ՄԱՅՐ ՑՈՒՑԱԿ ՀԱՅԵՐԷՆ ՁԵՌԱԳՐԱՑ ՄԱՇՏՈՑԵԱՆ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ

  Մաշտոցյան Մատենադարանի կարևորագույն խնդիրներից մեկը ձեռագրերի գիտական մանրամասն նկարագրությունն է՝ ձեռագրերի «Մայր» (հիմնական, գլխավոր, մանրամասն) ցուցակի պատրաստումը և հրապարակումը. այս ցուցակի շնորհիվ ձեռագրերի պարունակած պատմամշակութային բոլոր տեսակի արժեքները և արժանիքները դրվում են գիտական շրջանառության մեջ:
  Մատենադարանում ձեռագրերի նկարագրության աշխատանքներ կատարվել են հաստատության պատմության ամբողջ ընթացքում։ Քսաներորդ դարի 60-ական թվականներին, գիտական բուռն քննարկումներից հետո, ձեռագրերի պարունակած նյութերն արագ ճանաչելի-մատչելի դարձնելու նպատակով, որոշվեց պատրաստել նախ համառոտ մի ձեռագրացուցակ, որի առաջին հատորը լույս տեսավ 1965 թ., երկրորդը՝ 1970-ին։ Այդ հատորները կազմել են Օննիկ Եգանյանը, Անդրանիկ Զեյթունյանը և Փայլակ Անթաբյանը, խմբագրել են Լևոն Խաչիկյանը և Ասատուր Մնացականյանը։ Այս երկհատորով և 2007 թ. տպագրված հավելվածային մի հատորյակի լրացումով, հայագիտական հանրությանը մատչելի դարձավ Մատենադարանի մոտ 11.100 ձեռագրի համառոտ նկարագրությունը: Այս ցուցակի հիմնական արժանիքը փոքր ծավալի մեջ Մատենադարանի խոշորագույն հավաքածուի պարունակությունը պատկերել կարողանալն էր, որն իրագործվեց մեծագույն հաջողությամբ:
  Համառոտ երկհատորյակի տպագրությունից անմիջապես հետո գիտնականների նույն խումբն սկսել է ձեռագրերի մանրամասն նկարագրության աշխատանքները:  1984 թ. աշնանը լույս է տեսել նրանց տքնաջան գործի առաջնեկը՝ Մայր ցուցակի Ա. հատորը: Այժմ արդեն մասնագետների սեղանին կա «Մայր ցուցակի» ստվրածավալ ութ հատոր. Ա. հատոր՝ ձեռ. Հմր 1-300, Բ. հատոր՝ ձեռ. Հմր 301-600, Գ. հատոր՝ ձեռ. Հմր 601-1000, Դ հատոր՝ ձեռ. Հմր 1001-1500, Ե. հատոր՝ ձեռ. Հմր 1501-1800, Զ. հատոր՝ ձեռ. Հմր 1801-2100, Է. հատոր՝ ձեռ. Հմր 2101-2400, Ը. հատոր՝ ձեռ. Հմր 2401-2700։ Այս հատորների թվային տարբերակները տեղադրված են Մատենադարանի համացանցային կայքում. հետագայում տեղադրվելու են նաև հրատարակվող հաջորդ բոլոր հատորները:
  Ձեռագրերը նկարագրվում են Մխիթարյան միաբանության Վիեննայի ճյուղի գիտնական-միաբանների քննարկումների արդյունքով դեռևս 1890-ականներին Հակովբոս վարդապետ Տաշյանի մշակած՝ 30 կետ ունեցող հարցակարգով, որ Մատենադարանում վերամշակվել, վերախմբավորվել և մի փոքր լրացվել է, իսկ հարցերն ու նրանց պատասխանները դասավորվել են կարևորագույն տեղեկություններն անմիջապես տեսանելի դարձնելու սկզբունքով: Ձեռագրի նկարագրությունն ունի երեք հիմնական մաս. արտաքին հատկանիշների, բովանդակության և գրչության ժամանակի ու հետագա հիշատակարանների. այս եղանակով ձեռագրերն ընթերցողին ներկայացված են թե՛ որպես նյութական մշակույթի, և թե՛, առավել ևս՝ հոգևոր մշակույթի հուշարձաններ։
  Հետազոտական-աշխատանքային այս խնդիրն իրագործում է «Ձեռագրագիտության և Մայր ցուցակի բաժինը», որ ժամանակին ղեկավարել են Ասատուր Մնացականյանը, ապա՝ Օննիկ Եգանյանը, հետո՝ Փայլակ Անթաբյանը, նրանից հետո՝ Հակոբ Քեոսէյանը։ 2007 թվականից ի վեր Մատենադարանի գլխավոր ավանդապահ, Ձեռագրագիտության և Մայր ցուցակի բաժնի վարիչ Գևորգ Տեր-Վարդանյանի գլխավորությամբ այս կարևորագույն աշխատանքի մեջ ընդգրկված են 25 երիտասարդ մասնագետներ։
  Զուգահեռաբար նկարագրվում են Մատենադարանի Հայերեն ձեռագրերի հիմնական (11.230 միավոր), Հայերեն պատառիկների (2.200 միավոր) և Հայերեն ժապավենաձև հմայիլների (530 միավոր) հավաքածուները։ Գիտական ընդարձակ նկարագրության են ենթարկվել առաջինի 7 հազարից ավելի ձեռագիր, երկրորդի՝ 100 և երրորդի՝ 150 միավոր։ Սկզբնական նկարագրության փուլին հաջորդում է նույն նկարագրության ստուգում-սրբագրումը, ապա՝ խմբագրումը (վերջին հատորները խմբագրել է Գևորգ Տեր-Վարդանյանը), հատոր առ հատոր հրատարակության պատրաստումը և անվանացանկերի կազմումը, որ այժմ անում է բանասեր Վարդան Դևրիկյանը։ Մանրամասն և մեծ մասամբ ծանոթագրված ցանկերը գիտական բազմազան և բազմատեսակ խնդիրների դյուրացման նպատակ ունեն։ Բոլոր հատորների մեջ կան հետևյալ ցանկերը՝
Ա. Գրչության ժամանակագրական ցանկ
Բ. Նախագաղափար և հետագա հիշատակարանների ցանկ
Գ. Նյութերի ցանկ
Դ. Տեղանունների ընդհանուր ցանկ
Ե. Անձնանունների ընդհանուր ցանկ
Զ. Գրչության վայրերի ցանկ
Է. Գրիչների ցանկ
Ը. Ծաղկողների ցանկ
Թ. Կազմողների ցանկ
Ժ. Պատվիրատու-ստացողների ցանկ
ԺԱ. Մանրանկարների ցանկ
ԺԲ. Կնքադրոշմների ցանկ
ԺԳ. Գաղտնագրություն ունեցող ձեռագրերի ցանկ
ԺԴ. Ի մի տփի ձեռագրերի ցանկ
ԺԵ. Մետաղե կրկնակազմեր, խաչեր և այլ զարդեր ունեցող ձեռագրերի ցանկ
ԺԶ. Ձեռագրերի ընդհանուր աղյուսակ
ԺԷ. Պատառիկ պահպանակների ընդհանուր աղյուսակ։
  Ցուցակի նախատեսելի ծավալը շուրջ 40 հատոր է. հրատարակությունն իրագործվում է «Գալուստ Կյուլպենկյան հաստատության» և Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության (ՀԲԸՄ) աջակցությամբ
:

ԳԵՎՈՐԳ ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ
Գլխավոր ավանդապահ, Ձեռագրագիտության և Մայր Ցուցակի բաժնի վարիչ


ՑՈՒՑԱԿ ՁԵՌԱԳՐԱՑ ՄԱՇՏՈՑԻ ԱՆՎԱՆ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ, ՀԱՏՈՐ Ա
Ներբեռնել Ա հատորը
ՑՈՒՑԱԿ ՁԵՌԱԳՐԱՑ ՄԱՇՏՈՑԻ ԱՆՎԱՆ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ, ՀԱՏՈՐ Բ
Ներբեռնել Բ հատորը
ՑՈՒՑԱԿ ՁԵՌԱԳՐԱՑ ՄԱՇՏՈՑԻ ԱՆՎԱՆ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ, ՀԱՏՈՐ Գ
Ներբեռնել Գ հատորը






ՀԱՏՈՐ Ա
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
ՀԱՏՈՐ Բ
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
ՀԱՏՈՐ Գ
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
        
                                                      



ՀԱՏՈՐ Դ
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
ՀԱՏՈՐ Ե 
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
Ներբեռնել Ե հատորը
ՀԱՏՈՐ Զ
 (ձեռագրերի նկարագրությունները)
Ներբեռնել Զ հատորը




      
ՀԱՏՈՐ Է
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
Ներբեռնել Է հատորը 
ՀԱՏՈՐ Ը
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
Ներբեռնել Ը հատորը
ՀԱՏՈՐ Թ
(ձեռագրերի նկարագրությունները)
Ներբեռնել Թ հատորը

'