առաքինութիւն իմն, որով զչարիս
յաւիտենիս... գիտասցես միշտ գոլ տեղի աճման առաքինութեան քոյոյ։
իթ.
122ա-4ա Գլուխ ԼԱ. Յաղագս բարեխառնութեան։ Որքա՞ն ինչ բաղհիւսիցէ նմին,
ամօթխածութիւնն։ Յաղագս պահեցողութեան եւ ողջախոհութեան – Բարեխառնութիւնն իշխէ
փափկութեանց, որք ի ճաշակէ... կորնչի, որ կարի սիրօղն է իւրոյն գերեզմանի։
լ.
124ա-5բ Գլուխ ԼԲ. Յաղագս հեզութեան եւ գթութեան, երկաքանչիւրոյն գործն եւ
գերազանցութիւն – Զի մեղկացուսցես զդիմումն բարկութեանն... գոլ հեզահոգի եւ
խաղաղական։
լա.
125բ-8բ Գլուխ ԼԳ. Յաղագս համեստութեան։ Կրկին են գործ ուսումնասիրութեան։ Զո՞ր
կանոն պահելի իցէ ի կիրառումն քաղաբարոյութեան – Համեստութիւնն, զայլ ամենայն ձիրս
ոգւոյն... մինչ վերանցանէ ոք զչափն արդարական։
լբ.
128բ-131բ Գլուխ ԼԴ. Յաղագս խոնար[հ]ութեան։ Յորո՞ւմ առկայասցի։ Վասն ճանանչման
իւրոյ ինքեան։ Ստորագրութիւն ճշմարտի խոնարհին – Ի Քրիստոսէ եկն խոնարհութիւնն...
որ զինքն ոչ ինչ գոլ հաւատայ։
լգ.
131բ-3բ Գլուխ ԼԵ. Յաղագս կացութեան կատարելոցն։ Պատկեր առն կատարելոյ. վախճան
կատարելոյ կենին է միաւորութիւնն ընդ Աստուծոյ – Կատարեալ ասի նա, որում ոչ ինչ
գոյ պակաս... եթէ ոչ բացակատարեցի մի եւ ամենապարզ։ Վերջ։
– 134ա-7բ
Ցուցակ գլխոց։ Մատենականս – Գլուխ Ա. Թիւ 20։ Յաղագս վերջնոյ վախճանին մարդոյ...
Գլուխ ԼԵ. Թիւ 275։ Յաղագս կացութեան կատարեցելոցն... ընդ Աստուծոյ։ Վերջ։
2.
138ա-64բ [Բառարան]
ա. 138աբ
[Նախաբան] – Եղբա՛րք իմ սիրագունեղք, կարեւոր իմն վարկի շարազուգել աստէն
համառօտաբար... ուստի զգրեցեալս եւեթ ի փառս մեծագոյնս Աստուծոյ ընկալարուք, եւ
շատ է։
բ.
139ա-64բ Բառարան գրքիս – Ա. Ախտաջեր՝ երան, յոգնակի՝ ախտաջերունք, սեռական...
(164ա) Քաղցկեղ՝ տեսակ իմն խոցի... յորմէ ամենայն, որով ամենայն, յորում ամենայն,
նմա փառք յաւիտեան. ամէն։ Վերջ։
Բ.
165ա-6ա Տաղ Ոսկանայ վարդապետի ասացեալ («ՈՍԿԱՆԻ ԵՐԵՒԱՆՑՒՈՅ») – Ողկոյզ պտղաւէտ՝
յոստոյն նախւոյ սերեալ, / ծառ նորաբողբոջ՝ ծաղկափըթիթ բերկրեալ... ողորմա՛ծ կամօք
եւ քաղցրալիր սըրտիւ / այժմ եւ յարակայ հովանի լե՛ր ըղձիւ / յորսողէն պահել ըզմիածնի
քոյ հօտս, / մանաւանդ զերգօղս եւ գովեստիս գըծօղս. ամէն։
– 166բ
[Յիշատակարան տպագրի] – Անբովանդակելւոյ եւ երանելւոյ բնութեան պատիւ եւ
երկրպագութիւն, գոհութիւն եւ գովեստ անզրաւ յաւիտենիւ յամենայն լեզուաց
յիւրաքանչիւր բարբառոց վերաթեւեալ, ծառացեալ անուշահոտ բուրմամբ մատուցաւ,
մատուցանի եւ մատուսցի միշտ ամենաբարի արարչին մերոյ, զորմէ կախեալ կան էակք
հանուրք եւ տենչան անյագ բաղձանօք գոլ ընդունակ եւ տեղի նորին մշտածաւալ շնորհաց
եւ գթութեան, որ, ըստ ձայնի սրբոյ Աւետարանին, ածէ անձրեւ ի վերայ արդարոց եւ մեղաւորաց
(Մատթէոս 5, 45)։ Ընդ որս եւ ես՝ անարդիւն եւ թափուր յամենայն լաւաց՝ Թօմաս՝ ծառայ
եկեղեցւոյն Քրիստոսի, ի Վանանդայ Գողթնեաց, օժանդակութեամբ ընկալեալ ի վերին
նախախնամութեանցն, տպեցի զքաղցրաճաշակ գիրս մեծին Կարդինալ Բօնային, զոր եռամեծ
Վարդան րաբունին լաթին լեզուէ թարգմանեաց ի |167ա|հայկական բարբառ՝ համեղ եւ ախորժ
ոճով՝ յիմում տպարանի եւ ծախիւք իմովք յԱմստերդամ քաղաքի յամի Տեառն 1705,
Հոկտեմբերի 4 եւ ի թուին հայոց 1155, Նաւասարդի 9։ Ուստի եւ մաղթեմ զհամայն
վայելօղսդ այսմ գեղեցկահոս վտակէ արժանի առնել յիշման զթրծեալս ի թոնիր
ապականութեան զԹօմաս աւանդակորոյս եւ զհայրն իմ՝* ըզԴիլդար, եւ զեղբարս հօր իմոյ՝
զՂուկաս եւ զՍտեփաննոսս, եւ զեղբարս իմ՝ ըզԳրիգոր, զԱռիստակէս եւ ըզՅակոբ եւ
զքոյրն իմ՝ զԱնայ։ Այլեւ մաղթեմ վերստին զհոյլս եղբարցդ սիրելեաց յիշել զհարազատ
եւ զմտերիմ շարաբարդօղ, ուղղագրօղ եւ կառավարօղ գործակալս տպարանիս մերոյ, որով եւ
դուք յիշեալ լիջիք յերկնից արքայութիւնս. ամէն։
*Ծնթ.
Բաց թողած, չգրած տպագրի հետեւեալ բառերը՝ «Նուրիջան Նուրիջանեան եւ զմայրն իմ»։
Տե՛ս
Յոհաննէս Պոնա, Ձեռբածութիւն յերկինս, թարգմ. Վ. Յունանեանի, Ամստերդամ, 1705։
Հմմտ.
Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին. Հայ հնատիտ գրքի մատենագիտութիւն, կազմեցին Ն.
Ոսկանեան, Ք. Կորկոտեան, Ա. Սաւալեան, Երեւան, 1988, էջ 159-60, Հմր 224։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
167բ
Արդ, շնորհօք եւ օժանդակութեամբն Աստուծոյ՝ աւարդ եղեւ գիրքս, որ կոչի
Ձեռնածութիւն յերկինս, շարադրեալ Յօհաննու Պօնաի՝ ազգաւ լատին, կոչեցելոյ
Կարտինալի, եւ ի նոյն լեզուէ է թարգմանեալ մերս ի ձեռն Վարդան վարդապետիւ քաղցր
ոճով։ Եւ է տպեալ Ամստրդամ քաղաքւոջ՝ ի տպարանի Թօմաս վարդապետի Վանանդացւոյ, սակայն
ներքոյ անկեալս շատ որոնեցի, որ հատ մի առնէի, ոչ գտի։ Միայն սիրելի եղբայրակից մի
մին հատ ունէր, խնդրեցի, որ ընթեռնում։ Եւ յորժամ ընթերցայ, քանի գլուխ մի ղալատ
գտայ, այսինքն՝ գլուխ 17 եւ 18, երկու տեղւոջ էին եդեալ։ Եւ գլուխ 23, 24, 25 ոչ
կոյր, եւ ցանկումն կատարեալ են եդեալ. աւա՜ղ, որ այսպիսի պակաս են տպեալ։ Վասն
որոյ զիս անմեղադիր պահեսջիք, եւ յորժամ կամեցայ առնել զօրինակս, իւելին
պակսացուցի եւ պակասին ոչ գարացայ օգնել։ Եւ եթէ այլ սխղալ պատահեցի, այն իմս է
մեղադրելի, բայց որքան կարն էր, ջանացայ՝ ըստ նմին օրինակի գրեցի զօրինակս ինձ՝
մեղապարտիս յիշատակ։
Եղեւ
աւարդ սորին ի |168ա| նաւահանգիստ քաղաքն յԱմսթէլրօդամ, ի թւոջ Փրկչին 1757,
Նոյեմպերի 30 եւ թիւն Հայկազեան տոհմի 1206, նոյն ամսոյ 19։ Սակայն աղերս արկեալ՝
մաղթեմ ընթերցասիրացդ, եթէ հանդիպիք նայսմ մատեանս միով եւեթ Հայր մեղայիւ յիշման
արժանի վարկջիք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր զանարժան եւ մեղօք լցեալ ծառայ յամենիցդ
Յովակիմ Ռաֆայէլեան Ղափանցւոյս եւ զմայր իմ՝ Հռիփսիմիան, եւ զեղբայրն իմ՝ զԹօմաս,
եւ յիշօղքդ լիջիք յիշեալք առաջի անմահ գառին Աստուծոյ. ամէն։ Աւարդ վերջաբանութեան։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 166ա
(1889 թ., շղագիր) Եւ զարհին Մեսրովբ՝ ի Սմբատեան տոհմէ, որ զհայս Աղուանից խնամով
արդ հովուէ, յամի Տեառն 1889 եւ հայկական 4381, ի քաղաքն Ղուբայ։
2. 168ա
(ԺԹ. դ., շղագիր) Ձեռբարձութիւն գիրքս պատկանավոր է Զորաբ դի Յովանէս Կարաբլովին։
ԿՆՔԱԴՐՈՇՄ՝
79ա, 89ա, 164բ սեւ թանաքով բոլորակ, մէջը եպիսկոպոսական խոյր, խաչուած
գաւազաններով, ներքեւում «1871», շուրջանակի՝ «ՄԵՍՐՈՎԲ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՍՄԲԱՏԵԱՆՑ
ՆԱԽԻՋԵՒԱՆՑԻ»։
ՆՇՈՒՄ՝
պհպ. Բա՝ «879, 3538», «Ձեռնածութիւն յերկինս Յօհան քարտինալ 1757, Մ[եսրոպ]
եպիս[կոպոս], 1705 յԱմստերդամ», 1ա, 133բ, 137բ՝ «Ի գրոց Աւագ քահանայի
Ավշարեանց», 1ա՝ «879, 3538»։
3539
ՔԱՐՈԶԳԻՐՔ
ԺԶ. դար
ԳՐԻՉ՝
Գրիգոր։
ԹԵՐԹ՝
219+1 (կրկն.՝ թ. 182). չգրուած՝ 1ա, 2ա։ ՊՐԱԿ՝ Ա-ԻԱ×12 (Ա 13, Զ, ԺԱ, ԺԴ 10, Ժ,
ԺԲ 9, ԺԵ-ԺԷ, Ի 11, ԺԹ՝ չիք, ԻԱ 7)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ. լուսագծերով (թթ. 1-61, 119-124)
եւ լուսադրոշմով՝ երեքնուկ, որի աջ եւ ձախ կողմերում՝ «AC», մագաղաթ՝ թ. 1-2,
213-9։ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ՝ 20,5×14,5։ ԳՐՈՒԹԻՒՆ՝ միասիւն (13×8-9)։ ԳԻՐ՝ բոլորգիր (նմուշ՝
157ա)։ ՏՈՂ՝ 23-31։ ԿԱԶՄ՝ կարմիր գործուածք, մէջքը՝ սեւ կաշի. միջուկը՝
ստուարաթուղթ. աստառը՝ չգրուած սպիտակ թուղթ (1950ականների)։ ՊԱՀՊԱՆԱԿ՝ Ա+Բ՝
չգրուած սպիտակ թուղթ, մասն կազմաստառի։
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
– Սուրբ հայրապետ (Գրիգոր Լուսաւորի՞չ)՝ 2բ, Քարոզող վարդապետ՝ 3բ։ Ճակատազարդ՝
4ա։ Լուսանցազարդ՝ յուշկապարիկ (130ա, 191ա), բուսական, մարդադէմ (181բ)։
Զարդագիր՝ թռչնագիր, հանգուցագիր։ Գոյներ՝ կարմիր, կանաչ, կապոյտ, դեղին, նարնջի,
շագանակագոյն, վարդագոյն։
ՎԻՃԱԿ՝
բաւարար. նորոգուած եւ վերակազմուած 1950-ականներին, որոշ թերթեր սխալ տեղում
կազմած, կարդալ՝ թ. 69, 209, 210, 70-132, 205-6, 133-42, 207-8, 143-73, 211,
174-85, 187-9, 186, 190-204, 213-4, թ. 105ը սխալ կազմած թ. 114-5ի միջեւ,
193-192 հետուառաջ, ընդմէջ թ. 61-2ի, 151-2ի 2ական թերթ, թ. 114-5ի, 154-5ի, 173
եւ 211ի, 212-182գ, 132 եւ 205-ի, 204 եւ 213ի 1ական թերթ, 124-5ի 4 թերթ, 193-4ի
12 թերթ (ամբողջ ԺԹ. պրակը) թափուած, թ. 2, 159՝ կիսով չափ հիմքից անջատ, թ. 33՝
արտք. լս-ին պատռուածք, թ. 38 արտք. լս-ը, թ. 61-212՝ ստ. լս-ը պատռտուած, թ. 46՝
գրադաշտի պատռուածքը նորոգուած թափանցիկ թղթով, թ. 3, 14, 60՝ անկիւնը պոկուած, թ.
1-6՝ հիմքին. թ. 11-7՝ արտք. լս-ին, թ. 63-83՝ ստ. լս-ին եւ հիմքի մօտ ցեցի
անցքեր, թ. 1-2՝ մագաղաթը ամբողջովին, թ. 213-9ի եզրերը սեւացած, թ. 204՝ մեծ մասը
(14 սմ ընդերկայնակի) թափուած, լրացուած նորոգման սպիտակ թղթով, բնագիրը վնասուած.
գրեթէ բոլոր թերթերի եզրերին խոնաւութեան հետքեր. 2բ, 3ա մանրանկարների գոյները
տեղ-տեղ թափուած. լուսանցակողերը սեւացած։
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
Ա.
4ա-69բ, 209ա-10բ, 70ա-118բ, 123ա-30ա, 158բ-71բ [Ղուկաս Լօռեցի, Քարոզգիրք]
Տե՛ս
ձեռ. 746, 1ա-236բ։ ա/4ա-10ա։ բ/10ա-22ա։ գ/չիք։ դ/22ա-39ա։ ե-զ/չիք։ է/39ա-49բ։
ը/49բ-61ա։ թ/61աբ (յերբ մեռանի յանպաշար չգնայ անճար կեանքէ այն /// վջ.)։
ժ/62ա-9բ, 209ա-10բ, 70աբ (սկ. ///յոր ոչ ունին յոյս յաւիտենական կենացն, նոքայ
կամին զերկարիլն ի մարմնի...)։ ժա/70բ-89ա։ ժբ/89ա-99բ։ ժգ/99բ-113ա։ ժդ/113ա-8բ
(միջից թափուած՝ 114բ այլ բարի գործքն անցել, որ դեմ գա իւրն, կարէ յօգնել ///
115ա զի Յուդայ յուսահատեցաւ, ասաց ինքն իւր, թէ յինձ այլ ոչ գոյ թողութիւն...)։
ժե/123ա-30ա (միջից թափուած՝ 124բ ձայնիւ յահագին, այլ ոչ կարէ նա /// 125ա
պակասութիւն ոչ լինի...)։ ժզ-ժը/չիք։ ժթ/158բ-71բ։ ի-իա/չիք։
Տե՛ս
նաեւ ձեռ. 3526. թէեւ սկզբնատողերը համընկնում են, բայց կան շարադրանքի մասնակի եւ
ամբողջական տարբերութիւններ։
Ունի.
1.
118բ-23ա Քարոզ ի բան յԱւրինաց, որ ասէ՝ Պատուեա՛յ զհայր քո եւ զմայր [Ե. 16] – Եւ
գիտելի է, զի Դ. բան զաւակացըն ծընաւղին պարտական են... 119բ ...որ զաւրհնութեան
պըսակն առնուն/// 120ա Ապա թէ, քան ըզըպսակն, թէ հետ մէկմէկի պոռնկին խառնակին...
որ մարդ զիւր հոգին յիշատակնապով (՞) չթողու զիւր ձեռով տայ հոգւոյն։
2.
130ա-2բ, 205ա-6բ, 133ա-40ա Քարոզ ի բան Յոբայ, որ ասէ՝ Այր մի էր յԱւսիտ յաշխարհէ
[Ա. 1] – Այր մի էր յԱսիտ յաշխարհէ՝ անուն Յոբ արդար... 132բ մինչդեռ նա զայն
խաւսէր, այլ գուժկա/// 205ա ///տեաց զչորս ոմն ապարանիցն եւ կործանեաց... 206բ
զնայ, ոչ կոխան լինի յամէնե/// 133ա յերբ որ համբերութեամբ յաղթեաց սատանայի...
նահատակութիւն եւ մարտիրոսութիւն կոչեցաւ, եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։
3.
140ա-2բ, 207ա-8բ, 143ա-8ա Քարոզ ի բանն, որ ասէ՝ Հայեցաւ Աստուած ի Հաբէլ եւ ի
պատարագ նորա եւ ի Կա[յ]էն եւ ի զոհս նորայ ոչ հաճեցաւ [Ծնն. Դ. 4] – Յորժամ արար
Աստուած զմարդն յառաջին եւ եդ զնա ի դրախտն... զի ընկալցին զբարի փոխարէն ի
Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ. ամէն։
4.
213բ-5ա Վասն թասի եւ սեղան աւրհնելոյ ի բան մարգարէին, որ ասէ՝ Երկիր ետ զպըտուղ
իւր, եւ աւրհնեաց զմեզ Աստուած, Աստուած մեր [Սղմ., ԿԶ. 7-8] – Առաջին երկիր կոչի
հողն եւ ջուրն... տանի յերկնից արքայութիւն եւ զարդարէ յանթառամ փառօք եւ պսակօք։
5.
215ա-9ա Դարձեալ վասն գինոյ եւ սեղան աւրհնելոյ՝ ի բան մարգարէի, որ ասէ՝ Աստուած,
Աստուած մեր, աւրհնեսցէ զմեզ Տէր [Սղմ. ԿԶ. 8] – Հրամա[յ]են վարդապետք եկեղեցւոյ,
թէպէտ աստուածա[յ]ին աւրհնութիւն բազում է... արտասուել եւ մեղաց թողութիւն
գտանել, եւ նմայ փառք յաւիտեանս. ամէ[ն]։ Հա՛յր մեր։
Տե՛ս Էլ.
Յարութիւնեան, Ղուկաս Լօռեցին եւ նրա քարոզգիրքը, Բանբեր Մատենադարանի, Երեւան,
1971, հտ. 10, էջ 213-236։
Բ.
148ա-58ա, 171բ-3բ, 211աբ, 174ա-81բ, 212աբ, 182ա-204բ, 213ա [Այլ քարոզք]
1.
148ա-58ա Քարոզ վասն ջրհեղեղին ի բան, որ ասէ՝ Որ Նոյ ամաց հարիւրից, որ եղեւ
Աստուծոյ բարկութիւն եւ եբեր ջրհեղեղն ի վերայ երկրի, եւ Նոյ էր արդար – Յորժամ,
որ խառնակեցան ԲՃ. (200) ճգնողքն ընդ դստերացն Կա[յ]ենի... 154բ յանկեաւ լելով առ
լերամբն կամ կորուսեալ /// 155ա Եւ որպէս կոչնակի ձայնիւն... եդօ(=աւ) ի տապանին
Նախիջեվան եւ Նեմզարա ի Մարանդ. եւ Քրիստոսի մարդասիրին փառք յաւիտեանս. ամէն։
2.
171բ-3բ, 211աբ, 174ա-5ա Տեսիլ Սրբոյն Յոհաննու աւետարանչին եւ աստուածային Բանին
յաղագս Գալըս<ըս>տեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, եթէ որպէս յիջանելոց է
յերկնից երկիրս եւ առնէ զհատուցումն – Եւ յետ Յարութեան համբառնալւոյն Տեառն մերոյ
Յիսուսի Քրիստոսի երկրէ ի յերկինս ելանելն տեսեալ Յոհաննէս... 173բ զամենայն
յերեսս երկրի միայն տոչո/// 211ա ///նուցու զգիրսն գառն եւ բացցէ զկնիքն... ասաց
Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս՝ թէ որ սիրէ զիս, բանս իմ պահեսցէ, եւ Քրիստոսի փառք
յաւիտեանս. ամէն։
3.
175ա-81բ Քարոզ ի բան վարդապետաց, որք ասացին՝ Յիմաստունք, լսօղ եղերուք
պատուիրանին Աստուծոյ, որ ոչ կորուսից յաւիտեան – Արար Աստուած զմարդն հոգին եւ
մարմին եւ զարդարեաց իւր նմանութիւն պատկերին... ապայ կարէ զԱստուծոյ սիրական
դառնալ եւ զարքայութիւն ժառանգել։
4. 181բ,
212աբ, 182ա-90բ Հարցումն սուրբ Աստուածածնին առ հրեշտակապետին Գաբրիելի վասն
մարդկան՝ թէ որպէս են փառքն արդարոցն եւ տանջանք մեղաւորացն – Յարուցեալ կոյսն
երկըրպագեաց Գաբրիէլ հրեշտակապետին... 212բ յորժամ հարին զժամն զինչ արասցէ, ասէ
հրեշտակն եւ է/// (1 թերթ) 182գ գին ընդ մարմին, արդ վա[յ] է ինձ... երկրպագութիւն
յանչափ, անեզր եւ անբաւ եւ անվաղճան էութեան՝ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ
յայժմ եւ յաւիտեանս. ամէն։
5.
191ա-3բ Սըրբոյն Յոհաննու Ոսկէբե[րան]ի է ասացեալ վասն պատմուճանին Քրիստոսի, թէ
ուստի եկեալ էր – Աւգոստոս կայսր թագաւորաց հռոմայեցւոց... նոքա ասեն ի Հայոց
Մեծաց Աբգարու եւ սպասօորենք թագաւորին /// (վջ.)։
6.
194ա-204բ, 213ա [Քարոզ յաղագս Երկրորդ գալստեան Տեառն] – (սկ.) ///ձէ կատարածն,
յորով ծանուցեալ զիմաստութիւն մարդն եւ զտեսիլն... |204բ|եւ նման երեւել ճանաչելին
եւ լի///(պատռուած)[ս]ուգ եւ շիվան, թառամի///տեսիլ գունե///կանաց եւ/// ի գութ///
|213ա| թէ տեսանեք զնոսա, թէ որ ժամանակաց էին մնացեալ... յետ այնորիկ, որ ասեն
ըստ յառաքելոյն Պաւղոսի, թէ շինութիւն եւ խաղաղութիւն եղիցի եւ գալուստն Քրիստոսի
Աստուծոյ մերոյ, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
ՅԱՒԵԼԱԳՐՈՒԹԻՒՆ,
ԺԷ. դ., նոտրգիր
1բ
[Երկլեզու (հայերէն-վրացերէն) գուշակութիւն աղիւսակ] – Յունվարի Ը... յայս աւուրքս
որ հիւանդանայ, մեռանի, որ ծնանի, շուտ չմեռանի, հարսանին ոչ աջողէ, որ ի դատարան
երդայ, ամաւթու դա[ռ]նայ։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ԳՐՉՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ
10ա Տէրն
մեր Յիսո՛ւս Քրիստոս, նուաստ եւ փըծուն, տրուփ, անարժան Գրիգոր գրչիս ողորմեա՛
յաւուր ահեղ դատաստանին, կարդացողաց եւ լսողաց քարոզիս։
39ա Որ
ողորմի ըստացող Քարոզգրկքիս այս անուն (անուան տեղը բաց թողած՝ ԺԸ. դ. այլ ձեռքով
նոտրգրով լրացուած՝ «տէր Մէլքիսէթ»). ամէն։
49բ Որ
եւ կատարեսցէ Տէր Աստուած զամենայն խնդրուածս ըստացող քարտուղարիս եւ հաւրն իմոյ
Առաքել վարպետին եւ մաւրն իմոյ՝ Խանաղին, եւ կողակցին իմոյ՝ զԻսթանդարին,
կարդացողացդ եւ լսաւղացդ եւ ողորմի ասացողացդ. ամէն։
70ա
Տո՛ւր, Տէ՛ր, իմաստութիւն ըստացող Քարոզգրկիս եւ մի՛ կորուսանէր։
89ա Որ
ողորմի ըստացող Քարոզգրգիս այս անուն (տեղը բաց թողած) եւ անարժան գրչիս սուտանուն
Գ[րիգո]րս։
130ա
Տէ՛ր Յիսուս, ողորմեա՛ եւ փրկեա՛ ի յայնմ աւուր անողորմ դատաստանի աւրէն ըստացող
Քարոզգրքիս այս անուն (հետագայում այլ ձեռքով նոտրգրով լրացւած՝ «տէր Մէլքիսէթ»)։
140ա Որ
ողորմի Տէր Աստուած ըստացող Քարոզգրկիս այս անուն (անւան տեղը բաց թողած՝
հետագայում այլ ձեռքով նոտրգրով լրացւած՝ «տէր Մէլքիսէթ»), կարդացողաց եւ լսողաց
եւ ողորմի ասացողացն. ամէն։ Հայր մեր, որ յե[րկինս ես] (նման՝ 181բ)։
148ա Որ
ողորմի Քրիստոս Աստուած ստացողի գրոյս Քարոզագրկքիս, կարդացողացս եւ լսողացն
(նման՝ 171բ, 175ա)։
190բ
Սուրբ կիրակին է գովելի, / զբոլոր տարին յինքեան ունի, / ով որ պահէ զսուրբ
կիրակին, / շնորհաւք իւր տունն զարդարի, / ով որ զպահէ սուրբ կիրակին, / Աստուած
աւրհնէ զիւր այգին, / ով որ չըպահէ զաւր կիրակին, / Աստուած չորացնու զիւր պտուղն
եւ զայգին, / մեռնի իւրեանց զդուստր եւ զորդին, / ով որ պահէ զսուրբ կիրակին, /
աւրհնեալ լինի նա, քանց զՅոբ երանելին, / շատանա զդուստր եւ զորդին, / զՔրիստոս
զայն մարդն աւրհնէ, / որ սուրբ պահէ զկիրակին / եւ յաղաւթից նա ժիր կենայ, / արժան
լինի ինքն ի դրախտին։
Ամենքդ
ասէ՛ք ողորմեսցի /զայս անարժան տրուփ գրչիս՝ / մեղաւք լցեալ Գրիգորիս, / ով որ ասէ
սրտով ի լի, / եւ դուք լինիք յարքայութեան որդի. / ամէն։ Հայր մեր, ո[ր յերկինս
ես]։
Ծնթ.
Կաղապարային յիշատակարան է, քանի որ նոյնը փոքր ինչ խմբագրած կայ ձեռ. 2576, 142ա,
2258, 79ա։ Ընդ որում ե՛ւ մեր, ե՛ւ 2576 ձեռագրի գրչի անունը Գրիգոր է։
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ
ՀԵՏԱԳԱՅԻ
1. 3բ
նրքն լս. (1662 թ., նոտրգիր) Բարսեղ, որ ծնաւ ՌՃԺԱ. (1662) հ[ո]կտեմբերի Ի. (20)։
2. 219բ
(1689 թ., նոտրգիր) Դաւիթ ///ատին, որ գրէլ է իր հոգւոյն համար այս Քարոզգիրք։
Աստուած ողորմի։ [Ես]՝ տէր Մինասս, եկայ Ախալքալաք թվականին [Ռ]ՃԼԸ. (1689)։ Ով որ
կարդաք, մի բերան ողորմի ասացէ՛ք, եւ Աստուած զձեզ ողորմեսցի ի միւսանգամ
գալստեան։
3. 219բ (1741 թ. կամ 1741-ից յետոյ, նոտրգիր) /// [որ] ծնաւ դե[կտեմբերի] ԻԲ. (22) թվականին ՌՃՂ. (1741) /// [Յ]օվանէս գրեցի