1001

­ՄԱՇ­ՏՈՑ

 

Ժ — X


­ԹԵՐԹ՝ 184։ Պ­ՐԱԿ՝ 25 (Ա—Չ)×8 (Ա չիք, Բ, Չ 6, Ը 7, Ո 5)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ։ ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 40×25,5։ Գ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ ե­րկ­սիւն։ ԳԻՐ՝ ո­ւղ­ղա­գիծ եր­կա­թա­գիր։ ՏՈՂ՝ 24։ ԿԱԶՄ՝ ծաղ­կա­թուղթ, թի­կուն­քը եւ ան­կիւն­նե­րը՝ կա­շի, մի­ջու­կը՝ ս­տո­ւա­րա­թուղթ, աս­տա­ռը՝ թուղթ։ ՊԱՀ­ՊԱ­ՆԱԿ՝ 1+1, թուղթ, մասն աս­տա­ռի։

 

­ՎԻ­ՃԱԿ՝ բա­ւա­րար. խո­նա­ւու­թիւ­նից գու­նա­փո­խո­ւած, ցե­ցա­կեր, լու­սան­ցա­կո­ղե­րը՝ եզ­րա­հա­տո­ւած, ս­կզ­բից եւ վեր­ջից՝ պա­կա­սա­ւոր, ԺԹ դ. նո­րո­գո­ւած, վեր­ջին մա­սում թեր­թե­րը խառ­նո­ւած։ Կազ­մի թուղ­թը` տեղ-տեղ քեր­ծո­ւած, մա­սամբ ցե­ցա­կեր եւ ան­կիւն­նե­րը՝ մա­շո­ւած։

­ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱ­ԿՈՒ­ԹԻՒՆ

1. 1աբ [«Հիմ­նար­կէք ե­կե­ղեց­ւոյ» (լու­սանց­քից)] — Ա­ղօթք Դա­նի­է­լի մար­գա­րէ­ի. Տէր Աս­տո­ւած մեծդ եւ ս­քան­չե­լի... ա­ռն Յու­դայ եւ բ­նակ]իչս Ե­րու­սա­ղէ­մի...

Հմմտ. Գիրք Մեծ Մաշ­տոց կո­չե­ցե­ալ, Կ. Պօ­լիս, 1807, էջ 165։

2. 2ա—23ա Կա­նոն ե[­կե]­ղե­ցի ա­ւր­հ­նե­լոյ — Ի­սկ նա­ւա­կա­տիս ե­կե­ղեց­ւոյ հս­կու­մն լի­նի...

3. 23ա—4ա Կա­նոն յոր­ժամ նոր դուռն հաս­տա­տեն — Ա­սեն Սաղ­մոս Ճ­ԺԷ. Խոս­տո­վան ե­ղե­րուք...

4. 24ա—32բ Կա­նոն նա­ւա­կա­տե­աց ե­կե­ղեց­ւոյ պղ­ծե­լոյ յա­նաւ­րի­նաց, եւ շար­ժել սե­ղան­ւոյ վերս­տին հաս­տա­տե­լոյ — Մ­տա­նէ ե­պիս­կո­պոսն քա­հա­նա­յիւք, սար­կա­ւա­գաւ­քն...

5. 32բ—3ա Կա­նոն զ­ն­կար ե­կե­ղեց­ւոյ ա­ւր­հ­նել[ոյ] — Յե­րե­կո­րե­այ հս­կու­մն առ­նեն...

6. 33աբ Կա­նոն զ­հան­դեր­ձե­ղէն զս­պաս ա­ւր­հ­նե­լոյ — Տա­նին յե­կե­ղե­ցին ա­ռա­ջի բե­մին եւ սար­կա­ւա­գն ի վեր ու­նե­լով ա­սեն Սաղ­մոս...

7. 33բ Է. Կա­նոն ս­կի[հ] եւ մո­ղո­զ­մայ [աւր­հ­նե­լոյ] — Լո­ւա­նան նախ ջ­րով եւ ա­պա՝ գի­նե­աւ...

8. 34աբ Ը. Կա­նոն նո­րա­կերտ գ­րոց ա­ւր­հ­նե­լոյ — Տա­նին յե­կե­ղե­ցին եւ հա­նեն ի բե­մն...

9. 34բ—6ա Կա­նոն ժա­մա­հար ա­ւր­հ­նե­լոյ — Բե­րեն յե­կե­ղե­ցին եւ լո­ւա­նան ջ­րով եւ ա­պա՝ գի­նե­աւ...

10. 36ա—40բ Կա­նոն ա­ւա­զան ա­ւր­հ­նե­լոյ — Տա­նին ի տեղ ի­ւր եւ հաս­տա­տեն ի մէջ ե­կե­ղե­ցո­ջն...

11. 40բ—54բ Կա­նոն խաչ ա­ւր­հ­նե­լոյ — Բե­րեն յե­կե­ղե­ցին եւ լո­ւա­նան ջ­րով եւ գի­նով եւ ա­սեն Սաղ­մոս ի թիւ Կ...

12. 54բ—7ա Կա­նոն խա­չա­լո­ւայ առ­նե­լու — Ա­սեն Սաղ­մոս Դ. Կ­ցուրդ. Ն­շա­նե­ցաւ...

13. 57ա—70ա Կա­նոն Աս­տո­ւա­ծա­յայ­տ­նու­թե­ան Ջուր ա­ւր­հ­նե­լոյ — Եր­թան ի ջուրն եւ ա­յս կա­նոն կա­տա­րի Սաղ­մոս Ի­Է. Ձայն Տե­առն...

14. 70ա—5բ Կա­նոն տե­առ­նա­կան ա­ւր­հ­նե­լոյ — Ա­ծեն զ­խոս­տա­ցե­ա­լն ի դուռն ե­կե­ղեց­ւոյն եւ ա­ռա­ջի խա­չին...

15. 76ա ԺԵ. Կա­նոն աղ ա­ւր­հ­նե­լոյ — Ա­սեն Սաղ­մոսք Գ ի թիւ. Աս­տո­ւած ո­ղոր­մե­ա...

16. 76բ—7ա ԺԶ. Ա­ւր­հ­նու­թիւն սե­ղա­նոյ տե­առ­նա­կա­նի ճա­շոյ եւ պա­տա­րա­գի — Եւ ա­սէ զա­ղաւ­թս զայս. Ա­ւր­հ­նե­ալ ես, Տէր Աս­տո­ւած ամե­նա­կալ...

17. 77ա—8բ ԺԷ. Ա­ւր­հ­նու­թիւն հա­տի պա­տա­րա­գի — Գո­հա­նամք եւ փա­ռա­ւո­րեմք...

18. 79ա ԺԸ. Ա­ւր­հ­նու­թիւն հա­տի մար­տի­րո­սի — Ա­ւր­հ­նե­ալ ես, Տէր Աս­տո­ւած մեր, Ա­րա­րիչ ա­մե­նայն ա­րա­րա­ծոց, որ լ­ցու­ցեր...

19. 79ա—82բ ԺԹ. Կա­նովն զա­մե­նայն ար­մ­տիս ա­ւր­հ­նել զ­սերմ, զհն­ծան — Առ­նու քա­հա­նայն զ­խա­չն եւ զԱ­ւե­տա­րա­նն...

20. 82բ—94ա Ի. Կա­նովն մկր­տու­թե­ան յոր­ժամ ք­րիս­տո­նե­այ առ­նեն — Նախ չէ պարտ յե­կե­ղե­ցին թո­ղուլ...

21. 94ա—5բ ԻԲ. Կա­նոն կու­սա­նաց խաչ փո­խել — Ա­սեն Սաղ­մոս. Ե­րա­նե­լի է ա­յր...­

ԻԲ փխ Ի­Ա, եւ ա­յդ­պէս շա­րու­նա­կո­ւած։

22. 95բ—104ա ԻԳ. Կա­նոն պ­սակ ա­ւր­հ­նե­լոյ — Ա­սեն Սաղ­մոս Ի Կ­ցուրդ. Տէր, ի զաւ­րու­թե­ան քում...

23. 104աբ ԻԴ. Կա­նոն պ­սակ վե­րա­ցու­ցա­նե­լոյ — Ա­սեն Սաղ­մոս ԻԲ. Տէր հո­վես­ցէ զիս...

24. 104բ—18ա Ի­Ե. Կա­նոն ապ­աշ­խա­րող ձեռ­նա­դ­րե­լոյ — Առ­նու քա­հա­նայն զե­կե­ա­լն յա­պ­աշ­խա­րու­թե­ան...

25. 118ա—30ա Կա­նոն Մե­ծի հինգ­շա­բա­թին զա­պ­աշ­խա­րո­ղսն ար­ձա­կե­լոյ — Ժո­ղո­վէ ե­պիս­կո­պոսն կամ հայր վա­նաց զա­պ­աշ­խա­րո­ղսն ի դուռն ե­կե­ղեց­ւոյն...

26. 130ա—2բ Ի­Է. Կա­նովն ի ն­մին ա­ւուր ե­րե­կո­րին յո­րում Փր­կի­չն զո­տսն ա­շա­կեր­տա­ցն լո­ւաց, ա­ւան­դե­աց եւ մեզ զայս մեծ խոր­հուրդ ի Մե­ծի հինգ­շա­բա­թովն — Ժո­ղո­վէ քա­հա­նայն կամ ե­պիս­կո­պոսն զքա­հա­ն­այսն...

27. 132բ—7բ ԻԸ. Կա­նովն քա­րոզ պա­տո­ւի­րա­նի, զոր զե­կու­ցա­նէ քա­հա­նայն ժո­ղո­վր­դե­ա­նն — Առ­նու զԱ­ւե­տա­րա­նն ի գիր­կս եւ կար­կա­ռե­ալ զ­ձեռն ի­ւր ի վեր քա­րո­զէ...

28. 137բ—40բ ԻԹ. Կա­նոն հա­ղոր­դու­թիւն տա­լոյ հի­ւան­դի, ե­թէ յե­կե­ղե­ցին չ­կա­րէ գալ — Առ­նու քա­հա­նայն զ­փր­կա­կան խոր­հուր­դն, խա­չն ա­ռա­ջի եւ բու­րո­ւառն...

29. 140բ—53բ Լ. Կա­նոն զա­մե­նայն նն­ջե­ցե­ալք թաղ­մամբ ի Ք­րիս­տոս յու­ղար­կե­լոյ — Ա­սեն գո­բո­ղայք Գ. Սաղ­մոս. Առ քեզ Տէր համ­բար­ձի...

30. 153բ—8բ ԼԱ. Կա­նոն. Ի­սկ յեր­կ­րոր­դու­մն ա­ւուրն եր­թան ի գե­րեզ­մա­նն ա­ռա­ւաւ­տուն, եւ ա­յս կա­նոն կա­տա­րի — Սաղ­մոս Ճ­ԽԸ. ող­բա­ձայն Կ­ցուրդ. Հո­գի քո բա­րի...

31. 158բ—62ա ԼԲ. Կա­նոն ո­գէ­հան­գիստ առ­նե­լոյ, կամ պա­տա­րագ առ­նել նն­ջե­ցե­լոց — Ա­սեն Սաղ­մոս ի թիւ. Ե­րա­նի ո­րում թո­ղու­թիւն...

32. 162ա—7բ ԼԳ. Կա­նոն մո­նո­զոն առ­նե­լոյ հե­րա­կտ­րու­թե­ա­նն Ե­գիպ­տաց­ւո­ցն, եւ սուրբ լե­րի­նն, եւ Պղաս­տին, ա­րանց եւ կա­նանց, ո­րք զ­կ­ու­սու­թիւ­նն յան­ձն ա­ռին վասն Ք­րիս­տո­սի, կարգ ա­յս է — Ա­ծեն զնո­ւի­րե­ա­լն ի դուռն ե­կե­ղեց­ւոյն եւ ա­սեն ի թիւ զ­Սաղ­մոսն ԻԴ. Առ քեզ Տէր համ­բար­ձի...

33. 167բ—77բ, 180աբ, 178ա—9բ, 181ա—4բ ԼԴ. Կա­նոն ձեռ­նա­դ­րու­թե­ան կ­րաւ­նա­ւո­րու­թե­ան ս­քեմ տա­լոյ ար­ժա­նա­ցե­լոյ չա­փա­հա­սա­կաց կա­տար­ման տի­ոց մի­այ­նայ­ցե­լոց ի Ք­րիս­տոս — Ա­ծեն զ­նո­ւի­րե­ա­լն առ դուռն ե­կե­ղե­ցոյն իբ­րեւ զող­ջա­կէ­զս... Ի Կա­թո­ղի­կէ­ից թղ­թոյն Պե­տր[ո­սի]. Սի­րե­լիք, ի բաց թաւ­թա­փել այ­սու­հե­տեւ զա­մե­նայն... որ թե­պէտ եւ ի մարդ­կա­նէ ա­նար­գե­ալ ա­յղ/// (շար. թա­փո­ւած)։

ՅԻ­ՇԱ­ՏԱ­ԿԱ­ՐԱՆ ԳՐ­ՉՈՒ­ԹԵ­ԱՆ ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԻ

47բ Տէր Աս­տո­ւած, Փր­կիչ աշ­խար­հի եւ ա­զա­տիչ ազ­գի մ[ե՞­րոյ], ի ձեռն Սուրբ խա­չիս ո­ղոր­մէ գ­ծո­ղես. ա­մէն։

69բ Յի­սուս Ք­րիս­տոս, վասն քո սուրբ Մկր­տու­թեանդ ա­ղա­չեմ, ո­ղոր­մե­այ գ­ծո­ղիս. ա­մէն։


1002

­ՄԻ­ՆԱՍ ԱՐ­ՔԵ­ՊԻՍ­ԿՈ­ՊՈՍ

ՅԱ­ՂԱ­ԳՍ Ա­ՐԱ­ՐՈ­ՂՈՒ­ԹԵ­ԱՆ Ե­Ւ ՀԻՄ­ՆԱՐ­ԿՈՒ­ԹԵ­ԱՆ

ՍՐԲՈՅ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ

Էջ­մի­ա­ծի՞ն

ԺԶ — XVI


­ԹԵՐԹ՝ 80. չ­գ­րո­ւած՝ 78ա—80բ։ Պ­ՐԱԿ՝ Ա—Ժ×8։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ լու­սա­դ­րոշ­մով (տար­բեր՝ 1—48, 49—80)։ ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 31,8×21։ Գ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ մի­ա­սիւն։ ԳԻՐ՝ նօ­տր­գիր։ ՏՈՂ՝ 37։ ԿԱԶՄ՝ դրոշ­մա­զարդ շա­գա­նա­կա­գոյն կա­շի, մի­ջու­կը՝ ս­տո­ւա­րա­թուղթ, աս­տա­ռը՝ ծաղ­կա­թուղթ։ ՊԱՀ­ՊԱ­ՆԱԿ՝ 1+1, թուղթ ար­ծո­ւա­ն­շան եւ «IMPEK///F» լու­սա­դ­րոշ­մով։

 

­ՎԻ­ՃԱԿ՝ բա­ւա­րար. 73—80 թեր­թե­րի ս­տո­րին լու­սանց­քից  եզ­րա­հա­տո­ւած։

­ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱ­ԿՈՒ­ԹԻՒՆ

1. 1ա—21բ [«Նո­րին տե­առ­նս մե­ծի ճառ ու­թն եւ տա­սա­նե­րորդ, առ եօթ­նե­րորդ հա­տո­ւած գլ­խո­ցն, որ է». ձեռ. 2228, 189ա] Յա­ղա­գս ա­րա­րո­ղու­թե­ան եւ հիմ­նար­կու­թե­ան սր­բոյ ե­կե­ղեց­ւոյ ի բա­նն որ ա­սէ. Իմ­աս­տու­թիւն շի­նե­աց ի­ւր։ 0րհ­նե­ալ Հայր Աս­տո­ւած ճշ­մա­րիտ — Ժա­մա­նե­ցին պա­հոց ա­չք իմ, խ­ռո­վե­ցայ եւ ոչ խօ­սե­ցայ...

16ա Յա­տա­կա­գիծ ե­կե­ղեց­ւոյ:

2. 21բ—77բ Ճառ ին­ն եւ Ժ—ե­րորդ. Յա­ղա­գս ա­րա­րո­ղու­թե­ան եւ նա­ւա­կա­տե­աց սր­բոյ ե­կե­ղեց­ւոյ, դար­ձե­ալ ի նոյն բա­նն, որ ա­սէ. Իմ­աս­տու­թիւն շի­նեաց ի­ւր — Շի­ն­օղն ե­կե­ղեց­ւոյ եւ Ա­րա­րի­չն եր­կ­նի եւ եր­կ­րի Տէր մեր Յի­սուս Ք­րիս­տոս... խն­դ­րեմք նե­րել եւ ան­բա­սիրս առ­նել զ­մեզ... յա­ւի­տե­ա­նս յա­ւի­տե­նից. ա­մէն։

­Մի­նաս Ար­քե­պիս­կո­պո­սի Քա­րոզ­գիր­քը՝ տաս­նի­նը քա­րոզ­նե­րից տե՛ս ձեռ. 2228։

ԿՆ­ՔԱ­Դ­ՐՈՇՄ՝ 1ա Գ­րի­գոր վար­դա­պետ, 1811։


 

1003

­ԺՈ­ՂՈ­ՎԱ­ԾՈՅ

Կա­ֆայ

ՌՃ­ԿԷ  — 1718


Գ­ՐԻՉ՝ Տի­րա­ցու Մար­գար։ Ս­ՏԱ­ՑՈՂ՝ Աբ­րա­համ վրդ.։

­ԹԵՐԹ՝ 228. չ­գ­րո­ւած՝ 3բ։ Պ­ՐԱԿ՝ Ա—Ժ×12։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ, ե­ռա­մա­հիկ եւ «AP» լու­սա­դ­րոշմ­նե­րով։ ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 31×21,5։ ԳՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ ե­րկ­սիւն։ ԳԻՐ՝ նօ­տր­գիր։­ ՏՈՂ՝ 35։ ԿԱԶՄ՝ դ­րոշ­մա­զարդ շա­գա­նա­կա­գոյն կա­շի, մի­ջու­կը՝ տախ­տակ, աս­տա­ռը՝ ծաղ­կա­թուղթ։ ՊԱՀ­ՊԱ­ՆԱԿ՝ 2 (Ա—Բ)+2 (Գ—Դ), թուղթ լու­սա­դրոշ­մով։

 

ՄԱՆ­ՐԱ­Ն­ԿԱՐ­ՉՈՒ­ԹԻՒՆ — Կիսախորան՝ 4ա։ Ճակատազարդ՝ 1ա, 106ա, 165ա, 176ա, 203ա, 224բ։ Լուսանցազարդ՝ բու­սա­կան։ Զարդագիր՝ կեն­դա­նա­գիր (4ա), թռ­չ­նա­գիր։ Գոյներ՝ կար­միր, կա­պոյտ։

­ՎԻ­ՃԱԿ՝ բա­ւա­րար. մի քա­նի տեղ վե­րա­նո­րո­գո­ւած, կազ­մի կա­շին՝ քեր­ծո­ւած, ցե­ցա­կեր, թի­կուն­քի ծայ­րե­րը՝ մա­շո­ւած ու պո­կո­ւած։

­ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱ­ԿՈՒ­ԹԻՒՆ­

Ա. 1ա—202բ [­Մեկ­նու­թիւն Հն­գա­մա­տե­նին, ա­րա­րե­ալ Վար­դա­նայ վար­դա­պե­տի]

­Տե՛ս ձեռ. 1139, 2ա—102բ. 1/1ա (խո­րա­գիր՝ Նա­խա­դ­րու­թիւն Ծնն­դոց տե­սու­թե­ան սր­բոյ հա­ւրն Վար­դա­նայ առ խն­դ­ր­օղ մա­տե­նիս)։ ա/1ա—3ա (խո­րա­գիր՝ Աշ­խար­հա­լուր եւ տի­ե­զե­րա­լուր վար­դա­պե­տի Վար­դա­նայ ա­սա­ցե­ալ Մեկ­նու­թիւն Ա­րա­րա­ծո­ցս): բ/4ա—105բ (խո­րա­գիր՝ Նա­խա­դ­րու­թիւն Ծն­ըն­դոց տե­սու­թե­ան, զոր ա­րա­րե­ալ է սր­բոյ հօրն Վար­դա­նայ Հա­յոց վար­դա­պե­տի)։ 2/105բ (ան­խո­րա­գիր. ու­նի ա­ւարտ)։ ա/106աբ (խո­րա­գիր՝ Նա­խա­դ­րու­թիւնք դպ­րու­թե­ան Ե­լից)։ բ/106բ—51ա (ան­խո­րա­գիր)։ 3/151բ—2ա: ա/152ա—64ա։ 4/164ա—5ա (խո­րա­գիր՝ Թիւք, թիւք եւ դար­ձե­ալ թիւք)։ ա/165ա—75ա (խո­րա­գիր՝ Նա­խա­դ­րու­թիւն թո­ւոց)։ 5/175բ—6ա (խո­րա­գիր՝ Եր­կ­րորդ աւ­րէնք)։ ա/176ա—202բ (խո­րա­գիր՝ Նա­խա­դ­րու­թիւնք Եր­կ­րորդ աւ­րի­նա­ցն)։ Յի­շա­տա­կա­րան հե­ղի­նա­կի/202բ։

Բ. 203ա—28բ [­Մա­սոււնք Աս­տո­ւա­ծա­շն­չի]

1. 203ա—23ա — Յե­սու։

2. 223ա—4ա — Դա­տա­ւորք։ 224ա Նխ.  (ա­ստ § 3)։ 224բ—8բ Գրք. (վերջ՝ Ե, 17. «Յոր­դա­նա­նու»)։

3. 224աբ — Հ­ռութ։ Նխ.:

ՅԻ­ՇԱ­ՏԱ­ԿԱ­ՐԱՆ ԳՐ­ՉՈՒ­ԹԵ­ԱՆ ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԻ

3ա Զ­գոր­ծս ձե­ռաց ի­մոց ու­ղիղ ա­րայ ի­նձ, Տէր.

Զ­գոր­ծս ձե­ռաց ի­մոց ա­ջո­ղե­ա ի­նձ, Աս­տո­ւած.

Զսկ­սե­ա­լս իմ դու կա­տա­րե­ա, Տէր Յի­սուս Ք­րիս­տոս։

Սկ­սայ ո­ղոր­մու­թե­ամբ եւ շ­նոր­հօք Աս­տու­ծոյ ան­ար­ժան եւ ան­պի­տան տի­­րա­ցու Մար­գարս ի թ­վին Հա­յոց ՌՃ­ԿԷ—ին (1718), յամ­սե­ա­նն ապ­րի­լի Ա, ի խն­դ­րոյ Աբ­րա­համ վար­դա­պե­տի, ի քա­ղա­քն Կա­ֆայ։

105բ Ով ըն­թեր­ձող եղ­բայրք բա­րի,­

Որք հան­դի­պիք ա­յս կ­տա­կի,­

Ըզ­ձեզ ա­ղա­չեմ ար­տա­սո­ւե­լի,

­Մի մո­ռա­նա­այք զ­գ­ծո­ղս գը­րի։

164ա (Բ­նա­գ­րին կից)... Եւ Վար­դա­նայ վար­դա­պե­տի ո­ղոր­մու­թե­ամբ ի ն­մա­նէ եւ ի­նձ տա­ռա­պե­ալ ոգ­ւոյս փառք յա­ւի[­տե­ա­նս]։

175ա (Բ­նա­գ­րին կից)... Եւ Ք­րիս­տո­սի Աս­տու­ծոյ մե­րոյ փառք, եւ մեզ մե­ղու­ցե­լո­ցս ո­ղոր­մու­թիւն ի ն­մա­նէ, ա­յժմ եւ յա­ւի­տե­ա­նս յա­ւի­տե­նից. ա­մէն։

ՅԻ­ՇԱ­Ա­ՏԱ­ԿԱ­ՐԱՆ ՅԵ­ՏԱ­ԳԱ­ՅԻ

1ա (ԺԹ դ. նօ­տր­գիր) Թօ­մաս վար­դա­պե­տիս է (տե՛ս կն­քա­դ­րոշմ)։

ԿՆ­ՔԱ­Դ­ՐՈՇՄ՝ Ք­րիս­տո­սի ծա­ռայ Թօ­մաս վար­դա­պետ, 1811։


1004

­ՎԱՐ­ԴԱՆ Ա­ՐԵ­ՒԵ­Լ­ՑԻ

ՄԵԿ­ՆՈՒ­ԹԻՒՆ ՀՆ­ԳԱ­ՄԱ­ՏԵ­ՆԻՆ

Լէվ

Ռ­ՁԵ — 1636


Գ­ՐԻՉ՝ Ան­ա­նուն (4ա—92բ), Ան­ա­նուն (3աբ), Սի­մէ­ոն դպիր։

­ԹԵՐԹ՝ 197. չ­գ­րո­ւած՝ 1ա—2ա, 196ա—7բ։ Պ­ՐԱԿ՝ 1×1+Ա—ԺԹ×10 (Գ—Է, ԺԲ 12, Թ 8, Ժ 9, ԺԹ 7)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ դեղ­նա­ւուն, լու­սա­դ­րոշ­մով (տար­բեր՝ 93—197, ա­յլ լու­սա­դ­րոշ­մով, 1, 3՝ ս­պի­տակ, ե­ռա­մա­հիկ եւ «MM»­լու­սա­դ­րոշ­մով)։ ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 29,5×19։ Գ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ մի­ա­սիւն։ ԳԻՐ՝ նօ­տր­գիր (տար­բեր՝ ըստ գ­րիչ­նե­րի)։ ՏՈՂ՝ 32 (3աբ, 30—33, 93ա—195բ)։ ԿԱԶՄ՝ դ­րոշ­մա­զարդ բաց շա­գա­նա­կա­գոյն կա­շի, մի­ջու­կը՝ ս­տո­ւա­րա­թուղթ, աս­տա­ռը՝ թուղթ։

 

­ՄԱՆ­ՐԱ­Ն­ԿԱՐ­ՉՈՒ­ԹԻՒՆ — Լուսանցազարդ՝ բու­սա­կան (3ա)։ Զարդագիր՝ թռ­չ­նա­գիր (3ա)։

 

­ՎԻ­ՃԱԿ՝ բա­ւա­րար. տեղ-տեղ վե­րա­նո­րո­գո­ւած. խո­նա­ւու­թե­ան հետ­քեր։ 3աբ թեր­թի նիւ­թը լ­րա­ցո­ւած հե­տա­գա­յում։ Կազ­մի կա­շին՝ քեր­ծո­ւած, ան­կիւն­նե­րը՝ մա­շո­ւած, ցե­ցա­կեր։

­ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱ­ԿՈՒ­ԹԻՒՆ

— 2բ—191բ [­Մեկ­նու­թիւն Հն­գա­մա­տե­նին, ա­րա­րե­ալ Վար­դա­նայ վար­դա­պե­տի]

­Տե՛ս ձեռ. 1139, 2ա—102բ. 1/2բ (խո­րա­գիր՝ Նա­խա­դ­րու­թիւն Ծնն­դո­ցն տե­սու­թե­ան սր­բոյ հօրն Վար­դա­նայ առ խն­դ­րողն մա­տե­նիս)։ ա/3ա—5ա (խո­րա­գիր՝ Ի խն­դ­րոյ տե­առն Հա­մա­զաս­պայ եւ վար­դա­պե­տի Գ­րի­գո­րի Հա­ւա­քու­մն մեկ­նու­թե­ան սր­բոց ա­րանց Ե­ղի­շէ­ի եւ Յօ­հան­նու եւ զոր տե­սա­նէք յան­ձն ի­ւրսն ի տա­ռա­պե­ալ ոգ­ւոյ Վար­դա­նայ)։ բ/5ա—97բ (ան­խո­րա­գիր)։ 2/(ան­խո­րա­գիր։ Ու­նի ա­ւարտ)։ ա/98ա (խո­րա­գիր՝ Դպ­րու­թիւնք Ելից)։ բ/98բ—141բ (ան­խո­րա­գիր)։ 3/141բ—2ա (խո­րա­գիր՝ Եր­րոր­դա­կան մա­տե­ա­նս մով­սի­սա­կան գ­րո­ցս. Ղեւ­տա­կան դպ­րու­թիւն)։ ա/142ա—54ա (ան­խո­րա­գիր)։ 4/154աբ (խո­րա­գիր՝ Թիւք, թիւք եւ դար­ձե­ալ թիւք)։ ա/154բ—64ա (ան­խո­րա­գիր)։ 5/164ա—5ա (խո­րա­գիր՝ Եր­կ­րորդ օ­րէն­քն)։ ա/165ա—90բ (ան­խո­րա­գիր)։ Յի­շա­տա­կա­րան հե­ղի­նա­կի/ 191աբ։

3աբ թեր­թի նիւ­թը լ­րա­ցո­ւած հե­տա­գա­յում։

ՅԻ­ՇԱ­ՏԱ­ԿԱ­ՐԱՆ ԳՐ­ՉՈՒ­ԹԵ­ԱՆ ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԻ

1. 83ա (Ան­ա­նուն Ա գր­չի) Զա­ն­ար­ժան եւ զ­մե­ղա­ւորս յի­շե­ցէք ի Տէր։

2. 141բ (Սի­մէ­ոն գր­չի բ­նա­գ­րին կից)... Եւ Մով­սէ­սի աս­տո­ւա­ծա­խօ­սին ո­ղոր­մու­թիւն։­ Եւ ի­նձ՝ ան­ար­ժան գր­չիս Սի­մէ­ոն դպ­րիս մե­ղաց թո­ղու­թիւն։

156ա Ախ ի՞նչ ա­նեմ, գ­րի­չս չի ա­ջո­ղիլ՝ ո՜հ, ո՜հ եւ ո՜հ։

164ա (Բ­նա­գ­րին կից)... Եւ Ք­րիս­տո­սի Աս­տու­ծոյ մե­րոյ փառք. եւ մեզ մե­ղու­ցե­լո­ցս ո­ղոր­մու­թիւն ի ն­մա­նէ. յայժմ եւ միշտ եւ յա­ւի­տե­ա­նս յա­ւի­տե­նից. ա­մէն։

190բ Ով գիր որ մ­նաս,/ Ով մարդ, որ կար­դաս, Ով մա­տունք, որ հող դառ­նաս,/ Ով ըն­թեր­ձող եւ օ­րի­նա­կող՝ ա­ղա­չեմ մէկ Հայր-իւ մի/ Զմե­ղա­ւոր եւ զա­նար­հեստ գ­րի­չս չի մո­ռա­նաս,/ Եւ դու ար­քա­յու­թե­ան եր­կ­նից ար­ժա­նա­նաս,/ Եւ կա­յա­նս ար­դա­րոց վե­րա­նաս։

191բ Ա­րդ, գ­րե­ցաւ Մեկ­նու­թիւն Ա­րա­րա­ծո­ցս, որ ու­նի Ե գիր­քն Մով­սէ­սի, մեկ­նե­ալ եւ պար­զե­ալ սուրբ վար­դա­պե­տա­ցն ե­կե­ղե­ցոյ` Մե­ծին Բար­ս­ղի, Եփ­րե­մի, Գ­րի­գոր Աս­տո­ւա­ծա­բա­նի, Յո­հան Ոս­կի­բե­րա­նի, Ե­ղի­շէ­ի եւ վար­դա­պե­տին Վար­թա­նայ՝ ա­ռա­ւել ի լոյս ա­ծո­ղի զայս։ Բայց նօ­տ­րե­ցաւ գիր­քս ի դառն եւ ան­բա­րի, վշ­տա­շատ ժա­մ­անա­կիս, որ ա­մե­նայն ո­ւս­տէք նե­ղու­թիւնք եւ տա­ռա­պանք հա­սին Դ կողմ աշ­խար­հիս, ա­մե­նայն ո­ւս­տէք եւ ա­մե­նայն կող­մանց, յաջ­մէ եւ յա­հե­կէ, զի լ­ցաւ ա­մե­նայն եր­կիր սով, ս­րա­ծու­թիւն, մահ­տա­րա­ժամ, խ­ռո­վու­թիւնք, սա­սա­նու­թիւնք, շ­փոթք, աղ­մուկ եւ պա­տ­ե­րազմ, եւ. Չիք Որ­դոյ մար­դոյ տե­ղի ո­ւր դի­ցէ զգ­լուխ ի­ւր. ըստ բա­նի Տե­առն, զի ոչ գոյ հան­գիստ, եւ չիք խա­ղա­ղու­թիւն ա­մե­նայն տե­ղիս: Զի կող­մն հիւ­սի­սոյ, որ էր մեծ թախտ եւ հաս­տատ, հզ­օր եւ զօ­րեղ թա­գա­ւո­րու­թիւն մեծ եւ հին ժա­մա­նա­կաց, զոր յայժմ նկուն ե­ղե­ալ ի մար­տս պա­տ­ե­րազ­մի յո­լով կ­ռիւ տվե­ալ որ կա­րա­ցին զ­դէմ ու­նել ա­րի եւ քաջ յաղ­թող նո­րա­ծին Լե­հաց՝ Վ­լա­տիս­լա­ւին, որ ս­րա­խո­ղող ա­րա­րե­ալ զան­թիւ հե­ծե­ա­լս, զայ­լս գե­րե­ցու­ցե­ալ եւ զ­կէ­սս հ­նա­զան­դե­ցու­ցե­ալ եւ ընդ ձե­ռամբ ա­րա­րե­ալ, նա­եւ թա­գա­ւորն հար­կիւ ե­դե­ալ զքա­ղա­քս մե­ծա­մե­ծս, զ­բա­զում բեր­թս եւ զա­ւա­նս ա­ռե­ալ բա­զում ա­ւա­րաւ եւ մե­ծաւ մեծ թօ­բե­րով դար­ձաւ խն­դու­թե­ամբ ի տուն։ Ի­սկ եր­կ­րոր­դում ա­մի նո­րա թա­գա­ւո­րու­թե­ան, կր­կին ապ­ս­տամ­բե­ցաւ ո­մն ան­հա­ւատ չար շ­վէ­տն, ու­նե­լով բա­զում լու­թէր իշ­խանք եւ մե­ծա­մեծ պա­րո­նայք, որ հայր ար­քա­յին մե­րով մարտ ե­դե­ալ յո­լով ա­մս ընդ նո­սա ոչ կա­րաց յաղ­թել Մե­ծն Զիկ­մունտ, ա­յլ յաղ­թե­ալ ի նո­ցա­նէ՝ ա­ռին զա­մուր բեր­թս եւ ա­նո­ւա­նի քա­ղա­քս եւ զ­գիւ­ղս ի ձե­ռաց մե­րոց, եւ բա­զում օ­ճիրս եւ վ­նաս գոր­ծե­ցին յեր­կիրս Լէ­հու։ Սա, զ­կ­նի մա­հո­ւան հօրն, որ էր թվ[ին] ՌՁԴ (1635), բա­զում զօ­րօք եւ ան­թիւ հե­ծե­լովք գ­նա­ցե­ալ ի վե­րայ նո­ցա, յաղ­թե­աց զօ­րու­թե­ամբ Ք­րիս­տո­սի, եւ է­առ ԺԵ քա­ղաք մեծ եւ ան­վ­անի. եւ տի­րե­աց եր­կ­րին Շ­վէ­տու եւ Իֆ­լան­տի, տի­րե­ալ ծո­վու եւ ցա­մա­քի. դար­ձու­ցին զքա­ղա­քն ա­մե­նայն, զոր ա­ռե­ալ է­ին, ի ձե­ռաց հօրն: Եւ ընդ հար­կիւ ա­րա­րե­ալ զ­նո­սա, դար­ձաւ մե­ծաւ յաղ­թու­թե­ամբ առանց պա­տ­ե­րազ­մի եւ կռ­վոյ, եւ ա­յս ե­ւս կող­մն հիւ­սու­սոյ է։ Ի­սկ յա­րեւ­մուտք՝ մեծ աղ­մուկք եւ շփոթք գոն, զի մեծ կայ­սրն ք­րիս­տո­նէ­ից, սուր ե­դե­ալ ի վե­րայ ա­րի­ա­նո­սաց, լու­թե­րաց եւ ա­յլ չար հե­րի­տի­կո­սաց եւ ա­ղան­տա­ւո­րաց, բ­նա­ջինջ // (192ա) առ­նե­լով եւ ս­րա­խո­հող կո­տոր­մամբ մին­չեւ ի ս­պառ, որ­պէս ի հի­նն զԱ­մա­ղէ­կա­ցիս, զի յոյժ ո­լով եւ սաս­տիկ են ազ­գ­նո­ցն ան­հա­ւա­տից, եւ փար­թամք եւ ըն­չա­ւէտ, զի ոչ կա­րէ զդէմ ու­նել նո­ցա մի­այն, մինչ ա­յլ թա­գա­ւորք օգ­նեն նմա, զի յոյժ հ­նա­րա­գէտ եւ կ­ռողք են։ Եւ թա­գա­ւորն Սպա­նիս, որ տի­րէ արեւ­մ­տի­ցն բո­լոր մին­չեւ Են­կի Տու­նե­ան եւ Հր­մուզ, եւ մին­չեւ ի փո­քր Հուն­գուս­դան, եւ թա­գա­ւորն ե­ւս Ֆ­ռան­ցու, նա­եւ Փա­փն, վասն սա­կաւ ի­րիք եւ պատ­ճա­ռաց իրար ան­կե­ալ են, եւ ի մեծ շ­փոթ եւ աղ­մուկ. միթէ սուրբ խա­ղա­ղա­րար Հո­գին հաշ­տե­ցուս­ցէ զ­նո­սա. ամէն։ Այ­լեւ հա­րա­ւա­կող­մն չիք խա­ղա­ղու­թիւն, զի մա­ճա­րաց պա­րո­նն՝ Խա­րաֆ­լա­խու եւ Պուղ­տա­նաց կա­մին յի­րար դի­պել եւ կռ­վել։

­Բայց ե­ղավ ու վայ ե­հաս յԱ­րե­ւելք` Հա­յոց եր­կ­րին, քան­զի ա­յսմ ա­մեն, մեծ բռ­նա­ւորն թուր­քաց սուլ­թան Մու­րա­տն՝ խ­րոխտ եւ գո­ռոզ հ­պար­տն, գ­նաց ի վե­րայ Շահ Սը­ֆին ի պա­տ­ե­րազ­մի՝ ԺԵՌ տար­պայ ՃՌ հո­գով, եւ հա­սե­ալ Իկօ­նի­օն քա­ղաք, որ է՝ Ղօ­նե­այ, ա­ստ­մամբ չա­րին եւ խ­րա­տու վատ մե­ծա­մեծ իւ­րոց, սաս­տիկ հ­րա­ման ե­հան ա­մե­նայն աշ­խար­հն ի­ւր՝ սուր­կու­նի. Ու­ռու­մէ­լի եւ Ա­նա­տօ­լի, եւ ա­մե­նայն սահ­մա­նս ի­ւր, զի Խ տա­րեն ի վեր եկ­քն մին­չեւ Ի օ­րն գ­նաս­ցին ի տե­ղիս իւ­րե­անց, ա­ռանց ա­մե­նայն պատ­ճա­ռա­նաց, ոչ ոս­կով, ոչ ար­ծա­թով, եւ ոչ այ­լով ի­ւիք փր­կես­ցին, եւ թէ ոք յետ Ի ա­ւուր գտ­ցին, չա­րա­չար մա­հո­ւամբ ս­պան­ցին, եւ զինչսն ա­մե­նայն յա­փշ­տա­կես­ցեն։ Որ եւ հա­սին հ­րո­վար­տակ­քն ար­քա­յէն ի Ս­տամ­պօլ, որ­պէս ի հ­նու­մն Հա­մա­նայ պղ­ծէ ի յԱ­րեգ քա­ղաք եւ յայ­լն, ո­ւր ց­րո­ւե­ալ է­ին իս­րա­յէ­լա­ցոց ազ­գն. ե­թէ ան­դ էր լաց եւ հա­ռաջ, ա­ստ՝ ա­ռա­ւե­լա­գոյն, զի Խ ա­մաց ի վեր իբ­րեւ տե­ղա­ցիք լե­ալ, տուն եւ բ­նա­կու­թիւն շի­նե­ալ, այ­գի եւ բու­րաս­տան, կր­պա­կս, խա­նու­թս՝ լի ապ­րա­նօք եւ ըն­չիւք, հա­րուստք եւ փար­թամք՝ տ­նովք եւ տե­ղօք, որ­դովք եւ դստե­րօք, զար­մօք եւ զա­ւա­կօք եւ ա­մե­նայն գո­յիւք. նա­եւ զդս­տերս տ­վե­ալ ո­մանց, եւ այ­լոց զ­դուս­տ­ր­ըն ա­ռե­ալ որ­դոց եւ եղ­բարց. եւ ա­յս­պէս կա­պա­կ­ցե­ալ եւ բա­րե­կա­մա­ցե­ալ ի սէրն մի­մե­անց եւ յըն­տե­լա­ցե­ալ եւ ըն­տա­նա­ցե­ալ։­

Ա­պա պօս­տան­ճի պա­շին եւ մեծ վա­զիրն, ղայ­մա­խան, հ­րա­մա­յե­ցին ա­մէն փո­ղո­ցէ կո­չել զի­մամ­նին եւ զի­րից­նին, եւ ս­պառ­նա­լեօք պատ­վի­րե­ցին, որ մինչ Ի օր մարդ չի մ­նաց, կամ զ­թագ­չի ու­րէք ոչ հաց, ոչ տա­ճիկ, ոչ ճ­հուտ, ոչ հո­ռոմ, ոչ ա­յլ ոք. մի­այն տե­ղա­ցիք։ //(192բ) Եւ ե­լե­ալ զի­նո­ւոր­քն սա­րա­յու փա­շա­յէն, սու­պա­շուն եւ ղա­տի­էն, ե­ա­սախ­չիք, հա­սա­ս­նի եւ են­կի­չա­րիք՝ շր­ջէ­ին ի բո­լոր քա­ղա­քն, ի փո­ղո­ցս եւ ի հ­րա­պա­րա­կս, ի ծա­ծուկ տե­ղիս, ի խա­ներն եւ ի քար­վան­սա­ր­այս, նա­եւ յե­կե­ղե­ցիս եւ ի մէ­ջի­թս, եւ զորս գ­տա­նէ­ին ի տան ըմ­բռ­նէ­ին իբ­րեւ զ­մա­հա­պարտ եւ զ­չա­րա­գործ, չար­չա­րէ­ին, հարկանէին եւ տա­նէ­ին առ վէ­զիրն։ Ա­նդ էր տե­սա­նել զ­լաց եւ զա­ղա­­ղակ, զ­ճիչ եւ զ­կա­կան, զ­հա­ռաջ եւ զ­կս­կիծ. ոհ մե­ծի ա­ղէ­տից եւ ա­ւաղ տա­րա­կու­սա­նա­ցս. որ­պի­սի դառն կս­կիծ եւ նե­ղու­թիւն հա­սին ի վե­րայ ա­մե­նայ­նի, ե­ւս ա­ռա­ւել մեծ վ­տանկ Հա­յոց ազ­գի. զի խզ­ըլ­պաշն ան­դ սուր­կուն ա­րա­րե­ալ տա­րաւ ի ներս, ս­կ­սե­ալ Է­րե­ւա­նայ ա­մա­յի եւ ա­ւեր դար­ձոյց քան­դե­լով, ա­ւի­րե­լով եւ հ­րայ­րե­աց հր­դե­հե­ալ հ­րով, զ­կէսն, որ ի Տու­նս Հոռ[ո]­մաց՝ թուր­քի հե­ծե­լն ա­ւի­րե­ալ ո­չինչ դար­ձոյց. վա՜յ ի վե­րայ վա­յի եւ ե­ղուկ թ­շո­ւա­ռա­ցե­ալ Հա­յոց ազ[գ]ի, զի ցր­ւե­ցան, կո­րե­ան եւ բ­նա­ջինջ դար­ձան. ո՜հ, ո՜հ եւ ա­ւա՜ղ թ­շո­ւա­ռու­թե­ա­նս: Մի՞­թէ գ­րոց բան­քն կա­տա­րե­ցան, կամ սուրբ Լու­սա­ւոր­չի խն­դիր­քն հա­սան, որ նե­ռան ժա­մա­նա­կն վեր­ջին Հայք չի մ­նան, կամ սր­բոյն Ներ­սի­սի ա­նէծ­քն հա­սան, զի եղ­կե­լի Հայք բ­նա­ջինջ դար­ձան, վայ ի­նձ զի եւ ի լե­հա­ցոց գ­լուխ չա­րիք ե­կին, որ ի մեծ փա­թե­րակ ան­կան հո­գով, մար­մ­նով, տամբ եւ զար­մօք կո­րե­ան։ Զոր ի թվ[ին] ՌՀԹ (1630), ել ո­մն մե­ծ­ազ­գի եւ փար­թա­մաց զար­մի, Նի­կօլ ա­նուն Թո­րո­սենց նախ­նա­կան ա­նո­ւամբ կո­չե­ալ, մա­նուկ տի­օք եւ տ­գէտ մ­տօք, խա­ւա­րե­ալ խոր­հր­դով եւ ան­ի­մաստ հան­ճա­րով, ա­նու­ղա վա­րիւք, վայ եւ ա­պի­րատ ա­մե­նայն ի­րս եւ ի գոր­ծս, լիրբ, յա­նզ­գամ եւ ան­դու­գն, ի կարս աս­տի­ճա­նի դ­պիր գո­լով. եւ լե­ալ ԻԳ ամաց, կա­շա­ռօք ձեռ­նա­դ­րե­ցաւ, ե­պիս­կո­պոս ի Մել­քի­սէթ կա­թո­ղի­կո­սէ, յոր­ժամ ե­բեր զ­նա մեր մեղ­քն Իլով, զոր յետ ա­մի մի­ոյ, յետ յո­լով չա­րե­ա­ցն խոր­հե­ցաւ խոր­հուրդ չար վասն ազ­գիս Հա­յոց եւ վասն հա­ւա­տոյ սուրբ Լու­սա­ւոր­չին եւ սուրբ ե­կե­ղե­ցե­ա­ցն մեր հ­նարս ի­մա­ցե­ալ զայս, ո­մամբ հա­մա­խո­հիւք գ­նա­ցե­ալ առ յե­զո­ւի­դսն, երդ­մամբ խոս­տա­ցաւ դառ­նալ ի հա­ւա­տս եւ ի կ­րօ­նս նո­ցա, եւ լի­նել ախ­թար­մայ. զոր յետ սա­կաւ [աւ]ուրց լի­ով կա­տա­րե­ալ զայն ի մէջ ե­կե­ղե­ցով ա­ռա­ջի բազ­մաց կար­գա­ւո­րաց եւ իշ­խա­նաց։ Ա­պա ս­կ­սաւ բա­զում չա­րիս եւ նեն­կու­թիւն եւ դաւ գոր­ծել ազ­գիս ի­մոյ, ու­նե­լով ի­ւր օգ­նա­կան զա­մե­նայն ազ­գն լէ­հու՝ պա­րո­նայ­քն, զիշ­խա­նս, զ­դա­տա­ւորս // (193ա) եւ զա­մե­նայն ­քա­հա­ն­այս եւ զ­կար­գա­ւորս, ա­պա ս­կ­սաւ ան­գո­ս­նել, ար­հա­մար­հել զհա­ւա­տն մեր. Հեր­ձո­ւա­ծող եւ բա­ժա­նող, կո­չէ զ­Հայք: Յե­տոյ ե­լե­ալ եւ յա­փշ­տա­կե­ալ զե­կե­ղե­ցիս եւ զ­վա­նո­ր­այս ի ձե­ռաց մե­րոց վի­մա­շէն, կա­մա­րա­կապ, սա­լա­րա­յարկ, այ­լեւ զ­քա­հա­ն­այս ց­րո­ւե­աց զո­մա­նս շխ­թ­այս ածե­լով եւ զու­ղա­փառսն մատ­նե­լով, հար­կա­նե­լով, տու­գա­նե­լով եւ ա­զգ եւ ա­զգ զըզ­վե­լով։ Ա­պա ս­կ­սաւ վատ­նել եւ կո­րու­սա­նել զին­չս եւ զ­խա­զի­ն­այս, զոս­կի­ղէն եւ ար­ծա­թե­ղէն ա­նօ­թս, զ­մե­ծա­մեծ խա­չսն, պատ­վա­կան եւ ոս­կէ­օծ ըս­կիրս, ծան­րա­շէն բուռ­վառսն, մե­ծա­գին քշոցսն եւ ար­ծա­թի խն­կա­տո­ւիսն, զու­տր ար­ծա­թի ճրա­գա­րա­նս փո­քր եւ մե­ծա­մե­ծսն, թող զ­շուր­ջառսն, զխաչ­վառսն, զե­մի­փո­րո­նս եւ մե­ծա­գին թա­գս հայ­րա­պե­տաց ոս­կով եւ մար­գար­տով եւ ա­կամբք ըն­դե­լու­զե­ալ, եւ վար­շա­մա­կս յո­լով զու­տր մե­ծա­մեծ մար­գար­տովք շա­րե­ալ: Զոր ԵՃ (500) ա­մաց հե­տէ ժո­ղո­վե­ալ էր աս­տո­ւա­ծա­սէր տա­նու­տէ­րաց եւ բա­րի եւ եր­կիւ­ղաց կա­նանց եւ տան­տիկ­նանց, զոր ոչ եր­բէք գ­տա­նիւր ա­յլ աշ­խարհ այն­պի­սի թօհ­վայք եւ ան­գիստ ի­րք։ Թող զար­ծա­թա­պատ ոս­կի­ա­կազմ մա­գա­ղաթ ոս­կէ­գիր բա­զում Ա­ւե­տա­րա­նս եւ յո­լով Շա­րակ­նո­ցս ոս­կով եւ լաջ­վար­դով ն­կա­րե­ալ պա­տո­ւա­կան պատ­կերս եւ Բ. ԳՃ ազ­նիւ գ­րե­ա­նս վար­դա­պե­տա­կա­նս ի թա­գա­ւո­րա­կան խազ­նա­յէ ի դու­րս ե­լած, մա­նա­ւանդ Սը­սու եւ Քա­ֆա­յու Բ. Գ. Աս­տո­ւա­ծա­շունչք, այ­լեւ Մեկ­նիչք եւ Քա­ղո­ւածք Փի­լոն գիրք եւ Քա­րոզ­գր­քեր, Տօ­նա­կանք, Սար­գի­ս­գիրք, Սաղ­մո­սի մեկ­նիչք եւ Ա­րա­րա­ծոց մեկ­նիչք եւ ա­յլ ան­թիւ ազ­նիւ գ­րե­անք, նա­եւ յո­լով ար­տա­քին գիրք, զորս ոչ կա­րեմ մի ըստ մի­ո­ջէ գ­րել, զի ձան­ձ­րաս­ցին լ­սող­քն։ Եւ զայն ա­մե­նայն վե­րոյ­գ­րե­ալ Մս­րայ խա­զի­նսն ի մի­ում ա­մի կո­րոյս եւ ոչ­ըն­չա­ցոյց, նաեւ զ­գ­րե­ա­նս ա­մե­նայն չար նո­սին, զորս ծա­խէր եւ վա­ճա­ռէր, զ­կէ­սս գ­րա­ւէր հրէ­ից եւ այ­լե­ւայլ ցե­ղից, զայ­լս հա­լէր եւ ի պէ­տս մար­մ­նա­ւոր մս­խէր, եւ զորս փո­խէր ընդ ո­չինչ ի­րս ան­պի­տան եւ մար­մ­նա­ւոր. տայր զոս­կին եւ առ­նոյր զ­հողն եւ զ­մո­խիր ի վե­րայ գլ­խոյն եւ զա­մե­նայն զոր ի­նչ եւ կա­մէր, առ­նէր զոր­քս Հա­յոց: Եւ ոչ ոք իշ­խէր ա­սել բան ի­նչ կամ զ­րոյց, զի ա­ռա­ւել ե­ղեւ սա հա­կա­ռակ Հա­յոց քան զՊ­օղ էրէ­ցն եւ զու­րա­ցողն Վա­սակ. եւ ա­յս ա­մե­նայն վասն ծո­վա­ցե­ալ մե­ղաց ի­մոց. վա՜յ ի­նձ։ //(193բ) Եւ յետ այ­սր ա­մե­նայ­նի, յա­ւել զ­չարն ի վե­րայ չարք եւ ամ չար խոր­հուրդ ի մ­տի, զի չ­տայր զԷ խոր­հուր­դն ե­կե­ղե­ցոյ կա­տա­րել, իբ­րեւ դար­ձան Հայք ի­ւր­մէ եւ զ­գ­նա­ցին յե­կե­ղե­ցի­քն եւ ոչ զ­կ­նի նո­րա, բայց մի­այն ի­ւր ազ­գա­կան­քն եւ ըն­տա­նի­քն, չ­տայր մե­ռե­ա­լս թա­ղել եւ զե­րա­խ­այս կն­քել, կամ պ­սակ տալ, կամ հա­ղորդ, ա­յլ ծա­ծուկ յայլ քա­ղա­քաց բե­րէ­ին քա­հա­ն­այս, կամ զ­մե­ռե­ա­լս ուղար­կէ­ին ա­յլ դեղ. եւ զայն ե­ւս ա­հիւ եւ դո­ղու­թե­ամբ։ Որ եւ զայն ե­ւս ի­մա­ցե­ալ, եդ ի դ­րու­նս քա­ղա­քին, զի մի տար­ցեն ա­յլ տեղ զ­հի­ւան­դս կամ զ­մե­ռե­ա­լս, կամ մի զոք բեր­ցեն։ Եւ օր մի գ­տե­ալ է­րէց մի ի քա­ղա­քն, որ եկե­ալ էր առ հի­ւան­դսն, կո­խե­ցին զ­տու­նն, կա­լան զե­րէ­ցն եւ տա­նէ­քն ընդ մէջ քա­ղա­քին բոտ ո­տամբ եւ գլխի­բաց՝ իբրեւ զմահապարտ. եւ իբ­րեւ տա­րան ա­ծին զնայ ա­ռա­ջի նո­րա, ընդ ո­րս է­ի եւ ես՝ եղ­կե­լիս, զոր յետ բա­զում գա­նից եւ զզ­վա­նաց ետ ի շխ­թ­այս եւ ի կա­պա­նս եւ յարկ ի բանտ, մին­չեւ տօլ­վա­թա­ւոր­քն հա­զիւ կա­րա­ցին թա­փել ի ձե­ռաց նո­րա։ Եւ մեք ա­յս­պէս լ­քե­ալ եւ թո­ղե­ալ ե­ղաք, եւ տա­րա­կոյս լե­ալ, զի յոչ Աս­տու­ծոյ եւ ոչ ու­մեք կա­րա­ցաք ու­նել օգ­նու­թիւն, զի մեղք մեր մե­ծա­մեծք չ­տա­յին թոյլ։ Իբ­րեւ զ­գոյր հ­նար մեզ ա­մե­նայն ո­ւս­տէք, ա­պա ս­կ­սան թա­ղել զ­մե­ռե­ա­լս ի տու­նս եւ ի գետ­նա­փորս, եւ աղ­քատ­քն՝ յաղ­բս կամ ի դուրս ա­նարգ տե­ղով, եւ զայն՝ ծա­ծուկ եւ գաղտ ի նո­ցա­նէ։­

Եւ Ե ամ էր Լո­վայ մայ­րա­քա­ղա­քին Հայ­քն թա­գա­ւո­րազն եւ իշ­խա­նա­տիպ ի մէջ ա­յս­պի­սի դառն նե­ղու­թե­ան եւ տա­ռա­պա­նաց, մեծ վշ­տի եւ վ­տան­կի, մար­դիք ա­զ­նիւ եւ պա­տո­ւա­կան, մե­ծա­տունք եւ փար­թամք, որ ա­յս­պի­սի ա­ղէ­տի եւ կս­կ­ծի դի­պան, եւ ա­յս Ե տա­րիս ոչ ժամ, ոչ ա­ղօթք եւ ոչ Ա­ւե­տա­րա­նին ձայն ա­կանջք մեր լո­ւան. եւ ոչ ա­չք մեր զ­վար­դա­պետ կամ քա­հա­նայ տե­սան. զի մեր գ­լուխ ե­կած չարն ոչ ի հի­նն ժա­մա­նա­կս ե­ղած է, եւ ոչ ի նորս, եւ ոչ ի ժա­մա­նա­կս հա­լա­ծա­նաց պեղծ եւ ու­րա­ցող չար եւ կ­ռա­պաշտ թա­գա­ւորն՝ Ու­լի­ա­նո­սի, Մաք­սի­մի­ա­նո­սի եւ այ­լո­ցն, զի նո­քա թէ­պէտ զմար­մի­նս տան­ջէ­ին եւ զե­կե­ղե­ցիս խ­լէ­ին, կամ կոր­ծա­նէ­ին ք­րիս­տո­նէ­ից, ա­պա քա­հա­նայ­քն ծա­ծուկ ի տու­նս կա­տա­րէ­ին զ­քա­հա­նա­յա­գոր­ծու­թիւ­նս, ի­սկ մեք ա­մե­նե­ւին հե­ռի ա­մե­նայն հո­գե­ւո­րա­ցն եւ ժա­մա­նա­կա­գրու­թեանց, ան­ժամ, ան­հա­ղորդ, ան­խոս­տո­վա­նանք, ա­ռա­ւել քան թէ գե­րե­ալք ի ձեռս բար­բա­րո­սաց։ Ա­պա սկսան ու­ղա­փառ­քն դ­րամ մս­խել եւ դե­կան ցր­վել մե­ծա­մե­ծաց, իշ­խա­նաց եւ պա­րոն//(194ա)աց, այ­լեւ ի Ղա­բին գ­նա­ցին քա­նի­ցս ան­գամ, եւ է­միր­նի բե­րին եւ ո­չինչ օկ­տե­ցան, զի կար­գա­ւոր­քն ա­մէն եւ մե­ծա­մեծ­քն հետ Նի­կօլ ե­պիս­կո­պոս­քն է­ին: Եւ զի հա­ւա­տոյ բան էր, յիշ­խէ­ր թա­գա­ւո­րին եւ ոչ նա­խա­րար­քն՝ առ­նել դա­տաս­դան, թէ­պէտ շատ գանձ եւ խա­զի­նայ տա­յին։ Եւ ի թվ[ին] ՌՀԹ—նէն (1630) մինչ թվ[ին] Ռ­ՁԵ (1636), Լ—ԽՌ (30—40000) ղ­ռուշ խար­ճե­ցին լով­ցիք, բ­նաւ ճա­րակ հ­նար չի գ­տան հայք։ Եւ իբ­րեւ նս­տաւ քա­ղա­քի ե­կե­ղե­ցոյն խազ­նան եւ վա­ն­օ­րէ­ի­ցն, եւ ին­քն ս­կր­սաւ չքա­ւո­րել, զի էր յոյժ ա­նա­ռակ եւ վայ­րա­ջուր ու­նէր մար­­դիք աշ­խար­հա­կանք եւ կար­գա­ւորք. Ի. Հ. պա­հէր պէ­տա­կի ձի­ան, կառս մե­ծա­գի­նս, եւ տա­ճիկ ձի­ա­նս, եւ ին­քն յա­գա­նէր բե­հե­զս եւ ծի­րա­նիս, մախ­մուր եւ աթ­լազ, ներ­քե­ւանց սա­մուր մոր­թի կամ վա­ղախ, գա­ւա­զանն բուն ար­ծա­թի, նա­եւ ս­ն­տուխ­չան, կաղ­մարն, ջրլուաց­քն, իպ­րիխն եւ ա­մէն ա­նօթ­քն եւ կահ­քն զու­տր ոս­կէ­օ­ջ­րած ար­ծա­թէ, վասն ո­րոյ իս­պառ ջն­ջե­ալ կո­րոյս զա­մե­նայն ի­նչ եւ զ­մեզ։ Դար­ձե­ալ խոր­հե­ցաւ խոր­հուրդ չար վասն Հա­յոց եւ ա­սէ. Գ­նամ ես առ մե­ծն փափ հա­նեմ էմ­րեր եւ ֆէթ­վա­նի, որ յեր­կ­րէս Լէ­հու, ո­ւր եւ կան Հայք՝ հ­նա­զան­դին ի­նձ եւ փա­փին դա­պի լի­նին, ա­պա թէ ոչ ար­տաք­սես­ցին եւ վ­տա­րե­ցին յեր­կ­րէն Լէ­հու, զի հեր­ձու­ծողք են. եւ ե­ղե­ալ գ­նաց իւ­րով­քն։ Ի­սկ եղ­կե­լի հայք տա­րա­կու­սի ե­ղե­ալ եւ ի մեծ սուգ ան­կե­ալ ա­պա­ւի­նե­ցան ի սուրբ Աս­տո­ւա­ծա­ծին կոյսն Մա­րի­ամ եւ ի Մի­ա­ծին Որ­դին, բա­րե­խօս ու­նե­լով զ­սուրբ հայրն եւ Լու­սա­ւո­րի­չն Գ­րի­գո­րի­ոս՝ քր­տ­նա­ջան նա­հա­տա­կն եւ մեծ ե­րախ­տա­ւորն, զի նա պա­հես­ցէ զ­մեզ հաս­տա­տուն ի հա­ւա­տս մեր, եւ ի կրօնս, եւ յօ­րէ­նս նախ­նիս: Եւ զի մի´ դար­ձե­ցի յե­տս առ մեզ, եւ կո­րու­սէ կամ դար­ձուս­ցէ զ­մեզ ի հա­ւա­տն ի­ւր. ա­յլ իս­պառ կո­րի­ցէ յին­քն եւ մի դարձ­ցի յե­տս, որ­պէս պիղ­ծի Ո­ւլ­լի­ա­նոս՝ ա­ղօ­թիւք սր­բոյն Բար­սե­ղի Մե­ծի Կե­սա­րե­ցոյ։

Եւ մինչ մեծ յայ­սո տա­րա­կու­սե­աց եւ տրտ­մու­թե­ան է­աք, ե­կն ե­հաս նո­րապ­սակ ար­քայն բա­զում հե­ծե­լօք եւ սպառազինօք ի քա­ղա­քն Լով, որ գ­նայր ի վե­րայ յԱ­պա­զին եւ թուր­քաց խառ­նի­ճա­ղանճ յէշ­քէ­րին՝ ջ­նջել եւ հա­լա­ծել, որ­պէս եւ ե­ղեւն ի­սկ: Զի մեծ ս­պա­ռա­պետն, Բան Ք­րա­քո­վս­քին գ­նա­ցե­ալ կո­տո­րե­աց զայ­լս փա­խս­տա­կան ա­րա­րե­ալ մե­ծաւ յաղ­թու­թե­ամբ եւ ցն­ծու­թե­ամբ ե­կն առ թա­գա­ւորն Իլով քա­ղա­քս։ // (194բ) Եւ օր մի ժո­ղո­վե­ալ ա­մե­նայն հայք՝ ծերք եւ տ­ղայք, ե­րի­տա­սարդք, ե­կք եւ բ­նակք բա­զում յոյժ եւ գ­նա­ցին ի դար­պասն եւ ան­կե­ալ ի վե­րայ յե­րե­սաց մե­ծա­ձայն եւ բար­ձր ա­ղա­ղա­կէ­ին ո­ղորմ ու լա­լի ար­տա­սո­ւօք, ճիչ եւ ո­ղբ կս­կ­ծա­լի հա­նե­ալ գո­չէ­ին ա­սե­լով. Ո­ղոր­մե­այ մեզ, ով թա­գա­ւոր մեր եւ բաց զե­կե­ղե­ցիս մեր։ Մի­նչ զի քա­ղա­քն ա­մե­նայն ող­բա­կից լե­ալ գու­մա­րէ­ին ի վե­րայ մեր, նա­եւ զօր­քն ար­քա­յին մինչ թա­գա­ւորն ին­ք­նին ե­կե­ալ ի պա­տու­հա­նն, ե­տես եւ լո­ւաւ զ­հա­ռաջ, զողբ եւ զ­դառն կս­կիծ եւ կո­չաց առ ին­քն զ­Հա­յոց մե­ծա­մե­ծսն եւ ա­սէ. Զին՞չ է խիղ­ճն եւ ո­ղոր­մե­լի ա­ղա­ղա­կս ձեր։ Եւ նո­քա պա­տաս­խա­նի տ­վե­ալ ա­սեն. Մեծ օ­ճիրս եւ բա­զում վնաս գոր­ծեց մեզ Նի­կօլ ե­պիս­կո­պոսն եւ զե­կե­ղե­ցոյ խազ­նան ջն­ջե­աց եւ վատ­նե­ալ կո­րոյս. եւ ին­քն գ­նա­ցեալ ի Հ­ռոմ, կպ­ղեց եւ մօր­հեց զդ­րու­նս, եւ եդ զ­բա­նա­լիս քա­հա­նա­յա­պե­տի­ցն ա­ստ։ Եւ ա­սեն. Ս­տոյգ գի­տեմք։ Ա­պա ա­սէ. Մի հո­գայք, ե­րբ ա­ստ ե­կի զ­ձեր բա­նն կու հո­գամ։ Եւ կո­չե­աց զ­մեծ քա­հա­նա­յա­պե­տն եւ ա­սէ. Առ ձե՞զ է բա­նա­լին Հա­յոց ե­կե­ղե­ցոյն։ Եւ նո­քա ա­սեն. Այոյ։ Ա­պա ա­սէ. Զի՞նչ ա­րար զայսչափ խա­զի­նան։ Եւ նո­քա ա­սեն. Կայ ա­մէ­նն։ Եւ բար­կա­ցե­ալ ար­քայն ա­ռա­քէ զիւր խոր­հր­դա­կի­ցն եւ զ­նո­սա, ա­սե­լով. Գ­նա­ցէք կո­տո­րե­ցէք զդ­րու­նս, զ­կ­նի­քն ա­ւի­րե­ցէք, բա­ցէք եւ ի ներս մ­տէք տե­սէք զիմ խազ­նան։ Եւ իբ­րեւ չ­գի­տին եւ ո­չինչ, ա­մօ­թա­լից դար­ձան առ թա­գա­ւորն, ն­կուն եւ սե­ւե­րես, զի ի­բր ա­սե­լով ջն­ջել էր, եւ շուռ­ջառ մի չէր թո­ղել հին։ Ա­սէր թա­գա­ւորն ցաս­մամբ. Ա­պա դուք է՞ր խա­բիք զ­իս, թէ. Ա­մէն խազ­նան ի տեղն է։ Է­առ զ­բա­նա­լին եւ հ­րա­մա­յե­աց կր­կին կն­քել ի­ւր մօ­հ­րովն, եւ գ­րե­աց նա­մակ առ փա­փն, թէ. Ես ին­ք­նիս ե­կե­ալ Իլով տե­սի ա­չօք եւ լո­ւաց ա­կան­ջօք զա­մե­նայն յօճ­րա­գոր­ծու­թիւ­նս եւ չա­րա­գոր­ծու­թիւ­նս ա­րդ Նի­կօլ ե­պիս­կո­պո­սիդ. եւ թէ որ­պէս վատ­նե­ալ կո­րոյս զայդ­չափ խազ­նան: Այ­լեւ գ­րե­աց զա­մե­նայն ի­րս նո­րա մի ըստ մի­ո­ջէ. եւ թէ: Ես կա­մէ­ի դա­տել զ­նա, փա­խե­աւ եւ ե­կն առ քո սր­բու­թիւնդ։ Ա­րդ, սուրբ Հայր, դա­տես­ցես որ­պէս զյան­ցա­ւոր, զի ոչ ե­թէ ե­կն սա ի մեր հա­ւա­տն վասն Աս­տու­ծոյ, ա­յլ վասն ըն­չից եւ խազ­նին ե­կե­ղե­ցոյ։ Եւ ա­յլ բա­զում բա­նս գ­րե­աց եւ ու­ղար­կե­աց, եւ Հա­յոց պատ­վի­րե­աց, թէ. Ե­րբ գամ Շվէ­տու պա­տ­ե­րազ­մէն ի յա­թոռս իմ ի Վար­շով, գայք առ իս, ես ձեր ե­կե­ղե­ցի­քն կու­ տամ ձեզ։

// (195ա) Ա­րդ, գ­նա­լոյն ի վեր մին­չեւ ցայժմ տա­րի ու կէս ան­ցե­աւ. Բ տա­րին մօ­տե­ցաւ՝ բ­նաւ խա­պարն չե­կաւ, ոչ ին­քն, ոչ գի­տեմք ո­ղջ է թէ՞ մե­ռած։ Ա­յլ եւ ա­յլ զ­րուց­նի կու­գան, ե­թէ. Փա­փն զին­քն ար­գի­լեր է: Եւ ա­յլք ա­սեն, թէ. Կո­րու­սել է զին­քն: Բայց զճշ­մա­րի­տն մի­այն Աս­տու­ծոյ է գի­տե­լի: Իսկ Հա­յոց ա­ղա­նին գ­նա­ցին ի Վար­շով առ թա­գա­ւորն՝ ի մեծ տի­վան, որ կոր­չի՝ Սէմ։ Մի՞­թէ ո­ղոր­մա­ծն եւ մար­դա­սէրն Աս­տո­ւած մեր մե­ղա­ցն զ­հա­յի, ա­յլ ծա­գէ ի սիր­տն թա­գա­ւո­րին եւ իշ­խա­նա­ցն եւ մե­ծա­մեծ նա­խա­րա­րա­ցն զ­Հո­գին շ­նոր­հաց, որ գ­թա­ցեալ տան մեզ եւ դար­ձ­նեն զե­կե­ղե­ցիս մեր, զի ար­ժա­նաս­ցին մ­տից նո­րա, եւ կա­ց­ցուք մ­նաս­ցուք հայ­րե­նի հա­ւա­տս եւ է­րէ­նս, եւ յա­ւան­դս մեր, փա­ռա­ւո­րե­լով զՀայր եւ զՈր­դի եւ զ­Սուրբ Հո­գին յայժմ եւ ան­զ­րաւ յա­ւի­տե­նիւ. ա­մէն։­

Արդ, թող­լով զայլ ի­րս ի բաց, ե­կես­ցուք ի բա­նս մեր յա­ռա­ջին, զոր ս­կ­սաք պատ­մել վասն սուր­կու­նին, զոր վա­րէ­ին եւ ար­տաքսէ­ին։ Ա­նդ էր տե­սա­նել զ­լաց եւ զա­ղա­ղակ, զ­ճիչ եւ զ­հա­ռաչ, զի բա­ժա­նէ­ին զոր­դիս ի հարց, եւ զեղ­բարս եղբարց, զ­փե­սայն հար­ս­նէ եւ հարսն ի փե­սէ, զայր ի կ­նո­ջէ եւ կին այ­րէ. եւ քա­կե­ալ հե­ռա­ցու­ցա­նէ­ին, զ­բա­րե­կա­մս եւ զ­սի­րե­լիս ի մի­մե­անց։ Ո՜հ մե­ծի ա­ղե­տի, ա­ւաղ տա­րա­կու­սա­նաց եւ Ռ վա՜յ տա­ռա­պա­նաց, որ ե­կին հա­սին ի վե­րայ ազ­գիս Հա­յոց, մեծ կս­կիծք եւ տա­գ­նապք, զի ոչ գի­տէ­ին թէ ու՞ր եր­թի­ցեն. ո­մանք զ­թա­վան­լու տ­ներն ծա­խէ­ին կէս գին, ա­յլք՝ զխա­նութ­նին եւ զէս­պապ­նին ա­ռանց գ­նոջ, ա­յլք՝ զ­հան­դեր­ձս եւ զա­գա­նե­լի­քն. կէսք՝ զ­տան ի­նչ­քն եւ զապ­րանքն, ո­մանք եր­թա­յին եւ ա­յլք ի ծով ան­կա­նէ­ին, ա­յլք գ­նա­ցե­ալ մերձ սօխ­թա­յիք, ձեռս ան­կա­նէ­ին եւ ի նո­ցա­նէ կո­տո­րէ­ին, եւ կի­սոց մա­տա­ղա­տունկ մա­ն­կունք եւ կոյս ա­ղջ­կունք ի ճա­նա­պար­հին մե­ռա­նէ­ին ի սո­վոյ եւ ի ծա­րա­ւոյ, յան­ձ­րե­ւոյ եւ ի ցր­տոյ, եւ ո՞վ կա­րէ պատ­մել, կամ գ­րով ար­կա­նել զան­ցս եւ զ­վիշ­տս մե­ծի ա­ղէ­տից, զոր յան­հ­նա­րին չա­րի դի­պան. յա­ռաջ­մէ հե­ծե­լա­զ­օր­քն, յե­տուստ ծովն, յաջ­մէ սով եւ յա­հե­կէ՝ ս­րա­ծու­թիւն, եւ ոչ գոյ թիւ ա­ղա­ղա­կի նո­ցա, եւ ոչ կա­րէ­ին փախ­չե­լ ու­րէք, եւ ոչ զ­գի­նս փր­կա­նաց ան­ձանց իւ­րոց տալ։ Ի­սկ խօնթ­քարն գ­նաց մինչ յԵ­րե­ւան եւ առ զբեր­թն եւ զիւր //(195բ) շր­ջա­կայ գե­ղ­օ­րայ­քն, զոր յետ սա­կաւ ա­ւուրց դար­ձան զօր­քն պար­սից ի վե­րայ տաճ­կաց է ան­խ­նայ կո­տո­րե­ցին զան­թիւ եւ զան­հա­մարս, ա­ւե­լի քան զ­ԺԵ բիւրս, եւ ա­ռին զ­քա­ղա­քն դար­ձե­ալ յետ, եւ ա­սին թէ. Սուլ­թան Մու­րա­տն փա­խս­տա­կան դար­ձաւ ի տուն. եւ ա­յլք ա­սեն թէ. Մնայ ի ձ­մե­ռայ­նո­ցն Հա­միթ. եւ զայ­լն յայ­լում վայ­րի գ­րես­ցուք։ Զայս սա­կա­ւս փո­քր ի շա­տէ ծա­նու­ցաք ըստ կա­րի մե­րում, որ­պէս լո­ւաք ի հա­ւա­տա­րիմ ա­րանց. ա­ղա­չեմ հա­մար­ձա­կու­թե­ա­նս լ­ռել եւ զան­հար­մա­րու­թիւն բա­նիւ ըն­դու­նել, ի զ­լաւն ի վատ­թա­րացն բա­ժա­նել եւ ի­նձ չի մե­ղա­դ­րել։

­Բայց գ­րե­ցաւ սա ի հայ­րա­պե­տա­նիստ մայ­րա­քա­ղա­քն Լէվ կո­չե­ցե­ալ, որ է Ա­ռիւծ, ի դուռն Ննջ­ման Սուրբ Աս­տո­ւա­ծած­նին, որ յայժմ գե­րե­ալ եւ մատ­նե­ալ է յաղ­թար­մա­յից ձեռս, որ­պէս ի հ­նու­մն տա­պա­նա­կն՝ ի ձեռս այ­լ­ա­զ­գաց, ի հայ­րա­պե­տու­թե­ան տե­առն տէր Փի­լի­պո­սի եւ ի թա­գա­ւո­րու­թե­ան նո­րապ­սակ ար­քա­յին՝ Վը­լա­տիս­լա­ւին նօ­տ­րե­ցաւ Մեկ­նու­թիւն Ա­րա­րա­ծո­ցս ձե­ռամբ Բ եւ Գ նօ­տա­րա­ցն, զոր ե­ղեւ զ­րաւ եւ յա­ւարտ սո­րայ թվ[ին] Ռ­ՁԵ (1636), դեկ­տեմ­բեր ԺԵ, Սուրբ Յա­կո­բայ պա­հոց. Զոր ա­ղա­չեմ զ­հան­դի­պո­ղսդ ա­յս սուրբ կ­տա­կիս եւ աս­տո­ւա­ծա­յին բու­րաս­տա­նիս, յոր­ժամ կար­դաք կամ օ­րի­նա­կէք, զա­ռա­ջին եւ զ­վեր­ջին աշ­խա­տո­ղսդ մեկ Հայր մե­ղա­յիւ մի յի­շէք. եւ Աս­տո­ւած, որ ա­ռա­տն է ի տուրս բա­րե­աց, ձեզ՝ յի­շո­ղացդ եւ մեզ յի­շե­լոյս առ­հա­սա­րակ ո­ղոր­մես­ցի. եւ ն­մա փառք, ա­ւր­հ­նու­թիւն եւ գո­հու­թիւն յա­ւի­տե­ա­նս յա­ւի­տե­նից. ա­մէն։

ՅԻ­ՇԱ­ՏԱ­ԿԱ­ՐԱՆ ՅԵ­ՏԱ­ԳԱ­ՅԻ

1. 190բ (ԺԸ դ. նօ­տր­գիր) Ա­յս գիր­գս Յո­վա­նէս վար­դա­պե­տին եւ Ե­ղե­քե­ցի Ա­շո­տե­ա­նն (տե՛ս կն­քա­դրոշմ):

2. 190բ (Ա­րա­բա­տառ գ­րու­թիւն):

3. 195բ (Նօ­տր­գիր) Ի թո­ւա­կա­նիս Հա­յոց ՌՃԾԹ (1710), փե­տր­վար ամ­սոյ է, մահ­տե­սի Քէ­շիշն ա­յմ գրգիմ գի­նն Ժ ղ­ռուշ ետ եւ յի­շա­տա­կն օր­հ­նու­թե­ամբ ե­ղի­ցի եւ ի­ւր որ­դո­ցն՝ Ո­հա­նին, Ա­րու­թի­նին եւ Ղա­զա­րին եւ ծ­նո­ղա­ցն ա­մե­նայ­նի եւ զար­մից նո­րին. ե­ւս մի­ոյս որ­դին՝ Մ­ար­կոսն ի­շա­տա­կն ա­ւր­հ­նու­թե­ամբ ե­ղի­ցի։

4. 195բ (ԺԸ դ., շ­ղա­գիր) ՅԱ­պու­զաին­քին հա­մամ­ճի Յո­վա­նէ­սի որ­դի Սար­գիսն Բ չա­փու մէկ սա­րու զէն­ճի­րով, մէկ սա­րու զէն­ճի­րով, մէ­կն կէ­ռէ­տէ, մէ­կն ղու­լա­րի­շի աճ­մի. Բ—ն՝ մէկ զ­օլօ­թի։

ԿՆ­ՔԱ­Դ­ՐՈՇՄ՝ 1. (սեւ) Ք­րիս­տո­սի ծա­ռայ Յով­հա­նէս վար­դա­պետ. ՌՃԼԴ (1685):

2. (Կար­միր) Գիր­քս Սուրբ Էջ­մի­ած­նա է։


1005

­ԿՈՒՌ­ՆԵ­ԼԻ­ՈՍ

ՄԵԿ­ՆՈՒ­ԹԻՒՆ ԾՆՆ­ԴՈՑ

 

ԺԸ — XVIII


­ԹԵՐԹ՝ 344. չ­գ­րո­ւած՝ 34բ—5ա, 36բ—8բ, 341բ—4բ։ ՊՐԱԿ՝ Ա—Գ×12 (Գ 14)+Ա—ԻԶ×12 (Բ, ԺԵ 14, Գ, ԺԶ, ԻԲ, ԻԳ, ԻԴ 10)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ լու­սա­դ­րոշ­մով (տար­բեր՝ 1—38, 39—344)։ ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 32×21։ Գ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ մի­ա­սիւն։ ԳԻՐ՝ շ­ղա­գրանման նօտրգիր (նօ­տր­գիր՝ 35բ—6ա)։ ՏՈՂ՝ 41։ ԿԱԶՄ՝ դ­րոշ­մա­զարդ սեւ կա­շի, մի­ջու­կը՝ տախ­տակ, աս­տա­ռը՝ թուղթ, լու­սան­ցա­կո­ղե­րը՝ ոս­կե­զ­օծ եւ դ­րոշ­մա­զարդ։

 

­ՎԻ­ՃԱԿ՝ բա­ւա­րար. խո­նա­ւու­թե­ան հետ­քեր, փոք­րիկ պատ­ռո­ւածք­ներ, տեղ-տեղ թա­նա­քից գ­րա­դաշ­տը գու­նա­փո­խո­ւած (321ա—41ա)։ Կազ­մի կա­շին նախ­կի­նում վե­րա­նո­րո­գո­ւած, քեր­ծո­ւած, ցե­ցա­կեր, ան­կիւն­նե­րը՝ մա­շո­ւած, փա­կան­ներն՝ ըն­կած։

ԾՆԹ. Նոյն գր­չի ձեռ­քով ձեռ. 1006, 1008։

­ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱ­ԿՈՒ­ԹԻՒՆ

— 1ա—341ա [­Մեկ­նու­թիւն Ծնն­դոց]

1. 1ա—36ա Ա­ռա­ջա­բա­նու­թիւն եւ գո­վա­սա­նու­թիւն Սուրբ Գ­րոց­

ա. 1ա—27ա Գո­վա­սա­նու­թիւն Սուրբ Գ­րոց. Ա­ռա­ջին բա­ժա­նու­մն զ­գա­ղա­փա­րէ նո­րին, զար­ժա­նա­պա­տու­թե­նէ, ա­ռար­կա­յէ, հար­կա­ւո­րու­թե­նէ, պտ­ղոյ լայ­նու­թե­նէ, դ­ժո­ւա­րու­թե­նէ, օ­րի­նա­կէ, կար­գէ եւ զ­տ­րա­մա­դ­րու­թե­անց — Հռ­չա­կա­ւոր ա­յն աս­տո­ւա­ծա­բա­նն ե­գիպ­տաց­ւոց...

բ. 27ա—8ա Մեկ­նու­թիւն հինգ գ­րե­ան­ցն Մօ­սի­սի. Ա­ռար­կու­թիւն — Եբ­րա­յե­ցի­քն ըստ վ­կա­յու­թե­ան սր­բոյն Հե­րօ­նի­մո­սի...

գ. 28ա—34ա Կա­նոնք, ո­րք վա­ռեն զ­ջահ հինգ գրե­անց — Մինչ Մօ­սէս զայս պատ­մու­թիւ­նս աշ­խար­հի գ­րէ...

2. 35բ—6ա Այ­սո­քիկ են Ժա­մա­նա­կա­գ­րու­թիւնք աշ­խար­հի կամ բո­լոր Հ­նոյ կ­տա­կա­րա­նի՝ յԱ­դա­մայ մին­չեւ առ Ք­րիս­տոս — Ա­մե­նայն ի ս­կզ­բա­նէ աշ­խար­հի 1, յԱ­դա­մայ... Ք­րիս­տոս ու­րե­մն ծ­նաւ յա­մի աշ­խար­հի 3950։

3. 39ա—338բ Մեկ­նու­թիւն Ծնն­դոց։ Գ­լուխ Ա­ռա­ջին. Շար գլ­խոց. Գ­րի ս­տեղ­ծու­մն աշ­խար­հի եւ գոր­ծն վեց ա­ւուրց... եւ զ­մար­դն ի վե­րայ այ­լոց ի­բր Տէր կա­ցոյց — Ի ս­կզ­բան­նէ։ Նախ սուր­բն 0­գոս­տի­նոս, սուր­բն Ա­մբ­րո­սի­ոս եւ Բա­սի­լի­ոս. ի ս­կզ­բա­նէ ա­սեն...

Ծնն­դո­ցի 50 գ­լուխ­նե­րի մեկ­նու­թե­ան իւ­րա­քան­չիւ­ր խո­րա­գ­րին կից՝ «Շար գլ­խոց»՝ տո­ւե­ալ գլ­խի հա­մա­ռօտ շա­րա­դ­րան­քով։

— 339աբ Շար գլ­խոց եւ պատ­մու­թիւն բո­լո­րի Ծնն­դոց (ցանկ) — Յա­ռաջ­նում յա­մի աշ­խար­հի, վե­ցե­րոր­դում ա­ւուր, որ է ա­ւուր ո­ւր­բա­թու՝ ս­տեղծ Աս­տո­ւած զԱ­դամ... եւ զա­մե­նե­սե­ան յա­ւի­տե­նից ի մ­տի ու­նե­ցայ։

4. 340ա—1ա Փառք Աս­տու­ծոյ՝ ս­տեղ­ծո­ղին յա­րա­րա­ծոց Ծնն­դոց — Խոս­տո­վա­նիմ քեզ, Տէր, բո­լո­րով սր­տիւ ի­մով, զի հա­յե­ցայ ի գոր­ծս իմ­աս­տու­թե­ան եւ կա­րո­ղու­թե­ան քո... Եւ ո­ղոր­մու­թիւն նո­րա յազ­գէ—յազգ եր­կիւ­ղա­ծաց նո­րա։ Փառք... ա­մէն։

ՅԻ­ՇԱ­ՏԱ­ԿԱ­ՐԱՆ ՅԵ­ՏԱ­ԳԱ­ՅԻ

1. (կն­քա­դ­րոշ­մի տակ) Թօ­մաս վար­դա­պե­տիս է։

ԿՆ­ՔԱ­Դ­ՐՈՇՄ՝ 1ա Ք­րիս­տո­սի ծա­ռայ՝ Թօ­մաս վար­դա­պետ, 1811։


1006

­ԿՈՒՌ­ՆԵ­ԼԻ­ՈՍ

ՄԵԿ­ՆՈՒ­ԹԻՒՆ ԹՈ­ՒՈՑ ԵՒ ԵՐ­Կ­ՐՈՐԴ 0­ՐԻ­ՆԱՑ

 

ԺԸ — XVIII


­ԹԵՐԹ՝ 319. չ­գ­րո­ւած՝ 1աբ, 172ա—3բ, 308աբ, 317բ—9բ։ Պ­ՐԱԿ՝ 1×1+Ա—ԺԴ×12 (Թ 10, ԺԲ 16)+1×2+Ա—ԺԲ×12 (ԺԲ 14)։ ՆԻՒԹ՝ թուղթ լու­սա­դ­րոշ­մով։ ՄԵ­ԾՈՒ­ԹԻՒՆ՝ 32×20,5։ Գ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆ՝ մի­ա­սիւն։ ԳԻՐ՝ նօտրգրանման շ­ղա­գիր։ ՏՈՂ՝ 40։ ԿԱԶՄ՝ դ­րոշ­մա­զարդ սեւ կա­շի, մի­ջու­կը՝ տախ­տակ, աս­տա­ռը՝ ծաղ­կա­թուղթ, լու­սան­ցա­կո­ղե­րը՝ ոս­կե­զ­օծ եւ դ­րոշ­մա­զարդ։ ՊԱՀ­ՊԱ­ՆԱԿ՝ 1+1, ծաղ­կա­թուղթ (մասն աս­տա­ռի) եւ 1 թերթ ս­կզ­բից, թուղթ (մասն ձե­ռա­գ­րի թղ­թի)։

 

­ՎԻ­ՃԱԿ՝ բա­ւա­րար. խո­նա­ւու­թե­ան հետ­քեր, տեղ—տեղ փո­քր պատ­ռո­ւածք­ներ. կազ­մի կա­շին նախ­կի­նում վե­րա­նո­րո­գուած, քեր­ծո­ւած, ցե­ցա­կեր, ան­կիւն­նե­րը՝ մա­շո­ւած, փա­կան­ներն՝ ըն­կած։

ԾՆԹ. Նոյն գր­չի ձեռ­քով ձեռ. 1005, 1008։

­ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱ­ԿՈՒ­ԹԻՒՆ

Ա. 1. 2ա—171բ Մեկ­նու­թիւն Թո­ւոց

— 2ա Ա­ռար­կու­թիւն — Գիր­քս ա­յս եբ­րա­յե­ցե­րէն յսկզ­բէ իւ­րոյ ա­սի. Վա­յի, է­դուպ­պէս, այ­սին­քն՝ Եւ խօ­սե­ցաւ. յու­նար­րէն՝ Ա­ռիթ­մոս... որ ե­ղեւ յա­մէ ջր­հե­ղե­ղին 798 առ ա­մն 837. վա­խ­ճան ա­ռար­կու­թե­ան։

­Թիւ­քի 36 գ­լուխ­նե­րի մեկ­նու­թե­ան իւ­րա­քան­չիւ­րի խո­րա­գ­րին կից՝ «Շար գլ­խոց» տո­ւե­ալ գլ­խի հա­մա­ռօտ շա­րա­դ­րան­քով։­

ա. 2բ—170ա Մեկ­նու­թիւն թո­ւոց։ Գ­լուխ Ա. Շար գլ­խոց. ս­կ­սա­նի թիւն ո­րդ­ւո­ցն Իս­րա­յէ­լի ի ք­սան ա­մէ... ո­րք են վաթ­սուն ե­րեք հա­զարք հինգ հա­րիւր յի­սուն — Եւ խօ­սե­ցաւ Տէր. Որ զան հ­րեշ­տա­կն, որ կ­րէր զան­ձն Աս­տու­ծոյ...

բ. 6ա—10ա Գ­լուխ եր­կ­րորդ։ Շար գլ­խոց. Տ­րա­մա­դ­րին բա­նակք եր­կո­տա­սան ցե­ղի­ցն Իս­րա­ի­լի, շուրջ զ­խո­րա­նաւ ի չորս ծա­գս աշ­խար­հի... ո­րք զե­կե­ղե­ցին պաշ­տ­պա­նել եւ նա­խա­խ­նա­մել պար­տին — [Բան]. Իւ­րա­քան­չիւր­քն գն­դաւ, ն­շա­նաւ...։ [­Մեկ­նութ.] Եբ­րա­յե­ցե­րէն` Իւ­րա­քան­չիւր­քն ընդ դ­րօ­շա­կաց իւ­րե­անց...

գ. 10ա—3բ Գ­լուխ եր­րորդ։ Շար գլ­խոյ. Զ­ղեւ­տա­ցիս ի տե­ղի այ­նաւք ան­դ­րան­կա­ցն Իս­րա­է­լի ի պաշտ­ման իւ­րում պա­հան­ջէ Աս­տո­ւած... նո­ցա պահ­պա­նու­թիւն ի­րա­ցն խո­րա­նի բաշ­խի — [­Բան]. Այ­սո­քիկ են ա­զգք։ [­Մեկ­նութ.] Այ­սին­քն՝ այ­սո­քիկ են ծ­նե­ալ­քն...

դ. 13բ—7ա Գ­լուխ չոր­րորդ։ Շար գլ­խոց. Թո­ւին Ղեւ­տա­ցի­քն 30—րդ ա­մէ 8580, ո­րք կ­րի­ցեն զա­նօ­թս տա­պա­նա­կին մինչ շար­ժի­ցին քա­նակ­քն... եւ փիղ­քն, 24 համար։ Բայց Մե­րա­րաց­ւոց վան­դակ­քն, սիւն­քն եւ խա­րիսղ­քն, համար 31 — [­Բան.] Առ զ­թիւ ո­րդ­ւո­ցն Կա­հա­թու...։ [­Մեկ­նութ.] Ի վեր­նա­գոյն գ­լուխն 15 հա­մարն...­

ե. 117ա—20բ Գ­լուխ հին­գե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Հրա­մա­յէ Աս­տո­ւած պղ­ծոց մեր­ժիլ ի բա­նա­կաց... զշնու­թե­նէ կաս­կա­ծե­ալք ջ­րով­քն ա­նի­ծիւք փոր­ձեն — [Բան.] Հ­րա­մա­յե­ա ո­րդ­ւո­ցն Իս­րա­է­լի...։ [­Մեկ­նութ.] Յեբ­րա­յե­ցիս ա­ռա­կ­ցի պատ­ճառս...

զ. 120բ—6ա Գ­լուխ վե­ցե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Ա­ռա­դ­րի ո­ւխ­տն սր­բա­գոր­ծու­թիւն եւ ա­րար­չու­թիւն Նա­զօրեց­ւոց... քա­հա­նայ­քն օր­հ­նի­ցեն զ­ժո­ղո­վուր­դն — [Բան.] Ա­յր կամ կին մինչ առ­նի­ցեն զուխ­տս...։ [­Մեկ­նութ.] Եբ­րա­յե­ցե­րեն` Մինչ բա­ժա­նի­ցեն կամ ո­րո­շի­ցեն...­

է. 126ա—9բ Գ­լուխ եօթ­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Իշ­խան­քն եր­կո­տա­սան ցե­ղից մա­տու­ցա­նեն տա­պա­նա­կին նո­րա­պէս կան­գ­նե­ցե­լոյ զ­պար­գե­ւս... եւ զա­նօթս ի պե­տս տա­պա­նա­կին. համար 12 — [­Բան.] Եւ ե­ղեւ յա­ւուր յո­րում մինչ կա­տա­րե­աց Մօ­սէս...: [­Մեկ­նութ.] Ոչ ին­ք­նամբ, ա­յլ՝ Բե­սէ­լի­է­լիւ...­

ը. 29բ—30բ Գ­լուխ Ու­թե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Նա­խա­գ­րէ Աս­տո­ւած աշ­տա­նա­կին եւ ճ­րա­գաց զ­զե­տե­ղու­մն։ Եր­կ­րորդ համար: 6 տայ զա­րար­չու­թե­ան ձեռ­նա­դ­րու­թե­ան Ղեւ­տաց­ւոց — [­Բան.] Մինչ դի­ցես զեօ­թն ճ­րա­գսն...։ [­Մեկ­նութ.] Այ­սին­քն՝ ի եօթ­նաս­տե­ղե­ան աշ­տա­նա­կին...

թ. 30բ—4ա Գ­լուխ ին­նե­րորդ։ Շար գլ­խոյ. Հ­րա­մա­յէ Աս­տո­ւած եբ­րա­յեց­ւոց ի Սի­նայ հռ­չա­կել զ­մա­տի­կն, որ կար­գաւ էր եր­կ­րորդ... ամ­պն, որ էր ա­ռաջ­նորդ ճա­նա­պար­հին եւ հան­գս­տու­թե­ան — [­Բան.] Խօ­սե­ցաւ Տէր ընդ Մօ­սի­սի...։ [­Մեկ­նութ.] Աս­տուստ յայտ է վերս­տին...

ժ. 34ա—9բ Գ­լուխ տաս­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Հրա­մա­յէ Աս­տո­ւած ե­ղա­նիլ եր­կուց փո­ղոց եւ նո­ցին կի­րա­ռու­մն... տա­պա­նա­կն կան­խէ բա­նա­կին ա­ղա­չա­նօ­քն Մօ­սի­սի — [­Բան.] Ա­րա քեզ զեր­կու փո­ղս...։ [Մեկ­նութ.] Զի նո­քօք կո­չի­ցես զ­ժո­ղո­վուր­դն...

­ժա. 39բ—50ա Գ­լուխ մե­տա­սա­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Տր­տն­ջան եբ­րա­յե­ցի­քն եւ խն­դ­րեն զ­միսն եւ զսոխն Ե­գիպ­տո­սի... ո­ւս­տի ա­սա­ցաւ տեղն ա­յն Գե­րեզ­ման ցան­կու­թե­ան — [­Բան.] Յայս­միկ մի­ջո­ցի ել տր­տունջ ժո­ղո­վր­դե­ան։ [­Մեկ­նութ.] Եբ­րա­յե­ցե­րեն է` Եւ էր ժո­ղո­վուր­դն չա­րա­չար տր­տն­ջա­լով...

ժբ. 50ա—4բ Գ­լուխ եր­կու­տա­սա­նե­րորդ: Շար գլ­խոց. Մա­րի­ամ սա­կս բամ­բա­սա­նաց ընդ Մօ­սի­սի բո­րո­տու­թե­ամբ հար­կա­նի... զ­կ­նի եօ­թն ա­ւուրց բժշ­կի եւ կո­չի — [­Բան.] Խո­սե­ցան Մա­րի­ամ եւ Ա­հա­րօն...։ [­Մեկ­նութ.] Խն­դ­րի­ցես, թէ ով ի­ցէ ա­յս ե­թով­պա­ցիս...

ժգ. 54բ—61ա Գ­լուխ ե­րեք­տա­սա­նե­րորդ: Շար գլ­խոց. Մօ­սէս ա­ռա­քե­աց զեր­կո­տա­սան լր­տե­սս ի Քա­նան... ընդու­նայն ընդ­դի­մա­նա­լն Փա­ղե­բայ — [­Բան.] Եւ չո­ւե­աց ժո­ղո­վուր­դն ի Հա­սե­րօ­թայ։ [­Մեկ­նութ.] Ո­ւր ե­ղեւ չո­րեք­տա­սա­նե­րորդ բ­նա­կա­րան եբ­րա­յեց­ւոց...

ժդ. 61ա—7բ Գ­լուխ չո­րեք­տա­սա­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Ի պատ­մու­թե­նէ լր­տե­սաց տր­տն­ջան եբ­րա­յե­ցիքն... եբ­րա­յե­ցի­քն ընդ­դէմ հ­րա­մա­նի Տե­առն ե­րա­նե­լլովք ի լե­առն կո­տո­րին ի քա­նա­նաց­ւոց — [­Բան.] Տր­տն­ջա­ցին։ [­Մեկ­նութ.] Ստր­ջա­ցին. 2 օ­րի­նաց 1. 27. ա­ռա­կ­ցի, թէ նո­քա ա­սա­ցին...

­ժե. 67բ—71ա Գ­լուխ տաս­նեւ­հին­գե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Կա­ցու­ցան­նի չափ ի­մն նո­ւի­րաց իւ­րա­քան­չիւր զո­հից... զի եբ­րա­յե­ցի­քն կ­րի­ցեն զք­ղան­ցս, ո­րք նո­ցա միշտ ու­սու­ցա­նի­ցեն զօ­րէ­նս Աս­տու­ծոյ։ Համար 37 — [­Բան.] Մինչ առ­նի­ցէք ցըն­ծայ­մու­նս Տե­առն...։ [­Մեկ­նութ.] Աս­տուստ եւ ի յայ­լոց տե­ղե­աց յայտ է...

ժզ. 71ա—7բ Գ­լուխ վեց­տա­սա­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Կորխ, Դա­դան, Ա­բի­րոն եւ Գօն ամ­բարշ­տին ընդ­դէմ Մօ­սի­սի... ի սաստ­կա­նա­լն հ­րոյն Ա­հա­րօն, ա­ղօ­թիւք իւ­րով ար­գե­լու — [­Բան.] Ա­հա եւ Կորխ որ­դին Ե­սա­հա­ռայ...։ [­Մեկ­նութ.] Աս­տուստ յայտ է, թէ Կորխ էր հօ­րեղ­բ­օ­րոր­դի Մօ­սի­սի...

­ժէ. 77բ—81ա Գ­լուխ եօթ­նեւ­տա­սա­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Մօ­սէս զեր­կո­տա­սան ցե­ղի­ցն Իս­րա­է­լի ի մէջ նո­ցա մի­այն ծաղ­կի գա­ւա­զա­նն Ա­հա­րօ­նի... եւ հաս­տա­տի քա­հա­նա­յու­թիւն — [­Բան.] Խօ­սե­աց առ որ­դիսն Իս­րա­է­լի...։ [­Մեկ­նութ.] Այ­սին­քն՝ ի ցե­ղէ իւ­րե­անց...

­ժը. 81ա—3բ Գ­լուխ ու­թեւ­տա­սա­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Ի տե­ղի ժա­ռան­գա­կան վի­ճա­կի, կե­րա­կ­րոյ եւ թո­շա­կի Աս­տո­ւած քա­հա­նա­յից առ­ն­շա­նա­դ­րէ զզոհս... տայ­ցեն զ­տա­սա­նոր­դս քա­հա­նա­յից եւ զ­նո­սա լա­ւա­գոյ­նս եւ ըն­տիրս — [­Բան.] Դու եւ որ­դիք քո կ­րես­ջիք զա­ն­օ­րէ­նու­թիւն սր­բա­րա­նին...։ [­Մեկ­նութ.] Այ­սին­քն՝ դու եւ յետ­նորդք քո...

ժթ. 83բ—93բ Գ­լուխ ին­նեւ­տա­սա­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Գ­րի՝ ջուր սրսկ­ման ի մս­խ­րոց այ­րե­ցե­ալ կար­միր ե­րն­ջոյ եւ խառ­նե­ալ — [­Բան.] Ա­յս է կ­րօն։ [­Մեկ­նութ.] Այ­սին­քն՝ ա­րա­րո­ղու­թե­ան կամ ա­րա­րո­ղա­կան օ­րէնք...­

ի. 93բ—9ա Գ­լուխ ք­սա­նե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Մե­ռա­նի Մա­րի­ամ. եր­կ­րորդ 3 համար։ Սա­կս ծա­րա­ւու տր­տն­ջայ ժո­ղո­վուր­դն... ի լե­առն Հօռ մե­ռա­նի Ա­հա­րօն — [­Բան.] Եւ ե­կին որ­դի­քն Իս­րա­է­լի...։ [­Մեկ­նութ.] Ա­յս Սեն ա­նա­պատ ա­յլ է ի Սի­նա­յէ...­

ի­ա. 99ա—105ա Գ­լուխ ք­սա­նեւ­մի­ե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Եբ­րա­յե­ցի­քն զի­ջա­նին Ա­րա­դայ ար­քա­յէն, եր­կ­րորդ 2 հա­մարն տր­տն­ջայ ժո­ղո­վուր­դն... եբ­րա­յե­ցի­քն պա­տ­ե­րազ­մեն զԵ­հօ­նայ եւ օձ թա­գա­ւո­րաց — [­Բան.] Քա­նա­նաց­ւոց թա­գա­ւորն Ա­րադ...։ [­Մեկ­նութ.] Եր­կ­րին Քա­նա­նու չէ ն­կատ­մամբ. սո­վոր է Սուրբ Գիրն զե­տե­ղումն...­

իբ. 105ա—11ա Գ­լուխ ք­սա­ներ­կո­ւե­րորդ [գլ­խոյ]։ Շար գլ­խոց. Բա­ղակ կո­չէ զ­Բա­ղա­ամ, զի ա­նի­ծա­նի­ցէ զեբ­րա­յե­ցիս... ո­ւս­տի 22 համար ի հ­րեշ­տա­կէն բե­րա­նով ի­շոյ խօ­սո­ղի յան­դի­մա­նէ — [­Բան.] Եւ լո­ւե­ալք բա­նա­կա­ցան ի դաշ­տսն Մո­վա­բու։ [­Մեկ­նութ.] Ո­րք ի հնու­մն է­ին Մո­վա­բու...­

իգ. 111ա—20ա Գ­լուխ ք­սանեւե­րե­քեր­րորդ: Շար գլ­խոց. Բա­ղա­ամ ա­նի­ծա­նե­լոց զեբ­րա­յե­ցիս բա­ցի մտաց օր­հ­նե­աց զ­նո­սա.. եւ զյաղ­թու­թե­նէ նո­ցին գու­շա­կէ աս­տուստ վերս­տին փո­խէ զ­տե­ղին 27 հա­մար — [­Բան.] Եւ ա­սաց Բա­ղա­ամ Բա­ղա­կայ...։ [­Մեկ­նութ.] Բա­ղա­ամ զայ­սո­սիկ սե­ղա­նս կան­գ­նիլ հ­րա­մա­յե­աց...­

իդ. 120ա—8ա Գ­լուխ Ք­սա­նեւ­չոր­սե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Բա­ղա­ամ եր­րորդ եւ չոր­րորդ ան­գամ օր­հ­նե­աց զԻս­րա­էլ... Դար­ձե­ալ զԱ­մա­ղե­կայ, զ­Նի­նաց­ւոց, զ­թա­գա­ւո­րու­թե­նէ Հ­ռօ­մա­յեց­ւոց եւ զ­կոր­ծան­մա­նէ նո­ցին — [­Բան.] Եւ մինչ ե­տես Բա­ղա­ամ...։ [­Մեկ­նութ.] Ե­տես, այ­սին­քն՝ ծա­նե­աւ...­

ի­ե. 128ա—35բ Գ­լուխ քսա­նեւ­հին­գե­րորդ։ Շար գլ­խոց. Պոռն­կա­նա&